Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00405 005794 11248669 na godz. na dobę w sumie
Spółki z udziałem Skarbu Państwa a Skarb Państwa - ebook/pdf
Spółki z udziałem Skarbu Państwa a Skarb Państwa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-8585-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> gospodarcze i handlowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Monografia zawiera kompleksowe opracowanie funkcjonowania spółek z udziałem Skarbu Państwa zarówno z perspektywy praw i obowiązków Skarbu Państwa, jak i obowiązków tych spółek. Pomimo dużej doniosłości jurydycznej i praktycznej zagadnienia te nie były dotychczas przedmiotem obszerniejszego zainteresowania w nauce prawa. Publikacja zawiera opis szeregu problemów jakie wiążą się z funkcjonowaniem spółek z udziałem Skarbu Państwa i może stanowić dla czytelników cenną wskazówkę przy stosowaniu przepisów związanych z działalnością tych spółek.

W książce zawarto omówienie:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

SPÓŁKI Z UDZIAŁEM SKARBU PAŃSTWA A SKARB PAŃSTWA redakcja naukowa Andrzej Kidyba Warszawa 2015 Stan prawny na 1 października 2014 r. Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Joanna Cybulska Opracowanie redakcyjne Dagmara Wachna Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN 978-83-264-3432-7 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 7 Uwagi wstępne / 9 Maciej Bałtowski Spółki Skarbu Państwa – próba typologii / 11 Zdzisław Gawlik Skarb Państwa jako shadow shareholder – czy Skarb Państwa może w kontrolowanej przez siebie spółce usunąć się w cień? / 29 Andrzej Gorgol Wpłaty z zysku jednoosobowych spółek Skarbu Państwa / 41 Aleksander Kappes, Wiktor Matysiak Interes państwa a interes spółki Skarbu Państwa / 61 Marek Leśniak Granice prawa własności w zakresie rozporządzania mieniem spółek kapitałowych z udziałem Skarbu Państwa – zagadnienia wybrane / 74 Przemysław Malinowski Spółki z udziałem Skarbu Państwa jako podmioty prowadzące działalność leczniczą – kilka uwag na tle ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej / 88 Maciej Mataczyński Rola przewodniczącego rady nadzorczej w spółce publicznej kontrolowanej przez Skarb Państwa / 102 5 Spis treści Marek Michalski Spółki Skarbu Państwa na rynku kapitałowym / 125 Tomasz Sójka Prawo do informacji dominującego akcjonariusza spółki publicznej – ograniczenia przedmiotowe / 137 Rafał Szczepaniak Spółka komunalna a spółka z udziałem Skarbu Państwa – szkic do charakterystyki porównawczej / 153 Anne-Marie Weber Interes spółki Skarbu Państwa – między interesem publicznym a interesem prywatnym / 184 Piotr Marcin Wiórek Obowiązki lojalności Skarbu Państwa jako wspólnika (akcjonariusza) spółki kapitałowej / 199 Krzysztof Zamasz, Michał Gramatyka Oczekiwania zarządzającego spółką giełdową kontrolowaną przez Skarb Państwa – „pozwólcie na kontakt z właścicielem” – okiem praktyków zarządzania / 222 Jakub Jan Zięty Cel spółki kapitałowej z udziałem Skarbu Państwa / 236 Magdalena Zmysłowska Instrumenty prawa spółek wykorzystywane przez Skarb Państwa w celu zagwarantowania sobie kontroli operacyjnej nad spółką publiczną / 252 Wykaz skrótów Akty prawne ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cy- wilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks po- stępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1030 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 749 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 885 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instru- mentami finansowymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 94 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o ofercie publicz- nej i warunkach wprowadzania instrumentów 7 k.c. k.p.c. k.k. Konstytucja RP k.s.h. o.p. u.f.p. u.o.i.f. u.o.p. Wykaz skrótów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1382 z późn. zm.) ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie dzia- łalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 672 z późn. zm.) ustawa z dnia 1 grudnia 1995 r. o wpłatach z zysku przez jednoosobowe spółki Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 154, poz. 92 z późn. zm.) u.s.d.g. u.w.z. Czasopisma i wydawnictwa promulgacyjne Mon. Praw. OSA OSN OSNC OSNC-ZD OSP OTK OTK-A OTK ZU PiP PPH PUG RPEiS Monitor Prawniczy Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Zeszyt Dodatkowy Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy Państwo i Prawo Przegląd Prawa Handlowego Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 8 Uwagi wstępne Niniejsze opracowanie poświęcone zostało relacjom między Skar- bem Państwa, będącym cywilistycznym upostaciowieniem państwa, a spółkami z udziałem Skarbu Państwa. Relacje te ulegały ewolucji na przestrzeni ostatnich 25 lat, a ściślej – powinny ulegać zmianom. Nie zawsze jednak w relacjach tych dostrzega się zmianę sytuacji, w której Skarb Państwa nie jest już jedynym właścicielem udziałów bądź akcji, a staje się wspólnikiem mniejszościowym. Relacje między Skarbem Państwa a spółkami z jego udziałem nakazują postawić pytanie, czy państwo powinno pozostawać w cieniu, czy też może powinno aktywnie i jak rzeczywisty właściciel „pilnować” swoich, a więc także publicznych interesów? Ustalenie granic między interesem Skarbu Państwa a inte- resem spółki z udziałem Skarbu Państwa (czy też problem granic między interesem publicznym a interesem prywatnym) stanowi poważne wy- zwanie. Samo pojęcie spółki z udziałem Skarbu Państwa zastąpiło pojęcie spółki Skarbu Państwa. Należy zwrócić uwagę na niejednorodność tego ostatniego określenia w sytuacji, gdy Skarb Państwa jest jedynym wspólnikiem (spółki jednoosobowe), wspólnikiem większościowym i w końcu – gdy jest wspólnikiem mniejszościowym. W każdej z tych grup rodzą się różne problemy. Przede wszystkim pojawia się kwestia dopuszczalności i granic wpływu na takie spółki, w szczególności w sytuacji gdy Skarb Państwa nie jest już jedynym wspólnikiem. Należy pamiętać o obowiązującym również spółki z udziałem Skarbu Państwa artykule 20 k.s.h., który statuuje zasadę równego traktowania wspólników w tych samych okolicznościach. Wyjątkowe problemy stają zarówno przed samymi spółkami, jak i Skarbem Państwa, gdy ten ostatni jest wspólnikiem mniejszościowym. W każdym z przy- padków spółek z udziałem Skarbu Państwa powstają dodatkowe pro- blemy, gdy spółki są notowane na giełdzie papierów wartościowych. 9 Uwagi wstępne Przestrzegany powinien być zarówno artykuł 20 k.s.h., ale również przepisy regulujące prawo do informacji (artykuły 428–429 k.s.h.) czy przepisy ustawy o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instru- mentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych, a także ustawy o obrocie instrumentami finan- sowymi. Granice takiego prawa do informacji, zarówno dla dominują- cego, jak i mniejszościowego akcjonariusza spółki publicznej, wymagają precyzyjnego wytyczenia. Niewątpliwie ciekawe jest, jakimi instrumen- tami posługuje się Skarb Państwa, aby zagwarantować sobie kontrolę operacyjną nad spółką publiczną, gdy jest wspólnikiem mniejszościo- wym. Jak widać z powyższego wywodu, ilość problemów, jakie powstają w relacjach Skarbu Państwa i spółek z udziałem Skarbu Państwa, jest olbrzymia. Mam nadzieję, że na wskazane pytania, ale również inne kwestie, odpowiedzi dostarczy niniejsza publikacja. Jest ona efektem konferencji naukowej, jaka odbyła się w Lublinie w dniu 3 kwietnia 2014 r. W przygotowaniu opracowania pomagał mi mgr Paweł Daszczuk, za co chcę mu serdecznie podziękować. Lublin, 30 września 2014 r. prof. zw. dr hab. Andrzej Kidyba, kierownik Katedry Prawa Gospodarczego i Handlowego UMCS w Lublinie 10 Maciej Bałtowski Spółki Skarbu Państwa – próba typologii Wprowadzenie Dokonanie klasyfikacji (podziału logicznego) mnogości różnorod- nych podmiotów gospodarczych z udziałem państwa występujących w polskiej gospodarce nie jest możliwe, gdyż zbiorowość ta w oczywisty sposób nie spełnia żadnego z trzech warunków poprawnej klasyfikacji: jednoznaczności, rozłączności oraz zupełności podziału1. Natomiast można i warto – dla celów poznawczych i systematyzujących – pokusić się o stworzenie typologii tej zbiorowości2. Typologia, a więc czynność porządkująca, wprowadzająca „ład strukturalny” do analizowanego fragmentu rzeczywistości, nie musi spełniać rygorystycznych wymogów formalnych, będących istotą klasyfikacji. Opracowanie niniejsze składa się z dwóch części. W pierwszej po- dejmuję próbę wyodrębnienia i zdefiniowania spółek Skarbu Państwa. Rozważam też pojęcie kontroli korporacyjnej sprawowanej przez Skarb Państwa, której zakres i sposób realizacji traktuję jako podstawowe kryterium typologii spółek Skarbu Państwa. W części drugiej analizuję dokładniej wyodrębnione grupy (typy) spółek Skarbu Państwa, w każ- dym przypadku ilustrując rozważania konkretnymi przykładami spółek. 1 Zob. np. O. Nawrot, Wprowadzenie do logiki dla prawników, Warszawa 2007, s. 96. 2 W literaturze polskiej tego rodzaju interesującą próbę, dotyczącą wszystkich podmiotów publicznych – w nieco innym ujęciu niż w niniejszym opracowaniu – podjął F. Grzegorczyk, Przedsiębiorstwo publiczne kontrolowane przez państwo, Warszawa 2012, rozdz. III.4. 11 Maciej Bałtowski 1. Wyodrębnienie i zdefiniowanie spółek Skarbu Państwa Spółki kapitałowe z udziałem Skarbu Państwa są w Polsce najważ- niejszym elementem zbioru różnorodnych podmiotów gospodarczych o charakterze komercyjnym, których własność – w większym lub mniejszym stopniu – należy do państwa. W literaturze naukowej, za- równo prawniczej, jak i ekonomicznej, nie występuje jednolita termi- nologia dotycząca spółek z udziałami państwa, także kryteria ich wyod- rębnienia i definiowania są zróżnicowane. Używane są, często zamien- nie, określenia takie jak: spółki z udziałami Skarbu Państwa, spółki Skarbu Państwa czy też spółki pod kontrolą Skarbu Państwa. Aby więc dokonać typologii tych podmiotów, należy najpierw przyjąć określone ich definicje. Jako spółki „z udziałami Skarbu Państwa” traktuję te podmioty, w których Skarb Państwa – reprezentowany przez Ministra Skarbu Państwa lub innych ministrów – posiada bezpośrednie udziały własno- ściowe3, niezależnie od wielkości tych udziałów. Pojęcie to nie obejmuje więc: – spółek „komunalnych”, w których udziały posiadają wyłącznie jednostki samorządu terytorialnego (podmioty te stanowią niewątp- liwie własność publiczną, ale nie własność Skarbu Państwa), a prawa własności wykonują organy tych jednostek, – spółek-córek, spółek-wnuczek i podobnych spółek z udziałem Skarbu Państwa lub innych państwowych osób prawnych4. W tych przypadkach bowiem własność państwa (Skarbu Państwa) jest jakby pośrednia, a prawa z akcji/udziałów wobec tych podmiotów wykonuje nie Skarb Państwa, lecz inne jednostki. Drugie ważne i podobne pojęcie używane w tym obszarze, tj. „spółka Skarbu Państwa”, określa – w sensie semantycznym – „czyja” jest spółka, do kogo należy. Mówiąc wprost, pojęcie to wskazuje, że Skarbowi Państwa przypisana jest własność spółki. Jednak kategoria własności jest stopniowalna, a wiązka uprawnień właścicielskich, uży- wając podstawowego pojęcia teorii praw własności, może być bardziej 3 Chodzi tu – mówiąc ściślej – o udziały kapitałowe. Posiadanie akcji/udziałów oznacza jedynie ograniczone prawo własności. 4 W polskim systemie prawnym jednoosobowe spółki Skarbu Państwa traktowane są jako państwowe osoby prawne, zaś spółki z akcjonariatem państwowo-prywatnym, nawet gdy własność państwowa jest większościowa – już nie. 12 Spółki Skarbu Państwa – próba typologii lub mniej kompletna5. Oznacza to np. w przypadku powszechnie wy- stępujących w polskiej gospodarce spółek o własności mieszanej – państwowo-prywatnej, że pojawia się poważny problem definicyjny. Trudno postawić jednoznacznie granicę między spółką, którą można określić jako „spółkę Skarbu Państwa”, której Skarb Państwa jest fak- tycznym właścicielem, a spółką, w której co prawda Skarb Państwa ma pewne udziały własnościowe, jest – formalnie biorąc – jej współwłaści- cielem, jednak jego faktycznie realizowana wiązka uprawnień właści- cielskich jest na tyle mała, że nie można mu przypisać przymiotu wła- ściciela. Inaczej mówiąc, nie każdą spółkę z udziałem Skarbu Państwa można określić mianem spółki Skarbu Państwa. Wyodrębnienie w ramach szerszej kategorii „spółek z udziałem Skarbu Państwa” węższej kategorii „spółek Skarbu Państwa” pojawia się w literaturze prawniczej w nieco odrębnym niż powyżej, choć zbli- żonym rozumieniu. Tak np. I. Postuła termin „spółki Skarbu Państwa” odnosi wprost do „jednoosobowych spółek Skarbu Państwa oraz do spółek z większościowym udziałem Skarbu Państwa”6, a więc podmio- tów, wobec których prawa właścicielskie Skarbu Państwa są bezsporne. Według tego autora podmioty te, tzn. jednoosobowe spółki Skarbu Państwa oraz spółki z większościowymi udziałami Skarbu Państwa, „podlegają w znacznej mierze tym samym regulacjom prawnym deter- minującym model nadzoru korporacyjnego”, charakterystycznym dla nadzoru nad własnością państwową7. Jednak pozostając w kategoriach teorii praw własności, trzeba podkreślić, że sprowadzanie uprawnień właścicielskich Skarbu Państwa, przesadzających o stosowaniu określenia „spółka Skarbu Państwa”, do wielkości udziałów własnościowych w danym podmiocie nie wydaje się wystarczające. Zarówno literatura przedmiotu, jak i ogląd rzeczywi- stości funkcjonowania spółek kontrolowanych przez Skarb Państwa jasno wskazują na istotne różnice między formalnymi (de iure) a fak- tycznymi (de facto) uprawnieniami właścicielskimi Skarbu Państwa 5 Piszę tu o własności w sensie ekonomicznym. W sensie prawnym spółka jako podmiot, a nie przedmiot prawa nie może do nikogo „należeć”. O rozróżnieniu własności w sensie prawnym i ekonomicznym zob. np. M. Bałtowski, P. Kozarzewski, Zmiana własnościowa polskiej gospodarki. 1989–2013, Warszawa 2014, rozdz. 1.1.2. 6 I. Postuła, Nadzór korporacyjny w spółkach Skarbu Państwa, Warszawa 2013, s. 43. 7 Różnica między nimi wiąże się niewątpliwie z kwestią ochrony praw akcjonariuszy mniejszościowych w spółkach z większościowymi udziałami państwa. 13 Maciej Bałtowski wobec różnorodnych podmiotów gospodarczych. Te pierwsze upraw- nienia są głównie następstwem wielkości udziałów własnościowych Skarbu Państwa w danym podmiocie, ale wynikają także ze szczególnych rozwiązań prawnych, dotyczących wszystkich bądź określonych spółek z udziałem Skarbu Państwa. Te drugie uprawnienia, jak pokazuje do- świadczenie, nie muszą być zawsze związane z przekroczeniem okreś- lonego progu udziałów własnościowych, a niekiedy nawet dotyczą tych podmiotów, w których Skarb Państwa – literalnie rzecz biorąc – nie posiada żadnych udziałów własnościowych. Dylematu między formalnymi a faktycznie realizowanymi upraw- nieniami właścicielskimi Skarbu Państwa nie da się rozstrzygnąć jedynie na drodze porównywania wielkości udziałów własnościowych (kapita- łowych). Kluczem do jego rozwiązania jest – moim zdaniem – oparcie analizy na kategorii kontroli korporacyjnej. 2. Pojęcie kontroli korporacyjnej i jej typy Kontrola korporacyjna oznacza sytuację, w które dany podmiot (tu: Skarb Państwa) jest w stanie realizować wobec spółki kapitałowej faktyczne uprawnienia właścicielskie. Oczywiście, jak zaznaczyłem, uprawnienia te nie są stałe i niezmienne, stanowią zawsze mniejszą lub większą wiązkę uprawnień, a więc i kontrola korporacyjna jest kategorią stopniowalną – może być sprawowana w mniejszym bądź większym stopniu. Zwykle przez kontrolę korporacyjną rozumie się decydujący wpływ danego akcjonariusza (współwłaściciela) na najważniejsze decyzje dotyczące spółki, w szczególności takie jak: – powoływanie organów spółki, – podział zysku, – określanie strategii rozwoju8. W podobnym duchu definiuje to pojęcie np. American Law Insti- tute, podkreślając jednocześnie – co ważne – że kontrola korporacyjna nie musi być realizowana wyłącznie narzędziami właścicielskimi: kon- trola korporacyjna to „władza (...) pozwalająca na wykorzystywanie kontrolnego wpływu na zarząd lub politykę organizacji gospodarczej: – poprzez własność, 8 Zob. więcej na ten temat: M. Szymański, B. Nogalski, Obrona przed wrogim prze- jęciem, Warszawa 2011, rozdz. 1.2. 14 Spółki Skarbu Państwa – próba typologii – poprzez jednego lub kilku pośredników, – poprzez kontrakt – lub w inny sposób”9. Tego rodzaju poglądy, wiążące przymiot faktycznego władztwa nad spółką z możliwością wywierania na nią „decydującego wpływu”, występują również w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. W ocenie Trybunału obok podstawowego kryterium majątkowego (własność kapitału) przy wyodrębnianiu przedsiębiorstw publicznych (państwowych) powinno być brane pod uwagę również kryterium możliwości i zakresu wpływu organów państwa na funkcjonowanie danego podmiotu gospodarczego. Jako „przedsiębiorców publicznych” (co w naszych, zawężonych rozważaniach odpowiadałoby pojęciu spółki Skarbu Państwa) należy określać – według Trybunału – takie podmioty, „na których działalność organ publiczny wywiera decydujący wpływ, niezależnie od wpływu wywieranego na nie przez inne podmio- ty”10. Dodam, że w literaturze prawniczej używane jest pojęcie „kontrola nad spółką”11, oznaczające mniej więcej to samo, co powyżej wprowa- dzone pojęcie „kontrola korporacyjna”. Jak pokazuje doświadczenie, istnieją dwa podstawowe typy (rodza- je) sprawowania kontroli korporacyjnej przez Skarb Państwa. Pierwszy, najczęściej występujący, wiąże się z posiadaniem przez Skarb Państwa stuprocentowych lub większościowych udziałów kapitałowych w danej spółce. W takim przypadku można mówić o kodeksowym charakterze kontroli korporacyjnej, gdyż uprawnienia Skarbu Państwa zapewniające tę kontrolę wynikają wprost z odpowiednich przepisów – głównie z kodeksu spółek handlowych, a także innych aktów o randze ustawo- wej. Drugi typ kontroli korporacyjnej, który określam jako pozakodek- sowy, występuje wtedy, gdy Skarb Państwa jest akcjonariuszem mniej- szościowym albo nawet kiedy nie posiada żadnych udziałów własno- ściowych w danej spółce. Jednak mimo to – przy wykorzystaniu różnych narzędzi – wywiera faktyczny „decydujący wpływ” na tę spółkę. 9 Za: J. Farrar, Corporate Governance Theories, Principles and Practice, Oxford University Press 2008, s. 42. 10 Postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 grudnia 2007 r., SK 67/05, OTK-A 2007, nr 11, poz. 168. Kategorię „dominującego (decydującego) wpływu” państwa w odniesieniu do przedsiębiorstw publicznych dogłębnie analizuje F. Grzegorczyk, Przedsiębiorstwo publiczne..., s. 180 i n. 11 Zob. np. F. Grzegorczyk, Przedsiębiorstwo publiczne..., s. 223. 15 Maciej Bałtowski W każdym z tych typów zakres rzeczywistej kontroli może być pełny (maksymalnie możliwy) lub ograniczony (rys. 1). Rys. 1. Kontrola korporacyjna w spółkach Skarbu Państwa Źródło: opracowanie własne. Konstatacja dotycząca istnienia dwóch typów kontroli korporacyj- nej sprawowanej przez Skarb Państwa jest generalnie zgodna z poglądem amerykańskich badaczy własności państwowej w gospodarce – S.G. Lazzariniego i A. Musacchio. Autorzy ci twierdzą, że we współcze- snych gospodarkach można wyróżnić dwa modele własności państwo- wej12. Pierwszy występuje w sytuacji, w której państwo posiada stupro- centowe lub większościowe udziały w spółkach (odpowiada to kodek- 12 A. Musacchio, S.G. Lazzarini, Leviathan in Business: Varieties of State Capitalism and Their Implications for Economic Performance, Working Paper 12–108, Harvard Bu- siness School, June 2012. 16 Spółki Skarbu Państwa – próba typologii sowej kontroli korporacyjnej). Drugi natomiast polega na sprawowaniu przez państwo faktycznej kontroli nad przedsiębiorstwami, ale bez większościowego udziału własnościowego (co odpowiada pozakodek- sowej kontroli korporacyjnej). Tego rodzaju kontrola, zdaniem S.G. Lazzariniego i A. Musacchio, może być sprawowana przy wykorzystaniu różnorodnych oddziaływań i przepisów regulacyjnych, zarówno bezpo- średnio przez rząd, jak i przez zależne od państwa banki, agencje, fun- dusze emerytalne, fundusze majątkowe itp. 3. Spółki z kodeksową kontrolą korporacyjną Skarbu Państwa W ramach typu kodeksowej kontroli korporacyjnej Skarbu Państwa można wyróżnić dwie grupy spółek: z pełną oraz z ograniczoną kontrolą korporacyjną. Każdą z tych grup przeanalizuję poniżej. 3.1. Spółki z pełną kodeksową kontrolą korporacyjną Skarbu Państwa Grupę tę tworzą jednoosobowe spółki Skarbu Państwa. W oczywisty sposób władztwo Skarbu Państwa nad tego rodzaju podmiotami – w pełnym możliwym zakresie – jest zapewnione poprzez przepisy od- powiednich aktów prawnych, głównie kodeksu spółek handlowych. Zbiór jednoosobowych spółek Skarbu Państwa, liczący ok. 130 podmio- tów13, jest wewnętrznie zróżnicowany. Kluczem do jego głębszego po- działu wydają się dwa kryteria: 1) rodzaj organu „nadzorującego”, tj. realizującego uprawnienia właścicielskie Skarbu Państwa wobec danej spółki, 2) stopień „misyjności” danej spółki. Ad 1. Według stanu na koniec 2013 r. w gestii Ministra Skarbu Państwa znajdowało się 110 jednoosobowych spółek Skarbu Państwa14. Największe i najważniejsze z nich to: Polska Żegluga Bałtycka SA, H. Cegielski Poznań SA, Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych SA, Totalizator Sportowy sp. z o.o., Kopalnia Soli Wieliczka SA, PERN 13 Stan na koniec 2013 r. Biorę pod uwagę spółki prowadzące normalną działalność gospodarczą, nie uwzględniam spółek w stanie likwidacji bądź upadłości. 14 Zob. http: // nadzor. msp. gov. pl/ nad/ import/ 5, dok. html (dostęp: 15 kwietnia 2014 r.). 17 Maciej Bałtowski „Przyjaźń” SA, Polski Rejestr Statków SA, „Cefarm” Warszawa SA, Elektrownia Chorzów SA, Agencja Rozwoju Przemysłu SA, Polska Agencja Informacji i Inwestycji Zagranicznych SA, Telewizja Polska SA. Wobec ponad 20 jednoosobowych spółek Skarbu Państwa upraw- nienia właścicielskie wykonują inni ministrowie niż Minister Skarbu Państwa, przede wszystkim Minister Gospodarki (m.in. PSE-Operator SA, OGP Gaz-System SA, Kompania Węglowa SA, Katowicki Holding Węglowy SA, Węglokoks SA). Minister Infrastruktury i Rozwoju nad- zoruje m.in. spółkę PKP SA, a Minister Administracji i Cyfryzacji nadzoruje spółkę Poczta Polska SA. Ad 2. Podmiot gospodarczy (tu: spółka z udziałem Skarbu Państwa) ma charakter misyjny, jeżeli zasadniczym celem jego istnienia jest reali- zowanie określonych zadań publicznych15. Do tak ogólnie zdefiniowa- nego pojęcia misyjności należy wnieść dwie uwagi. Po pierwsze, „misyjność” jest stopniowalna. Niemożliwe jest posta- wienie jednoznacznej granicy między takimi zadaniami publicznymi, które z różnych powodów nie powinny być realizowane przez podmioty prywatne, a tymi, które mogą być realizowane przez podmioty prywatne bez uszczerbku dla ich jakości oraz dla interesu państwowego. Po drugie, zakres przedmiotowy zadań publicznych uważanych za misyjne może być odmienny w różnych systemach gospodarczych. Ich konkretny kształt wynika zwykle z różnorodnych uwarunkowań historyczno-kul- turowo-politycznych. Wydaje się np., że w krajach postsocjalistycznych rzeczywista misyjność danej spółki Skarbu Państwa oznacza często nie tylko fakt realizowania zadań publicznych związanych ze strategicznymi interesami państwa, lecz wynika także z innych, szczególnych przyczyn, niewystępujących w rozwiniętych gospodarkach Zachodu, takich jak obawy przed prywatyzacją przy udziale kapitału zagranicznego czy presja załóg i opinii publicznej na utrzymanie własności państwowej. Biorąc pod uwagę szeroko rozumiane kryterium „misyjności”, w gospodarce polskiej można wyróżnić cztery grupy jednoosobowych spółek Skarbu Państwa, z których trzy pierwsze cechują się stopniowo malejącą cechą misyjności, natomiast grupa ostatnia obejmuje podmioty o charakterze czysto komercyjnym, w przypadku których głównym powodem pozostawania w rękach państwa są nierozwiązane zaszłości poprzedniego ustroju: 15 Więcej na ten temat zob. F. Grzegorczyk, Przedsiębiorstwo publiczne..., rozdz. VII.3. 18 Spółki Skarbu Państwa – próba typologii 1) spółki-operatorzy sieci przesyłowych, realizujące zadania o strate- gicznym znaczeniu dla interesów państwa (PSE Operator SA, Gaz-System SA, PERN-Przyjaźń SA); 2) spółki o charakterze infrastrukturalnym, działające częściowo na podstawie szczególnych aktów prawnych (Poczta Polska SA, Grupa PKP SA); 3) pozostałe spółki „szczególnego rodzaju” (m.in. Telewizja Polska SA, regionalne rozgłośnie radiowe funkcjonujące w formie spółek kapitałowych, Polska Agencja Prasowa SA, Totalizator Sportowy sp. z o.o., Kopalnia Soli „Wieliczka” SA, Polski Rejestr Statków SA, PAIiIZ SA, ARP SA, Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych SA, Centralna Stacja Ratownictwa Górniczego SA); 4) spółki o charakterze komercyjnym (np. Elektrownia Chorzów SA, Polskie Wydawnictwo Muzyczne SA, Polska Żegluga Bałtycka SA, H. Cegielski Poznań SA, spółki komunikacji samochodowej, spół- ki-uzdrowiska, Centrala Farmaceutyczna „Cefarm” SA, Kompania Węglowa SA, Katowicki Holding Węglowy SA, Węglokoks SA). W tab. 1 zestawione zostały największe (pod względem przycho- dów) jednoosobowe spółki Skarbu Państwa16. Tabela 1. Największe jednoosobowe spółki Skarbu Państwa (stan na koniec 2013 r.) Lp. 1 2 3 4 5 6 7 Razem Spółka Przychody (mld zł) Wartość (mld zł) Miejsce (Lista 500 z 2013 r.) Grupa PKP Kompania Węglowa Poczta Polska PSE Operator Katowicki Holding Węglowy Węglokoks Totalizator Sportowy 11,5 9,7 5,9 5,8 4,0 3,5 3,3 43,7 7,4 4,8 3,5 12,4 2,9 1,5 1,3 33,8 16 22 39 41 73 92 96 Źródło: Lista 500 największych polskich przedsiębiorstw, Rzeczpospolita z 23 kwietnia 2014 r. 16 W tej i kolejnych tabelach mianem największych określam spółki mieszczące się w pierwszej setce największych polskich przedsiębiorstw w roku 2013 według Listy 500 „Rzeczpospolitej”. 19 Maciej Bałtowski 3.2. Spółki z ograniczoną kodeksową kontrolą korporacyjną Skarbu Państwa Grupa ta obejmuje głównie, choć nie wyłącznie, spółki giełdowe (publiczne) z większościowymi udziałami Skarbu Państwa. Realizacja uprawnień właścicielskich wobec nich odbywa się z reguły na podstawie ogólnych przepisów kodeksowych, które dają większościowemu akcjo- nariuszowi (państwu) duży zakres faktycznej władzy i kontroli. Oczy- wiście inny jest zakres kontroli korporacyjnej, gdy Skarb Państwa jest właścicielem ponad 75 akcji (jak to ma miejsce np. w przypadku Krajowej Spółki Cukrowej SA – 79 ), a inny, gdy jedynie 51 akcji (jak to ma miejsce np. w przypadku spółki Energa SA – 51,5 ). Nie- mniej w każdym tego rodzaju przypadku Skarb Państwa jest w stanie wywierać wpływ na spółkę w zakresie wystarczającym do sprawowania faktycznej kontroli korporacyjnej. Jednak zakres kontroli korporacyjnej w spółkach, w których Skarb Państwa dysponuje większościowymi (nie stuprocentowymi) udziałami, jest niewątpliwie nieco ograniczony w stosunku do jednoosobowych spółek Skarbu Państwa. To ograniczenie wynika z co najmniej dwóch powodów: – w swoich działaniach wobec tego rodzaju podmiotów, szczególnie notowanych na giełdzie, Skarb Państwa musi uwzględniać pewne wymagania i oczekiwania pozostałych akcjonariuszy (choćby gdy chodzi o skład rady nadzorczej), – oddziaływanie Skarbu Państwa nie może być natychmiastowe, jak w przypadku jednoosobowych spółek Skarbu Państwa – np. zwo- łanie walnego zgromadzenia akcjonariuszy, w trakcie którego reali- zowane są rzeczywiste uprawnienia właścicielskie, wymaga w tego rodzaju spółkach określonego upływu czasu. Dodatkowo, generalnie biorąc, giełda narzuca spółkom przestrze- ganie standardów corporate governance (dobrych praktyk), co zawsze ogranicza zakres kontroli korporacyjnej największego akcjonariusza. Spółek tego rodzaju nie jest wiele. Dane ministerstwa Skarbu Pań- stwa wykazują ich ok. 30, z tego 8 spółek znajduje się pośród 500 naj- większych polskich przedsiębiorstw. Ich znaczenie gospodarcze jest jednak olbrzymie – tab. 2. 20 Spółki Skarbu Państwa – próba typologii Tabela 2. Największe spółki publiczne z większościowymi udziałami Skarbu Państwa Lp. Spółka PGNiG SA PGE SA Lotos SA Energa SA Enea SA Jastrzębska Sp. Węgl. 1 2 3 4 5 6 Razem Udział Skar- bu Państwa (procent) Przychody (mld zł) Wartość (mld zł) Miejsce (Li- sta 500 z 2013 r.) 72,4 61,9 53,2 51,5 51,5 55,2 32,2 31,5 28,8 11,7 9,4 7,6 121,2 25,6 36,0 4,9 7,6 6,9 5,4 86,4 3 4 5 17 24 28 Źródło: Lista 500 największych polskich przedsiębiorstw... 4. Spółki z pozakodeksową kontrolą korporacyjną Skarbu Państwa W grupie spółek z pozakodeksową kontrolą korporacyjną ze strony Skarbu Państwa można wyróżnić trzy podgrupy spółek: – spółki z pełną kontrolą korporacyjną Skarbu Państwa, – spółki z ograniczoną kontrolą przy udziałach mniejszościowych – spółki z ograniczoną kontrolą przy braku udziałów bezpośrednich Skarbu Państwa, Skarbu Państwa. 4.1. Spółki z pełną pozakodeksową kontrolą korporacyjną Skarbu Państwa Do podgrupy tej należy zaliczyć dwa rodzaje podmiotów: a) spółki zależne jednoosobowych spółek Skarbu Państwa ze stupro- centową własnością kapitału państwowego, b) spółki ze stuprocentową własnością kapitału państwowego tworzo- ne przez państwowe osoby prawne inne niż jednoosobowe spółki Skarbu Państwa. Ad a. Dobrym przykładem tego rodzaju podmiotu jest spółka LNG SA, której zadaniem jest budowa i eksploatacja gazoportu w Świnouj- 21 Maciej Bałtowski ściu. LNG SA jest spółką-córką jednoosobowej spółki Skarbu Państwa Gaz-System SA. Nie ma wątpliwości, że faktyczną kontrolę korporacyjną (choć formalnie w sposób pośredni, via Gaz-System SA) sprawuje nad spółką LNG SA Minister Gospodarki, wypełniający uprawnienia wła- ścicielskie Skarbu Państwa wobec spółki Gaz-System SA. Występują też przypadki zależności wielostopniowej. Jednoosobowa spółka Skarbu Państwa PERN „Przyjaźń” SA posiada jako stuprocento- wy właściciel spółkę Operator Logistyczny Paliw Płynnych sp. z o.o., która z kolei jest stuprocentowym właścicielem spółki Naftoserwis sp. z o.o. W świetle powyższych rozważań Naftoserwis sp. z o.o. jest spółką pod pełną pozakodeksową kontrolą korporacyjną Skarbu Państwa. Ad b. Przykładem tego rodzaju podmiotu jest Elewarr spółka z o.o., która „jest samodzielnym podmiotem gospodarczym ze 100-owym udziałem Agencji Rynku Rolnego”17. Agencja Rynku Rolnego (ARR)18 jest z kolei państwową osobą prawną, nad którą nadzór sprawuje minister właściwy do spraw rynków rolnych, a w zakresie gospodarki finansowej – minister właściwy do spraw finansów publicznych. Można więc twierdzić, że Skarb Państwa, reprezentowany przez Ministra Rol- nictwa oraz Ministra Finansów, sprawuje faktyczną kontrolę korpora- cyjną nad spółką Elewarr, choć formalnie w sposób pośredni, poprzez Agencję Rynku Rolnego. Tego rodzaju podmiotem jest również spółka Polskie Inwestycje Rozwojowe SA (PIR SA), która posiada dwóch akcjonariuszy: Skarb Państwa oraz państwowy Bank Gospodarstwa Krajowego19. Pełną kontrolę korporacyjną nad bankiem BGK sprawuje jednak Skarb Pań- stwa reprezentowany przez Ministra Skarbu Państwa oraz Ministra Finansów. Zarówno w przypadku LNG SA, jak i Elewarr sp. z o.o. oraz PIR SA zasadne wydaje się więc stwierdzenie, że znajdują się one pod pełną 17 Zob. http: // www. elewarr. com. pl/ . 18 Funkcjonująca na podstawie ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o Agencji Rynku Rolnego i organizacji niektórych rynków rolnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 633 z późn. zm.). Statut Agencji nadaje minister właściwy do spraw rynków rolnych poprzez rozporządzenie. 19 Funkcjonujący na podstawie ustawy z dnia 14 marca 2003 r. o Banku Gospodar- stwa Krajowego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 510 z późn. zm.) oraz statutu nadanego przez Ministra Skarbu Państwa w porozumieniu z Ministrem Finansów. 22 Spółki Skarbu Państwa – próba typologii kontrolą korporacyjną Skarbu Państwa, a więc, że są to spółki Skarbu Państwa. 4.2. Spółki z ograniczoną pozakodeksową kontrolą korporacyjną przy udziałach mniejszościowych Skarbu Państwa Według statystyk Ministerstwa Skarbu Państwa w ponad 50 spół- kach Skarb Państwa posiada mniejszościowe (poniżej 50 ), ale znaczące (ponad 25 ) pakiety akcji20. Największe i najważniejsze tego rodzaju podmioty są notowane na Giełdzie Papierów Wartościowych w War- szawie, a cztery z nich znajdują się pośród dziesięciu największych polskich przedsiębiorstw (według wielkości przychodów ze sprzedaży) – tab. 3. Tabela 3. Największe spółki publiczne z mniejszościowymi udziałami Skarbu Państwa Lp. Spółka PKN Orlen SA KGHM PM SA Tauron SA PZU SA PKO BP SA Grupa Azoty SA Ciech SA 1 2 3 4 5 6 7 Razem Udział SP (procent) Przychody (mld zł) Wartość (mld zł) Miejsce (Lista 500 z 2013 r.) 27,5 31,2 30,1 35,2 31,4 33,0 38,7 113,9 24,1 19,1 19,0 14,7 9,8 3,5 204,1 18,4 23,1 8,8 36,8 53,6 5,8 1,7 148,2 1 6 7 8 11 21 90 Źródło: Lista 500 największych polskich przedsiębiorstw... Analiza funkcjonowania tych spółek w okresie ostatnich kilkunastu lat prowadzi do wniosku, że Skarb Państwa sprawuje nad tymi podmio- tami faktyczną kontrolę korporacyjną, mimo posiadania jedynie mniejszościowych udziałów własnościowych. Zarządy i rady nadzorcze tych spółek zmieniają się z reguły w rytm wyborów parlamentarnych lub nawet w rytm zmian na stanowisku Ministra Skarbu Państwa, 20 Zob. http: // nadzor. msp. gov. pl/ nad/ import/ 1, dok. html (dostęp: 15 kwietnia 2014 r.). 23 Maciej Bałtowski państwo de facto określa ich strategie rozwojowe, państwo wreszcie decyduje corocznie o wielkości wypłacanej dywidendy. Spółki te zarów- no w publicystyce gospodarczej21, jak i w dokumentach Ministerstwa Skarbu Państwa22 powszechnie określa się mianem spółek Skarbu Państwa. Na gruncie kodeksu spółek handlowych można przyjąć, że granicę, ponad którą w ogóle potencjalnie możliwa jest kontrola korpo- racyjna sprawowana przez mniejszościowego akcjonariusza, tworzy poziom 25 akcji/udziałów. Ogólnie rzecz biorąc, istnieją trzy podstawowe narzędzia wykorzy- stywane przez Skarb Państwa do zapewnienia sobie faktycznej kontroli korporacyjnej w przypadku posiadania jedynie mniejszościowych udziałów własnościowych23: 1) wykorzystywanie „złotej akcji”, 2) wykorzystywanie pozycji akcjonariusza dominującego, 3) zapisy w statutach spółek preferujące państwowego właściciela. Ad 1. „Złota akcja” oznacza szczególne uprawnienia niektórych akcjonariuszy, dające większy wpływ na strategiczne decyzje spółki, niż wynika to z posiadanych praw majątkowych. To narzędzie realizacji kontroli korporacyjnej przez akcjonariusza mniejszościowego jest znane i stosowane w wielu krajach świata od dziesiątków lat24. W Polsce faktyczna „złota akcja” przysługiwała Skarbowi Państwa w niektórych ważnych spółkach na podstawie ustawy z dnia 3 czerwca 2005 r. o szczególnych uprawnieniach Skarbu Państwa oraz ich wykonywaniu w spółkach kapitałowych o istotnym znaczeniu dla porządku publicz- nego lub bezpieczeństwa publicznego (Dz. U. Nr 132, poz. 1108 z późn. zm.). Na mocy tej ustawy rząd mógł blokować kluczowe decyzje 21 Dziennikarze poważnego tygodnika gospodarczego w obszernym tekście poświę- conym właśnie spółkom Skarbu Państwa mianem tym obejmują m.in. PKN Orlen SA (z 28 udziałów SP) oraz KGHM Polska Miedź SA (z 31 udziałów SP), Przyszłość spółek Skarbu Państwa, Bloomberg Businessweek Polska z 24 marca 2014 r. 22 W Planie prywatyzacji na lata 2012–2013, opracowanym przez Ministra Skarbu Państwa i przyjętym przez Radę Ministrów 27 marca 2012 r., znalazło się zestawienie 47 „podmiotów o istotnym znaczeniu pozostających w nadzorze Ministra Skarbu Państwa”. Wśród nich było 6 spółek o mniejszościowym (poniżej 50 ) udziale państwa: PKO BP SA, Tauron SA, KGHM PM SA, PKN Orlen SA, PZU SA, Naftoport sp. z o.o. 23 Więcej na ten temat zob. artykuł M. Zmysłowskiej: Instrumenty prawa spółek wykorzystywane przez Skarb Państwa celem zagwarantowania sobie kontroli operacyjnej nad spółką publiczną w niniejszej książce. 24 Więcej zob. M. Mataczyński, Swoboda przepływu kapitału a złota akcja Skarbu Państwa, Warszawa 2007. 24 Spółki Skarbu Państwa – próba typologii (sprzedaż, zmianę statutu, przerwanie lub rozpoczęcie działalności itp.) w spółkach, które sam uznał za strategiczne, nawet jeśli nie miał więk- szości głosów na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy. Jednak w roku 2006 r. Komisja Europejska uznała, że przepisy o „złotej akcji” stanowią ograniczenie swobody przepływu kapitału, co jest sprzeczne z art. 56 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej. W konsekwencji ustawa z czerwca 2005 r. musiała być wycofana25 i – generalnie – instytucja „złotej akcji” nie funkcjonuje od tej pory w krajach Unii Europejskiej. Ad 2. Podstawowe decyzje przesądzające o sprawowaniu faktycznej kontroli korporacyjnej (powoływanie organów spółki, podział zysku itp.) podejmowane są na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy zwykłą większością głosów obecnych. Przy mocno rozproszonym akcjonariacie spółek giełdowych (jak ma to miejsce np. w Stanach Zjednoczonych) do faktycznego sprawowania kontroli korporacyjnej wystarcza zwykle posiadanie 15–25 akcji. W przypadku polskiej giełdy, cechującej się generalnie mniejszym stopniem rozproszenia akcjonariatu i dużą rolą akcjonariuszy instytucjonalnych, ten próg wydaje się nieco wyższy, rzędu 25–40 akcji. Sytuacja taka ma miejsce w przypadku największych i najważniejszych spółek giełdowych z udziałem Skarbu Państwa (PKO BP SA, PZU SA itd.). Niekiedy, co miało kilkakrotnie miejsce np. podczas walnych zgromadzeń PKN Orlen SA, Skarb Państwa może szukać w takich sytuacjach sprzymierzeńców dla uzyskania większości głosów (lub szczególnie większości kwalifikowanej) wśród niektórych inwestorów prywatnych, np. funduszy inwestycyjnych. Ad 3. Wprowadzanie szczególnych zapisów do statutów spółek z udziałem Skarbu Państwa uprzywilejowujących państwowego właści- ciela jest praktyką często występującą w ostatnich latach w Polsce. Zwykle tego rodzaju zapis statutowy przyjmuje brzmienie, że na walnym zgromadzeniu żaden z akcjonariuszy nie ma prawa do wykonywania więcej niż 10 (lub 20 ) głosów, niezależnie od liczby posiadanych akcji. Ograniczenie to nie obejmuje przy tym akcjonariuszy, którzy w dniu uchwalenia zmiany statutu mieli ponad 10 (lub 20 ) akcji w spółce, a więc jedynie Skarbu Państwa. Zapisy takie znalazły się m.in. 25 Ustawa ta została zastąpiona przez ustawę z dnia 18 marca 2010 r. ograniczającą szczególne uprawnienia państwa do niektórych podmiotów prowadzących działalność w sektorach energii elektrycznej, ropy naftowej oraz paliw gazowych (Dz. U. Nr 65, poz. 404), co dopuszcza ustawodawstwo Unii Europejskiej. Więcej: F. Grzegorczyk, Przedsiębiorstwo publiczne..., s. 384 i n. 25 Maciej Bałtowski w statutach wszystkich ważnych spółek giełdowych z mniejszościowymi udziałami państwa (m.in. PKO BP SA, PZU SA, GPW SA, Tauron SA). 4.3. Spółki z ograniczoną pozakodeksową kontrolą korporacyjną przy braku udziałów bezpośrednich Skarbu Państwa Praktycznie wszystkie duże spółki Skarbu Państwa notowane na Giełdzie Papierów Wartościowych, zarówno te, w których Skarb Pań- stwa ma udziały większościowe, jak i te z udziałami mniejszościowymi, posiadają swoje spółki zależne. Często są to nie tylko spółki-córki, ale także spółki-wnuczki czy nawet spółki-prawnuczki. Duże spółki Skarbu Państwa (PGNiG SA, PGE SA, PKN Orlen SA) posiadają po kilkadzie- siąt spółek zależnych. Dobrym przykładem jest tu ważna dla polskiej gospodarki spółka PGE EJ1 sp. z o.o., która odpowiada za przygotowanie procesu inwesty- cyjnego oraz budowę pierwszej elektrowni jądrowej w Polsce. Właści- cielem wszystkich udziałów w spółce PGE EJ1 jest spółka PGE SA, w której z kolei Skarb Państwa posiada 62 akcji. Jeszcze inny przypadek stanowi notowana na giełdzie spółka przewozowa PKP Cargo SA. Bezpośrednią kontrolę korporacyjną sprawuje nad nią spółka PKP SA, która jest jej większościowym akcjo- nariuszem (51,7 ). Z kolei spółka PKP SA jest stuprocentową własno- ścią Skarbu Państwa. Zarówno w odniesieniu do PGE EJ1 SA, jak i do PKP Cargo SA zasadne wydaje się stwierdzenie, że kontrolę korporacyjną nad tymi spółkami, choć w stopniu ograniczonym, sprawuje Skarb Państwa. W obu przypadkach pewien zakres kontroli (wywieranego wpływu) przysługuje bowiem innym niż Skarb Państwa podmiotom. W pierw- szym przypadku zarządowi spółki-matki, tj. PGE SA, realizującemu bezpośrednio uprawnienia właścicielskie wobec PGE EJ1 SA, w drugim przypadku zarządowi PKP SA, a także akcjonariuszom mniejszościo- wym spółki PKP Cargo SA. Podsumowanie Podstawą typologii spółek Skarbu Państwa zaproponowanej w ni- niejszym opracowaniu jest rodzaj i zakres faktycznej kontroli korpora- 26 Spółki Skarbu Państwa – próba typologii cyjnej (władztwa) sprawowanej przez organy państwa nad tymi spółka- mi. Kontrola ta może mieć dwojaki charakter. Po pierwsze, w sytuacji kiedy Skarb Państwa jest stuprocentowym lub przynajmniej większo- ściowym akcjonariuszem danej spółki, może być realizowana na pod- stawie ogólnych przepisów prawa odnoszących się do uprawnień tego rodzaju akcjonariuszy, a także – niekiedy – przepisów szczególnych, dotyczących określonych grup podmiotów lub nawet pojedynczych podmiotów. Ten typ kontroli korporacyjnej określam mianem kodek- sowej. Po drugie, ogląd rzeczywistości wskazuje, że niekiedy faktyczna kontrola korporacyjna może być realizowana przez Skarb Państwa także w sytuacji, gdy jest on jedynie akcjonariuszem mniejszościowym danej spółki lub nawet w ogóle nie posiada w niej akcji/udziałów. Kontrola realizowana jest wówczas przy wykorzystaniu różnorodnych „pozawłaścicielskich” narzędzi. Mogą to być zarówno narzędzia o charakterze formalnym, ale niemające cech prawa ogólnie obowiązu- jącego (np. odpowiednie zapisy w statutach konkretnych spółek), jak i narzędzia zupełnie nieskodyfikowane, ale skuteczne (np. nieformalne naciski, prawo powielaczowe, wykorzystywanie atrybutów władzy po- litycznej). Ten typ kontroli korporacyjnej określam mianem pozako- deksowej. W obu przypadkach zakres faktycznie realizowanej kontroli korpo- racyjnej jest stopniowalny, poddawany rozmaitym ograniczeniom. W typie kodeksowym o pełnej kontroli korporacyjnej można mówić w przypadku jednoosobowych spółek Skarbu Państwa, natomiast w miarę zmniejszania się wielkości udziałów własnościowych Skarbu Państwa również zakres kontroli ulega zmniejszeniu. W typie pozakodeksowym sytuacja jest znacznie bardziej skompli- kowana. Występują tu bowiem często przypadki, w których trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, czy i w jakim stopniu dana spółka podlega faktycznej kontroli korporacyjnej ze strony Skarbu Państwa. Sytuacja taka może mieć miejsce zarówno w przypadku własności pośredniej Skarbu Państwa, jak i własności łączonej, kiedy Skarb Państwa – czy to w sposób bezpośredni, czy pośredni – jest tylko jednym z akcjona- riuszy danej spółki. Rozstrzygający jest tu ogląd rzeczywistości, stwierdzenie stanu rzeczywistego – czy i w jakim zakresie Skarb Państwa posiada decydujący wpływ na podstawowe decyzje dotyczące spółki, takie jak powoływanie organów, podział zysku czy określanie strategii rozwojowej. 27
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Spółki z udziałem Skarbu Państwa a Skarb Państwa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: