Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00082 006065 13097326 na godz. na dobę w sumie
Sprawozdawczość przepływów pieniężnych. Krytyczna ocena i propozycja modelu - ebook/pdf
Sprawozdawczość przepływów pieniężnych. Krytyczna ocena i propozycja modelu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 441
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-297-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> bankowość i finanse
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Sprawozdawczość finansowa jest najbardziej syntetycznym źródłem informacji o sytuacji finansowej i dokonaniach podmiotu. Wielowarstwowość tego źródła wynika bezpośrednio z oddzielenia funkcji własności od funkcji zarządzania, co spowodowało współistnienie wielu stron zainteresowanych informacją finansową. Wzrost przejrzystości i jakościowo poprawnej zawartości informacyjnej sprawozdań jest dziś przedmiotem badań oraz intensywnych prac organizacji międzynarodowych odpowiedzialnych za tworzenie globalnych standardów rachunkowości, w szczególności sprawozdawczości finansowej.

U podstaw pracy leży głębokie przekonanie autorki o istotnej roli informacji o przepływach pieniężnych, zarówno w ujęciu ex post, jak i ex ante, w procesach decyzyjnych, w kontekście szeroko stosowanego w rachunkowości prawa wyboru oraz w obliczu intensywnych działań podejmowanych w kierunku ujmowania w sprawozdaniach finansowych coraz większej liczby danych szacunkowych.

Celem pracy jest przedstawienie propozycji modelu sprawozdawczego odwzorowania strumieni przepływów pieniężnych w przedsiębiorstwie oraz podkreślenie jego znaczenia w raporcie biznesowym XXI wieku, a więc wskazanie na potrzebę kształtowania nowego modelu sprawozdawczości przepływów pieniężnych jako podstawowego nośnika informacji o przedsiębiorstwie.

Dążąc do realizacji podstawowego celu rozprawy autorka podjęła próbę udowodnienia tezy głównej, która sprowadza się do następującego stwierdzenia: silnie zaznaczający się w dobie globalizacji trend udostępniania kompleksowej informacji finansowej, wynikający z rosnących i wielowymiarowych potrzeb informacyjnych użytkowników, rozpatrywany w kontekście ciągłej ewolucji sprawozdawczości finansowej, wymusza weryfikację podejścia do struktury i zasad prezentacji strumieni przepływów pieniężnych w podmiocie.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

• ROZPRAWY HABILITACYJNE UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO • EWA MARIA ŚNIEŻEK Sprawozdawczosc przeplywów pienieznych krytyczna ocena i p ropozycja m odelu WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO • ŁÓDŹ 2008 RECENZENT Anna Karmańska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Małgorzata Szymańska KOREKTORZY Bogusława Kwiatkowska, Dorota Stępień OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁA Barbara Grzejszczak Rozprawa habilitacyjna wykonana w Katedrze Rachunkowości Uniwersytetu Łódzkiego © Copyright by Ewa Śnieżek, 2008 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2008 Wydanie I. Nakład 100+60 egz. Ark. druk. 27,75. Papier kl. III, 80 g, 70×100 Zam. 103/4318/2008 ISBN (wersja drukowana) 83-7525-198-2 ISBN (ebook) 978-83-7969-297-2 5 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów................................................................................................ 9 Wstęp................................................................................................................ 13 Rozdział I. Informacja finansowa w dobie globalizacji .............................. 22 1. Globalizacja – podstawowy czynnik warunkujący procesy harmonizacji rachunkowości ....................................................................................................... 22 1.1. Istota i uwarunkowania procesów globalizacji we współczesnej gospodarce .............. 22 1.2. Rachunkowość międzynarodowa atrybutem globalizacji ............................................ 29 1.3. Procesy harmonizacji i standaryzacji rachunkowości jako przejaw zmian w gospo- darce globalnej XXI wieku ......................................................................................... 35 2. Rola rachunkowości w tworzeniu wiernego obrazu działalności przedsię- biorstwa.................................................................................................................. 43 2.1. Kreowanie wizerunku jednostki w świetle zasady True and Fair View ...................... 43 2.2. Istota i przyczyny tendencyjnego kreowania obrazu działalności podmiotu ............... 49 2.3. Ograniczanie wpływu tendencyjnego wykorzystania polityki rachunkowości ........... 58 3. Informacja finansowa wyznacznikiem kierunku rozwoju globalnych stan- dardów rachunkowości ........................................................................................ 61 3.1. Informacja finansowa w świetle potrzeb jej użytkowników ........................................ 61 3.2. Ramy Koncepcyjne jako podstawa tworzenia wzorców „dobrej” informacji finan- sowej ........................................................................................................................... 69 3.3. Wdrażanie Międzynarodowych Standardów Rachunkowości / Międzynarodowych Standardów Sprawozdawczości Finansowej przejawem zapotrzebowania na infor- mację finansową .......................................................................................................... 75 4. Informacje o przepływach pieniężnych jako szczególny rodzaj informacji finansowej ............................................................................................................. 82 4.1. Pieniądz i zarządzanie nim w działalności gospodarczej ............................................ 82 4.2. Informacje finansowe w świetle krytyki współczesnej sprawozdawczości finanso- wej ............................................................................................................................... 89 4.3. Przydatność informacji o przepływach pieniężnych w ocenie sytuacji finansowej przedsiębiorstwa .......................................................................................................... 93 Rozdział II. Ewolucja koncepcji sprawozdawczości przepływów pieniężnych ................................................................................ 100 1. Historyczne źródła koncepcji rachunku przepływów pieniężnych .................. 100 1.1. Teorie bilansowe jako fundament rachunkowości przepływów pieniężnych – prace C. Sganziniego i E. Schmalenbacha ............................................................................ 100 1.2. E. Walb i E. Kosiol – kontynuatorzy teorii bilansu dynamicznego E. Schmalenbacha ...... 109 1.3. Rachunek przepływów pieniężnych jako rozwinięcie dynamicznych teorii bilanso- wych ............................................................................................................................ 115 2. Ewolucja podejścia funduszowego (Funds Flow) w rachunku przepływów .... 121 2.1. Istota i wczesny rozwój podejścia funduszowego........................................................ 121 2.2. Rozwój regulacji w zakresie sprawozdawczości przepływów finansowych ................ 127 2.3. Krytyka podejścia funduszowego jako fundament rachunku przepływów pienięż- nych ............................................................................................................................. 135 3. Ewolucja podejścia kasowego (Cash Flow) w rachunku przepływów .............. 141 3.1. Rachunek przepływów pieniężnych jako najpełniejsza forma podejścia funduszo- wego – propozycje na fali krytyki przepływów finansowych ...................................... 141 3.2. Rozwój podejścia kasowego w sprawozdawczości przepływów ................................. 147 3.3. Wykorzystanie relacji między elementami pieniężnymi i memoriałowymi w proce- sach decyzyjnych – przegląd badań empirycznych ...................................................... 152 4. Współczesne koncepcje pomiaru dokonań oparte na przepływach pienięż- nych ........................................................................................................................ 165 4.1. Wolne przepływy pieniężne (FCF) jako podstawa szacowania wartości przedsię- biorstwa........................................................................................................................ 165 4.2. Pieniężna stopa zwrotu z inwestycji (CFROI) a gotówkowa wartość dodana (CVA) ......................................................................................................................... 172 4.3. Nowe wyzwania dla nauki i praktyki rachunkowości ................................................. 176 Rozdział III. Analiza porównawcza wybranych regulacji sprawozdaw- czości przepływów pieniężnych ............................................. 185 1. Koncepcja analizy porównawczej wybranych regulacji sprawozdawczości przepływów pieniężnych ................................................................................ 185 1.1. Specyfikacja celu, zakresu i kryteriów analizy............................................................. 185 1.2. Wyróżnienie ogólnych atrybutów systemów rachunkowości krajów wybranych do analizy.......................................................................................................................... 192 1.3. Specyfikacja szczegółowych cech formalnoprawnych sprawozdawczości przepły- wów pieniężnych.......................................................................................................... 200 2. Koncepcyjno-metodologiczna płaszczyzna analizy porównawczej wybra- nych regulacji sprawozdawczości przepływów pieniężnych ........................ 211 2.1. Analiza podstawowych pojęć oraz przekrojów klasyfikacyjnych ............................... 211 2.2. Analiza metodologii prezentacji informacji o przepływach pieniężnych .................... 218 2.3. Analiza pozostałych zagadnień metodologicznych ..................................................... 221 3. Problemowa analiza porównawcza wybranych regulacji w zakresie spra- wozdawczości przepływów pieniężnych......................................................... 228 3.1. Zasady ujmowania różnic kursowych w rachunku przepływów pieniężnych ............. 228 3.2. Ujmowanie odsetek i dywidend w rachunku przepływów pieniężnych ...................... 231 3.3. Analiza zasad ujmowania pozostałych szczegółowych kategorii finansowych w rachunku przepływów pieniężnych ......................................................................... 235 4. Uzupełnienie analizy porównawczej wybranych regulacji sprawozdawczości przepływów pieniężnych i zestawienie wniosków ......................................... 241 4.1. Przegląd specyfiki regulacji sprawozdawczości przepływów pieniężnych w krajach nie objętych badaniem – synteza podejść .................................................................... 241 4.2. Szczególne zalecenia w zakresie dodatkowej informacji do rachunku przepływów pieniężnych ................................................................................................................. 249 4.3. Wnioski z badania porównawczego – specyfika standaryzacji sprawozdawczości przepływów pieniężnych oraz jej bariery .................................................................... 253 6 7 Rozdział IV. Ewolucja sprawozdawczości przepływów pieniężnych w Polsce – wyniki badań empirycznych ................................ 256 1. Rozwój polskiej praktyki prezentacji informacji o przepływach pieniężnych....... 256 1.1. Informacje o przepływach pieniężnych w polskiej praktyce gospodarczej przed rokiem 1994 ................................................................................................................ 256 1.2. Doskonalenie polskiej praktyki w zakresie sprawozdawczości przepływów pienięż- nych po 1994 roku........................................................................................................ 263 1.3. Dyskusje nad przydatnością i kształtem rachunku przepływów pieniężnych na tle polskiej literatury przedmiotu ..................................................................................... 271 2. Wstępne diagnozowanie dokonań przedsiębiorstw na podstawie segmento- wych strumieni przepływów pieniężnych............................................................ 281 2.1. Wariantowość wstępnej oceny dokonań przedsiębiorstw na podstawie segmento- wych strumieni przepływów pieniężnych netto .......................................................... 281 2.2. Wyniki badania struktury segmentowych strumieni przepływów pieniężnych netto w polskich spółkach publicznych w latach 1995–2001 ............................................... 287 2.3. Obraz dokonań polskich spółek publicznych w latach 1995–2001 na podstawie wstępnej oceny ich przepływów pieniężnych .............................................................. 294 3. Praktyka sporządzania rachunku przepływów pieniężnych według polskie- go standardu tego sprawozdania – badania ankietowe w latach 2003 i 2005....................................................................................................................... 299 3.1. Specyfikacja celu, zakresu i kryteriów badania ankietowego....................................... 299 3.2. Ocena trudności w sporządzaniu oraz użyteczności rachunku przepływów pienięż- nych w polskiej praktyce – wyniki badań ankietowych w latach 2003 i 2005 ............. 302 3.3. Propozycje zakresu dokumentowania strumieni przepływów pieniężnych w polskiej sprawozdawczości finansowej ..................................................................................... 308 4. Praktyka sporządzania rachunku przepływów pieniężnych według między- narodowego standardu tego sprawozdania – badanie danych finansowych polskich spółek publicznych za 2005 rok ............................................................ 317 4.1. Specyfikacja celu, zakresu i kryteriów badania ........................................................... 317 4.2. Sporządzanie rachunku przepływów pieniężnych według Międzynarodowego Stan- dardu Rachunkowości nr 7 – wyniki badania raportów finansowych polskich spółek giełdowych za 2005 rok ............................................................................................... 319 4.3. Ocena trudności w sporządzaniu w polskiej praktyce gospodarczej rachunku prze- pływów pieniężnych według Międzynarodowego Standardu Rachunkowości nr 7..... 329 Rozdział V. Nowy wymiar sprawozdawczości przepływów pieniężnych – propozycja modelu ................................................................. 332 1. Ramy tworzenia modelu sprawozdawczości przepływów pieniężnych ............ 332 1.1. Potrzeba zmian współczesnego modelu sprawozdawczości przepływów pieniężnych – synteza wyników badań własnych ............................................................................ 332 1.2. Raport biznesowy jako odzwierciedlenie współczesnych tendencji rozwojowych w sprawozdawczości finansowej.................................................................................. 337 1.3. Powtarzalne operacyjne przepływy pieniężne jako element raportu biznesowego ...... 344 2. Założenia i struktura modelu sprawozdawczości przepływów pieniężnych..... 349 2.1. Podstawy teoretyczne modelu – analiza relacji: wpływy – przychody i wydatki – koszty .......................................................................................................................... 349 2.2. Przesłanki, cele i podstawowe założenia modelu sprawozdawczego przepływów pieniężnych ................................................................................................................. 354 2.3. Ogólna struktura modelu sprawozdawczości przepływów pieniężnych ...................... 358 8 3. Prezentacja poszczególnych modułów modelu sprawozdawczości przepły- wów pieniężnych ................................................................................................... 363 3.1. Prezentacja modułów 0 i 1 modelu sprawozdawczości przepływów pieniężnych ...... 363 3.2. Charakterystyka modułów 2, 3 i 4 modelu sprawozdawczości przepływów pienięż- nych.............................................................................................................................. 368 3.3. Propozycja struktury raportu z powtarzalnych operacyjnych przepływów pienięż- nych ............................................................................................................................. 378 3.4. Propozycje dodatkowych ujawnień informacji o przepływach pieniężnych ................ 381 4. Model sprawozdawczości przepływów pieniężnych w świetle współczesnych kierunków rozwoju sprawozdawczości finansowej ............................................ 387 4.1. Ogólne wytyczne dotyczące sprawozdawczości finansowej – wspólny projekt IASB / FASB Financial Statement Presentation .................................................................. 387 4.2. Powtarzalne operacyjne przepływy pieniężne jako szczególny nurt badań specyfiki przepływów pieniężnych podmiotu ............................................................................. 395 4.3. Model sprawozdawczości przepływów pieniężnych – wnioski końcowe .................... 400 Zakończenie..................................................................................................... 403 Załącznik nr 1. Kwestionariusz ankiety wykorzystanej w badaniu prze- prowadzonym w latach 2003 i 2005............................................................... 408 Załącznik nr 2. Wykaz spółek publicznych wybranych do badania za 2005 rok ........................................................................................................... 412 Literatura ........................................................................................................ 416 Od Redakcji..................................................................................................... 443 WYKAZ SKRÓTÓW AAS – Australian Accounting Standard (Australijski Standard Rachunkowości) ACCA – Association of Chartered Certified Accountants (Stowarzyszenie Dyplomowanych Biegłych Rewidentów) AFTF – Accounting for the Future (Rachunkowość (dla) przyszłości) AICPA – American Institute od Certified Public Accountants (Amerykański Instytut AIMR – Association for Investment Management and Research (Stowarzyszenie Dyplomowanych Biegłych Rewidentów) ds. Zarządzania Inwestycjami i Badań) AMEX – American Stock Exchange (Amerykańska Giełda Papierów Wartościowych) APB – Accounting Principles Board (Rada ds. Zasad Rachunkowości) ASB – Accounting Standards Board (Rada Standardów Rachunkowości) ASEAN – Association of South-East Asian Nations (Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej) ASRB – Accounting Standards Review Board (Rada Standardów Rachunkowości) ASSC – Accounting Standards Steering Committee (Komitet Przygotowawczy BADC – Business Accounting Deliberation Council (Rada ds. Rachunkowości Standardów Rachunkowości) Przedsiębiorstw) CAP – Committee on Accounting Procedures (Komitet ds. Procedur Rachunkowości) CFROI – Cash Flow Return on Investment (pieniężna stopa zwrotu z inwestycji) CVA – Cash Value Added (gotówkowa wartość dodana) DRS – Deutscher Rechnungslegungs Standard (Niemiecki Standard Rachunkowości) DRSC – Deutsches Rechnungslegungs Standards Committee (Niemiecki Komitet Standardów Rachunkowości) Dz. U. – „Dziennik Ustaw” Dz. Urz. KPW – „Dziennik Urzędowy Komisji Papierów Wartościowych” Dz. Urz. Min. Fin. – „Dziennik Urzędowy Ministra Finansów” EFRAG – European Financial Reporting Advisory Group (Europejska Grupa Doradcza ds. Sprawozdawczości Finansowej) EVA – Economic Value Added (ekonomiczna wartość dodana) FAF – Financial Analysts Federation (Federacja Analityków Finansowych) 10 Finansowej) FASB – Financial Accounting Standard Board (Rada ds. Standardów Rachunkowości FCF – Free Cash Flow (wolne przepływy pieniężne) FPJIG – Financial Performance Joint International Group (Połączona Międzynarodowa Grupa ds. Dokonań Finansowych) FRS – Financial Reporting Standard (Standard Sprawozdawczości Finansowej) GAAP – Generally Accepted Accounting Principles (Ogólnie Akceptowane Zasady GATT – General Agreement on Tariffs and Trade (Układ Ogólny w Sprawie Ceł Rachunkowości) i Handlu) GoB – Grundsätze ordnungmäßiger Buchführung (Zasady Prawidłowej Rachunkowości) EBITDA – Earnings before Interest, Taxes, Depreciation and Amortization (zysk przed spłatą odsetek, opodatkowaniem i amortyzacją) HGB – Handelsgesetzbuch (Kodeks handlowy) IAPC – International Auditing Practices Committee (Komitet Międzynarodowych IASB – International Accounting Standards Board (Rada Międzynarodowych IASC – International Accounting Standards Committee (Komitet Międzynarodowych Praktyk Rewizyjnych) Standardów Rachunkowości) Standardów Rachunkowości) Biegłych Rewidentów Australii) ICAA – Institute of Chartered Accountants in Australia (Instytut Dyplomowanych ICAEW – Institute of Chartered Accountants in England and Wales (Instytut Dyplomowanych Biegłych Rewidentów Anglii i Walii) ICFA – Institute of Chartered Financial Analysts (Instytut Dyplomowanych Analityków IDW – Institut der Wirtschaftsprüfer in Deutschland (Instytut Biegłych Rewidentów Finansowych) w Niemczech) IFAC – Księgowych) International Federation of Accountants (Międzynarodowa Federacja IFRS – International Financial Reporting Standards (Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej) IMF – International Monetary Fund (Międzynarodowy Fundusz Walutowy) IOSCO – International Organization of Securities Commissions (Międzynarodowa Organizacja Komisji Papierów Wartościowych) IRR – Internal Rate of Return (wewnętrzna stopa zwrotu) JICPA – Japanese Institute of Certified Public Accountants (Japoński Instytut Dyplomowanych Biegłych Rewidentów) Mon. Pol. – „Monitor Polski” MSR / MSFF – Międzynarodowe Standardy Rachunkowości / Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej 11 NAFTA – North American Free Trade Agreement (Pólnocnoamerykański Układ Wolnego Handlu) NFFAS – National Federation of Financial Analysts Societies (Narodowa Federacja Stowarzyszeń Analityków Finansowych) NPV – Net Present Value (wartość bieżąca netto) NYSE – New York Stock Exchange (Nowojorska Giełda Papierów Wartościowych) NYSSA – New York Society of Security Analysts (Nowojorskie Stowarzyszenie OECD – Organisation for Economic Co-operation and Development (Organizacja Analityków Papierów Wartościowych) Współpracy Gospodarczej i Rozwoju) ROE – Return on Equity (stopa zwrotu z kapitału własnego) ROI – Return on Investment (stopa zwrotu z inwestycji) SEC – Securities and Exchange Commission (Komisja Papierów Wartościowych SFAS – Statement of Financial Accounting Standards (Wytyczne Standardów i Giełd) Rachunkowości Finansowej) SKwP – Stowarzyszenie Księgowych w Polsce SSAP – Statement of Standard Accounting Practice (Standard Praktyki Rachunkowości) UE – Unia Europejska WACC – Weighted Average Cost of Capital (średni ważony koszt kapitału) WTO – World Trade Organization (Światowa Organizacja Handlu) WSTĘP Początek XXI wieku przyniósł światu kolejne przemiany polityczne i spo- łeczno-ekonomiczne w skali globalnej. Uznanie priorytetu wartości dla akcjona- riusza, wprowadzenie kategorii wartości godziwej i wzrost znaczenia prospek- tywnego spojrzenia na rzeczywistość gospodarczą spowodowały przejście od pomiaru zysku do pomiaru wartości przedsiębiorstwa i ujawniły zarazem jeden z podstawowych współczesnych dylematów – wycenę w wartości godziwej w kontekście równoległego posługiwania się kategorią wartości historycznej. Jednocześnie głośnym echem odbiły się skandale finansowe, uświadamiające z jednej strony słabości natury ludzkiej, a z drugiej – wagę „dobrej” informacji finansowej. Informacja jest w globalnej gospodarce, obok umiejętności korzystających z niej użytkowników, jednym z kluczowych czynników warunkujących sukces w biznesie. To właśnie ona stanowi podstawę podejmowania decyzji gospodar- czych, umożliwia sprawne funkcjonowanie rynków oraz determinuje popraw- ność odwzorowania sytuacji finansowej przedsiębiorstwa zarówno w ujęciu ex post, jak i ex ante. Zarządy spółek często kierują się w określaniu jakości i zakresu ujawnianej informacji własnym interesem, nie zawsze zbieżnym z interesami kapitałodaw- ców. Ta swoista asymetria informacyjna występowała już w przeszłości i trwa nadal, stanowiąc jedno z największych zagrożeń, nie tylko dla poszczególnych uczestników rynków kapitałowych, ale dla efektywności tych rynków w ogóle. Całkowita eliminacja asymetrii informacyjnej nie jest zapewne możliwa, nie- mniej jej ograniczenie staje się ważnym zadaniem dla przedstawicieli różnych środowisk związanych z gospodarką lokalną i międzynarodową. Rachunkowość, bez względu na sposób jej definiowania, ma na celu odwzo- rowywanie rzeczywistości gospodarczej i komunikowanie tych odwzorowań otoczeniu. Społeczne postrzeganie rachunkowości determinuje kontekst, w ja- kim rozważa się jej rozwój. Kierunek zmian w rachunkowości wyznaczają spo- łeczeństwa ery informacji i wiedzy. Zatem rachunkowość zmienia się wraz z ewolucją społeczeństwa i rozwo- jem rzeczywistości gospodarczej, a jej metody i rozwiązania odzwierciedlają coraz to nowe potrzeby ekonomiczne i informacyjne otoczenia społeczno- -gospodarczego. Od lat między rachunkowością i jej otoczeniem obserwuje się 14 Wstęp rodzaj sprzężenia zwrotnego – rachunkowość uczestniczy aktywnie w kreowa- niu otaczającej przedsiębiorstwa rzeczywistości gospodarczej, jednocześnie tę rzeczywistość odwzorowując. Wpływa ona na otoczenie (kształtuje je), a jedno- cześnie silnie reaguje na jego zmiany (pozostaje pod wpływem otoczenia, w którym jest stosowana). Rachunkowość odzwierciedla zatem relacje gospodarcze i jednocześnie sa- ma na nie oddziałuje. Jednocześnie nie jest ona zawieszona w próżni; jest zwią- zana ex natura z rachunkiem wartości, a kategoria wartości stanowi o jej istocie. Rachunkowość funkcjonuje w konkretnych warunkach, odzwierciedla konkretne relacje, oczekuje się od niej konkretnych efektów, czyli wiernej, rzetelnej i prawdziwej informacji, nie tylko finansowej. Informacyjna funkcja rachunkowości jest najstarszą funkcją realizowaną przez nią w podmiotach gospodarczych oraz w ich otoczeniu1. To właśnie ta funkcja wraz z koniecznością jej doskonalenia stała się motorem rozwoju ra- chunkowości, kształtowanie jej metod, form i stosowanych technik. Sprawozdawczość finansowa jest najbardziej syntetycznym źródłem infor- macji o sytuacji finansowej i dokonaniach podmiotu. Wielowarstwowość tego źródła wynika bezpośrednio z oddzielenia funkcji własności od funkcji zarzą- dzania, co spowodowało współistnienie wielu stron zainteresowanych informa- cją finansową. Wzrost przejrzystości i jakościowo poprawnej zawartości infor- macyjnej sprawozdań jest dziś przedmiotem badań oraz intensywnych prac or- ganizacji międzynarodowych odpowiedzialnych za tworzenie globalnych stan- dardów rachunkowości, w szczególności sprawozdawczości finansowej. Nieporównywalnie większa niż dotychczas, skala zmian w sprawozdawczo- ści finansowej jest spowodowana procesami globalizacji. Proces tworzenia glo- balnego systemu rachunkowości został zapoczątkowany już bardzo dawno. W niektórych krajach uczestnictwo w tych procesach przejawia się w podejmo- waniu wysiłków w kierunku umiędzynarodowienia rozwiązań lokalnych. Więk- szość krajów aktywnie włączyła się w procesy tworzenia i doskonalenia wzor- ców. A. Jarugowa podkreśla, że „standardy stanowią alternatywę dla rynku i rozwiązań legislacyjnych jako środków organizacji społeczeństw”2. Obecnie podejmowane działania, zmierzające w kierunku budowania rapor- tów biznesowych, mają na celu zmniejszenie do minimum asymetrii informacji otrzymywanych przez właścicieli i zarządy podmiotów. Redefiniowanie modelu sprawozdawczości finansowej oraz zmiany jej struktury i zakresu są uwarunko- wane zmieniającymi się potrzebami informacyjnymi użytkowników sprawoz- 1 Pisał o tym między innymi Z. Messner, Funkcje współczesnej rachunkowości, „Zeszyty Teoretyczne Rady Naukowej SKwP” 1999, t. 51, s. 117–128. 2 A. Jaruga, Perspektywy rozwoju rachunkowości w świetle konwergencji Międzynarodowych Standardów Sprawozdawczości Finansowej, [w:] Rachunkowość wczoraj, dziś i jutro, SKwP, Warszawa 2007, s. 523. Wstęp 15 dań. Zmiany celu sprawozdawczości finansowej są najbardziej widoczne w Międzynarodowych Standardach Rachunkowości / Międzynarodowych Stan- dardach Sprawozdawczości Finansowej, a ich konsekwencją stało się przede wszystkim przejście w wycenie od kosztu historycznego do wartości godziwej, wzrost ujawnień oraz zmiany zakresu i jakości ujawnianej informacji. Te ostat- nie stały się kluczowymi elementami w procesie kreowania wiarygodności przedsiębiorstw, jako cechy szczególnie istotnej w tworzeniu długotrwałych relacji z właścicielami i interesariuszami. Obserwując proces przekształcania sprawozdania finansowego w raport biznesowy, I. Sobańska podkreśla, że „no- wa orientacja spółek w komunikowaniu się z interesariuszami przez sprawozda- nia finansowe tworzone według międzynarodowych standardów i dobrych prak- tyk rachunkowości wymaga głębokiej restrukturyzacji systemu rachunkowości, zmian w organizacji i ich systemie zarządzania”3. Nowe koncepcje raportów biznesowych promują nie tylko rozszerzenie za- kresu informacji finansowej i zwiększenie jej przejrzystości, ale kładą coraz większy nacisk na ocenę ryzyka związanego z działalnością podmiotów oraz ocenę kontroli tego ryzyka. Inny jest zatem wymiar raportowania i wykorzysta- nia informacji o strumieniach przepływów pieniężnych, zarówno tych, które sprawozdawczość finansowa odwzorowuje w kontekście historycznym, jak również i tych, które wystąpią w podmiocie w przyszłości. W Polsce na skutek przemian systemowo-gospodarczych w latach 90. ubie- głego wieku intensywnej transformacji podlegała również rachunkowość, a szczególnym tego wyrazem stała się implementacja Międzynarodowych Stan- dardów Rachunkowości / Międzynarodowych Standardów Sprawozdawczości Finansowej do prawa bilansowego. Jednym z obszarów implementacji między- narodowych regulacji jest sprawozdawczość przepływów pieniężnych. Problematyka ewolucji koncepcji i unormowań sprawozdawczości przepły- wów pieniężnych nie została, jak dotychczas, w Polsce opisana w sposób zwarty i kompleksowy. Prace autorów anglojęzycznych, stanowiące kamień węgielny dla rozwoju koncepcji przepływów pieniężnych w rachunkowości, również nie doczekały się prezentacji i wyczerpującego omówienia w literaturze polskiej. Jednocześnie sposób ujmowania strumieni przepływów pieniężnych w polskiej sprawozdawczości finansowej wielokrotnie podlegał krytyce. W polskich przed- siębiorstwach obserwuje się wciąż niewielkie, mimo deklaracji ich zarządów, wykorzystanie praktyczne takich informacji. Podczas gdy znaczenie informacji o przepływach pieniężnych na całym świecie rośnie, w Polsce ten nurt sprawoz- dawczości finansowej wydaje się tkwić w miejscu. Jest to zjawisko szczególnie 3 I. Sobańska, Reorientacja sprawozdań finansowych i systemu rachunkowości jako skutek wdrażania MSR, „Zeszyty Teoretyczne Rachunkowości” 2005, t. 27 (83), s. 76. 16 Wstęp niepokojące w kontekście prawidłowego zrozumienia istoty raportu biznesowe- go i roli informacji o przepływach pieniężnych w jego prawidłowym tworzeniu. W świetle przedstawionych powyżej rozważań można określić podstawowe przesłanki podjęcia w niniejszej rozprawie tej problematyki. 1. Potrzeba osadzenia współczesnych trendów rozwoju sprawozdawczości strumieni przepływów pieniężnych w szerokim kontekście ewolucji tego nurtu w literaturze, badaniach i praktyce światowej, co wynika z przekonania autorki, że badania historyczne pozwalają lepiej zrozumieć aktualny stan i perspektywy rozwoju koncepcji i praktyki sprawozdawczości przepływów pieniężnych. 2. Krytyczna ocena stanu zaawansowania polskiej praktyki w zakresie ro- zumienia i prawidłowego sporządzania rachunku przepływów pieniężnych oraz przypisania należnego mu znaczenia. 3. Poznanie tendencji rozwojowych rachunkowości zorientowanej na po- trzeby właściciela oraz wpisanie w ten nurt nowoczesnego i analitycznego po- dejścia do odwzorowania strumieni przepływów pieniężnych w przedsiębior- stwie. U podstaw pracy leży głębokie przekonanie autorki o istotnej roli informacji o przepływach pieniężnych, zarówno w ujęciu ex post, jak i ex ante, w procesach decyzyjnych, w kontekście szeroko stosowanego w rachunkowości prawa wybo- ru oraz w obliczu intensywnych działań podejmowanych w kierunku ujmowania w sprawozdaniach finansowych coraz większej liczby danych szacunkowych. Warto podkreślić, że rozprawa stanowi wynik kilkunastoletnich badań autorki, zarówno literaturowych, jak i empirycznych, oraz doświadczeń praktycznych. Celem pracy jest przedstawienie propozycji modelu sprawozdawczego odwzorowania strumieni przepływów pieniężnych w przedsiębiorstwie oraz podkreślenie jego znaczenia w raporcie biznesowym XXI wieku, a więc wskazanie na potrzebę kształtowania nowego modelu sprawozdawczości przepływów pieniężnych jako podstawowego nośnika informacji o przed- siębiorstwie. Realizację podstawowego celu rozprawy ułatwia określenie jej celów cząstkowych: 1) prezentacja w zarysie wpływu procesów globalizacji, harmonizacji i stan- daryzacji rachunkowości na kształtowanie zapotrzebowania na informację finan- sową; 2) przedstawienie ewolucji koncepcji i podejść do raportowania strumieni przepływów pieniężnych jako istotnego czynnika warunkującego prawidłowe zrozumienie współczesnej roli informacji o przepływach pieniężnych; 3) zwrócenie uwagi na specyfikę i znaczenie krajowych norm sprawozdaw- czości przepływów pieniężnych, przejmujących – jako regulacje lokalne – cechy otoczenia, w którym funkcjonują, co powinno mieć istotne znaczenie w procesie tworzenia wzorców międzynarodowych; Wstęp 17 4) wykazanie braku spójności rozwiązań stosowanych w sprawozdawczości przepływów pieniężnych oraz krytyczne podejście do sposobu interpretacji i implementacji wymagań Międzynarodowego Standardu Rachunkowości nr 7 na przykładzie praktyki polskiej. Dążąc do realizacji podstawowego celu rozprawy, autorka podjęła próbę udowodnienia tezy głównej i tez szczegółowych. Teza główna sprowadza się do następującego stwierdzenia: silnie zaznaczający się w dobie globalizacji trend udostępniania kompleksowej informacji finansowej, wynikający z rosnących i wielowymiarowych potrzeb informacyjnych użytkowników, rozpatrywany w kontekście ciągłej ewolucji sprawozdawczości finansowej, wymusza weryfikację podejścia do struktury i zasad prezentacji strumieni przepływów pieniężnych w podmiocie. Tezy szczegółowe zostały sformułowane następująco: 1) globalizacja oraz przemiany społeczno-ekonomiczne i polityczne spowo- dowały intensyfikację potrzeb harmonizacji i standaryzacji regulacji rachunko- wości, zarówno w skali regionalnej, jak i międzynarodowej; 2) procesy globalizacji oraz harmonizacja i standaryzacja zasad rachunko- wości, zorientowanych na wzrost wartości dla właścicieli, uwypukliły ogromne znaczenie i wciąż rosnące zapotrzebowanie na informację finansową o określo- nych cechach jakościowych; 3) ewolucja sprawozdawczości przepływów jednoznacznie wskazuje na wciąż rosnące znaczenie takich informacji; ewolucyjny charakter rozwoju spra- wozdawczości przepływów przejawia się w przechodzeniu od podejścia fundu- szowego do podejścia kasowego, jako najpełniejszej formy odwzorowania stru- mieni przepływów pieniężnych w przedsiębiorstwie; 4) ewolucja zasad ujmowania i prezentacji informacji o strumieniach prze- pływów pieniężnych w przedsiębiorstwie następuje począwszy od znaczącego zróżnicowania aparatu pojęciowego, koncepcji i metodologii zastosowanych w sprawozdawczości finansowej do przedstawiania strumieni przepływów pie- niężnych jako istotnego elementu nowoczesnego raportu biznesowego w dobie globalizacji; 5) ewolucja struktury informacyjnej raportu z przepływów pieniężnych od- powiadająca nowym wyzwaniom sprawozdawczym XXI wieku jest możliwa i konieczna. Do udowodnienia sformułowanych powyżej tez zastosowano następujące metody badawcze: 1) rozległe studia literaturowe, którymi została objęta anglojęzyczna i polska literatura przedmiotu; jej wieloletnie studiowanie oraz praktyczne weryfikowa- nie różnych rozwiązań w zakresie sprawozdawczości przepływów pieniężnych pozwoliły autorce na wypracowanie własnych opinii i podejść, a także rozwią- zań, które zaowocowały wieloma opracowaniami naukowymi i praktycznymi na 18 Wstęp ten temat oraz opracowaniem Krajowego Standardu Rachunkowości nr 1 Rachunek przepływów pieniężnych; 2) analiza porównawcza rozwiązań ogólnych i szczegółowych w zakresie standaryzacji sprawozdawczości przepływów pieniężnych w wybranych krajach oraz w ujęciu międzynarodowym; 3) badania empiryczne w formie: analizy struktury strumieni przepływów pieniężnych w raportach polskich spółek publicznych w latach 1995–2001, ba- dania ankietowego w latach 2003 i 2005 oraz analizy porównawczej, na podsta- wie raportów za rok 2005, zasad i stopnia implementacji Międzynarodowego Standardu Rachunkowości nr 7 w polskich spółkach publicznych. Osiągnięciu potwierdzenia przyjętych w rozprawie tez została podporząd- kowana jej struktura. Praca obejmuje wstęp, pięć rozdziałów i zakończenie. W rozdziale I przedmiotem rozważań jest informacja finansowa w kontek- ście procesów globalizacji. Z uwagi na ogromną liczbę publikacji na temat glo- balizacji, regionalizacji, harmonizacji i standaryzacji rachunkowości autorka podjęła próbę ukazania szerokiego tła procesów kształtujących zarówno zapo- trzebowanie na informację finansową, jak i uwarunkowań jej prawidłowego tworzenia, które nie może następować w oderwaniu od przemian zachodzących w otoczeniu zewnętrznym i wewnątrz podmiotu. Autorka przedstawiła specyfikę zmian w podejściu do struktury i zakresu informacji finansowej w świetle postę- pujących procesów globalizacji, których istotnym atrybutem jest harmonizacja i standaryzacja rachunkowości, wskazując tym samym na potrzebę „biznesowe- go” raportowania dokonań przedsiębiorstwa. W rozdziale tym poruszono także zagadnienia (np. problematyka rachunkowości kreatywnej i agresywnej), któ- rych związek z celem rozprawy jest co prawda pośredni, jednak ich opisanie warunkuje możliwość rozważania sprawozdawczości przepływów pieniężnych we właściwym, szerokim kontekście ekonomiczno-społecznym. W rozdziale II ukazano ewolucyjny charakter rozwoju koncepcji sprawoz- dawczości przepływów pieniężnych. Przedstawiono zarys ewolucji podstawo- wych podejść do raportowania przebiegu strumieni przepływów: podejście fun- duszowe (Funds Flow) oraz kasowe (Cash Flow), uwzględniając w szczególności: 1) podstawy teorii dynamicznego bilansu, rozwijane przez C. Sganziniego, E. Schmalenbacha, E. Walba i E. Kosiola, które stworzyły fundament pod współ- czesne rozumienie zasad prezentacji informacji o przepływach pieniężnych; 2) rozwój i krytykę podejścia funduszowego oraz propozycje zmian powsta- łe na fali tej krytyki; 3) ewolucję istoty podejścia kasowego w rachunku przepływów, akcentując przy tym wyniki badań empirycznych nad wykorzystaniem w procesach decy- zyjnych relacji między elementami memoriałowymi i pieniężnymi, zawartymi w informacji sprawozdawczej; 4) krótką charakterystykę współczesnych mierników pomiaru dokonań opar- Wstęp 19 tych na przepływach pieniężnych. Rozważania zawarte w rozdziale II przeprowadzono przede wszystkim na podstawie literatury anglo-amerykańskiej, ponieważ właśnie w Stanach Zjedno- czonych i Wielkiej Brytanii koncepcje sprawozdawczości przepływów pienięż- nych rozwijały się najbardziej dynamicznie, natrafiając na dogodne warunki technologiczne i gospodarcze. W rozdziale III zamieszczono analizę porównawczą standardów regulujących sprawozdawczość przepływów pieniężnych w wybranych krajach oraz w ujęciu międzynarodowym. Przedmiotem rozważań w tym rozdziale są zwłaszcza zalecenia standardów odnośnie do: zagadnień koncepcyjno-metodologicznych, zasad ujmo- wania szczegółowych kategorii finansowych oraz informacji objaśniających do rachunku przepływów pieniężnych. Badanie porównawcze w tym zakresie uzu- pełniono syntetycznym opisem rozwiązań w zakresie sprawozdawczości prze- pływów pieniężnych w krajach nie objętych badaniem. W rozdziale IV przedstawiono wyniki badań przeprowadzonych przez au- torkę w latach 1995–2005. Dotyczyły one: 1) struktury strumieni przepływów pieniężnych netto w sprawozdaniu z przepływów pieniężnych spółek giełdowych w latach 1995–2001; 2) praktyki sporządzania rachunku przepływów pieniężnych (badania ankie- towe przeprowadzone w latach 2003 i 2005); 3) zakresu, sposobu i stopnia implementacji Międzynarodowego Standardu Rachunkowości nr 7 w sprawozdaniach finansowych polskich spółek publicz- nych za rok 2005. Wyniki badań umożliwiły autorce przeprowadzenie krytycznej oceny spra- wozdawczości przepływów pieniężnych, co w sposób znaczący przyczyniło się do podjęcia próby budowy nowego modelu sprawozdawczego w tym zakresie. Badania poprzedzono przedstawieniem zarysu ewolucji sprawozdawczości przepływów pieniężnych w Polsce. Charakterystykę rozwoju koncepcji i norm prezentacji informacji o przepływach pieniężnych poparto przeglądem polskiej literatury przedmiotu. W rozdziale V przedstawiono teoretyczne ramy nowego modelu sprawoz- dawczego przepływów pieniężnych, jako odpowiedzi na wciąż rosnące zapo- trzebowanie na szczegółową i wiarygodną informację finansową. Nowy wymiar prezentacji informacji o przepływach pieniężnych wymagał przekształcenia istniejącej struktury rachunku zysków i strat do postaci współmiernej pod względem struktury rodzajów działalności z rachunkiem przepływów pieniężnych. Następnie zbudowano model prezentacji przepływów pieniężnych podmiotu jako element raportu biznesowego, wydzielając w nim odrębne merytorycznie poziomy i moduły. 20 Wstęp W zakończeniu pracy sformułowano główne wnioski uogólniające oraz przedstawiono w zarysie rekomendacje i perspektywy dalszego rozwoju spra- wozdawczości przepływów pieniężnych. W niniejszej rozprawie zostało podjętych wiele wątków, które świadomie ujęto w sposób syntetyczny (np. zagadnienia związane z procesami globalizacji czy harmonizacji rachunkowości) lub przedstawiono w postaci wybranych po- glądów, opisywanych szeroko w literaturze przedmiotu (np. współczesne kon- cepcje pomiaru dokonań oparte na przepływach pieniężnych). Dalsze rozwijanie takich zagadnień nie miało znaczenia z punktu widzenia podstawowego celu rozprawy. W pracy nie poruszono również wielu zagadnień niezwykle ważnych w na- uce i praktyce rachunkowości, ale mniej lub wręcz nieistotnych z punktu widze- nia celu niniejszej rozprawy, np.: 1) problematyki wyceny – ponieważ w przypadku ujmowania informacji o przepływach pieniężnych nie ma ona znaczenia. Rachunek przepływów pie- niężnych jest sprawozdaniem wtórnym i przyjmuje, jako „odgórne” ustalenie, zastosowane w przedsiębiorstwie zasady wyceny bilansowej; 2) zasad sporządzania i prezentacji informacji o przepływach pieniężnych w odniesieniu do banków, zakładów ubezpieczeń oraz innych instytucji o cha- rakterze finansowym, a także specyficznych zagadnień i rozwiązań dotyczących skonsolidowanego rachunku przepływów pieniężnych. Standardy sprawozdaw- czości przepływów pieniężnych są adresowane do wszystkich wymienionych podmiotów, a większość przeprowadzonych przez autorkę w praktyce badań dotyczyła sprawozdań jednostkowych podmiotów z wyłączeniem banków i za- kładów ubezpieczeń. W wymienionych podmiotach, ze względu na specyfikę ich działalności, należałoby odrębnie określić szczegółowe zasady ujmowania i prezentacji informacji o strumieniach przepływów pieniężnych; 3) szczegółowych zasad technicznych sporządzania rachunku przepływów pieniężnych – które autorka opisywała w swoich publikacjach. Reasumując, niniejsza rozprawa obejmuje wieloaspektowe przedstawienie problematyki ujmowania informacji o strumieniach przepływów pieniężnych w sprawozdaniu finansowym podmiotu gospodarczego oraz strukturę modelu sprawozdawczego przepływów pieniężnych, osadzonego w nurcie nowocze- snych trendów raportowania biznesowego sytuacji finansowej i dokonań oraz perspektyw rozwoju przedsiębiorstwa. Powstanie niniejszego opracowania, a wcześniej wieloletnie badania i studia literaturowe były możliwe dzięki pracy autorki w Katedrze Rachunkowości Uniwersytetu Łódzkiego, kierowanej przez wiele lat przez prof. zw. dr hab. dr h.c. Alicję Jarugową, a obecnie przez prof. dr hab. Irenę Sobańską. W tym miej- scu pragnę wyrazić ogromną wdzięczność i podziękowania prof. zw. dr hab. dr h.c. Alicji Jarugowej, pod której kierunkiem naukowym miałam możliwość Wstęp 21 rozwijania moich zawodowych zainteresowań. Jej osobowość, wiedza i opieka naukowa, począwszy od okresu studiów, poprzez napisaną i obronioną pod Jej kierunkiem naukowym pracę magisterską i doktorską, a skończywszy na wielu latach wspólnej pracy, ukształtowały mnie jako dydaktyka, naukowca i praktyka. Dziękuję również prof. dr hab. Irenie Sobańskiej, dzięki której miałam moż- liwość swobodnego rozwijania zainteresowań naukowych i prowadzenia badań. Serdeczne podziękowania składam również moim koleżankom i kolegom z Ka- tedry Rachunkowości Uniwersytetu Łódzkiego, w których gronie mogłam zdo- bywać wiedzę i doświadczenia badawcze. Szczególne wyrazy wdzięczności chciałabym skierować do dr hab. Ewy Walińskiej, profesora Uniwersytetu Łódzkiego, za nieustającą gotowość do dyskusji nad problemami metodologicz- nymi i merytorycznymi oraz nieocenione wsparcie, którego udzieliła mi nie tylko jako naukowiec, ale także jako przyjaciel. Jestem także ogromnie wdzięczna mojemu mężowi i dzieciom za cierpli- wość, pomoc i wsparcie w trakcie pisania niniejszej rozprawy. Szczególne po- dziękowania pragnę złożyć na ręce dr hab. Anny Karmańskiej, profesora Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, za wnikliwe uwagi i cenne wskazówki, które znacząco wpłynęły na ostateczny kształt niniejszej rozprawy oraz za podjęcie trudu jej zrecenzowania. INFORMACJA FINANSOWA W DOBIE GLOBALIZACJI 1. Globalizacja – podstawowy czynnik warunkujący procesy harmonizacji rachunkowości Rozdział I 1.1. Istota i uwarunkowania procesów globalizacji we współczesnej gospodarce Nieodłącznymi zjawiskami przełomu XX i XXI wieku są procesy globalizacji, integracji i regionalizacji. Znaczące zmiany w podejściu do ekonomii i finansów międzynarodowych spowodowały rozszerzenie zakresu działania wielu podmio- tów gospodarczych. Wiąże się to ze swobodnym przepływem kapitałów, towa- rów i usług oraz zasobów ludzkich między różnymi krajami, w których funkcjo- nują silne kapitałowo przedsiębiorstwa, zwykle o dużym udziale w rynku, inno- wacyjne, nowocześnie zarządzane. Dotyczy to zwłaszcza przedsiębiorstw ame- rykańskich, które chętnie inwestują swoje kapitały w nowe przedsięwzięcia w Europie i Azji. Nie należy jednak zapominać, że swoją działalność globalizują również podmioty mniejsze, pochodzące z innych regionów świata. Istotne znaczenie mają tu realizowane przez poszczególne kraje założenia polityki gospodarczej, które stanowią zachętę lub barierę do otwierania nowych filii i do ogólnie poję- tego inwestowania w skali międzynarodowej. Ściśle ze sobą powiązane rynki międzynarodowe współcześnie przypominają naczynia połączone, ponieważ reakcje jednych rynków wpływają bezpośrednio lub pośrednio na funkcjonowa- nie innych1. Wynika to między innymi z łatwości i szybkości przepływu infor- macji2. 1 Nie chodzi tu jedynie o tak przejrzyste sytuacje, jak kryzys gospodarczy w Rosji w 1998 ro- ku, bankructwo południowokoreańskich gigantów czy zamach terrorystyczny na Stany Zjedno- czone we wrześniu 2001 roku. Indeksy światowych giełd reagują bowiem nie tylko na wskaźniki ekonomiczne i wszelkie zdarzenia mogące mieć wpływ na sytuację gospodarczą wielu krajów, ale również na mniej oczywiste, bardziej subiektywne zdarzenia. Odnosi się często wrażenie, że od tego, co mówią czołowi politycy ważniejsze jest ich zachowanie, mina czy ton wypowiedzi. 2 W 1860 roku przesłanie dwóch słów przez Atlantyk kosztowało 40 dolarów; dziś za tę kwo- tę można przesłać całą zawartość Biblioteki Narodowej. Dysponowanie komputerem z dostępem Informacja finansowa w dobie globalizacji 23 Niewiele jest w literaturze pojęć tak różnie definiowanych, jak „globaliza- cja”3. Według B. Liberskiej przyczyna takiego stanu rzeczy tkwi w wielowymia- rowym i wielopoziomowym charakterze procesów globalizacji, które można rozważać w różnych aspektach i z różnych punktów widzenia4. Powiązania za- chodzą nie tylko między państwami, ale także między gospodarkami i przedsię- biorstwami. Dotyczą różnych dziedzin życia, a wśród najczęściej rozważanych aspektów tego zjawiska zazwyczaj wymienia się konteksty: polityczny, społecz- ny oraz ekonomiczny. Niektórzy autorzy akcentują w definicji globalizacji aspekt ekonomiczny5, inni rozpatrują globalizację całościowo, ujmując i analizu- jąc także jej pozaekonomiczne aspekty. Globalizacja to w szerokim ujęciu „zespół procesów prowadzących do in- tensyfikacji ekonomicznych, politycznych i kulturowych aktywności zachodzą- cych poprzez granice”6. W. Szymański twierdzi, że globalizacja gospodarki jest procesem niszczenia państwowych barier granicznych dla rynku7, fragmentem umiędzynarodowienia działalności gospodarczej przy zaistnieniu określonych do Internetu stwarza obecnie praktycznie nieograniczone możliwości dysponowania informacjami, a szybkość ich przesyłania sprzyja bieżącemu wykorzystaniu tych informacji, jako aktualnych, w procesach decyzyjnych. 3 Procesy globalizacji są tak wielowymiarowe i złożone, że wielu autorów nawet nie podej- muje próby sformułowania jej ogólnej definicji, omawiając lub odnosząc się wyłącznie do wybra- nych aspektów lub przejawów jej występowania. Zob. szerzej A. Zorska, Ku globalizacji? Prze- miany w korporacjach transnarodowych i w gospodarce światowej, PWN, Warszawa 2000, s. 13–21. 4 Por. B. Liberska, Współczesne procesy globalizacji gospodarki światowej, [w:] B. Liberska (red.), Globalizacja. Mechanizmy i wyzwania, PWE, Warszawa 2002, s. 17–21. 5 J. Mittelman określa globalizację jako „przestrzenną reorganizację produkcji i penetracji przemysłów poprzez granice, powiązania rynków finansowych, dyfuzje technologii i upodabnianie się norm, standardów wytwarzania oraz stylów konsumpcji na całym świecie”. Zob. J. Mittelman, Globalization: Critical Reflections, Lynne Rienner, Boulder 1996, za: R. Stalmach, Zarządzanie firmą w interesie akcjonariuszy, Difin, Warszawa 2005, s. 17–18. R. Boyer i D. Drache w globali- zacji upatrują kwintesencję procesów budowania zależności i wzajemnych relacji gospodarek krajowych, charakteryzujących się intensyfikacją swobodnego przepływu dóbr, usług, kapitału, ludzi i myśli technicznej ponad granicami geograficznymi i administracyjnymi, co powoduje powstawanie coraz większej liczby firm ponadnarodowych o coraz większym zasięgu. Zob. sze- rzej R. Boyer, D. Drache, States Against Markets. The Limits of Globalization, Routledge, London 1996, s. 62–64. 6 Przytoczona definicja P. Streetena jest chyba najszerszym ujęciem zjawiska globalizacji. R. Stalmach w swojej książce Zarządzanie firmą w interesie akcjonariuszy, oprócz wspomnianej, podaje również definicję A. Giddensa, nawiązującą do ożywienia kontaktów międzyludzkich poprzez kształtowanie zjawisk lokalnych przez wydarzenia mające miejsce wiele kilometrów dalej i vice versa, M. Ambrowa, postrzegającego globalizację jako proces, w wyniku którego narody świata łączą się w jedno społeczeństwo globalne, oraz definicję Komisji Europejskiej, zgodnie z którą globalizacja to proces, w którym rynki i produkcja w różnych krajach stają się coraz bar- dziej współzależne w związku z dynamiką wymiany towarów i usług, przepływem kapitału i technologii; za: R. Stalmach, Zarządzanie firmą …, s. 18. 7 W. Szymański, Globalizacja. Wyzwania i zagrożenia, Difin, Warszawa 2002, s. 12. 24 Rozdział I czynników. Najczęściej wymienia się tu postęp naukowo-techniczny, międzyna- rodową konkurencję oraz politykę ekonomiczną państwa8. Działalność międzynarodowa wiąże się ze swobodnym przepływem między krajami nie tylko towarów, ale również czynników produkcji. Przedsiębiorstwa działające ponad granicami mogą stworzyć taką ich kombinację, która pozwoli na osiągnięcie wyników niemożliwych do uzyskania w warunkach lokalnych. Z drugiej strony globalizacja ogranicza suwerenność państwa oraz odręb- ność narodowej polityki gospodarczej i społecznej. Następuje uwolnienie rynku spod kontroli państwa, gdyż to korporacje międzynarodowe, jako główne pod- mioty globalizacji, kształtują relacje oraz aktywność gospodarczą uczestników rynku9. Inaczej ujmuje istotę procesów globalizacji A. Bednarski. Pod tym pojęciem rozumie on „trendy i koncepcje w zarządzaniu przyszłością świata (strategicz- nym planowaniu) zmierzające do kreowania standardów produkcji oraz zacho- wań konsumentów na globalnych (światowych) rynkach”10. Aby osiągnąć takie rezultaty, należy likwidować bariery w wymianie międzynarodowej i tworzyć transnarodowe korporacje11, które jako jedyne mogą wygrać w walce o konsu- menta dzięki swojej przewadze technologicznej i cenowej. W przypadku kształ- towania gustów klientów, we współczesnym świecie daje się zauważyć wzajemne upodobnianie się kulturowych wzorców i zachowań12. Według A. Bednarskiego ten proces, zwany konwergencją kultur, powoduje, że oczekiwania klientów na świecie są bardzo podobne, co oznacza, że produkty również powinny być po- dobne, czasem wręcz identyczne. Prowadzi to w rezultacie do standaryzacji produkcji. Jeszcze inną definicję globalizacji podaje A. Zorska, twierdząc, że stanowi ona „wyższy, bardziej zaawansowany i złożony etap procesu umiędzynarodo- wienia działalności gospodarczej”13. 8 Zob. szerzej: A. Zorska, Globalizacja i regionalizacja a ekspansja KMN na świecie i w Pol- sce, [w:] A. Zorska (red.), Korporacje międzynarodowe w Polsce. Wyzwania w dobie globalizacji i regionalizacji, Difin, Warszawa 2002, s. 22. 9 Termin „korporacja międzynarodowa” oznacza przedsiębiorstwo prowadzące działalność w kilku krajach. Od zakończenia drugiej wojny światowej intensywny rozwój tej formy międzyna- rodowej działalności przedsiębiorstw stopniowo zacieśniał światowe współzależności polityczne i gospodarcze. 10 A. Bednarski, Pułapy i pułapki globalizacji, TNOiK, Toruń 1998, s. 124. 11 Patrząc na globalizację przez pryzmat aspektów ekonomicznych nie można zapominać, że na przestrzeni ostatnich lat przybrały na sile procesy konsolidacji spółek, a zwłaszcza fuzje. Kon- solidacja dotyczy nie tylko przedsiębiorstw działających w obrębie jednego kraju; obecnie po- wszechnie łączą się podmioty z różnych krajów, tworząc międzynarodowe korporacje. 12 Należy tu wspomnieć o tzw. kalifornizacji. To, co sprzedaje się w Kalifornii, ma się sprze- dawać również na całym świecie. Jako przykład można podać Coca-Colę, którą z powodzeniem handluje się na każdym kontynencie. 13 A. Zorska, Ku globalizacji?, s. 14. Informacja finansowa w dobie globalizacji 25 Wśród wielu różnych cech globalizacji za najważniejsze zwykle uważa się: szeroki geograficzny zakres i różnorodne formy międzynarodowej działalności, zintegrowany charakter realizowanych działań i powiązań (w przedsiębior- stwach, przemysłach i gospodarkach) oraz współzależność relacji z innymi za- granicznymi podmiotami, przemysłami i gospodarkami14. Globalizacja całej gospodarki światowej oznacza sytuację, w której wszyst- kie podmioty działają na podstawie tych samych (lub podobnych) reguł, zasad, koncepcji i procedur oraz nie występują bariery w porozumiewaniu się jednostek dokonujących transakcji, a pochodzących z różnych krajów. Tak jak w przypadku definicji, różne są również opinie odnośnie do genezy procesów globalizacyjnych. Globalizacja nie jest zjawiskiem powstałym w ostat- nich kilkudziesięciu latach, ale wynikiem długotrwałej współpracy gospodarczej między krajami15. Już w XIX wieku, podczas intensywnego rozwoju kapitali- zmu, przepływ kapitału nie natrafiał w praktyce na znaczące bariery. Proces ten został jednak zahamowany wskutek „wielkiego kryzysu” z lat 30. XX wieku. Ogromne straty, które przyniosła II wojna światowa, skłoniły rządy do ingeren- cji w gospodarkę i do sterowania nią. Jednocześnie zmniejszała się rola handlu zagranicznego. Było to spowodowane nałożeniem przez rządy wysokich ceł, chroniących rynek wewnętrzny przed zagraniczną konkurencją. Panuje powszechny pogląd, że prawdziwy początek globalnych rynków w sensie swobodnego przepływu towarów i usług miał miejsce w latach 70. XX wieku16 wraz z przyjęciem Układu Ogólnego w Sprawie Ceł i Handlu (General Agreement on Tariffs and Trade – GATT), a dodatkowy impuls do globalizacji stworzył upadek, również w latach 70. ubiegłego wieku, systemu walutowego z Bretton Woods, opierającego się na stałych kursach wymiany walut. Zdaniem J.K. Solarza o globalizacji mówi się już w odniesieniu do gospo- darki światowej w latach 1870–1914 w ramach systemu waluty opartej na zło- cie17. Jednak pierwsze organizacje międzynarodowe powstały po II wojnie świa- 14 Ibidem, s. 15–18. Por. także np. T.L. Friedman, Lexus i drzewo oliwne: zrozumieć globali- zację, Rebis, Poznań 2001, s. 9–12. 15 Według A. Zorskiej proces ten na większą skalę został zapoczątkowany w XIV wieku przez kompanie handlowe rozwijające działalność zamorską. 16 Niektórzy uważają, że proces globalizacji rozpoczął się od wielkich odkryć geograficz- nych, którym towarzyszyła rewolucja w komunikacji społecznej (głównie dzięki odkryciu czcion- ki, a następnie prasy drukarskiej), dzięki czemu dyfuzja kulturowa, a co za tym idzie, społeczna i gospodarcza, mogła ulec znaczącemu skróceniu. Zob. T.L. Friedman, Lexus i drzewo oliwne…, s. 10. 17 J.K. Solarz zaproponował podział historii gospodarki rynkowej na trzy fazy: 1) kapitalizm przedsiębiorczy w latach 1770–1875; 2) kapitalizm hierarchiczny w latach 1875–1980; 3) kapita- lizm aliansów lub elastyczny od roku 1980. W obecnym stadium regulatorem rynku są, obok państw i ich agend nadzoru prewencyjnego, duże grupy kapitałowe oraz grupy zorganizowanych interesów, nie tworzące tradycyjnych partii politycznych. Rynki z narodowych i międzynarodo- wych rozrosły się do globalnych, są bardziej dynamiczne i konkurencyjne. Por. J.K. Solarz, 26 Rozdział I towej, a o świecie, jako jednym globalnym rynku, zaczęto mówić dopiero po okresie „zimnej wojny”. Wtedy też pojawiły się pierwsze ruchy globalistyczne, które na dobre rozwinęły się w latach 90. XX wieku i otworzyły niemal wszyst- kie rynki zarówno na produkty, kapitały i inwestycje, jak i na technologie, in- formacje oraz idee. Od drugiej połowy lat 90. XX wieku rozpoczął się intensywny rozwój mię- dzynarodowej integracji gospodarczej, a procesy globalizacji zwiększyły racjo- nalność wyborów w alokacji czynników produkcji w skali gospodarki świato- wej. Istotny wpływ na rozwój procesów globalizacyjnych miało z pewnością powstanie organizacji międzynarodowych, takich jak: Bank Światowy (World Bank), Międzynarodowy Fundusz Walutowy (International Monetary Fund – IMF), Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organisation for Eco- nomic Co-operation and Development – OECD), Światowa Organizacja Handlu (World Trade Organization – WTO). Instytucje te, koordynując politykę ekono- miczną w skali globalnej, przekroczyły granice narodowe dla dobra ogólnoświa- towego rozwoju. Otoczenie gospodarcze, w którym funkcjonują współczesne przedsiębior- stwa, pozostaje pod silnym wpływem ewolucji systemu finansowego i jej po- szczególnych faz wyodrębnianych ze względu na rodzaj związków między przedsiębiorstwami i krajami18. W sferze finansów i ekonomii z globalizacją związana jest przede wszystkim swoboda przemieszczania się kapitału. Inwesto- rzy lokują swój kapitał tam, gdzie znajdują najkorzystniejsze warunki bizneso- we, np. niskie podatki czy wysoko wykwalifikowaną siłę roboczą. Sukces na globalnym rynku osiągają przedsiębiorstwa innowacyjne w krajach nie prze- szkadzających inwestorom19. Warto także zwrócić uwagę na istotne różnice w strukturach kapitału amerykańskich korporacji w stosunku do ich niemieckich i japońskich odpowiedników20. Uwarunkowania współczesnej bankowości, [w:] L. Oręziak, B. Pietrzak (red.), Bankowość na świecie i w Polsce. Stan obecny i tendencje rozwojowe, Olympus, Warszawa 2000, s. 20. 18 Zob. szerzej np. J. Zaręba, Globalizacja rynków finansowych, „Zeszyty Finansowe” 1997, nr 3, s. 3–5. 19 Najlepiej pokazuje to przykład Stanów Zjednoczonych i Irlandii. W Stanach Zjednoczo- nych liberalna gospodarka i brak ingerencji państwa przyniosły długookresowy wzrost gospodar- czy przy niskiej inflacji oraz ekspansję gospodarczą na inne kontynenty. Z kolei Irlandia, która jeszcze kilkanaście lat temu była biednym krajem rolniczym, przez ten czas przeszła całkowitą metamorfozę. Zdecydowała się ona za zgodą wszystkich sił politycznych i związków zawodowych na obniżenie podatków i stworzenie zachęt dla inwestorów. W ciągu kilkunastu lat napłynęły wielomiliardowe inwestycje zagraniczne, głównie z sektorów high-tech, które przyniosły olbrzymi skok cywilizacyjny. Obecnie Irlandczycy są wykształconym i bogatym społeczeństwem, w którym Produkt Krajowy Brutto na jednego mieszkańca jest większy niż w Wielkiej Brytanii. 20 G.G. Mueller, H. Gernon, G.K. Meek, Accounting. An Intern
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sprawozdawczość przepływów pieniężnych. Krytyczna ocena i propozycja modelu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: