Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00402 031510 15615773 na godz. na dobę w sumie
Sprawy o ochronę indywidualnych interesów konsumentów w postępowaniu cywilnym - ebook/pdf
Sprawy o ochronę indywidualnych interesów konsumentów w postępowaniu cywilnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 525
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-3599-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W monografii omówiono m.in. pojęcie konsumenta w polskim i europejskim systemie prawnym, charakter prawny oraz rodzaje spraw o ochronę konsumentów, ze wskazaniem, które z nich mogą być rozpoznawane i rozstrzygane w postępowaniu cywilnym. Przedmiotem analizy są także relacje europejskiego prawa konsumenckiego do krajowego prawa procesowego w sprawach o ochronę indywidualnych interesów konsumentów. Ponadto w publikacji wskazano alternatywne metody rozwiązywania sporów w sprawach o ochronę indywidualnych interesów konsumentów, ze szczególnym uwzględnieniem mediacji oraz postępowania arbitrażowego. Omówiono udział organizacji społecznych (pozarządowych), prokuratora, Rzecznika Praw Obywatelskich oraz powiatowego rzecznika konsumentów w sprawach o ochronę indywidualnych interesów konsumentów w postępowaniu cywilnym.

Adresaci:
Książka szczególnie polecana jest sędziom, adwokatom oraz radcom prawnym, a także powiatowym rzecznikom konsumentów i organizacjom społecznym (pozarządowym). Korzystać z niej mogą także przedsiębiorcy i konsumenci występujący jako strona w postępowaniu cywilnym.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wprowadzenie Wybór tematyki tej pracy został dokonany ze względu na społecz- no-ekonomiczne znaczenie spraw o ochronę indywidualnych interesów konsumentów oraz brak w literaturze przedmiotu kompleksowego opra- cowania tematu rozwiązywania indywidualnych sporów konsumenckich w postępowaniu cywilnym. Każdy człowiek w określonych stosunkach prawnych z przedsiębiorcami jest konsumentem. Spory oraz konflikty są stałą i integralną częścią tego współistnienia. W ostatnich latach rozwój gospodarki rynkowej oraz przystąpienie Polski do Unii Europejskiej spo- wodowały intensyfikację stosunków prawnych pomiędzy przedsiębiorca- mi a konsumentami. Naturalną konsekwencją tego stanu rzeczy jest wzrost liczby problemów i konfliktów w relacji konsument – przedsiębiorca, nie tylko na płaszczyźnie krajowej, ale również z elementem transgranicznym. Ciągły postęp techniczny oraz rozwój społeczno-gospodarczy w sposób nieunikniony prowadzą do wzrostu liczby sporów pomiędzy konsumen- tami a przedsiębiorcami. Umożliwienie skutecznego i efektywnego prze- łamania konfliktów oraz rozwiązania i rozstrzygnięcia sporów konsumen- ckich na każdym etapie ich istnienia, stanowi nowe wyzwanie dla rozwoju nauki postępowania cywilnego. Specyfika roszczeń konsumenckich wy- musza istnienie kompleksowych mechanizmów i środków, w tym środków proceduralnych w postępowaniu cywilnym. Prawidłowe ukształtowanie zagadnienia przymusowej realizacji indywidualnych praw konsumenckich w sytuacji ich naruszenia bądź zagrożenia wymaga niewątpliwie podjęcia prac naukowo-badawczych. Podejmując próbę monograficznego opracowania problematyki pro- cesowej związanej ze sprawami konsumenckimi w postępowaniu cywil- nym, stanęłam przed koniecznością dookreślenia zakresu przedmiotowe- go niniejszego opracowania. Sprawy o ochronę indywidualnych interesów konsumentów w płaszczyźnie prawno-procesowej należą do jednej z kate- 1 Wprowadzenie gorii spraw wyodrębnionych ze względów faktycznych przez ustawodawcę w kodeksie postępowania cywilnego, jednakże nieuregulowanych w żad- nym odrębnym postępowaniu. Regulacje dotyczące tej tematyki są rozpro- szone, co prowadzi do wielu niejasności. Gwałtowny rozwój technologii, globalizacja rynków, rozwój gospodarki rynkowej oraz przystąpienie Pol- ski do Unii Europejskiej skutkują koniecznością nowego podejścia do tego zagadnienia. Na obecnym etapie rozwoju sprawy konsumenckie nie mogą być rozpatrywane tylko w kontekście ochrony udzielanej w jednym, kon- kretnym państwie zgodnie z przepisami krajowego postępowania cywil- nego. Możliwość dochodzenia roszczeń przez konsumentów w postępo- waniu cywilnym nie stanowi wyłącznej domeny prawa krajowego w izo- lacji do rynku globalnego. Prawo konsumenckie jest dziedziną, w której na kanwie spraw o ochronę konsumentów dochodzi nie tylko do przeła- mania zasady autonomii procesowej państw członkowskich, poprzez in- gerencję w podstawowe zasady postępowania cywilnego, ale możemy rów- nież zaobserwować tworzenie sektorowych europejskich zasad postępo- wania. Wprowadzając podział spraw o ochronę konsumentów na sprawy o ochronę indywidualnych interesów konsumentów, sprawy o ochronę grupowych interesów konsumentów oraz sprawy o ochronę zbiorowych interesów konsumentów, podstawowe rozważania – z uwagi na rozległość tematyki – ograniczono do krajowych spraw o ochronę indywidualnych interesów konsumentów. W literaturze przedmiotu nie ma konsensu odnośnie do kształtu sy- stemu środków proceduralnych w ramach postępowania cywilnego, mają- cego zagwarantować konsumentom skuteczne realizowanie ich praw w ra- zie ich zagrożenia bądź naruszenia, niemniej jednak zgłaszane są pew- ne postulaty jak wprowadzenie szczególnego postępowania odrębnego, czy szersze wykorzystanie alternatywnych metod rozwiązywania sporów w sprawach o ochronę indywidualnych interesów konsumenckich1. Poję- ciem „sprawa” ustawodawca w kodeksie postępowania cywilnego posłu- guje się w dwojakim znaczeniu. Po pierwsze, pojęcie „sprawa” używane jest na określenie kategorii sporów, które są rozstrzygane w postępowaniu cywilnym (np. art. 1, 7, 61 k.p.c.). Po drugie, w przepisach k.p.c. stosowa- ne jest jako synonim słowa postępowanie (np. art. 5, 15, 59 k.p.c.). Roz- różnienie to zdeterminowało zakres opracowania – analizowano sprawy o ochronę indywidualnych interesów konsumentów zarówno w ujęciu sta- tycznym, jak i dynamicznym. 1 Zob. E. von Hippel, Verbraucherschütz, Tubingen 1986, s. 155–172. 1 Wprowadzenie W rozdziale I i II monografii skoncentrowano się na ujęciu statycz- nym. Na początku podjęto próbę określenia terminu „konsument”, a na- stępnie zdefiniowano pojęcie, charakter i rodzaje spraw o ochronę konsu- mentów, co pozwoliło na wyodrębnienie kategorii spraw o ochronę indy- widualnych interesów konsumentów w postępowaniu cywilnym. W ujęciu dynamicznym zadaniem tej pracy było dokonanie wykładni rozproszonych przepisów i próba rozstrzygnięcia wynikłych z nich proble- mów proceduralnych, a także zgłoszenie postulatów de lege ferenda w od- niesieniu do przebiegu postępowania. Szereg przepisów kodeksu postępo- wania cywilnego oraz ustawodawstwo i orzecznictwo europejskie wpro- wadza zróżnicowanie regulacji prawnoprocesowych z uwagi na fakt, że w postępowaniu cywilnym dochodzone są roszczenia konsumenckie. Za- sadnicza część uwag obejmuje zagadnienie procesowych roszczeń konsu- menckich i dopuszczalności drogi sądowej w sprawach o ochronę indy- widualnych interesów konsumentów (rozdział III). Charakterystyczny dla spraw o ochronę indywidualnych interesów konsumentów jest udział pod- miotów trzecich w postępowaniu cywilnym. Analiza udziału podmiotów trzecich w omawianych sprawach objęła odrębności w zakresie postępowa- nia rozpoznawczego oraz analizę konstrukcji i rozwiązań prawnych w tym zakresie (rozdział IV). Sprawy o ochronę indywidualnych interesów kon- sumentów są sprawami wspólnotowymi, stąd też wynika szereg odrębno- ści usankcjonowanych przez orzecznictwo ETS w zakresie postępowania rozpoznawczego. Odmienności te dotyczą zwłaszcza podziału ról pomię- dzy sądem a stronami w postępowaniu cywilnym, a w konsekwencji pro- wadzą do modyfikacji takich podstawowych zasad, jak zasada dyspozy- tywności czy zasada kontradyktoryjności. Dyskutuje się istnienie systemu prekluzji w tego typu sprawach czy też kształt dyskrecjonalnej władzy sę- dziego. Istotne znaczenie dla zagwarantowania consumers access to justice ma możliwość dochodzenia drobnych roszczeń w postępowaniu uprosz- czonym. Całość tych zagadnień została omówiona w rozdziale V mono- grafii, dotyczącym odrębności w postępowaniu rozpoznawczym w spra- wach o ochronę indywidualnych interesów konsumentów. Nie bez zna- czenia jest także możliwość uzyskania zabezpieczenia antycypacyjnego w odniesieniu do niektórych roszczeń konsumenckich, co jest przedmio- tem analizy w rozdziale VI. Sprawy o ochronę indywidualnych interesów konsumentów są szcze- gólnym rodzajem spraw, w których następuje także sektorowy rozwój alter- natywnych metod rozwiązywania sporów. Dlatego też omówione zostały alternatywne metody rozwiązywania w sprawach o ochronę indywidual- 1 Wprowadzenie nych interesów konsumentów, ze szczególnym uwzględnieniem mediacji oraz postępowania arbitrażowego (rozdział VII). W pracy zastosowano przede wszystkim metodę dogmatyczną, ana- lizując obowiązujące unormowania. Zastosowano również metodę praw- noporównawczą i statystyczną. W tym miejscu chciałaby podziękować Panu prof. Andrzejowi Okleja- kowi za kierownictwo naukowe. Serdecznie dziękuję również Panu prof. Ja- nuszowi Jankowskiemu oraz Panu prof. Feliksowi Zedlerowi za cenne uwa- gi, które przyczyniły się do ostatecznego kształtu niniejszej monografii. 20 Rozdział I Pojęcie konsumenta w prawie europejskim oraz prawie polskim i w postępowaniu cywilnym 1. Wprowadzenie Kodeks postępowania cywilnego nie zawiera ustawowej definicji po- jęcia „spraw o ochronę praw konsumentów”. Dla ustalenia, które sprawy należą do tej kategorii, kluczową kwestią jest wyjaśnienie pojęcia „kon- sument”. Termin ten jest przedmiotem wielu sporów zarówno na gruncie polskiego prawodawstwa, jak i aquis communitaire. Pierwsze zdanie orędzia prezydenta Johna F. Kennedy’ego do Kongre- su w 1962 r. rozpoczynało się od słów: „Konsumentami, według definicji, jesteśmy wszyscy”. Wydaje się, że znacznie bardziej trafne jest stwierdze- nie, iż „konsumentami bywamy wszyscy”2. Pojęcie „konsument” wystę- puje jednocześnie na wielu płaszczyznach: w życiu codziennym, w na- ukach ekonomicznych, socjologii i innych naukach społecznych. W zna- czeniu potocznym w języku polskim „konsument” to „nabywca towarów lub usług albo użytkownik jakichś zasobów lub dóbr”3. Konsument w na- ukach ekonomicznych to przede wszystkim uczestnik rynku. W. Wrzosek4, definiując pojęcie rynku, określa go jako „ogół stosunków zachodzących pomiędzy podmiotami uczestniczącymi w procesie wymiany”. Z definicji tej wynika, że swoistymi elementami rynku są: uczestnicy, wymiana oraz stosunki zachodzące na rynku. Uczestnikami rynku są: z jednej strony na- bywca towaru (konsument), z drugiej sprzedawca (przedsiębiorca). Posił- kując się tą definicją, można stwierdzić, że konsument to każdy, kto kon- 2 C. Żuławska, Obrót z udziałem konsumenta – ochrona prawna, Wrocław–Warsza- wa–Kraków 1987, s. 16. 3 Słownik języka polskiego, PWN, wersja elektroniczna. 4 W. Wrzosek, Funkcjonowanie rynku, Warszawa 2002, s. 13. 21 Rozdział I. Pojęcie konsumenta w prawie europejskim oraz prawie polskim... sumuje towary oraz korzysta z usług jako ostatnie ogniwo łańcucha eko- nomicznego przebiegającego od momentu wyprodukowania towaru przez producenta (profesjonalistę, przedsiębiorcę), poprzez wszystkie możliwe formy obrotu, aż do nabycia tego towaru przez osobę, która ma ten towar użyć, zużyć czy używać, nie traktując go jednak jako towar nadający się do dalszego obrotu, lecz jako dobro mające służyć jej samej lub jej gospo- darstwu domowemu5. W naukach społecznych konsumentem jest każdy „posiadacz dóbr służących zaspokojeniu jego (jego rodziny) potrzeb (ce- lów) produkcyjnych”, zaś jego interesu należy upatrywać we „wszystkim, co sprzyja zaspokajaniu tych potrzeb”6. Zagadnieniem spornym jest to, czy można skonstruować ogólną defi- nicję pojęcia konsumenta obowiązującą we wszystkich obszarach, w tym na gruncie postępowania cywilnego. E. Łętowska uważa, że niemożliwe jest utworzenie uniwersalnej definicji tego terminu, wskazując, iż „intuicyjne rozumienie pojęcia konsumenta zasadza się na umiejscowieniu tego pod- miotu jako końcowego łańcucha ekonomicznego” istniejącego od momen- tu wyprodukowania towaru aż do momentu, w którym przestanie on być towarem na rynku, czego często nie uwzględniają unormowania prawne7. A. Wiewiórkowska-Domagalska twierdzi, iż nie można mówić o obiek- tywnej definicji pojęcia konsument, bowiem konsumentem staje się każ- dy, kto w opinii ustawodawcy zasługuje na uzyskanie wsparcia prawne- go8. Wydaje się, iż należy podzielić powyższe poglądy przede wszystkim dlatego, że pojęcie konsumenta w zależności od dziedziny, w której wy- stępuje, jest wyodrębniane przy użyciu innych kryteriów. W szczególności dla celów prawa pojęcie to musi być określone inaczej niż w ramach nauk ekonomicznych czy socjologii, a mianowicie w odniesieniu do stosunku prawnego, którego stroną jest konsument9. Współistnienie tego pojęcia w zakresie różnych dziedzin niezaprzeczalnie rodzi problemy definicyjne. Jednak niemożliwość skonstruowania ogólnej definicji nie wyklucza moż- liwości zdefiniowania terminu „konsument” na gruncie poszczególnych 5 Zob. E. Łętowska, Prawo umów konsumenckich, Warszawa 2004, s. 40–41; E. Łętow- ska, Ochrona niektórych praw konsumentów, Warszawa 2001, s. 88; M. Rejdak, Próba ekono- micznej interpretacji definicji pojęcia konsument (art. 221 k.c.) (w:) Wykładnia prawa. Odręb- ności w wybranych gałęziach prawa, red. L. Leszczyński, Lublin 2006, s. 77. 6 C. Żuławska, Obrót z udziałem konsumenta..., s. 16–17. 7 E. Łętowska, Europejskie prawo umów konsumenckich, Warszawa 2004, s. 40. 8 A. Wiewiórkowska-Domagalska, Europejskie prawo konsumenckie – rozwój, proble- my, pytanie o przyszłość (w:) Europejskie prawo konsumenckie a prawo polskie, red. E. No- wińskia P. Cybula, Kraków 2005, s. 39. 9 C. Żuławska, Obrót z udziałem konsumenta..., s. 17. 22 2. Pojęcie konsumenta w prawie wspólnotowym gałęzi prawa, w tym na gruncie kodeksu postępowania cywilnego. W ni- niejszym rozdziale omówione zostanie zagadnienie kształtowania się po- jęcia konsumenta. Podjęta zostanie również próba dookreślenia zakresu podmiotowego oraz przedmiotowego tego pojęcia na gruncie prawa ma- terialnego i procesowego, wspólnotowego i polskiego. Ustalone również zostaną zależności pomiędzy różnymi definicjami tego pojęcia występu- jącymi w poszczególnych systemach regulacyjnych i prawnych. Analiza prawnoporównawcza oraz systemowa pozwoli na udzielenie odpowiedzi na pytanie, jaka definicja pojęcia „konsument” obowiązuje na gruncie ko- deksu postępowania cywilnego. 2. Pojęcie konsumenta w prawie wspólnotowym W prawie europejskim nie obowiązuje jedna powszechnie uznana de- finicja pojęcia konsumenta10. Istniejące definicje nie są spójne i brak jed- nolitego stanowiska w przedmiocie ich wzajemnych relacji oraz funkcjo- nowania w ramach różnych systemów prawnych i regulacyjnych odno- szących się do konsumentów. Ponieważ zadaniem wspólnotowego prawa konsumenckiego jest m.in. zagwarantowanie ochrony prawnej konsumen- towi, jako stronie słabszej w ramach funkcjonowania wspólnego rynku, stopniowo termin ten obok materialnego prawa konsumenckiego pojawił się również w treści aktów prawnych zawierających normy kolizyjne oraz w aktach prawnych dotyczących współpracy sądowej w sprawach cywil- nych. Definicje pojęcia „konsument” w chwili obecnej występują w trzech obszarach: w europejskim prawie konsumenckim, w ramach nowej kon- cepcji europejskiego prawa procesowego cywilnego, a także w europej- skim prawie prywatnym międzynarodowym11. 10 Zob. A. Wiewiórkowska-Domagalska, Europejskie prawo konsumenckie..., s. 40; K. Kańska, Pojęcie konsumenta w kodeksie cywilnym na tle tendencji europejskich, KPP 2004, z. 1, s. 7; M.A. Dauses, M. Strum, Prawne podstawy ochrony konsumenta na rynku wewnętrz- nym Unii Europejskiej, KPP 1997, z. 1, s. 34–35; G. Straetmens, The Consumer Concept in EC Law (w:) Enforcement of International Contracts in the European Union. Convergence and Divergence between Brussels I and Rome I, Antwerpia 2004, s. 295–322. 11 Początkowo uregulowania dotyczące prywatnego prawa europejskiego zawarte były w Konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, otwartej do podpisu w Rzy- mie 19 czerwca 1980 r. (Dz. Urz. UE C z 2005 r. Nr 169, s. 10). Została ona zastąpiona przez stosowane od dnia 11 stycznia 2009 r. rozporządzenie (WE) Nr 864/2007 Parlamentu Euro- pejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczące prawa właściwego dla zobowiązań po- zaumownych („Rzym II”) (Dz. Urz. UE L 199 z 11.07.2007, s. 40) oraz stosowane od dnia 23 Rozdział I. Pojęcie konsumenta w prawie europejskim oraz prawie polskim... 2.1. Pojęcie konsumenta w europejskim prawie konsumenckim 2.1.1. Ewolucja pojęcia konsumenta w europejskim prawie konsumenckim Pojęcie konsumenta w prawie wspólnotowym przekształca się i zmie- nia wraz z rozwojem europejskiego prawa konsumenckiego. Pojęcie to po raz pierwszy pojawiło się w traktatach rzymskich12. Cechą charakterystycz- ną tych unormowań było rozproszenie przepisów dotyczących konsumen- tów oraz brak odrębnego tytułu poświęconego ich ochronie13. Prawodawca europejski zakładał, że ochrona konsumentów powinna się rozwinąć sama na podstawie przepisów dotyczących wspólnego rynku, wolnej konkuren- cji, wspólnej polityki rolnej i transportowej w ramach funkcjonowania me- chanizmów rynkowych14. W konsekwencji traktat nie definiował pojęcia konsumenta, ani też nie zawierał żadnych szczegółowych norm odnoszą- cych się do niego15. W części ogólnej traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą stwierdzono, iż jednym z celów EWG jest przy- czynianie się do ochrony interesów konsumentów. Postanowienia odno- szące się do konsumentów znalazły się również w art. 39 ust. 1 pkt e (obec- nie art. 33 ust. 1 pkt e)16, art. 40 ust. 3 (obecnie art. 34 ust. 2)17, art. 85 ust. 1 (obecnie art. 81 ust. 1) oraz art. 86 pkt b (obecnie art. 87 pkt b)18. Pojęcie 17 grudnia 2009 r. rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych („Rzym I”) (Dz. Urz. UE L 177 z 4.07.2008, s. 6). 12 Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, podpisany w dniu 25 marca 1957 r., wszedł w życie w dniu 1 stycznia 1958 r. (dalej określany jako TWE). Zob. traktaty rzymskie, wersja skonsolidowana (Dz. Urz. C z 2002 r. Nr 325, s. 1). 13 J. Maliszewska-Nienartowicz, Ewolucja ochrony konsumenta w europejskim prawie wspólnotowym, Toruń 2004, s. 20. 14 Ibidem, s. 23–24. 15 Ibidem, s. 20; R. Adamczewski, Prawne problemy definiowania pojęcia „konsument” w prawie polskim i europejskim, Biuletyn Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów 2001, nr 27, s. 76. 16 Artykuł 39 ust. 1 pkt e stanowi: „Celami wspólnej polityki rolnej są: [...] zapewnie- nie rozsądnych cen w dostawach dla konsumentów [...]”. 17 Przepis artykułu 40 ust. 3 stanowi, iż „Wspólna organizacja (organizacja rynków rol- nych) ogranicza się do osiągania celów określonych w artykule 39 i wyklucza wszelką dys- kryminację między producentami lub konsumentami wewnątrz Wspólnoty”. 18 Zgodnie z art. 86 pkt b – niezgodne ze wspólnym rynkiem i zakazane jest nadużywa- nie przez jedno lub większą liczbę przedsiębiorstw pozycji dominującej na wspólnym rynku lub na znacznej jego części w zakresie, w jakim może wpływać na handel między państwa- 24 2. Pojęcie konsumenta w prawie wspólnotowym konsumenta w traktacie rzymskim obejmowało zarówno osoby fizyczne, jak i osoby prawne, niezależnie od tego, czy działały w zakresie działalno- ści zawodowej, czy też nie19. Na przełomie lat 60. i 70. zauważono, że wobec braku naturalnej rów- nowagi mechanizmy rynkowe nie są w praktyce wystarczające do zapew- nienia skutecznej ochrony konsumentów w stosunkach z profesjonalnymi podmiotami gospodarczymi20. Wraz ze zmianą podejścia do pozycji kon- sumenta na wspólnym rynku powstał pierwszy szczegółowy program od- noszący się do ochrony konsumentów i polityki informacyjnej. Program ten został przyjęty przez Wspólnoty dopiero w 1975 r.21 W Programie za- deklarowano, iż „Konsument jest obecnie postrzegany nie tylko jako na- bywca i użytkownik towarów i usług dla celów osobistych, rodzimych lub grupowych, lecz także jako osoba zainteresowana rozmaitymi aspektami życia społecznego, mogącymi bezpośrednio lub pośrednio oddziaływać nań jako konsumenta”. Dookreślono również termin „konsument” po- przez zdefiniowanie jego pięciu podstawowych praw (categories of funda- mental rights), wśród których znalazły się: 1) prawo do ochrony zdrowia i bezpieczeństwa, 2) prawo do ochrony interesów ekonomicznych, 3) prawo do wynagradzania wyrządzonych szkód (krzywd), 4) prawo do informowania i edukacji, 5) prawo do reprezentacji (prawo do bycia wysłuchanym)22. W drugim programie, uchwalonym w 1981 r.23, rozszerzono zakres praw konsumenckich, akcentując konieczność ich realizacji. Przełomo- we było stwierdzenie, że konsument jest „równorzędnym partnerem na rynku”, a nie tylko nabywcą towarów czy usług lub też osobą zaintereso- mi członkowskimi. Nadużywanie takie może polegać w szczególności na: ograniczaniu pro- dukcji, rynków lub rozwoju technicznego ze szkodą dla konsumentów. 19 J. Maliszewska-Nienartowicz, Ewolucja ochrony konsumenta..., s. 23; K. Molemans, S. Watson, The Notion of Consumer in Community Law: A Lottery? (w:) Enhancing the Legal Position of the European Consumer, London 1996, s. 38. 20 P. Smith, D. Swann, Protecting the Consumer: an Economic and Legal Analysis, Oxford 1979, s. 130. 21 Council Resolution of 14.04.1975 (Prelimary Programme of European Economic Community for Consumer Protection and Information Policy), Dz. Urz. WE C 92, s. 1. 22 W literaturze wskazuje się, że przy ich formułowaniu Wspólnota posiłkowała się orę- dziem prezydenta Johna F. Kennedy’ego wygłoszonym w 1962 r. Zob. J. Maliszewska-Nienar- towicz, Ewolucja ochrony konsumenta..., s. 35; J. Dutkiewicz, U. Łysoń, M. Niepokulczycka, E. Sieliwanowicz, Prawa konsumenta, Warszawa 2000, s. 26–27. 23 Council Resolution of 19.03.1981 (Second Programme of European Economic Com- munity for Consumer Protection and Information Policy), Dz. Urz. C z 1985 r. Nr 133, s. 1. 2 Rozdział I. Pojęcie konsumenta w prawie europejskim oraz prawie polskim... waną różnymi aspektami życia społecznego. Podkreślono zainteresowa- nie Wspólnot „potrzebą stworzenia konsumentowi możliwości działania z pełną świadomością faktów oraz utrzymania równowagi pomiędzy siłami rynkowymi”. Oba programy nie miały formalnie mocy wiążącej w stosun- ku do państw członkowskich. Stworzyły jednak podwaliny polityki konsu- menckiej, która zaowocowała powstaniem prawa konsumenckiego24. Kolejne dokumenty odnoszące się do ochrony konsumentów to m.in. memorandum Komisji25 (w którym wśród ogólnych celów znalazło się za- pewnienie konsumentom w obrębie Wspólnoty podobnych standardów realizacji praw konsumenckich), uzupełnienie memorandum26, Rezolucja Parlamentu z 1987 r.27 (akcentująca potrzebę powstania dyrektywy harmo- nizującej prawo państw członkowskich, zapewniającej ochronę zbiorowych interesów konsumentów) oraz Rezolucja Rady z 1989 r.28 (wskazująca na konieczność zagwarantowania efektywnej ochrony zarówno indywidual- nych, jak i zbiorowych interesów konsumentów). Akty te, jakkolwiek nie wprowadziły żadnych nowych elementów do definicji pojęcia „konsumen- ta”, akcentowały konieczność zapewnienia konsumentom odpowiedniego dostępu do sprawiedliwości. Wyróżniono również pojęcia „konsumenta indywidualnego” i „konsumenta zbiorowego”. Jednolity Akt Europejski został podpisany w Luksemburgu dnia 17 lu- tego 1986 r. (z wyjątkiem trzech państw: Włoch, Grecji i Danii) i w Hadze dnia 28 lutego 1986 r. (gdzie Jednolity Akt Europejski podpisały Włochy, Grecja i Dania). Od chwili jego wejścia w życie (tj. 1 lipca 1987 r.29) datuje się powstanie rynku wewnętrznego. Dla konsumentów oznaczało to do- stęp do szerokiego wyboru produktów, ale również rodziło nowe wyzwa- nia, w tym konieczność zagwarantowania im efektywnej ochrony prawnej na obszarze państw tworzących Wspólnotę. Jednolity Akt Europejski nie wprowadził jednak jako odrębnej polityki ochrony konsumenta (ochro- 24 Zob. M. Nestorowicz, Dyrektywy jako środek prawny ochrony konsumenta w Unii Europejskiej, PiP 1994, z. 3, s. 18–19; E. Łętowska, Europejskie prawo..., s. 377; M.A. Dauses, M. Strum, Prawne podstawy…, s. 35–36. 25 Communication from the Comission on consumer redress, transmited to the Coun- cil in the form of the Memorandum on 4.01.1985 (COM (84)), 692 final. 26 Suplementary Communication of 7.05.1987 (COM (87)), 210 final. 27 Resolution European Parlament adopted on 13.03.1987 (Resolution on consumer 28 Council Resolution of 9.11.1989 on future priorities for relaunching consumer pro- redress), Dz. Urz. WE C 99, s. 1. tection policy, Dz. Urz. WE C 294, s. 1. 29 Dz. Urz. WE L 169, s. 1. 2 2. Pojęcie konsumenta w prawie wspólnotowym na konsumenta nadal była częścią innych polityk), jak również nie zdefi- niował tego pojęcia. Rezolucja Rady Wspólnoty z 1989 r.30 oraz Pierwszy trzyletni plan działania Komisji na lata 1990–199331 wśród priorytetów ochrony konsu- mentów wymieniały: konieczność zapewnienia im odpowiedniej reprezen- tacji oraz ułatwienie dochodzenia roszczeń. W Rezolucji Rady z 1992 r. wyrażono postulat „otwarcia drogi prawnej dla konsumentów” poprzez m.in. szersze umożliwienie organizacjom konsumenckim występowania przed sądami. Drugi trzyletni plan działania Komisji na lata 1993–199532 zaakcentował szczególne znaczenie problemu dostępu do sprawiedliwo- ści, a zwłaszcza problematyki braku środków prawnych alternatywnych wobec drogi sądowej oraz sporów ze skutkiem transgranicznym. Doku- menty te nie wprowadzają nowych elementów do definicji pojęcia kon- sumenta, posługując się tym pojęciem w znaczeniu szerokim nie tylko w kontekście prawa materialnego, ale również proceduralnych środków jego ochrony33. Traktat o Unii Europejskiej podpisany w Maastricht 7 lutego 1992 r.34 zainicjował szereg istotnych zmian w zakresie ochrony konsumentów. W szczególności wprowadzenie do traktatu WE nowego tytułu „Ochrona konsumenta” (tytuł XI; obecnie XIV) oraz nowego art. 3 pkt s (obecnie art. 3 pkt t), zgodnie z którym działalność Wspólnoty miała obejmować także „przyczynianie się do ochrony konsumenta”. Prawodawca europejski nie zdecydował się na wprowadzenie definicji legalnej pojęcia konsumenta. Pośrednio wpłynął na określenie zakresu tego pojęcia, wprowadzając regu- łę minimalnej harmonizacji35 oraz przyjmując „wysoki” standard ochrony konsumentów. Zgodnie z brzmieniem art. 129a traktatu Wspólnota ma się 30 Dz. Urz. WE C 294, s. 1. 31 Action Plan (COM (1990)) 98 final. 32 Dz. Urz. WE C z 1992 r. Nr 186, s. 1. 33 Przykładowo, drugi trzyletni plan działania Komisji na lata 1993–1995 podaje, że „konsumenci są osobami fizycznymi lub prawnymi, mającymi większą lub mniejszą siłę nabywczą i zaopatrującymi się w towary lub korzystającymi z usług w celach niehandlo- wych”. 34 Traktat o Unii Europejskiej podpisany w Maastricht 7 lutego 1992 r. (Dz. Urz. WE C 191, s. 1), który wszedł w życie dopiero 1 listopada 1993 r. 35 M.A. Dauses, M. Strum, Prawne podstawy…, s. 34–35; J. Maliszewska-Nienartowicz, Ewolucja ochrony konsumenta..., s. 154–156. Zaznaczyć należy, że reguła ta została już wcześ- niej wprowadzona przez orzecznictwo i funkcjonowała na gruncie poszczególnych dyrektyw. Zagadnienie to było w szczególności przedmiotem wypowiedzi Trybunału Sprawiedliwości w wyroku z dnia 16 maja 1989 r. w sprawie R. Buet i Educiational Business Services (EBS) SARL v. Ministere Public (Zb. Orz. 1989, s. 1235) na przykładzie przepisu art. 8 dyrektywy 2 Rozdział I. Pojęcie konsumenta w prawie europejskim oraz prawie polskim... przyczyniać do wysokiego poziomu ochrony konsumenta poprzez wyda- wanie dyrektyw oraz działania szczególne dla ochrony zdrowia, bezpie- czeństwa i interesów ekonomicznych konsumentów oraz dla zapewnienia im odpowiedniej informacji, co nie stoi na przeszkodzie wprowadzaniu przez państwa członkowskie ostrzejszych środków ochronnych. Szczególnie istotnym aktem prawnym odnoszącym się do spraw ochro- ny praw konsumentów jest Zielona Księga z 1993 r. dostępu konsumentów do wymiaru sprawiedliwości i rozwiązywania sporów konsumenckich36. Na podstawie analizy możliwości realizacji roszczeń konsumenckich w poszcze- gólnych krajach członkowskich w akcie tym podjęto próbę systematyzacji i przedstawienia potencjalnych sposobów rozwiązania problemów związa- nych z dostępem konsumentów do sprawiedliwości (access to justice)37 oraz metod rozwiązywania sporów konsumenckich. Pomimo przeprowadzenia pogłębionych rozważań dotyczących zagadnienia dochodzenia roszczeń konsumenckich autorzy dokumentu nie dokonali analizy pojęcia „konsu- menta” na gruncie przepisów procesowych, posługując się nim w znaczeniu funkcjonującym przyjętym w poszczególnych dyrektywach konsumenckich i innych aktach prawa wspólnotowego. Trzeci Action Plan z 1996 r.38 oraz komunikat Komisji dotyczący rea- lizacji Planu39 wskazywały na specyficzne cechy sporów konsumenckich, takie jak: dysproporcja pomiędzy niską wartością przedmiotu sporu a wy- sokimi kosztami rozwiązania sporu, nieefektywność istniejących procedur i związaną z nią przewlekłość postępowania40. W dokumentach tych pro- mowano pozasądowe rozstrzyganie sporów, przy czym podkreślano ich ściśle dobrowolny charakter41. W ich obrębie zaakcentowano konieczność Rady 85/577/EWG z dnia 20 grudnia 1985 r. o ochronie konsumentów w umowach zawie- ranych poza siedzibą przedsiębiorstwa. 36 Green Paper. Access of consumers to justice and the settlement of consumer disputes in the Single Market presented by the Commission on 16.11.1993 r., (COM(1993)) 576 final. 37 Ibidem, s. 5. 38 Action Plan on consumers access to justice and the settlement of consumer disputes in the internal Market, 14.02.1996 r., (COM(1996)) 13 final. 39 Communication from the Commission on the out – of – court settlement of consu- mer disputes and Commission recommendation on the principles applicable to the bodies responsible for out – of court settlement of consumer disputes. 40 Zob. wyrok ETS z dnia 19 stycznia 1993 r. w sprawie C-89/91, Shearson Lehman Hutton v. TVB Treuhandgesellschaft für Vermögensverwaltung und Beteiligungen mbH, Zb. Orz. 1993, s. 00139, gdzie ETS stwierdził „derived from concern to protect the consu- mer as the party to the contract who was considered to be economically weaker and less ex- perienced in the law then his contractor”. 41 Action Plan on consumers access..., s. 14–15. 2 2. Pojęcie konsumenta w prawie wspólnotowym opracowania podstawowych zasad dotyczących pozasądowych procedur rozstrzygania sporów konsumenckich. Poza ochroną indywidualnych in- teresów konsumentów postulowano konieczność ochrony interesów zbio- rowych albo poprzez wprowadzenie class action, albo wprowadzenie zu- pełnie nowej instytucji służącej ochronie grupowych interesów konsumen- tów. Kolejny Action Plan na lata 2002–200642 jako główne zadania polityki konsumenckiej określał: zapewnienie wysokich wspólnotowych standar- dów ochrony konsumenta we Wspólnocie, efektywne wyegzekwowanie zasad ochrony konsumenta oraz odpowiednie zaangażowanie organiza- cji konsumenckich. W powyższych dokumentach nie wprowadzono na- dal ogólnej definicji terminu konsument, akcentując jedynie, iż w ramach stosunków konsumenckich na wspólnym rynku to konsument jest co do zasady stroną ekonomicznie słabszą. Także w traktacie amsterdamskim z 1997 r.43, w traktacie z Nicei44 oraz w traktacie z Lizbony zmieniającym traktat o Unii Europejskiej podpisa- nym w Lizbonie 13 grudnia 2007 r.45, prawodawca europejski nie zdecy- dował się na zdefiniowanie pojęcia konsumenta. Analiza dotychczasowego rozwoju pojęcia konsumenta w dokumen- tach europejskich prowadzi do następujących wniosków. Ewolucja zakre- su pojęciowego tego terminu początkowo polegała na nadaniu mu sa- modzielnego znaczenia prawnego, a nie tylko używaniu go w znaczeniu ekonomicznym. Specyfiką przeobrażeń było stopniowe wyodrębnianie i doprecyzowywanie prawnego znaczenia pojęcia na poziomie wspólnoto- wym, przy zwiększaniu „standardu ochrony” każdego konsumenta, aż do osiągnięcia „wysokiego poziomu”. Wysoki poziom ochrony ma gwaran- tować konsumentowi równorzędną w stosunku do przedsiębiorcy pozy- cję na wspólnym rynku, ale nie może jednak prowadzić do nadmiernego i nieuzasadnionego uprzywilejowania konsumenta wobec przedsiębior- cy. Prawodawca europejski nie zdecydował się jednak na zdefiniowanie pojęcia „konsumenta” w prawie pierwotnym46. W traktatach zagwaranto- wano jedynie konsumentom „wysoki” poziom ochrony. Swoisty wyjątek 42 Council Resolution of 2.12.2002 on Community consumer policy strategy 2002–2006, 43 Traktat z dnia 2 października 1997 r. (Dz. Urz. WE C 310, s. 1), wszedł w życie Dz. Urz. C z 2003 r. Nr 11, s. 1–2. 1 marca 1999 r. 44 Dz. Urz. C z 2001 r. Nr 80, s. 1. 45 Dz. Urz. C 306 z 23.11.2007, s. 1. 46 Zob. F. Wejman, F. Zoll, Prawo ochrony konsumenta w okresie zmian, Kraków 1998, s. 19–20. 2 Rozdział I. Pojęcie konsumenta w prawie europejskim oraz prawie polskim... stanowi ukształtowany w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Spra- wiedliwości europejski wzorzec konsumenta jako „rozsądnego i ostroż- nego konsumenta”, który na podstawie uzyskanych informacji dokonuje właściwych wyborów47. Europejski konsument jest podmiotem świado- mym, krytycznym i aktywnym48. Od zasady należycie poinformowane- go, rozsądnego i rozważnego konsumenta istnieją wyjątki. Występują one w szczególnie uzasadnionych wypadkach, kiedy należy stosować niższy niż przeciętny standard w stosunku do osób o obniżonym stopniu krytycy- zmu i umiejętności radzenia sobie w trudnych sytuacjach gospodarczych. Próby zdefiniowania pojęcia konsumenta znacznie częściej podejmowane są w obszarze prawa wtórnego i dokumentach dotyczących polityk wspól- notowych. Szczególne znaczenie w tym zakresie ma rozwój pojęcia „kon- sument” w ramach dyrektyw konsumenckich. Dlatego też poniżej omó- wiona zostanie definicja pojęcia konsumenta na gruncie poszczególnych dyrektyw konsumenckich. 2.1.2. Pojęcie konsumenta w dyrektywach konsumenckich Przepis art. 288 TFUE (dawny art. 249 TWE) przewiduje pięć pod- stawowych rodzajów aktów prawnych: rozporządzenia, dyrektywy, decy- zje, zlecenia i opinie. Przegląd europejskiego prawa konsumenckiego po- zwala na stwierdzenie, iż uprzywilejowanym aktem prawnym wśród ak- tów wiążących państwa członkowskie jest dyrektywa49. Zgodnie z treścią 47 Zob. wyrok ETS z dnia 18 maja 1993 r. w sprawie C-126/91 Schutzverband gegen Un- wesen in der Wirtschaft v. Yves Rocher, Zb. Orz. 1993, s. I-02361; wyrok ETS z dnia 2 lutego 1994 r. w sprawie C-315/92 Verband Sozialer Wettbewerb v. Clinique Laboratoires SNC i Estée Lauder Cosmetics GmbH, Zb. Orz. 1994, s. I-00317; wyrok ETS z dnia 6 lipca 1995 r. w spra- wie C-470/93 Verein gegen Unwesen in Handel und Gewerbe Köln v. Mars GmbH, Zb. Orz. 1995, s. I-01923; wyrok ETS z dnia 16 lipca 1998 r. w sprawie C-210/96 Gut Springenheide GmbH and Rudolf Tusky v. Oberkreisdirektor des Kreises Steinfurt-Amt für Lebensmittel Über- wachung, Zb. Orz. 1998, s. I-03183. 48 E. Łętowska, Prawo umów..., s. 52–54; J. Maliszewska-Nienartowicz, Ewolucja ochro- ny konsumenta..., s. 104; M.A. Dauses, M. Strum, Prawne podstawy…, s. 55–57; H.W. Mick- litz, N. Reich, Europäisches Verbraucherrecht: Eine problemorientierte Einführung in das eu- ropäische Wirtschaftsrecht, Baden-Baden 2003, s. 89 i n., 304 i n., 315 i n.; J. Stuyck, European Consumer Law after the Treaty of Amsterdam: Consumer Policy in or Beyond the Internal Mar- ket?, CMLRev 2000, s. 367 i n. 49 Zob. J. Jabłońska-Bońca, E. Wieczorek, Ochrona konsumenta w ustawodawstwie pol- skim i prawie Unii Europejskiej (w:) Polska w Unii Europejskiej. Perspektywy, warunki, szanse i zagrożenia, red. C. Mik, Toruń 1997, s. 189; J. Maliszewska-Nienartowicz, Ewolucja ochrony 30 2. Pojęcie konsumenta w prawie wspólnotowym art. 288 TFUE (dawny art. 249 TWE) dyrektywa jest aktem prawnym or- ganów Wspólnoty, zaadresowanym do państw członkowskich, prawnie wiążącym co do określonych celów. Państwa członkowskie mają swobodę w doborze form i metod realizacji tych celów50. Zasadą jest, że dyrektywy wiążą państwo członkowskie, do którego są skierowane, ono zaś zobowią- zane jest do wykonania dyrektyw poprzez ich implementację do krajowego porządku prawnego. Wdrożenie dyrektyw do porządku krajowego ma za- pewnić harmonizację prawa konsumenckiego, a przede wszystkim usunąć przeszkody w funkcjonowaniu wspólnego rynku. Cechą swoistą dyrektyw służących ochronie konsumenta było jak dotąd oparcie ich na regule mini- malnej harmonizacji51. Wyjątkowo niektóre dyrektywy zawierające defini- cję pojęcia „konsument” oparte są na zasadzie pełnej harmonizacji, która nie dopuszcza możliwości zmian zakresu ochrony w niej przewidzianej, z wyjątkiem przypadków wyraźnie w niej uregulowanych. Brzmienie lite- ralne klauzul implementacyjnych opartych na zasadzie harmonizacji mi- nimalnej zawartych w poszczególnych dyrektywach, wykładnia celowoś- ciowa oraz systemowa nie pozostawiają wątpliwości, że klauzule dotyczą zakresu przedmiotowego poszczególnych dyrektyw. W doktrynie przewa- żający jest pogląd, że klauzule implementacyjne zawarte w poszczególnych dyrektywach dotyczą też zakresu podmiotowego, a zatem określają również zakres podmiotowy pojęcia „konsument”52. Pogląd przeciwny prezentuje B. Gnela53, argumentując, iż o tym, jakiej metody harmonizacji wymaga dana dyrektywa, decyduje zawarta w stosownej dyrektywie klauzula imple- konsumenta..., s. 243; M. Nestorowicz, Dyrektywy jako środek prawny..., s. 20; M. Jagielska, Polskie prawo konsumenckie na tle wspólnotowym, Rej. 2004, nr 3–4, s. 149; T. Bourgoignie, Consumer Law and the European Community: Issues and Prospects (w:) Consumer Law, Com- mon Markets and Federalism in Europe and the United States, red T. Bourgoigne, D. Trubek, Berlin–New York 1987, s. 173; G. Howells, T. Wilhemsson, EC Consumer Law (w:) Europe- an Business Law, red. G. Howells, Dartmouth 1996, s. 305. 50 A. Wróbel, Źródła prawa Wspólnot Europejskich i prawa Unii Europejskiej (w:) Stoso- wanie prawa Unii Europejskiej przez sądy, red. A. Wróbel, Kraków 2005, s. 51 i n. 51 Zob. E. Łętowska, Antynomie ochrony konsumenta w prawie wspólnotowym (w:) Księ- ga pamiątkowa ku czci prof. Janusza Szwai, z. 88, Kraków 2004, s. 395–400; F. Wejman, F. Zoll, Prawo ochrony…, s. 15. 52 E. Łętowska, Europejskie prawo..., s. 35; K. Kańska, Pojęcie konsumenta..., s. 15–17; J. Maliszewska-Nienartowicz, Ewolucja ochrony konsumenta..., s. 250; S. Koroluk, Zmiana definicji konsumenta w Kodeksie cywilnym – propozycja interpretacji, M. Prawn. 2003, nr 10 (wersja elektroniczna). 53 B. Gnela, Pojęcie konsumenta w prawie wspólnotowym i prawie polskim (w:) Ochrona konsumenta usług finansowych, red. B. Gnela, Kraków 2007, s. 28–32. Autorka powołuje się na pogląd F. Grzegorczyka zawarty w pracy: Implementacja wspólnotowych dyrektyw konsu- menckich na tle usług finansowych, maszynopis rozprawy doktorskiej, s. 102. 31 Rozdział I. Pojęcie konsumenta w prawie europejskim oraz prawie polskim... mentacyjna. Wskazuje, że: „Brak takiej klauzuli oznacza wymóg harmo- nizacji całkowitej, a pojęcia zawarte w dyrektywie należy wówczas inter- pretować według tej dyrektywy, a nie także według prawa wewnętrznego państwa członkowskiego implementującego tę dyrektywę”. Równocześnie twierdzi, że z brzmienia klauzul nie wynika, iż odnoszą się one także do zakresu podmiotowego. Jest zdania, że skoro same dyrektywy zostały wy- dane ze względu na zagrożenie, jakie rodzą funkcjonujące różne definicje pojęcia konsumenta dla konkurencji na wspólnym rynku, to rozszerzanie zakresu podmiotowego tych dyrektyw prowadzi do naruszenia konkuren- cji na tym rynku. Z poglądem tym nie sposób się zgodzić. Oczywiste jest, że o tym, której metody harmonizacji wymaga dana dyrektywa, decyduje zawarta w dyrektywie klauzula implementacyjna, zaś brak takiej klauzu- li oznacza wymóg harmonizacji całkowitej. Nie można jednak pominąć tego, że takie klauzule istnieją w poszczególnych dyrektywach54. Ze sfor- mułowań poszczególnych klauzul implementacyjnych nie wynika ograni- czenie zasady harmonizacji wyłącznie do zakresu przedmiotowego. Taka interpretacja pozostawałaby w sprzeczności z wykładnią nie tylko języko- wą, ale również celowościową i systemową. Nieadekwatność instrumentu legislacyjnego przyjętego przez prawodawcę wspólnotowego w stosunku do zadań, które dyrektywy o charakterze minimalnym miały realizować na wspólnym rynku, nie może prowadzić do wykładni zawężającej zakres klauzuli implementacyjnych w nich zawartych. Nie zmienia tego również okoliczność, że na obecnym etapie rozwoju wspólnego rynku konieczna jest zmiana podejścia do stosowanych instrumentów harmonizacyjnych. Należy także przypomnieć, że w orzeczeniu z dnia 14 marca 1991 r. w spra- wie Patrice di Pinto55 ETS przyjął, że nawet jeśli na gruncie poszczegól- nych dyrektyw konsumenckich pojęcie konsumenta ograniczone jest do osób fizycznych, to przy istnieniu klauzuli harmonizacji minimalnej nie ma przeszkód, aby prawo krajowe poszczególnych państw członkowskich uznawało za konsumentów również osoby prawne. Dyrektywy konsumenckie możemy podzielić na trzy grupy: dyrek- tywy definiujące pojęcie konsumenta w wąski sposób (najczęściej zwią- 54 Zob. np. art. 8 dyrektywy 85/577, art. 15 dyrektywy 87/102/EWG, art. 8 dyrekty- wy 90/314/EWG, art. 8 dyrektywy 93/13/EWG, art. 11 dyrektywy 94/47 oraz art. 14 dyrek- tywy 97/7. 55 Wyrok ETS z dnia 14 marca 1991 r. w sprawie C-361/89 Criminal proceedings v. Di Pinto, Zb. Orz. 1991, s. I-01189. Zob. także wyrok ETS z dnia 22 listopada 2001 r. w połą- czonych sprawach C-541/99 i C-542/99 Cape Snc v. Idealservice Srl i Idealservice MN RE Sas v. OMAI Srl, Zb. Orz. 2000, s. I-09049. 32 2. Pojęcie konsumenta w prawie wspólnotowym zane z tradycyjnymi umowami konsumenckimi), dyrektywy obejmujące ochroną również inne podmioty niż tradycyjnie rozumiany „konsument” (np. usługobiorców usług finansowych) oraz dyrektywy, które jakkolwiek mają na celu ochronę konsumentów, to w ogóle nie zawierają definicji tego pojęcia. W ramach pierwszej grupy wskazać należy przykładowo na postanowie- nia dyrektywy o charakterze minimalnym – dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich56. Dyrektywa ta określa konsumenta jako każdą osobę fi- zyczną, która w umowach nią objętych działa w celach niezwiązanych z han- dlem, przedsiębiorstwem lub zawodem (art. 2 ust. b dyrektywy). Konsument – jako szczególny podmiot – podlega ochronie prawnej w ramach zawie- ranej ze sprzedawcą towarów lub dostawcą usług umowy, jeśli sprzedawca czy dostawca w ramach umowy działa w celach dotyczących handlu, przed- siębiorstwa lub zawodu, bez względu na to, czy należy do sektora publicz- nego czy prywatnego (art. 2 ust. c dyrektywy). Podobnie ukształtowana jest definicja pojęcia konsumenta w art. 2 dyrektywy Rady z dnia 20 grudnia 1985 r. w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do umów zawar- tych poza lokalem przedsiębiorstwa (85/577/EWG)57, art. 2 pkt 2 dyrektywy 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 maja 1997 r. w sprawie ochrony konsumentów w przypadku umów zawieranych na odległość58 oraz art. 1 ust. 2 pkt a dyrektywy 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 maja 1999 r. w sprawie niektórych aspektów sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji59. 56 Dz. Urz. WE L 95, s. 2934; oficjalny przekład na język polski wydanie specjalne, roz- dział 15, t. 02, s. 288–293. 57 Dz. Urz. WE L 372, s. 31–33; oficjalny przekład na język polski – wydanie specjal- ne, rozdział 15, t. 01, s. 262–264. Zgodnie z art. 2 tej dyrektywy konsumentem jest „osoba fizyczna, która w transakcjach objętych dyrektywą działa w celach, które mogą być uważane za niezwiązane z jej działalnością handlową lub zawodem”, zaś „przedsiębiorcą” jest „osoba fizyczna lub prawna, która we wspomnianych transakcjach działa w zakresie swoich hand- lowych lub zawodowych kompetencji, oraz każda osoba działająca w imieniu lub na rzecz przedsiębiorcy”. 58 Dz. Urz. WE L 144, s. 19–27; oficjalny przekład na język polski – wydanie specjal- ne, rozdział 15, t. 03, s. 319–327. Konsumentem zgodnie z postanowieniami dyrektywy jest „każda osoba fizyczna, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach nie- związanych z jej działalnością handlową, gospodarczą lub zawodem”, zaś dostawcą „każda osoba fizyczna lub prawna, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w ramach swojej działalności gospodarczej lub zawodowej”. 59 Dz. Urz. WE L 171, s. 1216; oficjalny przekład na język polski – wydanie specjalne, rozdział 15, t. 04, s. 223–227. Konsumentem zgodnie z jej postanowieniami jest każda oso- 33 Rozdział I. Pojęcie konsumenta w prawie europejskim oraz prawie polskim... Spójną z powyższymi definicję pojęcia konsumenta zawierają postano- wienia dyrektywy o charakterze maksymalnym – dyrektywy 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotyczącej nie- uczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wo- bec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniającej dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Par- lamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) Nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady60. Zgodnie z treścią art. 2 ust. a tej dy- rektywy „konsumentem” jest „każda osoba fizyczna, która w ramach prak- tyk handlowych objętych niniejszą dyrektywą działa w celu niezwiązanym z jej działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą lub wolnym za- wodem” (art. 2 ust. a dyrektywy), zaś „przedsiębiorcą” jest „każda osoba fi- zyczna lub prawna, która w ramach praktyk handlowych objętych niniejszą dyrektywą działa w celu związanym z jej działalnością handlową, gospo- darczą, rzemieślniczą lub wolnym zawodem, oraz każda osoba działająca w imieniu lub na rzecz przedsiębiorcy” (art. 2 ust. b dyrektywy). Podobna definicja pojęcia konsumenta zawarta jest w art. 2 dyrektywy 94/47/WE z dnia 26 października 1994 r. w sprawie ochrony nabywców w odniesieniu do niektórych aspektów umów odnoszących się do nabywa- nia praw do korzystania z nieruchomości w oznaczonym czasie61. ba fizyczna, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem (art. 1 ust. 2 pkt a). 60 Tzw. Dyrektywa o nieuczciwych praktykach handlowych, Dz. Urz. UE L 149, s. 2239. 61 Dz. Urz. WE L 280, s. 83–87; oficjalny przekład na język polski – wydanie specjal- ne, rozdział 13, t. 13, s. 315–319. W dyrektywie tej zamiast pojęć: „konsumenta” i przedsię- biorcy wprowadzono terminy: „zbywca” i „nabywca”. W myśl art. 2 tej dyrektywy „zbywcą” jest osoba fizyczna lub prawna, która, działając w ramach transakcji objętych niniejszą dy- rektywą oraz w ramach swej działalności zawodowej, ustanawia, przenosi lub zobowiązuje się do przeniesienia prawa będącego przedmiotem umowy, zaś „nabywcą” jest każda osoba fizyczna, która, działając w ramach transakcji objętych niniejszą dyrektywą, do celów której może być uznana za pozostającą bez związku z jej działalnością zawodową, nabywa prawo będące przedmiotem tej umowy, lub na rzecz której to prawo zostaje ustanowione. Dyrekty- wa 94/47/WE została zastąpiona dyrektywą 2008/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 14 stycznia 2009 r. w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do niektórych aspektów umów timeshare, umów o długoterminowe produkty wakacyjne, umów odsprze- daży oraz wymiany (Dz. Urz. UE L 33 z 3.02.2009, s. 10), która jest stosowana od dnia 23 lu- tego 2011 r. Dyrektywa 2008/12/WE posługuje się już jednolitym pojęciem „konsumenta” i „przedsiębiorcy”. „Konsumentem” jest osoba fizyczna, która działa w celu niezwiązanym z jej działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą lub wolnym zawodem, zaś „przed- siębiorcą” jest osoba fizyczna lub prawna, która działa w celu związanym z jej działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą lub wolnym zawodem oraz osoba działająca w imie- niu lub na rzecz przedsiębiorcy. 34 2. Pojęcie konsumenta w prawie wspólnotowym Niewątpliwie znacznie szersza definicja pojęcia konsumenta zawarta jest w art. 2 dyrektywy 90/314/EWG z dnia 13 czerwca 1990 r. w sprawie zorganizowanych podróży, wakacji i wycieczek62. Zgodnie z tym unormo- waniem konsumentem jest każdy, kto nabywa imprezę turystyczną lub wy- raża zgodę na jej nabycie („główny kontrahent”), osoba, w imieniu której główny kontrahent wyraża zgodę na nabycie imprezy („inni beneficjenci”), a także osoba, na którą główny kontrahent lub którykolwiek z innych bene- ficjentów przenosi prawa do udziału w imprezie („cesjonariusz”) (ust. 4)63. Konsument jest chroniony w razie zawarcia umowy o imprezę turystycz- ną z „organizatorem” – jest nim podmiot, który zawodowo organizuje im- prezy turystyczne i sprzedaje je lub oferuje na sprzedaż, zarówno w spo- sób bezpośredni, jak i za pośrednictwem punktu sprzedaży detalicznej (ust. 2). Przegląd powyższych definicji wskazuje na tendencję do rozsze- rzania ochrony konsumenckiej na inne podmioty niebędące tradycyjnie uważane za konsumentów. Ochroną przynależną konsumentom w ramach drugiej grupy objęci są także klienci64, nieprofesjonaliści, czy poszkodo- wani, którzy zetknęli się z działaniami przedsiębiorcy65 w ramach sekto- ra usług ubezpieczeniowych, usług finansowych czy bankowych (z wy- jątkiem kredytu konsumenckiego66). Można przyjąć, że podmioty te, jak- 62 Dz. Urz. WE L 158, s. 1; oficjalny przekład na język polski – wydanie specjalne, roz- dział 13, t. 010, s. 132–137. 63 Zgodnie z treścią przepisów tej dyrektywy „impreza turystyczna” oznacza wcześniej ustaloną kombinację nie mniej niż dwóch z następujących usług sprzedawanych lub ofero- wanych do sprzedaży w łącznej cenie, o okresie ich świadczenia dłuższym niż 24 godziny lub obejmującym nocleg: a) transport; b) zakwaterowanie; c) inne usługi turystyczne niezwiązane z transportem lub zakwaterowaniem, stanowiące znaczącą część imprezy turystycznej. 64 E. Łętowska, Europejskie prawo…, s. 63. 65 B. Gnela, Pojęcie konsumenta w prawie wspólnotowym i prawie polskim (w:) Ochro- na konsumenta usług finansowych, red. B. Gnela, Kraków 2007, s. 33. 66 Unormowania dotyczące kredytu konsumenckiego zawarte są w dyrektywie Rady z dnia 22 grudnia 1986 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i ad- ministracyjnych Państw Członkowskich dotyczących kredytu konsumenckiego (Dz. Urz. WE L 42 z 12.02.1987, s. 48–53; oficjalny przekład na język polski – wydanie specjalne, roz- dział 15, t. I, s. 326–331). Konsumentem w myśl postanowień tej dyrektywy w odniesieniu do umów o kredyt konsumencki jest „osoba fizyczna, która w transakcjach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z jej działalnością handlową lub zawodową” (art. 1 ust. 2 lit. a, zaś „kredytodawcą” jest „osoba fizyczna lub prawna, która udziela kredytu w ra- mach wykonywanej działalności handlowej lub zawodowej albo grupa takich osób” (art. 1 ust. 2 lit. b. Przy czym „umowa kredytu” oznacza umowę, w ramach której kredytodawca udziela lub przyrzeka udzielić konsumentowi kredytu w formie płatności odroczonej, po- życzki lub innej podobnej usługi finansowej. Dyrektywa ta została uchylona przez dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającą dyrektywę Rady 87/102/EWG ze skutkiem od dnia 3 Rozdział I. Pojęcie konsumenta w prawie europejskim oraz prawie polskim... kolwiek nazwane inaczej, w istocie są „konsumentami w znaczeniu sensu largo”. Przykładowo należy wskazać tu także na postanowienia dyrektywy 2000/31/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 8 czerwca 2000 r. w sprawie niektórych aspektów prawnych usług społeczeństwa informa- cyjnego, w szczególności handlu elektronicznego w ramach rynku we- wnętrznego (dyrektywa o handlu elektronicznym) (2000/31/WE)67, posta- nowienia dyrektywy 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września 2002 r. dotyczącej sprzedaży konsumentom usług finansowych na odległość oraz zmieniającej dyrektywę Rady 90/619/EWG oraz dyrek- tywy 97/7/WE i 98/27/WE68, czy postanowienia dyrektywy 2007/64/WE 12 maja 2010 r. (Dz. Urz. UE L 133 z 22.05.2008, s. 0066–0092). Dyrektywa ta analogicznie definiuje w art. 3 lit. a pojęcie „konsumenta” jako „osobę fizyczną, która w transakcjach ob- jętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych ze swoją działalnością handlową, gospodarczą lub zawodową”. „Kredytodawca” zgodnie z art. 3 lit. b oznacza „osobę fizyczną lub prawną, która udziela kredytu lub daje przyrzeczenie udzielenia kredytu w ramach wy- konywanej przez siebie działalności handlowej, gospodarczej lub zawodowej”, zaś „umowa o kredyt” oznacza „umowę, na mocy której kredytodawca udziela kredytu konsumenckie- go lub daje przyrzeczenie udzielenia kredytu konsumenckiego w formie odroczonej płat- ności, pożyczki lub innego podobnego świadczenia finansowego, z wyjątkiem umów doty- czących ciągłego świadczenia usług lub dotyczących dostaw towarów tego samego rodzaju, jeżeli konsument płaci za takie usługi lub towary w ratach przez okres ich świadczenia lub dostarczania” (art. 3 lit. c dyrektywy). 67 Dz. Urz. WE L 178 z 17.07.2000, s. 1–16; oficjalny przekład na język polski – wy- danie specjalne, rozdział 13, t. 25, s. 399–414. W przepisie art. 2 lit. e dla celów tej dyrekty- wy definiuje się pojęcie „konsumenta” jako „każdą osobę fizyczną działającą w celach, któ- re nie mieszczą się w ramach jego działalności handlowej, gospodarczej lub zawodowej”. Od pojęcia konsumenta dyrektywa odróżnia pojęcie „usługobiorcy”, którym jest „każda osoba fizyczna lub prawna, która do celów zawodowych lub innych korzysta z usług społeczeń- stwa informacyjnego, w szczególności w celu poszukiwania informacji lub uzyskania do niej dostępu” (art. 2 lit. d). W dyrektywie zawarta jest również definicja pojęcia „usługodawcy”, którym jest „każda osoba fizyczna lub prawna, która świadczy usługę społeczeństwa infor- macyjnego” (art. 2 lit. b), tj. usługę w rozumieniu art. 1 pkt 2 dyrektywy 98/34/WE zmie- nionej dyrektywą 98/48/WE. 68 Pojęcie „konsumenta” zdefiniowane jest w art. 2 lit. d tej dyrektywy i jest nim „każ- da osoba fizyczna, która w ramach umów zawieranych na odległość objętych niniejszą dy- rektywą działa w celach niezwiązanych z działalnością gospodarczą, przedsiębiorstwem lub zawodem”. „Dostawcą” jest „każda osoba fizyczna lub prawna, prywatna lub publiczna, któ- ra ze względów handlowych lub zawodowych jest umownym dostawcą usług objętych umo- wami zawieranymi na odległość”. Postanowienia dyrektywy odnoszą się przy tym wyłącznie do umów zawieranych na odległość, czyli umów dotyczących usług finansowych (wszelkich usług o charakterze bankowym, kredytowym, ubezpieczeniowym, emerytalnym, inwestycyj- nym lub płatniczym) zawartych pomiędzy dostawcą a konsumentem w ramach zorganizo- wanej sprzedaży na odległość lub systemu świadczenia usług prowadzonego przez dostaw- cę, który do celów umowy korzysta wyłącznie z jednego lub kilku środków porozumiewania się na odległość włącznie z chwilą zawarcia umowy. 3 2. Pojęcie konsumenta w prawie wspólnotowym Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 listopada 2007 r. w sprawie usług płatniczych w ramach rynku wewnętrznego zmieniająca dyrektywy 97/7/WE, 2002/65/WE, 2005/60/WE i 2006/48/WE i uchylająca dyrekty- wę 97/5/WE69. W ramach trzeciej grupy przykładowo należy wskazać na postano- wienia dyrektywy 2006/114/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. dotyczącej reklamy wprowadzającej w błąd i reklamy porównawczej70. Również dyrektywa 98/27/WE Parlamentu Europejskie- go i Rady z dnia 19 maja 1998 r. w sprawie nakazów zaprzestania szkod- liwych praktyk w celu ochrony interesów konsumentów71 nie zawiera de- finicji pojęcia „konsument”. Z przeglądu powyższych dyrektyw wynika, że brak jest obecnie jed- nolitej i spójnej definicji pojęcia konsumenta na gruncie dyrektyw konsu- menckich. Próbując uogólnić definicje w pierwszej grupie dyrektyw nale- ży zauważyć, iż w zasadzie dominuje w nich podmiotowo-przedmiotowa definicja tradycyjnie rozumianego „konsumenta” w ujęciu negatywnym związanym z celem umowy. Analiza porównawcza prowadzi do wniosku, iż od strony podmiotowej w głównej mierze konsumentem jest osoba fi- zyczna, działająca w celach, które nie mieszczą się w ramach jej działalno- ści handlowej, gospodarczej lub zawodowej. Konsumentem jest nie tylko nabywca towarów, ale przede wszystkim usług. Nie każdy podmiot będzie na gruncie prawa konsumenckiego podlegał ochronie, ale tylko ten, który zawiera umowę konsumencką. Umowa konsumencka to umowa zawarta tylko pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem. Przedmiot kontraktu kon- sumenckiego jest dookreślony w poszczególnych dyrektywach. 2.1.3. Definicja pojęcia konsumenta w europejskim prawie konsumenckim a pojęcie konsumenta w prawie krajowym poszczególnych państw członkowskich Rozdrobnienie przepisów, kazuistyczny charakter dyrektyw konsu- menckich, autonomiczna wykładnia pojęcia konsumenta na gruncie po- szczególnych dyrektyw oraz zasada harmonizacji minimalnej powoduje, że zarówno w dyrektywach konsumenckich, jak i w aktach prawa krajo- 69 Dz. Urz. UE L 319, s. 1 (sprost. Dz. Urz. UE L z 2009 r. Nr 187, s. 5). 70 Dz. Urz. UE L 376, s. 1–13. 71 Dz. Urz. WE L 166, s. 5155; oficjalny przekład na język polski – wydanie specjalne, rozdział 15, t. 04, s. 43–47. 3 Rozdział I. Pojęcie konsumenta w prawie europejskim oraz prawie polskim... wego je implementujących, brak jest spójnej i jednolitej definicji pojęcia konsumenta. W konsekwencji w państwach członkowskich Unii Euro- pejskiej zakres podmiotowy i zakres przedmiotowy pojęcia konsumen- ta jest odmienny w stosunku do określonego w dyrektywach konsumen- ckich. Prawo krajowe poszczególnych państw stanowi, iż ochroną przy- należną konsumentom objęci są: wyłącznie konsumenci końcowi, także przedsiębiorcy zawierających umowy atypowe, osoby prawne, pracowni- cy oraz pośrednicy. Odbiorca końcowy72 to osoba, która nabywa dobro (towar lub usługę) w celu konsumpcyjnym, czyli w celu doprowadzenia do realizacji prze- znaczenia końcowego, a tym samym do całkowitego czy też częściowego wyczerpania jego wartości ekonomicznej i wycofania z rynku73. Odbiorcą końcowym jest także konsument funkcjonujący w ramach działania me- chanizmu rynkowego, czyli każdy, kto konsumuje towary oraz korzysta z usług, jako ostatnie ogniwo łańcucha ekonomicznego przebiegającego od momentu wyprodukowania towaru przez producenta (profesjonalistę, przedsiębiorcę), poprzez wszystkie możliwe formy obrotu, aż do nabycia tego towaru przez osobę, która ma ten towar użyć, zużyć czy używać, nie traktując go jednak jako towar nadający się do dalszego obrotu, a jedynie jako dobro mające służyć jej samej lub jej gospodarstwu domowemu74. W dokumentach wspólnotowych brak jest definicji terminu „odbiorca końcowy”. Termin ten jest nadal przede wszystkim pojęciem ekonomicz- nym, a nie prawnym. Z treści poszczególnych dyrektyw nie wynika, aby konsument musiał być odbiorcą końcowym. Wniosku tego nie da się wy- prowadzić z treści poszczególnych dyrektyw. Również względy celowoś- ciowe co do zasady nie uzasadniają wyłączenia z ochrony konsumenckiej podmiotów, które nabywają dane dobro w celu na przykład inwestycyj- nym75. Nie można automatycznie w tym zakresie przejmować orzecznictwa 72 H. Schulte-Nölke (red.), M. Ebers, CH. Twigg-Flesner, EC Consumer Law Com- pendium – Comparative Analysis/ Verbraucherechtskompendium. Rechtsvergleichende Studie, 2008, wersja elektroniczna, s. 721. Wersja angielska na oznaczenie odbiorcy końcowego po- sługuje się terminem final addresse; zaś wersja niemiecka terminem Endabnehmer. 73 Zob. B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Pojęcie konsumenta (w:) Model prawnej ochro- ny konsumenta, red. G. Rokicka, Warszawa 1996, s. 30. 74 Zob. E. Łętowska, Prawo umów…, s. 40–41; E. Łętowska, Ochrona niektórych praw konsumentów, Warszawa 2001, s. 88; M. Rejdak, Próba ekonomicznej interpretacji definicji pojęcia konsument (art. 221 k.c.) (w:) Wykładnia prawa. Odrębności w wybranych gałęziach prawa, red. L. Leszczyński, Lublin 2006, s. 77. 75 Zob. Opracowanie grupy analitycznej ds. europejskiego kodeksu cywilnego (w:) Doku- ment roboczy w sprawie europejskiego prawa umów i weryfikacji dorobku prawnego: aktual- 3
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sprawy o ochronę indywidualnych interesów konsumentów w postępowaniu cywilnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: