Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00855 010942 7461416 na godz. na dobę w sumie
Średniowieczne herezje dualistyczne na Bałkanach. Źródła słowiańskie - ebook/pdf
Średniowieczne herezje dualistyczne na Bałkanach. Źródła słowiańskie - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 268
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9917-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> religia i rozwój duchowy >> religia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Do czego porównamy heretyków? Czy do kogoś ich upodobnimy? Gorsi są bowiem od głuchych i ślepych bożków, ponieważ idole są z kamienia i drzewa, nie widzą ani nie słyszą. Heretycy, mając myśli człowiecze, z własnej woli ukamienowali się, nie poznawszy prawdziwej nauki. Lecz czy do demonów ich porównać? Gorsi są od demonów. Demony bowiem boją się krzyża Chrystusowego, heretycy zaś rąbią krzyże i tworzą z nich swoje narzędzia. Demony boją się oblicza Pana namalowanego na desce, heretycy zaś nie kłaniają się przed ikonami, ale nazywają je bożkami. Demony boją się kości sprawiedliwych [w Panu\, nie śmieją zbliżyć się do relikwiarzy, w których leżą bezcenne skarby dane chrześcijanom dla ratunku z każdej niedoli; heretycy zaś drwią z nich i naśmiewają się z nas, widząc, jak kłaniamy się im, prosząc je o pomoc. Pierwszy tom Series Ceranea stanowi dwujęzyczne komentowane wydanie antologii słowiańskich tekstów źródłowych - 15 tekstów z dziejów herezji dualistycznych na Bałkanach, różnych gatunkowo, stylistycznie i objętościowo. Całość poprzedza studium wstępne zawierające szczegółowy przegląd historii neomanichejskich herezji dualistycznych oraz wnikliwą analizę doktryny bogomilskiej w kontekście innych religijnych ruchów dysydenckich. 
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

opracowanie, przekład i komentarz Series Ceranea tom 1 Uniwersytet Łódzki, Centrum Badań nad Historią i Kulturą Basenu Morza Śródziemnego i Europy Południowo-Wschodniej im. prof. Waldemara Cerana, Ceraneum Agata Kawecka, Andrzej Kompa, Mirosław J. Leszka, Kirił Marinow, Georgi Minczew Ivan Petrov, Małgorzata Skowronek Kolegium Redakcyjne 90-237 Łódź, ul. Matejki 32/38, pok. 209, www.ceraneum.uni.lodz.pl, s.ceranea@uni.lodz.pl Adres Kolegium Redakcyjnego Recenzenci Marzanna Kuczyńska, Aleksander Naumow Marek Majer (Uniwersytet Harvarda), Anna Maciejewska (Uniwersytet Łódzki) Współpraca Skład i łamanie Munda – Maciej Torz Projekt okładki Katarzyna Turkowska Na okładce wykorzystano fragment ikony Sądu Ostatecznego z Lipia, XVII w. Lewiatan pożerający diabła i heretyka ze zbiorów Muzeum Historycznego w Sanoku fotografia autorstwa Angeliki Brzostowskiej-Pociechy © Copyright by Authors, Łódź 2015 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Publikacja dofinansowana przez Rektora Uniwersytetu Łódzkiego Publikacja bez opracowania redakcyjnego w Wydawnictwie UŁ Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07111.15.0.K Ark. wyd. 13,0; ark. druk. 16,75 ISBN 978-83-7969-916-2 e-ISBN 978-83-7969-917-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 W 1100. rocznicę Zaśnięcia Świętego Klemensa z Ochrydy Nauczyciela Słowian, biskupa i twórcy kultury słowiańskiej Contents Mirosław J. Leszka, Kirił Marinow, A  New Publishing Venture of the Ceraneum Centre of the University of Łódź . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Georgi Minczew, Slavic Anti-Heretical Texts as the Source of Knowledge of Dualist Heresy in the Balkans . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . John Exarch, Hexameron (excerpts), edited and translated by M. Skowronek . . 1. 2. Cosmas the Priest, Sermon Against the Heretics (excerpts), edited and transla- ted by M. Skowronek, with assistance by G. Minczew . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Anathemas from the Palaea Historica, edited and translated by M. Skowronek 4. Anathemas from the Bulgarian Synodicon for the Sunday of Orthodoxy (Tsar Boril’s Synodicon), edited and translated by J.M. Wolski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Anathemas from the Serbian Synodicons for the Sunday of Orthodoxy, edited and translated by M. Skowronek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. On Messalians or Bogomils, edited and translated by M. Skowronek . . . . . . . . . 7. On Priest Bogomil from the Slavic Kórmchaia, edited and translated by J.M. Wolski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Pseudo-John Chrysostom, On Ecclesiastical Law (excerpts), edited and trans- lated by J.M. Wolski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Anti-heretic text from the Eremitic Rule, edited and translated by J.M. Wolski 10. Patriarch Callistus I, Life of Theodosius of Tarnovo (excerpts), edited and trans- lated by J.M. Wolski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11. Patriarch Euthymius of Tarnovo, Life of Hilarion of Moglena (excerpts), edited and translated by J.M. Wolski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12. Pseudo-Zonaras’ Nomocanon (excerpts), edited and translated by J.M. Wolski 13. Marko of Peć, The Life of the Holy Patriarch Ephrem (excerpt), edited and translated by J.M. Wolski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14. Sermon (‘Slovo’) on the Origin of the Paulicians, edited and translated by M. Skowronek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15. On the Messalian Heresy, Called Eutychian, edited and translated by M. Skow- ronek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Heresiological glossary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Index of biblical citations and references . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Index of proper names and terms . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Resume . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 13 59 67 127 133 147 155 159 163 169 173 193 215 221 225 233 237 245 251 261 6 Spis treści Mirosław J. Leszka, Kirił Marinow, Series Ceranea. Nowe przedsięwzięcie wydawnicze Centrum Ceraneum Uniwersytetu Łódzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Georgi Minczew, Słowiańskie teksty antyheretyckie jako źródło do poznania herezji dualistycznych na Bałkanach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jan Egzarcha, Heksameron (fragmenty), opr. i przeł. M. Skowronek . . . . . . . . . 1. 2. Kosma Prezbiter, Mowa polemiczna przeciwko heretykom (fragmenty), opr. i przeł. M. Skowronek przy współpracy G. Minczewa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Anatemy z Palei historycznej, opr. i przeł. M. Skowronek . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Anatemy z Synodykonu bułgarskiego na Niedzielę Ortodoksji, tzw. Synodyko- nu cara Boriła, opr. i przeł. J.M. Wolski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Anatemy z  serbskich synodykonów na Niedzielę Ortodoksji, opr. i  przeł. M. Skowronek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. O mesalianach nazywanych bogomiłami albo babunami, opr. i przeł. M. Skow- ronek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. O Bogomile Popie z Kormczy słowiańskiej, opr. i przeł. J.M. Wolski . . . . . . . . . 8. Pseudo-Jan Chryzostom, O  prawie kościelnym (fragment), opr. i  przeł. J.M. Wolski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Tekst antyheretycki z Reguły eremickiej, opr. i przeł. J.M. Wolski . . . . . . . . . . . 10. Patriarcha Kalikst I, Żywot Świętego Teodozjusza Tyrnowskiego (fragmenty), opr. i przeł. J.M. Wolski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11. Patriarcha Eutymiusz Tyrnowski, Żywot Świętego Hilariona Megleńskiego (fragmenty), opr. i przeł. J.M. Wolski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12. Nomokanon Pseudo-Zonarasa (fragment), opr. i przeł. J.M. Wolski . . . . . . . . . 13. Marek z  Peci, Żywot Świętego patriarchy Efrema (fragment), opr. i  przeł. J.M. Wolski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14. Słowo o pochodzeniu paulicjan, opr. i przeł. M. Skowronek . . . . . . . . . . . . . . . . 15. O herezji mesaliańskiej nazywanej eutychijską, opr. i przeł. M. Skowronek . . . . Słownik herezjologiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks cytatów i przywołań biblijnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks osób i terminów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Resume . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 13 59 67 127 133 147 155 159 163 169 173 193 215 221 225 233 237 245 251 261 7 Series Ceranea  A New Publishing Venture of the Ceraneum Centre of the University of Łódź T he Waldemar Ceran Research Centre for the History and Culture of the Mediterranean Area and South-East Europe, simply referred to as Ceraneum, was established by the Senate of the University of Łódź in February 2011 and tasked with researching various aspects of ancient, Byzantine, and Slavic cultures of the Mediterranean Area and South-East Europe. Today, it brings together over one hundred scholars representing various fields of research, who work in several Eu- ropean academic centres specialising in the history of the geographical, historical, and cultural heritage of the abovementioned area. One of the key aspects of Centre’s activity is publishing. Since 2011, a yearly has been published in the congress languages, titled Studia Ceranea. Journal of the Waldemar Ceran Research Centre for the History and Culture of the Mediterranean Area and South-East Europe.1 Four issues have been released so far, and the fifth one is in print. It should be emphasised that from the very beginning the journal has published works by eminent scholars from different parts of the world, and while it is relatively new, it has already gained a considerable reputation among experts in the field. Moreover, two books have been published under the auspi- ces of Ceraneum.2 Researchers teamed in the Centre have always been planning a series of publications. Now, their goal is finally achieved. It is our great joy to present the very first volume of Series Ceranea, and we hope that it will be well received by our readership. The series will cover source materials, bibliographies, monographs, and collective works addressing a broad variety of subjects of the hi- story and culture of the Mediterranean and South-East Europe, from antiquity to modern times. We hope that this will be an opportunity to present some unknown – or poorly known – aspects of the Mediterranean culture and history, with parti- cular emphasis on the history of Byzantium and the Slavia Orthodoxa community, to scholars in Poland (but also abroad, as we are more than willing to publish works in foreign languages), as well as all readers interested in the subject. 1 More on the magazine and its agenda, see: G. Minczew, M.J. Leszka, M. Skowronek, K. Ma- rinow, A. Kompa, K. Krzeszewska, From the Editorial Board, “Studia Ceranea. Journal of the Walde- mar Ceran Research Centre for the History and Culture of the Mediterranean Area and South-East Europe” 1, 2011, p. 5–7. 2 Z. Brzozowska, Święta księżna kijowska Olga. Wybór tekstów źródłowych, Łódź 2014; Kim jest Romajos, ed. A. Maciejewska, K. Chalczyńska, Z. Rzeźnicka, Łódź 2014. 8 Series Ceranea Nowe przedsięwzięcie wydawnicze Centrum Ceraneum Uniwersytetu Łódzkiego C entrum Badań nad Historią i Kulturą Basenu Morza Śródziemnego i Eu- ropy Południowo-Wschodniej im. prof. Waldemara Cerana, w skrócie określane mianem Ceraneum, powołane zostało do istnienia decyzją Senatu Uniwersytetu Łódzkiego w  lutym 2011 r., a  jego celem jest prowadzenie badań dotyczących różnych aspektów antycznej, bizantyńskiej i słowiańskiej kultury Basenu Morza Śródziemnego i Europy Południowo-Wschodniej. Obecnie skupia ono ponad stu uczonych różnych specjalności badawczych, którzy pracują w kilkudziesięciu eu- ropejskich ośrodkach akademickich, specjalizujących się w dziejach wyżej wspo- mnianego obszaru geograficzno-historyczno-kulturowego. Jednym z najważniejszych nurtów aktywności Centrum jest działalność wy- dawnicza. Od roku 2011 wychodzi, wydawany w językach kongresowych, rocznik zatytułowany Studia Ceranea. Journal of the Waldemar Ceran Research Centre for the History and Culture of the Mediterranean Area and South-East Europe1. Jak dotąd wyszły cztery jego numery, a piąty jest na etapie druku. Podkreślić wypada, że od samego początku publikowane są w nim prace wybitnych uczonych, z róż- nych części świata, i choć młode, zyskało już znaczną renomę wśród specjalistów zajmujących się podejmowaną w nim tematyką. Nadto, pod auspicjami Ceraneum wydane zostały również dwie książki2. Od samego początku w planach badaczy skupionych w Centrum było firmowanie serii wydawniczej. Zamiar ten wprowa- dzamy właśnie w czyn. Z wielką radością i nadzieją na życzliwe przyjęcie przez czytelników niniejszym tomem inaugurujemy Series Ceranea. W jej ramach pu- blikować będziemy materiały źródłowe, bibliografie, prace monograficzne, tomy zbiorowe, w których podejmowana będzie tematyka szeroko rozumianych dziejów oraz kultury Śródziemnomorza i Europy Południowo-Wschodniej od starożytno- ści po czasy nowożytne włącznie. Żywimy nadzieję, że w ten sposób wzmocnimy proces przybliżania polskim (i nie tylko, gdyż z góry deklarujemy gotowość pu- blikowania w ramach serii prac obcojęzycznych) uczonym, jak i szerszemu gronu 1 Na temat samego czasopisma i jego założeń programowych zob. G. Minczew, M.J. Leszka, M. Skowronek, K. Marinow, A. Kompa, K. Krzeszewska, From the Editorial Board, „Studia Ceranea. Journal of the Waldemar Ceran Research Centre for the History and Culture of the Mediterranean Area and South-East Europe” 1, 2011, s. 5–7. 2 Z. Brzozowska, Święta księżna kijowska Olga. Wybór tekstów źródłowych, Łódź 2014; Kim jest Romajos, red. A. Maciejewska, K. Chalczyńska, Z. Rzeźnicka, Łódź 2014. 9 Mirosław J. Leszka, Kirił Marinow Our ambition is to publish papers of high professional standards, written by out- standing Polish and foreign experts, also if they are not members of the Ceraneum. We strongly believe that the first volume of Series Ceranea titled Medieval Dual- istic Heresy in the Balkans. Slavic Sources – which we are proud to present – fully meets the expectations of its authors and readers. It is the work of Łódź researchers recognised both in Poland and abroad, namely Georgi Minczew and Małgorzata Skowronek, as well as a representative of the younger generation, though already quite an accomplished scholar, Jan M. Wolski. The volume is a selection of sourc- es of Slavic provenance, concerning the dualist heresies widespread in the Bal- kan Peninsula in the Middle Ages. Selected excerpts of source texts (which the Authors have studied for years) are cited in the original language version (Old Church Slavic or later editions thereof), accompanied by a Polish translation (the first ever, which is worth emphasising) and erudite commentary. Each excerpt is preceded by an introduction, which includes information concerning the author of the source text, its history and editions, as well as the basic and the most recent bibliography. The texts include fragments of the most important medieval South Slavic sources, such as Sermon Against the Heretics by Cosmas the Priest (10th or 11th c.), Anathema from the Bulgarian Synodicon for the Sunday of Orthodoxy (Tsar Boril’s Synodicon, 13th c.), or Life of Hilarion of Moglena by Euthymius of Tarnovo (14th c.). Particularly noteworthy is the text preceding the source mate- rial in the volume, titled Slavic Anti-Heretical Texts as the Source of Knowledge of Dualist Heresy in the Balkans by Georgi Minczew, in which the scholar discusses the difficult issue of the Balkan medieval dualist heresy in a manner that is both expert and accessible. We recommend the first volume of Series Ceranea, hoping that future publi- cations (the second volume is ready and another is nearing completion) will be of just as high a standard as this one. Mirosław J. Leszka, Kirił Marinow 10 Nowe przedsięwzięcie wydawnicze Centrum Ceraneum Uniwersytetu Łódzkiego czytelników, zainteresowanych tą tematyką, nieznanych czy słabo znanych aspek- tów kultury i historii świata śródziemnomorskiego, ze szczególnym naciskiem na dzieje Bizancjum, i społeczności kręgu Slavia Orthodoxa. Mamy ambicję publikowania dzieł, stojących na wysokim poziomie meryto- rycznym, które wyjdą spod pióra wybitnych specjalistów polskich i zagranicznych, i to nie tylko wywodzących się spośród członków Ceraneum. Jesteśmy głęboko przekonani, że pierwszy tom Series Ceranea, zatytułowa- ny: Średniowieczne herezje dualistyczne na Bałkanach. Źródła słowiańskie – któ- ry z dużą satysfakcją oddajemy właśnie w ręce czytelników – jest książką w pełni spełniającą nasze, jak i ich, oczekiwania. Jest ona dziełem łódzkich badaczy, za- równo o uznanym tak w kraju, jak i zagranicą autorytecie, a mianowicie Georgiego Minczewa i Małgorzaty Skowronek, jak i przedstawiciela młodszego pokolenia, acz legitymującego się znacznym już dorobkiem naukowym, Jana M. Wolskiego. Stanowi ona wybór źródeł słowiańskiej proweniencji, dotyczących herezji duali- stycznych funkcjonujących na Półwyspie Bałkańskim w średniowieczu. Wybrane fragmenty źródeł – nad którymi Autorzy pracują od lat – podane zostały w języku oryginału (czyli staro-cerkiewno-słowiańskim oraz późniejszych jego redakcjach), zaopatrzone w tłumaczenie na język polski (co, warte podkreślenia ukazujące się w tym języku po raz pierwszy) i komentarze erudycyjne. Każdy poprzedzony jest tekstem wprowadzającym, w  którym znalazły się informacje dotyczące autora źródła, historii tekstu, jego edycji, jak również podstawowa i najnowsza biblio- grafia. Wśród zamieszczonych tekstów znajdzie czytelnik fragmenty najważniej- szych średniowiecznych źródeł proweniencji południowosłowiańskiej, m.in.: Mowy polemicznej przeciwko heretykom Kosmy Prezbitera (X lub XI w.), anatem z Synodykonu bułgarskiego na Niedzielę Ortodoksji, tzw. Synodykonu cara Boriła (XIII w.) czy Żywotu Świętego Hilariona Megleńskiego, pióra patriarchy Eutymiu- sza Tyrnowskiego (XIV w.). Na szczególną uwagę zasługuje tekst poprzedzający część źródłową tomu, zatytułowany Słowiańskie teksty antyheretyckie jako źródło do poznania herezji dualistycznych na Bałkanach, autorstwa Georgiego Minczewa, w którym uczony w nader kompetentny, ale i przystępny sposób wprowadza czy- telnika w trudną tematykę bałkańskich średniowiecznych herezji dualistycznych. Rekomendując zapoznanie się z pierwszym tomem Series Ceranea wyrazić wypada nadzieję, że przyszłe tomy (drugi jest już gotowy, a praca nad kolejnym jest na etapie końcowym) stać będą na równie wysokim poziomie. Mirosław J. Leszka, Kirił Marinow 11 Georgi Minczew Słowiańskie teksty antyheretyckie jako źródło do poznania herezji dualistycznych na Bałkanach N ie jest przesadnym stwierdzenie, iż badania nad bogomilstwem i  innymi dualistycznymi doktrynami chrześcijańskiego Wschodu przeżywają w  ostatnich dziesięcioleciach prawdziwy renesans. Dualizm, czyli wiara w  dwa początki – w dobrego Stwórcę niematerialnego świata i w złego demiurga, twórcę materii – charakterystyczna jest dla niektórych przedchrześcijańskich systemów religijnych, dla gnostycyzmu i wczesnochrześcijańskich nauk heterodoksyjnych, jak marcjonizm i  doketyzm1; jednak świat bizantyńsko-słowiański zna cztery podstawowe nauki dualistyczne: manicheizm, mesalianizm, paulicjanizm i  bo- gomilstwo. Zależność trzech ostatnich od heterodoksyjnego systemu religijnego Persa Maniego daje podstawy słynnym badaczom bizantyńskiego i słowiańskiego średniowiecza S. Runcimanowi i D. Obolensky’emu, by określić bogomilstwo jako ‘herezję neomanichejską’, ‘średniowieczny manicheizm’2, z rozszerzeniem tego po- jęcia także na poprzedzające go: mesalianizm i paulicjanizm. W dużym stopniu odrzucenie pewnych stereotypów, dotyczących powstania, rozprzestrzenienia, kosmologii, eklezjologii, praktyki liturgicznej i nauki socjal- nej wspomnianych wyżej herezji związane jest z edycją i komentarzem nowych 1 Z  nowszych badań nad antycznym dualizmem i  jego wpływem na poszczególne herezje średniowieczne zob.: Y. Stoyanov, The Hidden Tradition in Europe. The Secret History of Medieval Christian Heresy, London 1994; Y. Stoyanov, The Other God. Dualist Religions from Antiquity to the Cathar Heresy, New Haven–London 2000, rozdz. I–II, s. 1–123 (z bogatą bibliografią). O nazwach poszczególnych herezji z krótką charakterystyką każdej z nich zob. Słownik herezjologiczny w niniej- szej antologii. 2 S. Runciman, The Medieval Manichee. A Study of Christian Dualist Heresy, Cambridge Univ. Press 1947 (przekład pol.: S. Runciman, Manicheizm średniowieczny, przeł. J. Prokopiuk, Gdańsk 1999 – cytaty za tym wydaniem); D. Obolensky, The Bogomils. A Study in Balcan Neo-Manichaeism, Cambridge 1948. W obu znakomitych studiach wprowadzono ten termin w latach 40-tych XX w., ale rozpatrywanie bogomilstwa w kontekście nauki manichejskiej można odnaleźć także w pracach wcześniejszych, zob. np. V. Sharenkoff, Study of Manichaeism in Bulgaria (with Special Reference to the Bogomil), New York 1927. 13 nieznanych źródeł greckich3 i słowiańskich4; z nowymi wydaniami i nową inter- pretacją słowiańskich antyheretyckich dokumentów prawnych Cerkwi prawosław- nej (znanych z wcześniejszych publikacji5) i – nie na ostatnim miejscu – z przekła- dami heretyckich i antyheretyckich tekstów greckich, słowiańskich i łacińskich na języki współczesne6. Tłumaczenia te dają możliwość ich recepcji w szerszym śro- dowisku naukowym, otwierając w ten sposób przed badaczami nową perspektywę historyczną, teologiczną i kulturologiczną. Przedstawienie słowiańskich tekstów antyheretyckich z paralelnym przekładem na język współczesny stawia przed au- torem wyboru, tłumaczem i komentatorem następujące pytania: – które średniowieczne herezje dualistyczne, rozpowszechnione w ekumenie bizantyńsko-słowiańskiej, powinny zostać przedstawione i skomentowane w anto- logii przekładów? To pytanie problematyzuje zasugerowaną w starszych pracach opinię, wedle której słowiański dualizm ogranicza się do bogomilstwa, rozpatry- wanego jako oryginalna doktryna kosmogoniczna, kosmologiczna, soteriologicz- na i socjalna, a wpływy wcześniejszych, rozpowszechnionych w Bizancjum i kra- jach słowiańskich nauk heterodoksyjnych zaznacza się niejako „pod linią”. Jednak wzajemne przenikanie się idei między herezjami dualistycznymi to ważny pro- blem, wyrażający się nawet w sposobie, w jaki nazywają heretyków źrodła: pisząc o manichejczykach czy paulicjanach, związani z Kościołem autorzy potępiają na- ukę bogomiłów i odwrotnie – poglądy bogomilskie przypisuje się mesaliańskim, ikonoklastycznym czy paulicjańskim odstępstwom od kościelnych dogmatów. Odpowiedź na pytanie o „granice” między poszczególnymi herezjami także nie jest małoważna, gdyż wiąże się bezpośrednio z odpowiedzią na następne pytanie, a mianowicie: 3 Zob. np.: A. Rigo, L’assemblea generale athonita del 1344 su un gruppo di monaci bogomili (ms Vat. Gr. 604 ff. 11r–12v), „Cristianesimo nella Storia. Ricerche storiche, esegetiche, teologiche” 5, 1984, s. 475–506; A. Rigo, Monaci esicasti e monaci bogomili. Le accuse di messalianismo e bogomilismo rivolte agli esicasti ed il problema dei rapporti tra esicasmo e bogomilismo, Firenze 1989; P. Eleuteri, A. Rigo, Ere- tici, dissidenti ed Ebrei a Bizanzio. Una raccolta eresiologica del XII sec., Venezia 1993; A. Rigo, Gli ultimi giorni del dualismo bizantino? Un nuovo testo inedito e alcune questioni connesse, [w:] Orthodoxy and Heresy in Byzantium. The Definition and the Notion of Orthodoxy and Some other Studies on the Heresies and Non-Christian Religions [= „Quaderni di Νέα Ῥώμη”, 4], Roma 2010, s. 101–145. 4 И. Билярски, Палеологовият синодик в славянски превод, София 2013; М. Цибранска-Кос- това, Кратки сведения за богомилите в южнославянски текстове на църковното право, „Бъл- гарски език”, кн. 1(LI)/2004, s. 40–50; М. Цибранска–Костова, М. Райкова, Богомилите в църков- но-юридическите текстове и паметници, „Старобългарска литература” 39–40, 2008, s. 197–219. 5 И. Божилов, А.-М. Тотоманова, И. Билярски, Борилов синодик. Издание и превод, Со- 6 Christian Dualist Heresies in the Byzantine World c. 650 – c. 1450, selected sources translated and annotated by J. Hamilton and B. Hamilton; assistance with the translations of Old Slavonic texts by Y. Stoyanov, Manchester and New York 1998. фия 2010. 14 Georgi Minczew – jaki jest charakter relacji między greckimi a słowiańskimi źródłami do śre- dniowiecznych nauk heterodoksyjnych na Bałkanach? W jakim stopniu słowiań- skie teksty są oryginalne, a na ile stanowią przekład czy kompilację greckich utwo- rów herezjologicznych?; – i nie na ostatnim miejscu należałoby postawić pytanie o stosunek literatu- ry heretyckiej do antyheretyckiej. Dlaczego wydawane są wyłącznie źródła anty- heretyckie, których polemiczny charakter często deformuje obraz ideologicznego przeciwnika; czy nie zachowały się oryginalne teksty heterodoksyjne, odzwiercie- dlające doktryny dysydenckie w czystej postaci? I. Herezje neomanichejskie we wspólnocie bizantyńsko-słowiańskiej 1. Manicheizm, mesalianizm, paulicjanizm, bogomilstwo, ikonoklazm Tak greckie, jak i słowiańskie traktaty antyheretyckie i dokumenty kościelno- -prawne obfitują w opisy manichejskiego systemu religijnego, pamflety przeciwko Maniemu, anatemy i zalecenia dotyczące ponownego przyjęcia pokutujących ma- nichejczyków na łono Kościoła itd. Manicheizm naprawdę stanowił duże zagro- żenie dla Wschodniego i Zachodniego Cesarstwa Rzymskiego; od Babilonii przez prowincje małoazjatyckie trafił bowiem do Europy i Afryki Północnej. Zarówno papiestwo, jak i patriarchat konstantynopolitański z pomocą władzy cesarskiej pro- wadziły kilkusetletnią walkę z konkurencyjnym kościołem dysydenckim. Herezjo- lodzy wskazują kilka podstawowych odchyleń dogmatycznych manicheizmu od doktryny ortodoksyjnej: skrajny dualizm, znajdujący się pod wpływem perskich systemów religijnych (odwieczna walka między światłem i ciemnością); dusza jako dzieło dobrego boga, a materia jako dzieło złego początku; doketystyczne poglądy na Wcielenie (Chrystus jest Słowem Bożym, które pozornie przyjęło ciało ludzkie) i in. Niemniejszego zagrożenia dla ortodoksji upatrują herezjolodzy w dobrej orga- nizacji wspólnot manichejskich i w pewnych cechach szczególnych heterodoksyjnej doktryny moralnej, przede wszystkim w odrzuceniu małżeństwa i prokreacji. Na Zachodzie manichejczyków prześladowano głównie jako wyznawców nisz- czących ortodoksję dualistycznych idei religijnych. We wczesnym Bizancjum do zarzutów herezji dodano element polityczny – jako że ojczyzną manicheizmu była Babilonia, być manichejczykiem w Bizancjum oznaczało wyznawanie religii znie- nawidzonych Persów. Prześladowania dysydentów były surowsze, aniżeli w Rzymie, a prawo cywilne przewidywało dla odrzucających pokajanie heretyków karę śmierci7. 7 Y. Stoyanov, The Other God…, s. 114–115 i przyp. 88 z cytowaną starszą literaturą nt. rozprze- strzenienia się manicheizmu w Cesarstwie Zachodnim i Wschodnim. 15 Słowiańskie teksty antyheretyckie jako źródło do poznania herezji dualistycznych... Prześledzenie rozprzestrzeniania się manicheizmu w Bizancjum, a stamtąd i do sąsiednich krajów słowiańskich, utrudnione jest przez pewien anachronizm wynikający z lektury źródeł. Po VI w. doktryna ta przestaje być problemem dla Kościoła Wschodniego i Zachodniego: kilkusetletnią walkę kończy zwycięstwo ortodoksji. Rzeczywiście, 95. kanon soboru In Trullo (691–692 r.) przewiduje, by pokutujących manichejczyków przyłączyć do wspólnoty według rytu przyj- mowania pogan, tj. aby ponownie ich ochrzcić8, lecz w tym przypadku chodzi raczej o powtarzanie treści starszych dokumentów kościelno-prawnych, jako że w końcu VII w. ferment manichejski jest już tylko złym wspomnieniem, a Im- perium staje przed nowymi wyzwaniami: ikonoklazmem oraz walką z innymi naukami dualistycznymi przeniesionymi ze Wschodu lub powstałymi na Bałka- nach – mesalianizmem, paulicjanizmem, bogomilstwem. I choć „prawdziwych” manichejczyków od dawna nie ma, greckie i  słowiańskie rękopisy od VIII aż po XVI–XVII w. nadal piętnują „po trzykroć przeklętą herezję”. Przyczyna tego raczej nie leży wyłącznie w tradycji kościelnej, zachowującej w nienaruszonej postaci wcześniejsze postanowienia soborów. Jeden z  czynników rzeczywiście związany jest ze „złym wspomnieniem” trudnej walki wczesnobizantyńskiego Kościoła z najniebezpieczniejszą konkurencyjną religią dysydencką; określenie „manichejczyk” staje się w pewnym sensie synonimem heretyka, a dokładniej heretyka-dualisty, i przenosi się na wyznawców powstałych później nauk duali- stycznych. Autorzy bizantyńscy i słowiańscy słusznie jednak pojmują pewną inną cechę charakterystyczną doktryn dualistycznych wyrosłych po manicheizmie: mesalia- nizm, paulicjanizm i bogomilstwo znajdowały się pod silnym wpływem nauki Ma- niego, stanowiąc jej kontynuację. W literaturze herezjologicznej pojawia się fraza „nowo powstała herezja” (gr. ‘ἡ νεοφανὶς αἵρεσις’, starobułg. новоꙗвившаꙗ сѧ ересь). Tak np. patriarcha Focjusz określa herezję manichejską jako „nowo powstałą” w tytule swego utworu polemicznego: Świętego Focjusza, arcybiskupa Konstanty- nopola opowieść w skrócie o nowej odrośli manichejczyków9. W  tytule wspomniano manichejczyków, w  wywodzie jednak określenie „nowo powstała” odnosi się nie do manicheizmu, a do paulicjanizmu. Jako kon- tynuację manicheizmu lub konglomerat poglądów manichejskich, mesaliańskich i paulicjańskich określa się też bogomilstwo. Tak jest w najstarszym dotyczącym go 8 „Tych spośród heretyków… którzy chcą przynależeć do Prawosławia, przyjmujemy ich tak, jak pogan… W podobny sposób przyjmujemy również Manichejczyków, Walentynian, Marcjonitów i im podobnych heretyków”, cyt. za: A. Znosko, Kanony Kościoła Prawosławnego, t. I, Hajnówka 2000, s. 104. 9 Zob. „Travaux et Mémoires” 4, 1970, s. 121. O ile nie podano inaczej, wszystkie przekłady z greki są autorstwa Anny Maciejewskiej. 16 Georgi Minczew greckim źródle – Liście patriarchy Teofilakta do cara Piotra z połowy X w., w póź- niejszych bizantyńskich traktatach antyheretyckich czy anatemach z bułgarskiego Synodykonu cara Boriła z 1211 r.: Ich [heretyków – G.M.] bezbożność jest to bowiem manicheizm pomieszany z paulicjanizmem10. Herezja bogomiłów zaistniała niedawno, w  naszym pokoleniu; stanowiła część [herezji] mesalian i  pod wieloma względami zgadzała się z  ich dogmatami, ale pewne [dogmaty] dodatkowo sama wynalazła i tak jeszcze zwiększyła zepsucie.11 Popu Bogomiłowi, który w  czasach Piotra, cara bułgarskiego, przyjął tę herezję manichejską, rozsiał po ziemi bułgarskiej… anatema12. Należy podkreślić, że w cytowanym wyżej Liście patriarchy Teofilakta herezja bułgarska nazwana jest jednocześnie „dawną” i „uchodzącą za nową”, „nowo po- wstałą”: Przywódcy i nauczyciele tej dawnej i uchodzącej za nową herezji niech będą prze- klęci. 13 Pozorna sprzeczność fraz ‘dawna’ i ‘uchodząca za nową’ nie jest wyłącznie figurą retoryczną. Dla pisarza listu, chartofylaksa patriarchatu konstantynopoli- tańskiego Jana, każda „uchodząca za nową” herezja dualistyczna jest w istocie po- wtórzeniem „starego” manicheizmu. Na ile mieli rację bizantyńscy herezjolodzy – przekonamy się podczas analizy doktryny bogomilskiej. Kolejną, nie mniej niebezpieczną herezją dualistyczną, która pojawiła się na wschodnich rubieżach Imperium gdzieś w V w., jest herezja mesalian, nazywanych 10 Cyt. za: I. Dujčev, L’ epistola sui Bogomili del patriarcha Teofilatto, [w:] Idem, Medioevo bizantinoslavo, vol. I, Roma 1965, s. 312. Więcej o frazie ‘ἡ νεοφανὶς αἳρεσις’ zob. w: G. Minczew, Observations on the Letter of Patriarch Theophylact to Emperor Peter in the Context of Certain Byzantine and Slavic Anti-heretic Texts, „Studia Ceranea. Journal of the Waldemar Ceran Research Centre for the History and Culture of the Mediterranean Area and South-East Europe” 3, 2013, s. 113–130. 11 Przekład za: Δογματικὴ πανοπλία (Arsenał dogmatów) Eutymiusza Zigabenosa z końca XI albo samego początku XII w., [w:] Patrologiae cursus completus. Series graeca, ed. J.-P. Migne, Parisii 1865 (dalej: PG), t. 130, kol. 1289D. 12 И. Божилов, А.-M. Тотоманова, И. Билярски, Борилов синодик…, s. 121–122. Przekła- dy z języka (staro)cerkiewnosłowiańskiego, o ile nie wskazano inaczej, są autorstwa M. Skowronek i J.M. Wolskiego (zob. odpowiednie teksty w niniejszej antologii). 13 I. Dujčev, L’epistola sui Bogomili…, s. 314. 17 Słowiańskie teksty antyheretyckie jako źródło do poznania herezji dualistycznych... w greckich źródłach ‘euchitami’14, a w słowiańskich ‘modlącymi się’15. Jak wskazuje nazwa, mesalianie uważali modlitwę za jedyny – i wystarczający – warunek osią- gnięcia zbawienia; sądzili, że nieustanna modlitwa doprowadza duszę do „święte- go delirium” objawiającego się tańcem, podskokami i przytupywaniem mającym przegnać demony. Stąd też nazywani byli entuzjastami16. Mesalianie nie uznawali sakramentów Kościoła ortodoksyjnego (przede wszystkim chrztu i Eucharystii) i  odrzucali hierarchię kościelną. Herezjolodzy oskarżali ich o  rozwiązłość sek- sualną – najwyraźniej niebezpodstawnie, gdyż według doktryny mesalian każdy, kto modlitwą wygonił demony, staje się bezgrzeszny i nieograniczony nakazami etycznymi. W ich nauce widać też elementy ikonoklastyczne – odrzucali kult ikon i krzyża. Prymitywny mistycyzm i  aspołeczna nauka moralna mesalian są stałym obiektem krytyki ze strony obrońców ortodoksji. Po VIII w. jednak to nie mesalia- nizm, a inna herezja dualistyczna – paulicjanizm – staje się głównym zagrożeniem nie tylko dla dogmatów kościelnych, ale i władzy świeckiej17. Etymologia nazwy herezji nie jest jasna, źródła i dotycząca ich literatura naukowa wysuwają trzy hi- potezy: а) od imienia mitycznego herezjarchy Pawła, syna Galiniki, założyciela sekty; b) od imienia apostoła Pawła ze względu na szczególną cześć, jaką pauli- cjanie darzyli pisma „apostoła narodów”; lub c) od herezjarchy Pawła z Samosaty, jednego z pierwszych patriarchów Antiochii. Herezja ta pojawiła się w Armenii i Mezopotamii najpewniej w połowie VI w. W VII w. gminy paulicjańskie roz- przestrzeniają się już w większości małoazjatyckich prowincji Bizancjum; w tym samym czasie Konstantyn IV Pogonat (668–685) i Justynian II (685–695) pod- dają paulicjan prześladowaniom. Paulicjanie odznaczali się walecznością i często wchodzili w sojusze z Arabami przeciw Cesarstwu. Pod koniec IX w. część z nich przesiedlono do Tracji i Macedonii. Uważa się, że inspirowali oni ruch bogomiłów w Bułgarii, ponieważ wymienione wyżej terytoria niemal bez przerwy znajdowały się pod panowaniem władców bułgarskich od połowy IX w. aż do upadku I Car- stwa i początku okresu władzy bizantyńskiej za czasów cesarza Bazylego II Bułga- robójcy (1018 r.). 14 Syr. ‘ludzie modlący się’; w Bizancjum nazywani też euchitami (gr. εὔχιται od εὐχή ‘modli- 15 „Мѧсалиꙗне. иже съказаѥми млт҃вьници. Μασσαλιανοί οἱ ἐρμηνενόμενοι Εὔχιται”, cyt. za: В.Н. Бенешевич, „Синагога в 50 титулов” и другие юридические сборники Иоанна Схоластика, Санкт-Петербург 1914, s. 670. 16 Więcej o źródłach nt. mesalianizmu i jego doktryny zob. w: Д. Драгоjловић, Богомилство на Балкану и у Малоj Азиjи, I. Богомилски родоначалници, Beograd 1974, s. 63–128. 17 O paulicjanach i ich rozprzestrzenieniu się na Półwyspie Bałkańskim zob.: S. Runciman, Manicheizm średniowieczny…; Д. Ангелов, Богомилството в България, София 1969, s. 123–137; Д. Драгоjловић, Богомилство на Балкану…, I., s. 124–212. twa’). 18 Georgi Minczew Doktryna paulicjańska znajdowała się pod silnym wpływem manicheizmu, jako że paulicjanie wierzyli w dwa początki: dobry i zły. Na ich poglądy oddziały- wały również doketyzm i marcjonizm – uważali oni, że ciało Chrystusa jest nie- biańskiego pochodzenia, a Bogurodzicę nazywali Jerozolimą niebiańską. Podob- nie jak wyznawcy herezji Marcjona odrzucali cały Stary Testament, a z Nowego uznawali czternaście listów Pawła Apostoła; negowali również sakramenty i hie- rarchię kościelną (uważając, że chleb i wino w Eucharystii przedstawiają symbo- licznie słowa Chrystusa). Odrzucali również kult ikon i hierarchię kościelną. Te trzy nauki heterodoksyjne oddziałują na herezję najpóźniejszą – powstałą ok. X w. – ale stanowiącą niemniejsze od nich zagrożenie dla średniowiecznego Kościoła i społeczeństwa: bogomilstwo18. Nie do końca jest jasne, czy bogomiłowie samookreślili się tak już w samych początkach swojego istnienia; niektóre źródła bizantyńskie i słowiańskie wspominają, jakoby sami nazywali się ‘chrześcijanami’, tj. uważali się za „prawdziwych” chrześcijan w opozycji do „fałszywych”, ortodok- syjnych19. Najstarszym słowiańskim świadectwem o tej doktrynie heretyckiej jest traktat polemiczny starobułgarskiego pisarza Kosmy Prezbitera Mowa polemiczna prze- ciwko heretykom (warianty tytułu w odpisach także: Traktat przeciwko bogomiłom, Słowo przeciwko bogomiłom), powstała – według większości badaczy – przed lub tuż po śmierci cara Piotra (969 r.), według innych – w początkowym okresie do- minacji bizantyńskiej20 albo nawet w początkach XIII w. Odkryte w XIX w. dzieło 18 Dotycząca bogomiłów literatura naukowa jest ogromna. Wydana w 2007 r. bibliografia wy- szczególnia 3333 tytuły, zob.: К. Гечева, Богомилството в България. Библиография, София 2007. Zob. też: Е. Кикарина, Богомилството и богомилската книжнина X в. – XXI в. Анотиран библи- ографски указател, София 2009. Z polskich studiów nad bogomilstwem należy wskazać następujące: S. Bylina, Bogomilizm w średniowiecznej Bułgarii. Uwarunkowania społeczne, polityczne i kulturalne, „Balcanica Poznaniensia” 2, 1985, s. 133–145; J. Spyra, Wspólnoty bogomilskie jako próba powrotu do form życia gmin wczesnochrześcijańskich, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Histo- ryczne” 84, 1987, s. 7–21; G. Szwat–Gyłybowa, Haeresis bulgarica w bułgarskiej świadomości kulturowej XIX i XX wieku, Warszawa 2005, s. 18–41; J. Wolski, Żywot św. Hilariona z Mogleny jako źródło do dziejów dwunastowiecznego bogomilizmu. Wiarygodność tekstu, „Słupskie Studia Historyczne” 17, 2011, s. 43–57; M. Skowronek, Remarks on the anathemas in the Palaea historica, „Studia Ceranea. Journal of the Waldemar Ceran Research Centre for the History and Culture of the Mediterranean Area and South-East Europe” 3, 2013, s. 131–144. Zob. też dwa starsze hasła encyklopedyczne wraz z bibliografią: V. Molè, Bogomilcy, [w:] Słownik starożytności słowiańskich, pod red. G. Labudy, T. Lehra–Spławiń- skiego, t. I, Wrocław – Warszawa – Kraków 1961, s. 136–138; W. Swoboda, L. Moszyński, Kozma, [w:] Słownik starożytności słowiańskich…, t. II, Wrocław – Warszawa – Kraków 1964, s. 499–500. 19 Д. Драгоjловић, Богомилство на Балкану…, II. Богомилство на православном истоку, Београд 1982, s. 78. 20 Według Ju. Trifonova i V.Sl. Kiselkova – opinia, którą podzielam, zob.: Ю. Трифонов, Бесе- дата на Козма Презвитер и нейният автор, „Списание на Българската академия на науките” 19 Słowiańskie teksty antyheretyckie jako źródło do poznania herezji dualistycznych... Kosmy zawiera informację o mitycznym założycielu herezji i czasie jej pojawie- nia się na ziemiach bułgarskich, opisuje kosmologiczną i socjalną doktrynę bo- gomiłów21. Większość świadectw z  Mowy… znajduje potwierdzenie w  innych słowiańskich dokumentach kościelno-prawnych i tekstach literackich z XI–XV w. (synodykony, nomokanony, Paleja historyczna, żywoty), jak też w  najstarszych greckich listach i traktatach antyheretyckich22. Spory wokół terminu ‘bogomił’ i imienia mitycznego twórcy doktryny duali- stycznej, popa Bogomiła, trwają od z górą 150 lat. Od czasów Franja Miklosicha począwszy23, uczeni wielokrotnie wypowiadali się na temat leksemu ‘bogomił’, lecz 29, 1923, s. 1–78; В.Сл. Киселков, Съществувал ли е поп Богомил?, „Исторически преглед” 2, 1958, s. 57–67. 21 Pierwsze wydania tekstu zob. w: I. Kukuljević Sakcinski, Prezvitera Kozme Slovo o bogomilih, „Arkiv za povjesnicu jugoslovensku” IV, Zagreb 1857, s. 69–97; И. Соколов, Памятник древнерусс- кой духовной литературы. Беседа Козмы Пресвитера на богомилов (X-XI вв.), „Православный собеседник” I, 1864, s. 483–500; II, s. 81–108, 198–220, 310–330, 411–426. Najlepsze wydania kry- tyczne, na podstawie których powstała większość przekładów na języki współczesne, są dziełem ba- daczy rosyjskich: М.Г. Попруженко, Козма Пресвитер – болгарский писатель X века, [= Българ- ски старини, т. XII], София 1936; Ю.К. Бегунов, Козма Пресвитер в славянских литературах, София 1973. Więcej o historii tekstu i odnoszącej się do niej literaturze naukowej zob. komentarz do Mowy polemicznej przeciwko heretykom Kosmy Prezbitera. 22 Do wspomnianych wyżej: Listu patriarchy Teofilakta do cara Piotra i Arsenału dogmatów Eutymiusza Zigabenosa należy dodać jeszcze jeden utwór świadka i uczestnika walki z herezją bogo- milską: List mnicha Eutymiusza z Akmonii (lub z Periblepty) z pierwszej połowy XI w. (wydanie tek- stu w: G. Ficker, Die Phundagiagiten. Ein Beitrag zur Sektengeschichte des byzantinischen Mittelalters, Leipzig 1908). Cytaty z Listu Eutymiusza z Periblepty za wydaniem przekładu bułgarskiego: Писмо на Евтимий от Акмония, w: Д. Ангелов, Б. Примов, Г. Батаклиев, Богомилството в България, Византия и Западна Европа в извори, София 1967, s. 47–68. Wydawcy greckich źródeł o bogo- milstwie zaliczają do nich także dwa teksty z XI–XII w.: traktat Michała Psellosa O działaniu demo- nów (Περὶ ἐνεργείας δαιμόνων, wydanie tekstu w: PG, t. 122, kol. 19–876) oraz Aleksjadę Anny Kom- neny (zob. polski przekład opisu procesu przeciw bogomiłowi Bazylemu Uzdrowicielowi w: Anna Komnena, Aleksjada, t. II, z języka greckiego przełożył, wstępem i przypisami opatrzył O. Jurewicz, Wrocław 1969–1972, s. 675–687). Tych dwóch źródeł nie można jednak uważać za oryginalne. Mi- chał Psellos napisał swój traktat na bazie starszej literatury herezjologicznej. W przedmowie opisał naukę trackich euchitów, lecz niezależnie od wysiłków niektórych autorów (zob. np.: Д. Ангелов, Богомилството..., s. 46–47) dowodzących, że Psellos miał na myśli trackich bogomiłów, tekstu nie można traktować jako wiarygodnego źródła w studiach nad doktryną bogomilską. Anna Komnena nie była naocznym świadkiem procesu przeciwko Bazylemu Uzdrowicielowi w końcu XI w. Poznała to wydarzenie z Arsenału dogmatów Eutymiusza Zigabenosa. 23 F. Miklosich, Lexicon palaeoslovenico-graeco-latinum, Wien 1862–1865, s. 36; F. Rački, Bogomili i Patareni, Beograd 1934, s. 347; D. Obolensky, The Bogomils…, s. 119–120; A. Vaillant, H. Puech, Le traité contre les Bogomiles du prêtre Cosmas, [=Travaux publiés par l’Institute des etudes slaves, vol. XXI], Paris 1945, s. 282–283; A. Solovjev, Svedočanstva pravoslavnih izvora o bogumilstvu na Balkanu, „Godišnjak Istoriskog društva Bosne i Hercegovine” 5, 1953, s. 1–103; В.Сл. Киселков, Съществувал ли е поп Богомил?; E. Werner, Θεόφιλος–Bogumil, „Balcan Studies” 7, 1966, s. 49–60; 20 Georgi Minczew
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Średniowieczne herezje dualistyczne na Bałkanach. Źródła słowiańskie
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: