Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00447 007554 11261558 na godz. na dobę w sumie
Środki karne po nowelizacji w 2015 r. - ebook/pdf
Środki karne po nowelizacji w 2015 r. - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8092-099-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Ryszard A. Stefański profesor doktor habilitowany nauk prawnych, profesor Uczelni Łazarskiego w Warszawie; specjalizuje się w prawie karnym materialnym i procesowym oraz w problematyce prawnych zagadnień ruchu drogowego; redaktor naczelny Ius Novum ; autor licznych artykułów, glos i recenzji oraz wielu książek, w tym dotyczących postępowania karnego.
Książka w sposób kompleksowy przedstawia nową regulację wprowadzoną tzw. dużą nowelizacją kodeksu karnego w zakresie środków karnych, którą wyodrębniono z nich przepadek oraz środki kompensacyjne. W publikacji nie ograniczono się do omówienia wyłącznie zmian, lecz przedmiotową materię zaprezentowano całościowo z wykorzystaniem dotychczasowego niezdezaktualizowanego dorobku judykatury i doktryny.
Szczególną uwagę zwrócono na nowe rozwiązania w zakresie wspomnianych środków i przedstawiono wykładnię przepisów ich dotyczących.
Autorzy ukazują możliwe błędy w wykładni nowych regulacji i proponują konkretne praktyczne wyjaśnienia wątpliwości interpretacyjnych, jakie pojawiają się na tle nowych rozwiązań prawnych.
Opracowanie przeznaczone jest dla sędziów, prokuratorów, adwokatów, radców prawnych i policjantów. Zainteresuje także przedstawicieli nauki.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

AUTORZY MGR RAFAŁ JANISZOWSKI-DOWNAROWICZ ASYSTENT NA WYDZIALE PRAWA I ADMINISTRACJI UCZELNI ŁAZARSKIEGO DR ZOFIA KOCEL-KREKORA PROKURATOR PROKURATURY OKRĘGOWEJ W WARSZAWIE DR HAB. JACEK KOSONOGA PROFESOR UCZELNI ŁAZARSKIEGO MGR JACEK KOŚLA PRODZIEKAN WYDZIAŁU PRAWA I ADMINISTRACJI UCZELNI ŁAZARSKIEGO DR HAB. MACIEJ ROGALSKI PROFESOR UCZELNI ŁAZARSKIEGO MGR ANNA SIERADZKA-KOŚLA ASYSTENT NA WYDZIALE PRAWA I ADMINISTRACJI UCZELNI ŁAZARSKIEGO DR BLANKA JULITA STEFAŃSKA ADIUNKT NA WYDZIALE PRAWA I ADMINISTRACJI UCZELNI ŁAZARSKIEGO PROF. DR. HAB. RYSZARD A. STEFAŃSKI KIEROWNIK KATEDRY PRAWA KARNEGO NA WYDZIALE PRAWA I ADMINISTRACJI UCZELNI ŁAZARSKIEGO DR JAN ZNAJDEK PRODZIEKAN WYDZIAŁU NAUK SPOŁECZNYCH I ADMINISTRACJI WYŻSZEJ SZKOŁY INFORMATYKI, ZARZĄDZANIA I ADMINISTRACJI W WARSZAWIE DR BOGUMIŁ ZYGMONT ADIUNKT NA WYDZIALE PRAWA I ADMINISTRACJI UCZELNI ŁAZARSKIEGO środki karne po nowelizacji w 2015 roku redakcja naukowa Ryszard A. Stefański MONOGRAFIE WARSZAWA 2016 Publikacja dofi nansowana przez Uczelnię Łazarskiego Stan prawny na 26 listopada 2015 r. Recenzent Dr hab. Barbara Nita-Światłowska, prof. nadzw. Uczelni Łazarskiego w Warszawie Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne Beata Gierasimowicz Łamanie Wolters Kluwer Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN 978-83-264-9534-2 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów ............................................................................................ 9 Wprowadzenie ............................................................................................. 13 Część I Środki karne Jacek Kosonoga Pozbawienie praw publicznych ........................................................... 21 Blanka Julita Stefańska Zakaz zajmowania określonego stanowiska lub wykonywania określonego zawodu .............................................................................. 82 Blanka Julita Stefańska Zakaz prowadzenia określonej działalności gospodarczej .............. 108 Jacek Kośla Zakaz prowadzenia działalności związanej z wychowaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub opieką nad nimi ..................... 122 Jacek Kośla Zakaz przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, kontaktowania się z określonymi osobami, zbliżania się do określonych osób lub opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu ....................................................................................... 145 Jan Znajdek Zakaz wstępu na imprezę masową ...................................................... 166 5 Spis treści Bogumił Zygmont Zakaz wstępu do ośrodków gier i uczestnictwa w grach hazardowych ........................................................................................... 180 Ryszard A. Stefański Nakaz okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym ................................................................................. 192 Ryszard A. Stefański Zakaz prowadzenia pojazdów ............................................................. 213 Ryszard A. Stefański Świadczenie pieniężne ........................................................................... 299 Zofia Kocel-Krekora Podanie wyroku do publicznej wiadomości ...................................... 316 Część II Przepadek Blanka Julita Stefańska Przepadek przedmiotów ....................................................................... 331 Blanka Julita Stefańska Przepadek korzyści majątkowej ........................................................... 371 Część III Środki kompensacyjne Maciej Rogalski Obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienie za doznaną krzywdę .............................................................................. 403 Anna Sieradzka-Kośla Nawiązka ................................................................................................. 444 6 Część IV Wojskowe środki karne Spis treści Rafał Janiszowski-Downarowicz Wojskowe środki karne ......................................................................... 485 7 k.c. k.k. k.k. z 1932 r. k.k. z 1969 r. k.k.s. k.k.w. Konstytucja RP k.p.c. k.p.k. Wykaz skrótów Akty prawne – – – – – – – – – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cy‐ wilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11 lipca 1932 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 60, poz. 571 z późn. zm.) ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 13, poz. 94 z późn. zm.) ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 186 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks po‐ stępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) 9 Wykaz skrótów k.r.o. k.w. p.r.d. p.w.k.k. u.b.i.m. u.g.h. u.p.s.n. u.s.d.g. u.w.l. – – – – – – – – – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks ro‐ dzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 583 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wy‐ kroczeń (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1094 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ru‐ chu drogowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1137 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 554) ustawa z dnia 20 marca 2009 r. o bezpieczeń‐ stwie imprez masowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 611 z późn. zm.) ustawa z dnia 19 listopada 2009 r. o grach ha‐ zardowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 612 z późn. zm.) ustawa z dnia 26 października 1982 r. o postę‐ powaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 382) ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie dzia‐ łalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 584 z późn. zm.) ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 z późn. zm.) Czasopisma i wydawnictwa promulgacyjne – – – – Annales Universitatis Mariae Curie‐Skłodow‐ ska Biuletyn Prokuratury Apelacyjnej Biuletyn Prawa Karnego Sądu Najwyższego Biuletyn Sądu Najwyższego Annales UMCS Biul. PA Biul. PK Biul. SN 10 Cz.PKiNP Dz. U. GSP KZS Mon. Praw. Mon. Ubezp. M. P. NKPK NP ONSAiWSA OSA OSAB OSNC OSNKW OSNPG OSNwSK OSP OSPiKA OTK PES PiP PnD PPK Prob. Praw. Prok. i Pr. Prz. Orz. PA PS – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – Wykaz skrótów Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penal‐ nych Dziennik Ustaw Gdańskie Studia Prawnicze Krakowskie Zeszyty Sądowe Monitor Prawniczy Monitor Ubezpieczeniowy Monitor Polski Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego Nowe Prawo Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administra‐ cyjnego i Wojewódzkich Sądów Administra‐ cyjnych Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywil‐ na Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Izba Wojskowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego Wydawnic‐ two Prokuratury Generalnej Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych, pełny urzędowy zbiór orzeczeń Izby Karnej i Izby Wojskowej Sądu Najwyższego Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbi‐ trażowych Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Problemy Egzekucji Sądowej Państwo i Prawo Paragraf na Drodze Przegląd Prawa Karnego Problemy Praworządności Prokuratura i Prawo Przegląd Orzecznictwa Prokuratury Apelacyj‐ nej Przegląd Sądowy 11 – – – – – – – – – – – – Prawo w Działaniu Przegląd Więziennictwa Polskiego Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologicz‐ ny Studia Kryminologiczne, Kryminalistyczne i Penitencjarne Studia Prawnicze Studia Prawno‐Ekonomiczne Wojskowy Przegląd Prawniczy Inne Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Sąd Okręgowy Trybunał Konstytucyjny Wojewódzki Sąd Administracyjny Wykaz skrótów PwD PWP RPEiS SKKiP SP St. Pr.‐Ek. WPP SA SN SO TK WSA 12 Wprowadzenie Ustawą z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw1 została dokonana istotna przebudowa środków karnych, polegająca na nadaniu niektórym środkom karnym całkowicie innego charakteru prawnego. Został wyodrębniony nowy rozdział Va za‐ tytułowany „Przepadek i środki kompensacyjne”, w którym zamieszczono dotychczasowe środki karne: przepadek (art. 44, art. 45 i 45a k.k.) oraz obowiązek naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody lub zadość‐ uczynienia za doznaną krzywdę (art. 46 k.k.) oraz nawiązkę (art. 47 k.k.). Zgodnie z tytułem rozdziału przepadek stał się sui generis środkiem pe‐ nalnym, a obowiązek naprawienia szkody i nawiązka uzyskały status środków kompensacyjnych i tym samym przestały być środkami karnymi. Co do przepadku, wyeliminowano regulację, że objęte przepadkiem przedmioty oraz korzyść majątkowa lub jej równowartość przechodzą na własność Skarbu Państwa z chwilą uprawomocnienia się wyroku (obecnie uchylone art. 44 § 8 i art. 45 § 6 k.k.). W uzasadnieniu noweli podkreślono, że chodziło o „wyeliminowanie przepisu pozbawionego realnej treści nor‐ matywnej, wprowadzonego poprzednio do kodeksu karnego jedynie wo‐ bec wątpliwości, czy przepisy materialnoprawne nie powinny do końca uregulować przeniesienia własności. Istota prawomocności wyroku obej‐ muje jednak spełnienie się skutków prawnych zawartego w nim roz‐ strzygnięcia, zaś wyrok, po uzyskaniu klauzuli wykonalności, staje się podstawą do ewentualnej egzekucji”2. Ponadto wykreślono przepadek z katalogu środków zabezpieczających poprzez zmianę art. 39 k.k. oraz uchylenie art. 100 k.k. i uregulowano jego orzekanie w art. 45a k.k. w wy‐ 1 Dz. U. poz. 396. 2 Uzasadnienie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, Sejm VII kadencji, druk sejmowy nr 2393, s. 26. 13 Wprowadzenie padku umorzenia postępowania ze względu na znikomą społeczną szkod‐ liwość czynu, warunkowego umorzenia postępowania, umorzenia postę‐ powania z powodu niepoczytalności (art. 31 § 1 k.k.), stwierdzenia, że za‐ chodzi okoliczność wyłączająca ukaranie sprawcy czynu zabronionego, lub umorzenia postępowania przygotowawczego z powodu niewykrycia sprawcy (art. 323 § 3 zdanie drugie k.p.k.). W zakresie przepadku korzyści majątkowej osiągniętej z przestępstwa dokonano modyfikacji domniemań. Domniemanie polegające na przyjęciu, że gdy mienie stanowiące ko‐ rzyść uzyskaną z popełnienia przestępstwa zostało przeniesione na osobę fizyczną, prawną lub jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej, faktycznie lub pod jakimkolwiek tytułem prawnym, rzeczy bę‐ dące w samoistnym posiadaniu tej osoby lub jednostki oraz przysługujące jej prawa majątkowe należą do sprawcy, nie wchodzi w grę, gdy na pod‐ stawie okoliczności towarzyszących ich nabyciu nie można było przy‐ puszczać, że mienie to, chociażby pośrednio, pochodziło z czynu zabro‐ nionego (art. 45 § 3 k.k.). Dokonano rekonstrukcji obiektywnej powinności przypuszczenia, na podstawie okoliczności towarzyszących nabyciu, źródła mienia. Konieczne jest ustalenie przeniesienia mienia stanowiącego korzyść uzyskaną z popełnienia przestępstwa na osobę trzecią, a nie tylko dużego prawdopodobieństwa takiego przeniesienia: nacisk jest położony na dobrą wiarę osoby przejmującej mienie. Zmiana wzmacnia funkcję gwarancyjną tego przepisu. Zmiany w zakresie obowiązku naprawienia wyrządzonej przestęp‐ stwem szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę polegają, przede wszystkim, na nadaniu jej charakteru cywilnego. W art. 46 § 1 k.k. wyraźnie się podkreśla, że orzeka się ten środek, stosując przepisy prawa cywilnego. Określono przesłanki orzekania nawiązki zamiast obowiązku naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę (art. 46 § 2 k.k.). Jej orzeczenie jest możliwe w wypadku, gdy orzeczenie obowiązku naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę jest znacznie utrudnione. Jest orzekana zamiast tego obowiązku. Jej beneficjentem jest pokrzywdzony, a w razie jego śmierci w wyniku popełnionego przez skazanego przestęp‐ stwa – osoba najbliższa, której sytuacja życiowa wskutek śmierci pokrzyw‐ dzonego uległa znacznemu pogorszeniu. W razie gdy ustalono więcej niż 14 Wprowadzenie jedną taką osobę, nawiązki orzeka się na rzecz każdej z nich w wysokości do 200 000 zł. Ustawą z dnia 20 marca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw3 w istotny sposób zmieniono regulację orzekania nawiązki za przestępstwo określone w art. 173, art. 174, art. 177 lub w art. 355 k.k., jeżeli sprawca był w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego, lub zbiegł z miejsca zdarzenia. Obligatoryjne jest orzeczenie nawiązki na rzecz pokrzywdzonego, a w razie jego śmierci w wyniku popełnionego przez skazanego przestępstwa – na rzecz osoby najbliższej, której sytuacja życiowa wskutek śmierci pokrzywdzonego uległa znacznemu pogorszeniu. W razie gdy ustalono więcej niż jedną taką osobę, nawiązki orzeka się na rzecz każdej z nich. Jeśli ustalenie takiej osoby nie jest możliwe, sąd orzeka nawiązkę na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej. Sąd orzeka nawiązkę w wysokości co najmniej 10 000 zł (art. 47 § 3 k.k.). W szczególnie uzasadnionych okolicznościach, gdy wymierzona na‐ wiązka powodowałaby dla sprawcy uszczerbek dla niezbędnego utrzy‐ mania siebie i rodziny lub gdy pokrzywdzony pojednał się ze sprawcą, sąd może ją wymierzyć w wysokości niższej niż wskazana (art. 47 § 4 k.k.). Nie orzeka się nawiązki w wypadku, gdy sąd nałożył obowiązek naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę w wysokości wyższej niż 10 000 zł (art. 47 § 5 k.k.). Wprowadzono też niewielkie zmiany w konstrukcji niektórych środ‐ ków karnych lub o charakterze językowym. Obowiązek powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach został na‐ zwany zakazem przebywania w tych miejscach (art. 39 pkt 2b k.k.), co zdaniem projektodawców znacznie prościej wyraża treść normatywną te‐ go środka oraz unika powtórzeń odnoszących się do innych zakazów ob‐ jętych tym przepisem4. Poszerzono przesłanki orzekania zakazu zajmowania wszelkich lub określonych stanowisk, wykonywania wszelkich lub określonych zawo‐ dów albo działalności, związanych z wychowaniem, edukacją, leczeniem małoletnich lub z opieką w razie skazania na karę pozbawienia wolności za umyślne przestępstwo przeciwko życiu i zdrowiu na szkodę małolet‐ niego (art. 41 § 1a k.k.). 3 Dz. U. poz. 541. 4 Uzasadnienie projektu ustawy..., Sejm VII kadencji, druk sejmowy nr 2393, s. 23. 15 Wprowadzenie Doprecyzowano nakaz opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym (art. 39 pkt 2e k.k.), dookreślając, że chodzi o nakaz okresowy. Regulacja ta ma usunąć wątpliwości, czy nakaz ten jest konsu‐ mowany jako czynność jednorazowa, polegająca na zwolnieniu zajmowa‐ nego lokalu, czy też jest zobowiązaniem okresowym. Stworzono możli‐ wość nałożenia obowiązku zgłaszania się do Policji lub innego wyznaczo‐ nego organu w określonych odstępach czasu (art. 41a § 1 in fine k.k.). W ra‐ zie orzeczenia nakazu za przestępstwa określone w rozdziałach XXV i XXVI k.k., tj. przestępstwa przeciwko wolności seksualnej lub obyczaj‐ ności albo przestępstwa przeciwko rodzinie lub opiece, sąd jest obowią‐ zany orzec na ten sam okres zakaz zbliżania się do pokrzywdzonego (art. 41a § 3a k.k.). Poza tym zobowiązano sąd do określenia terminu wy‐ konania nakazu (art. 41a § 5 k.k.). Bez tej regulacji – zdaniem twórców noweli – trudno byłoby egzekwować opuszczenie lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym5. W zakresie zakazu wstępu na imprezę masową (art. 41b k.k.) rozsze‐ rzono możliwość orzeczenia o obowiązku przebywania skazanego w cza‐ sie trwania niektórych imprez masowych objętych zakazem w miejscu stałego pobytu także na inne wyznaczone miejsce z zastosowaniem syste‐ mu dozoru elektronicznego. Wprowadzono obowiązek orzeczenia świadczenia pieniężnego w wy‐ padku skazania sprawcy za przestępstwo określone w art. 178a § 1, art. 179 lub art. 180 k.k. oraz podwyższono dolną jego granicę do 5000 zł, a w razie skazania sprawcy za przestępstwo określone w art. 178a § 4 k.k. – co naj‐ mniej 10 000 zł, z tym że jego orzeczenie też jest obligatoryjne (art. 43a § 2 k.k.). Dotychczasowe zakazy orzekane na zawsze zmieniono na dożywotnie. Chodzi o zakaz zajmowania wszelkich lub określonych stanowisk, wyko‐ nywania wszelkich lub określonych zawodów albo działalności, związa‐ nych z wychowaniem, edukacją, leczeniem małoletnich lub z opieką nad nimi (art. 41 § 1a i 1b k.k.), zakaz przebywania w określonych środowiskach lub miejscach kontaktowania się z określonymi osobami, zbliżania się do określonych osób lub opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu (art. 41a § 3 k.k.), zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mecha‐ nicznych (art. 42 § 3 i 4 k.k.). 5 Uzasadnienie projektu ustawy..., Sejm VII kadencji, druk sejmowy nr 2393, s. 24. 16 Ponadto zostały podwyższone górne granice czasowe zakazu zajmo‐ wania określonego stanowiska, wykonywania określonego zawodu lub prowadzenia określonej działalności oraz zakazu prowadzenia pojazdów do lat 15 (art. 43 § 1 k.k.). Określono też granice obowiązku zgłaszania się do Policji lub innego wyznaczonego organu w określonych odstępach czasu, przewidzianego w art. 41a § 1 i 2 k.k. Orzeka się go w miesiącach, najkrócej na trzy miesiące, najdłużej na 12 miesięcy (art. 43 § 1a k.k.). Wprowadzono zawieszenie bie‐ gu pozbawienia praw publicznych. Okres, na który je orzeczono za dane przestępstwo, nie biegnie w czasie odbywania kary pozbawienia wolności za to przestępstwo (art. 43 § 2b k.k.). Ustawą z dnia 20 marca 2015 r. podwyższono do trzech lat dolną granicę wymiaru kary w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów albo pojazdów określonego rodzaju orzekanego obligatoryjnie (art. 42 § 2 k.k.), a do przestępstw, za których popełnienie orzeka się zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych dożywotnio, dodano przestępstwo określone w art. 178a § 4 (art. 42 § 3 k.k.). Wprowadzone zmiany w wielu wypadkach rodzą wątpliwości zarów‐ no w zakresie interpretacji, jak i zasadności ich wprowadzenia. Stały się one inspiracją do pogłębionej analizy wszystkich tych środków i wskaza‐ nia kierunków interpretacji nasuwających się niejasności. Warszawa, dnia 20 października 2015 r. Wprowadzenie Ryszard A. Stefański 17 Część I Środki karne Jacek Kosonoga Pozbawienie praw publicznych I. Wprowadzenie Pozbawienie praw publicznych jest jednym z najbardziej dolegliwych i jednocześnie złożonych środków karnych. Nic więc dziwnego, że zagad‐ nienie to wielokrotnie stanowiło przedmiot zainteresowania doktryny prawa karnego, i to zarówno w poprzednim1, jak i obecnym stanie praw‐ nym2. Problematyka pozbawienia praw publicznych niezmiennie generuje 1 Zob. np. T. Sójka, Skutki kary dodatkowej utraty praw publicznych dla obywatela odbywającego służbę wojskową, WPP 1956, nr 3, s. 271 i n.; J. Cagara, O utracie praw – słów kilka, NP 1959, nr 10, s. 1230 i n.; K. Daszkiewicz, Glosa do uchwały SN z dnia 7 marca 1968 r., VI KZP 9/67, PiP 1968, z. 11, s. 871 i n.; J. Bilicki, Kara dodatkowa pozbawienia praw publicznych a przestępstwa przeciwko obowiązkowi wojskowe‐ mu, WPP 1972, nr 3, s. 358 i n.; Z. Demidow, Pozbawienie praw publicznych a utrata orderów, odznaczeń i tytułów honorowych, PiP 1973, z. 5, s. 89 i n.; tenże, Utrata czynnego prawa wyborczego jako następstwo kary pozbawienia praw publicznych (w świetle badań empirycznych), PiP 1973, z. 12, s. 79 i n.; W. Kubala Glosa do wyroku SN z dnia 29 grudnia 1976, N 18/76, WPP 1977, nr 3, s. 345 i n.; J.A. Kulesza, Obligatoryjne orzekanie kary dodatkowej pozbawienia praw, Palestra 1983, z. 9, s. 42 i n.; tenże, Przesłanki orzekania kary dodatkowej pozbawienia praw publicznych w kodeksie karnym i w świetle proponowanych zmian ustawo‐ dawstwa karnego, WPP 1992, nr 1–2, s. 86 i n.; A. Makuch, Środki karne w projekcie kodeksu karnego a kary dodatkowe w obowiązującym prawie karnym, Annales UMCS 1991, nr 38, s. 173 i n.; A. Makuch, I. Koz‐ łowska‐Miś, Nowe ujęcie środków karnych w projekcie kodeksu karnego, Annales UMCS 1994, nr 41, s. 221 i n.; M. Szewczyk, System środków karnych w projekcie kodeksu karnego (w:) Problemy kodyfikacji prawa karnego. Księga ku czci Profesora Mariana Cieślaka, Kraków 1993, s. 149 i n.; W. Wróbel, Środki karne w projekcie kodeksu karnego, cz. 1, PS 1994, nr 7–8, s. 97 i n., cz. 2, PS 1995, nr 11–12, s. 105 i n. 2 Zob. np. D. Szeleszczuk, Środek karny pozbawienia praw publicznych w polskim prawie karnym, Warszawa 2013; tenże, Treść środka karnego pozbawienia praw publicznych, Prawo. Administracja. Kościół 2005, nr 4, s. 139 i n.; tenże, Pozbawienie praw publicznych w polityce karnej Polski Ludowej (w:) A. Dębiński (red.), M. Gałązka (red.), R.G. Hałas (red.), K. Wiak (red.), Hominum causa omne ius constitution est. Księga jubileuszowa ku czci Profesor Alicji Grześkowiak, Lublin 2006, s. 195 i n.; J.A. Kulesza (w:) M. Melezini (red.), System prawa karnego, t. 6: Kary i środki karne. Poddanie sprawcy pró‐ bie, Warszawa 2010, s. 437 i n.; E. Żywucka‐Kozłowska, K. Bronowska, Pozbawienie praw publicznych 21 Jacek Kosonoga jednak wiele kwestii spornych, a zgłaszane coraz częściej propozycje de lege ferenda dowodzą, że potrzeba dyskusji nad ostatecznym kształtem norma‐ tywnym tego środka karnego pozostaje cały czas aktualna. Istota pozbawienia praw publicznych rozumiana jest w doktrynie pra‐ wa karnego w sposób różnorodny. Już w okresie międzywojennym uzna‐ nie skazanego za niezdolnego do posiadania uprawnień charakteryzowa‐ no jako karę dotkliwą dla czci, „która tym się odznacza, że przestępca odczuwa ją jako ranę zadaną poczuciu godności osobistej i jako piętno, które zniesławia go na zewnątrz”3, podkreślano, że antyspołeczny sposób myślenia wynikający z faktu popełnienia przestępstwa stawia pod zna‐ kiem zapytania uprawnienia sprawcy do udziału w wyrażaniu woli zbio‐ rowej i wpływania na sprawy państwowe, samorządowe i instytucje pra‐ wa publicznego4, zaś człowiek wykazujący swym działaniem, że stoi po‐ niżej przeciętnego poziomu etycznego, nie może sprawować funkcji wy‐ magających zaufania społecznego5. Aktualnie przyjmuje się, że pozbawienie praw publicznych jest wyra‐ zem braku zaufania państwa do jednostki, a jego zastosowanie oznacza, że skazany nie jest godzien korzystania z zaszczytnych praw obywatela6. Wielokrotnie podkreśla się przy tym szczególną dolegliwość tego środka karnego i jego represyjny charakter, zwracając jednocześnie uwagę na związane z nim elementy prewencyjne7. Niekiedy twierdzi się wręcz, że pozbawienie praw publicznych w swej istocie ma charakter kary; wyraża ono moralne potępienie sprawcy przestępstwa, czyniąc go niegodnym ko‐ (w:) S. Pikulski (red.), M. Romańczuk‐Grącka (red.), B. Orłowska‐Zielińska (red.), Tożsamość polskiego prawa karnego, Olsztyn 2011, s. 110 i n.; R.A. Stefański, Środek karny pozbawienia praw publicznych, Ius Novum 2009, nr 3, s. 7 i n.; J. Lachowski, Pozbawienie praw publicznych w kodeksie karnym, Prok. i Pr. 2003, nr 10, s. 51 i n.; K. Maksymowicz, O wykonaniu środka karnego pozbawienia praw publicznych, NKPK 2002, t. X, s. 305 i n.; zob. również W. Chlebus, Środki karne jako nowy system sankcji w prawie karnym, NKPK 1999, t. IV, s. 35 i n.; K. Maksymowicz, Od kar dodatkowych do środków karnych, NKPK 1997, t. II, s. 27 i n. 3 E. Krzymuski, System prawa karnego ze stanowiska nauki i trzech kodeksów obowiązujących w Pol‐ sce, Kraków 1921, s. 201; tenże, Wykład prawa karnego ze stanowiska nauki i prawa austriackiego, Kraków 1911, s. 499. 4 L. Peiper, Komentarz do kodeksu karnego, Kraków 1936, s. 142. 5 J. Makarewicz, Prawo karne. Wykład porównawczy z uwzględnieniem prawa obowiązującego w Rze‐ czypospolitej Polskiej, Lwów–Warszawa 1924, s. 264. 6 W. Świda (w:) I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973, 7 A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2004, s. 199. s. 199. 22 Pozbawienie praw publicznych rzystania z określonych praw publicznych i wyróżnień honorowych8. Jako główną cechę pozbawienia praw publicznych uznaje się także potęgowa‐ nie dolegliwości kary, której ten środek karny towarzyszy9, a orzeczenie pozbawienia praw publicznych odbierane jest za wyraz tego, że sprawca okazał się niegodny sprawowania pewnych ról społecznych oraz pewnych wyróżnień honorowych10; utracił zaufanie społeczne, prestiż i autorytet, jakim powinien się cieszyć każdy człowiek korzystający z pełni praw11, zachodzi więc konieczność degradacji społecznego statusu i prestiżu ska‐ zanego12. Zasadnie podnosi się w orzecznictwie, że trudne do przyjęcia jest stanowisko, aby tacy obywatele bezpośrednio po opuszczeniu zakładu karnego mogli na równi z innymi posiadać np. czynne prawo wyborcze13. II. Charakter prawny Zamieszczenie pozbawienia praw publicznych w katalogu środków karnych (art. 39 pkt 1 k.k.) przesądza o jego charakterze. Jest to środek karny orzekany obok kary, i to – o czym mowa niżej – kary pozbawienia wolności. W doktrynie zasadnicze rozbieżności wywoływała kwestia możliwości pozbawienia praw publicznych samoistnie na podstawie art. 343 § 1 k.p.k. w zw. z art. 343 § 2 pkt 3 k.p.k.14 Zgodnie z tym przepisem, uwzględniając wniosek o skazanie bez przeprowadzania rozprawy (art. 335 k.p.k.), sąd mógł m.in. orzec wyłącznie środek karny wymieniony w art. 39 pkt 1–3, 5–8 k.k. Ograniczenie skazania do orzeczenia środka karnego mogło na‐ stąpić, jeżeli przypisany oskarżonemu występek był zagrożony karą nie‐ przekraczającą pięciu lat pozbawienia wolności (art. 343 § 2 pkt 3 k.p.k.). Interpretując art. 343 k.p.k., zasadnie twierdzono, że zawierał on normę o charakterze materialnoprawnym, modyfikującą zasady stosowania 8 J. Wojciechowska (w:) E. Bieńkowska, B. Kunicka‐Michalska, G. Rejman, J. Wojciechowska, Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 1999, s. 884–885. 9 K. Buchała, A. Zoll, Kodeks karny część ogólna. Komentarz, Kraków 2001, s. 334. 10 L. Gardocki, Prawo karne, Warszawa 2002, s. 162. 11 R. Góral, Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Warszawa 2002, s. 80. 12 L. Lernell, Wykład prawa karnego. Część ogólna, Warszawa 1971, s. 75. 13 Uchwała 7 sędziów SN z dnia 19 grudnia 1978 r., VI KRN 348/78, OSNPG 1979, nr 10, poz. 129. 14 W brzmieniu sprzed nowelizacji, która nastąpiła ustawą z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 396). 23 Jacek Kosonoga wskazanych tam instytucji prawa karnego materialnego15, stanowiąc sa‐ modzielną podstawę do poprzestania na wymierzeniu, zamiast kary, środ‐ ka karnego16. Instytucja skazania bez rozprawy stanowiła zatem samoistną podstawę do zakreślenia granic prawnokarnej reakcji17. W orzecznictwie podkreślano z kolei, że przepis art. 343 k.p.k. stwierdzał nie tylko, że w ra‐ zie uwzględnienia wniosku, o którym mowa w art. 335 k.p.k., sąd mógł zastosować określone instytucje kodeksu karnego, ale także wskazywał, na jakich zasadach w szerszym zakresie – niż to wynika z tego kodeksu – można było ograniczyć skazanie tylko do orzeczenia środka karnego18; in‐ nymi słowy, art. 343 § 2 k.p.k. pozwalał, przy określonym wniosku o ska‐ zanie, orzekać niezależnie od wymogów materialnego prawa karnego19. W kontekście pozbawienia praw publicznych wątpliwości dotyczyły natomiast konieczności zaistnienia dodatkowych przesłanek tego środka w postaci skazania na karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat trzech oraz wystąpienia motywacji zasługującej na szczególne potępie‐ nie (art. 40 § 2 k.k.). Kwestia ta nie była rozumiana jednoznacznie. W dok‐ trynie spotkać się można zarówno z aprobatą poglądu o samodzielności normatywnej art. 343 § 2 pkt 3 k.p.k., jak i z tezą, że zastosowanie tego 15 T. Grzegorczyk, Wydawanie wyroku na posiedzeniu w znowelizowanej procedurze karnej, PS 2003, nr 9, s. 19. 16 S. Waltoś, Główne nurty nowelizacji procedury karnej, PiP 2003, z. 4, s. 5 i n.; K. Girdwoyń, Konsensualny wymiar kary. Instytucje powszechnego procesu karnego, Warszawa 2006, s. 126; W. Grze‐ szczyk, Główne kierunki zmian kodeksu postępowania karnego, cz. II, Prok. i Pr. 2003, nr 6, s. 13.; R.A. Stefański, Skazanie bez rozprawy w znowelizowanym kodeksie postępowania karnego, Prok. i Pr. 2003, nr 6, s. 26; P. Kardas, Konsensualne sposoby rozstrzygania w świetle nowelizacji kodeksu postępowania karnego z 10 stycznia 2003 r., Prok. i Pr. 2004, nr 1, s. 45; M. Jankowski, Instytucja dobrowolnego poddania się karze (art. 387 k.p.k.) i skazania bez rozprawy (art. 335 k.p.k.) w świetle praktyki. Rezultaty badań ogólno‐ polskich, PwD 2008, nr 3, s. 118. 17 P. Kardas, Konsensualne sposoby rozstrzygania w świetle nowelizacji kodeksu postępowania karnego z dnia 10 stycznia 2003 r., Prok. i Pr. 2004, nr 1, s. 59. 18 Wyrok SN z dnia 8 lutego 2007 r., III KK 478/06, Prok. i Pr. 2007, nr 6, poz. 4. 19 Wyrok SN z dnia 4 października 2006 r., I KK 8/06, OSNwSK 2006, poz. 1871; por. w tej kwestii uchwałę SN z dnia 8 lutego 2000 r., I KZP 52/99, OSNKW 2000, nr 3–4, poz. 27, z krytycznymi glosami E. Kruk, Prok. i Pr. 2000, nr 9, s. 92–93, i S. Steinborna, Palestra 2001, z. 9–10, s. 219–232, oraz aprobującymi glosami R. Kopera, PS 2001, nr 2, s. 158–165, i M. Wawron, PiP 2001, z. 1, s. 105–109, a także aprobującymi uwagami S. Zabłockiego, Przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego – Izba Kar‐ na, Palestra 2001, z. 5–6, s. 205, oraz krytycznymi uwagami R.A. Stefańskiego, Przegląd uchwał Izby Karnej i Wojskowej Sądu Najwyższego w zakresie prawa karnego procesowego za 2000 r., WPP 2001, nr 2, s. 91–93; zob. również wyrok SN z dnia 17 maja 2000 r., V KKN 145/00, Prok. i Pr. 2001, nr 1, poz. 13. 24 Pozbawienie praw publicznych przepisu i w konsekwencji orzeczenie pozbawienia praw publicznych było możliwe jedynie przy spełnieniu dodatkowo przesłanek z art. 40 § 2 k.k.20 Przekonuje pierwsze stanowisko. Zasadnie podnoszono bowiem, że wymóg skazania na karę co najmniej trzech lat pozbawienia wolności po‐ zostaje w sprzeczności z instytucją poprzestania na środku karnym po‐ zbawienia praw publicznych, o której mowa w art. 343 § 1 in fine k.p.k. Przyjęcie tej przesłanki musiałoby zakładać nieracjonalność ustawodawcy, który zezwalałby na poprzestanie na orzeczeniu pozbawienia praw pub‐ licznych, zdając sobie jednocześnie sprawę z tego, że jest to niemożliwe do spełnienia ze względu na przesłanki wymienione w art. 40 § 2 k.k. Usta‐ wodawca, zezwalając na poprzestanie na orzeczeniu tylko tego środka, przewidywał, że przesłanka ta, w sytuacji określonej w art. 343 § 1 k.p.k., nie może być spełniona21. Jednocześnie proponowano taką interpretację, że poprzestanie na orzeczeniu środka karanego w postaci pozbawienia praw publicznych w razie skazania oskarżonego bez przeprowadzenia rozprawy było możliwe tylko wówczas, gdy przestępstwo zostało popeł‐ nione z motywów zasługujących na szczególne potępienie22. Sytuacja zmieniła się zasadniczo po wejściu w życie ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw23. Z treści art. 343 k.p.k. wykreślono regulacje o charakterze mate‐ rialnoprawnym (art. 343 § 2 pkt 1–3 k.p.k.), wprowadzając jednocześnie art. 60a k.k., zgodnie z którym uwzględniając wniosek, o jakim mowa w art. 335 k.p.k., art. 338a k.p.k. lub art. 387 k.p.k., sąd może m.in. odstąpić od wymierzenia kary i orzec wyłącznie środek karny, przepadek lub śro‐ dek kompensacyjny, jeżeli przypisany oskarżonemu występek jest zagro‐ żony karą nieprzekraczającą pięciu lat pozbawienia wolności. Występują‐ cy w art. 343 § 1 k.p.k. zwrot „orzec wyłącznie środek karny” zastąpiono wyrażeniem „odstąpić od wymierzenia kary i orzec wyłącznie środek kar‐ 20 Szerzej na ten temat zob. m.in. R. Koper, Formy..., s. 139; H. Skwarczyński, Przyśpieszenie procesowania po nowelizacji k.p.k., Jurysta 2003, nr 6, s. 10 i n.,. Wskazuje się, że środki karne orzekane są jedynie w razie spełnienia przesłanek określonych w kodeksie karnym, także w wypadku insty‐ tucji z art. 343 § 1 i 2 pkt 3 k.p.k.; P. Gensikowski, Instytucja orzeczenia środka karnego bez rozprawy, PS 2007, nr 4, s. 102. 21 R.A. Stefański, Środek karny pozbawienia praw..., s. 30. 22 W. Marcinkowski, Nowelizacja trybu dotyczącego wniosku prokuratora o skazanie oskarżonego bez przeprowadzenia rozprawy, Prokurator 2003, nr 2, s. 31; R.A. Stefański, Środek karny pozbawienia praw..., s. 30. 23 Ustawa z dnia 20 lutego o zmianie ustawy kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 396), która wprowadziła zmiany do ustawy z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1247). 25 Jacek Kosonoga ny”. Zabieg ten nie ma jedynie znaczenia redakcyjnego, ale wywołuje istotne konsekwencje normatywne. W poprzednim stanie prawnym w doktrynie zasadnie wskazywano, że pominięcie w treści art. 343 § 1 k.p.k. zwrotu odnoszącego się do „od‐ stąpienia od wymierzenia kary” stanowiło nową, nieznaną kodeksowi karnemu podstawę orzeczenia środka karnego. Ustawodawca, nie wska‐ zując na odstąpienie od wymierzenia kary, jako jeden z elementów orze‐ kania tego środka karnego wprowadził w art. 343 k.p.k. nowy środek karny orzekany wyłącznie na podstawie przepisów kodeksu postępowania kar‐ nego24. Ratio legis samoistnego środka karnego orzekanego na podstawie art. 343 § 1 k.p.k. sprowadzała się zatem do oderwania tego rodzaju sankcji penalnej od kary kryminalnej. W przypadku skazania bez rozprawy sąd nie odstępował od wymierzenia kary, ale jedynie orzekał środek karny. Wspomniana nowelizacja diametralnie zmienia ten stan rzeczy. Jed‐ noznacznie bowiem wiąże orzekanie środka karnego z odstąpieniem od wymierzenia kary, pozbawiając go tym samym samoistnego charakteru. Jest to rozwiązanie słuszne, albowiem w pewnym stopniu ujednolica sys‐ temowo zasady orzekania pozbawienia praw publicznych. Po nowelizacji zastosowanie tego środka w trybie wskazanym w art. 60a k.k. nie będzie już abstrahować od kary kryminalnej. Ujednolicono tym samym także re‐ lację, jaka zachodzi pomiędzy przepisami części ogólnej kodeksu karnego a regulacją procesową. Przed nowelizacją jedynie art. 343 § 2 pkt 1 i 2 k.p.k. nawiązywał do instytucji przewidzianych w kodeksie karnym, jedno‐ znacznie wskazując na art. 60 § 1 pkt 1–4 k.k. (art. 343 § 2 pkt 1 k.p.k.) oraz pośrednio odwołując się do art. 70 § 1 pkt 1 k.k., w którym określono gra‐ nice czasowe okresu próby w związku z warunkowym zawieszeniem wy‐ konania kary (art. 343 § 2 pkt 2 k.p.k.). Natomiast art. 343 § 2 pkt 3 k.p.k., stanowiąc o tym, że ograniczenie skazania do orzeczenia środka karnego może nastąpić, jeżeli przypisany oskarżonemu występek jest zagrożony karą nieprzekraczającą pięciu lat pozbawienia wolności, w powiązaniu z art. 343 § 1 k.p.k., w którym stwierdzono, iż sąd może orzec wyłącznie środek karny, statuował zupełnie nową podstawę prawną stosowania 24 P. Kardas, Konsensualne sposoby rozstrzygania w świetle nowelizacji kodeksu postępowania karnego z dnia 10 stycznia 2003 r., Prok. i Pr. 2004, nr 1, s. 59; R.A. Stefański, Środek karny pozbawienia praw..., s. 12 i s. 28; R. Koper, Formy i zakres odpowiedzialności karnej oskarżonego w trybie skazania bez rozpra‐ wy, SP 2004, nr 3, s. 139 i n.; odmiennie P. Gensikowski, Instytucja orzeczenia środka karnego bez rozprawy, PS 2007, nr 4, s. 102; W. Marcinkowski, Nowelizacja trybu dotyczącego wniosku prokuratora o skazanie oskarżonego bez przeprowadzenia rozprawy, Prokurator 2003, nr 2, s. 30. 26 Pozbawienie praw publicznych środka karnego, niepowiązaną z przepisami części ogólnej kodeksu kar‐ nego. Tymczasem po nowelizacji nie powinno budzić wątpliwości, że za‐ stosowanie środka karnego jest możliwe jedynie w razie odstąpienia od wymierzenia kary (art. 60a k.k.), w sytuacji wyższego, niż to wynika z art. 59 § 1 k.k., zagrożenia ustawowego. Powstaje jednak wątpliwość, czy w stanie prawnym obowiązującym od dnia 1 lipca 2015 r. sąd orzekający w trybie wskazanym w art. 335 k.p.k., art. 338a k.p.k. i art. 387 k.p.k. będzie w ogóle uprawniony do zastosowania środka karnego w postaci pozbawienia praw publicznych orzekanego w razie odstąpienia od wymierzenia kary. Taka ewentualność wydaje się wątpliwa. Jednoznaczne powiązanie możliwości zastosowania środka kar‐ nego z faktem odstąpienia od wymierzenia kary – podobnie jak w przy‐ padku zastosowania art. 59 k.k. – wyłącza możliwość pozbawienia praw publicznych. Przesłanką tego środka jest bowiem skazanie na karę pozba‐ wienia wolności na czas nie krótszy niż trzy lata, co jest wykluczone w razie odstąpienia od wymierzenia kary. Nowelizacja eliminuje także inną niespójność. Rozwiązanie, które obo‐ wiązywało do dnia 1 lipca 2015 r., kolidowało z charakterem prawnym pozbawienia praw publicznych. Możliwość zastosowania najbardziej re‐ presyjnego środka karnego w sprawach, które z założenia cechują się mniejszym ciężarem gatunkowym (zagrożonych do pięciu lat pozbawie‐ nia wolności), i to w oderwaniu od wymogu skazania na karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat trzech, wypaczała pierwotne założenie, które leży u podstaw pozbawienia praw publicznych. Środek ten ma bo‐ wiem stanowić dodatkową reakcję prawnokarną na popełnienie najpo‐ ważniejszych przestępstw. Tymczasem art. 343 § 1 k.p.k. (sprzed noweli‐ zacji) zakłócał relację kary do środka karnego i stwarzał możliwość jego orzeczenia w sprawach wręcz błahych. Jest to dodatkowy argument prze‐ mawiający za słusznością uchwalonej nowelizacji. III. Przesłanki orzekania Wśród podstaw pozbawienia praw publicznych wyróżnić można prze‐ słankę przedmiotową oraz podmiotową. Pierwsza z nich sprowadza się do wymiaru orzeczonej wobec oskarżonego kary, druga natomiast wiąże się z motywacją towarzyszącą działaniom sprawcy. 27 Jacek Kosonoga 1. Wymiar kary Orzeczenie pozbawienia praw publicznych jest możliwe w razie ska‐ zania na karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat trzech. Oznacza to zarówno karę trzech lat pozbawienia wolności, jak i każdą karę pozbawienia wolności w wymiarze przekraczającym trzy lata. Nie sposób tym samym zaaprobować stanowiska, zgodnie z którym warunkiem do‐ puszczalności orzekania pozbawienia praw publicznych jest skazanie na karę przekraczającą trzy lata pozbawienia wolności25. Przepis art. 40 § 2 k.k. nie zastrzega przy tym, aby orzeczona kara miała charakter bezwzględny, stąd też rozważenia wymaga, czy orzeczenie po‐ zbawienia praw publicznych jest możliwe w razie wymierzenia kary nie krótszej niż trzy lata pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Możliwość taka istnieje jedynie w przypadku określonym w art. 60 § 5 k.k., czyli w razie zawieszenia wykonania orzeczonej kary ze względu na współpracę oskarżonego z organami ścigania. Jest to dopusz‐ czalne w sytuacji, gdy sprawca współdziałający z innymi osobami w po‐ pełnieniu przestępstwa ujawni wobec organu powołanego do ścigania przestępstw informacje dotyczące osób uczestniczących w popełnieniu przestępstwa oraz istotne okoliczności jego popełnienia (art. 60 § 3 k.k.) bądź gdy sprawca niezależnie od wyjaśnień złożonych w swojej sprawie ujawni przed organem ścigania i przedstawi istotne okoliczności, nieznane dotychczas temu organowi, przestępstwa zagrożonego karą powyżej pię‐ ciu lat (art. 60 § 4 k.k.). Wymierzając karę pozbawienia wolności do lat pięciu, sąd może wówczas warunkowo zawiesić jej wykonanie na okres próby wynoszący do 10 lat. Teoretycznie więc, z uwagi na brak zastrzeżenia co do niedopuszczal‐ ności orzeczenia tego środka karnego przy jednoczesnym zastosowaniu środka probacyjnego, należy ewentualność powyższą dopuścić. Niemniej kwestia wysokości orzeczonej w stosunku do oskarżonego kary jest jedną z dwóch przesłanek stosowania pozbawienia praw publicznych, która musi wystąpić w koniunkcji z towarzyszącą sprawcy motywacją zasługu‐ jącą na szczególne potępienie. Ta ostatnia z kolei z pewnością powinna być oceniana przez pryzmat dyrektyw wymiaru kary, o których mowa w art. 53 § 2 k.k. w zw. z art. 56 k.k. Słusznie zatem w doktrynie podnosi się, że korzystając z dobrodziejstwa warunkowego zawieszenia wykonania kary, 25 Wyrok SN z dnia 14 grudnia 2001 r., II KKN 290/01, LEX nr 51580. 28 Pozbawienie praw publicznych sąd nie może abstrahować od motywacji towarzyszącej sprawcy w chwili popełnienia czynu26. Orzekanie pozbawienia praw publicznych w przy‐ padku skazania na karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat trzech z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na podstawie art. 60 § 5 k.k.– jakkolwiek teoretycznie możliwe – nie znajdzie raczej szerszego zastosowania w praktyce orzeczniczej. W przepisie art. 40 § 2 k.k. chodzi o wymiar kary, nie zaś o ustawowe zagrożenie27. W związku powyższym nie można wykluczyć możliwości zastosowania pozbawienia praw publicznych w sprawach o czyn zagro‐ żony karą nieprzekraczającą trzech lat pozbawienia wolności w sytuacji, gdy na skutek okoliczności uzasadniających nadzwyczajne obostrzenie kary wymierzono ją w wymiarze nie krótszym niż trzy lata. 2. Działanie z motywacji zasługującej na szczególne potępienie Działanie z motywacji zasługującej na szczególne potępienie stanowi drugą przesłankę zastosowania pozbawienia praw publicznych. Tego ro‐ dzaju motywacja musi wystąpić w koniunkcji z określonym w art. 40 § 2 k.k. wymiarem kary. 26 J. Lachowski, Pozbawienie praw..., s. 54. Jak się wydaje, w rozważaniach nad zasadnością orzekania pozbawienia praw publicznych w razie warunkowego zawieszenia kary pozbawienia wolności nie znajduje uzasadnienia odwoływanie się do treści art. 69 k.k., skoro art. 60 § 5 k.k. uzależnia możliwość warunkowego zawieszenia kary jedynie od oceny, czy pomimo jej niewyko‐ nania sprawca nie popełni ponownie przestępstwa; art. 60 § 5 k.k. explicite odsyła do odpowiedniego stosowania art. 71–76 k.k., pomijając art. 69 k.k. 27 W kwestii wykładni pojęcia „ustawowe zagrożenie” zob. uchwałę SN z dnia 29 lipca 1970 r., VI KZP 32/70, OSNKW 1970, nr 10, poz. 11; uchwałę SN z dnia 20 września 1973 r., VI KZP 28/73, OSNKW 1973, nr 12, poz. 152; uchwałę SN z dnia 18 września 1975 r., VI KZP 2/75, OSNKW 1975, nr 10–11, poz. 135; uchwałę SN z dnia 29 marca 1976 r., VI KZP 46/75, OSNKW 1976, nr 4–5, poz. 53; uchwałę SN z dnia 21 maja 1976 r., VII KZP 6/76, OSNKW 1976, nr 7–8, poz. 88; uchwałę SN z dnia 26 stycznia 1978 r., VII KZP 53/77, OSNKW 1978, nr 2–3, poz. 18; uchwałę połączonych Izb Karnej i Wojskowej SN z dnia 22 grudnia 1978 r., VII KZP 23/77, OSNKW 1979, nr 1–2, poz. 1; uchwałę SN z dnia 7 sierpnia 1982 r., VII KZP 19/82, OSNKW 1982, nr 10–11, poz. 68; uchwałę SN z dnia 20 maja 1992 r., I KZP 16/92, OSNKW 1992, nr 9–10, poz. 65; uchwałę SN z dnia 16 marca 1999 r., I KZP 4/99, OSNKW 1999, nr 5–6, poz. 27. 29 Jacek Kosonoga 2.1. Pojęcie motywacji zasługującej na szczególne potępienie Motywacja zasługująca na szczególne potępienie nie jest pojęciem jed‐ noznacznym, a jego zdefiniowanie napotyka trudności nie tylko z uwagi na złożoność semantyczną, ale również ze względu na to, że ustawodawca posłużył się w ustawie wyrażeniem nieprawnym. Pojęcie „motywacja za‐ sługująca na szczególne potępienie” pojawia się przy tym w kodeksie kar‐ nym kilkakrotnie. W art. 40 § 2 k.k. użyte zostało jako przesłanka orzeczenia pozbawienia praw publicznych, natomiast w art. 148 § 2 pkt 3 k.k. – jako znamię kwalifikowanego typu zabójstwa. Ponadto ustawodawca posłu‐ guje się pojęciem „motywacja” w art. 53 § 2 k.k., wymieniając dyrektywy sądowego wymiaru kary, oraz w art. 115 § 2 k.k., definiując pojęcie spo‐ łecznej szkodliwości czynu. W literaturze słusznie zwraca się uwagę, że pojęcie to ma charakter czysto ocenny i odnosi się bardzo silnie do ocen moralnych28 i w istocie jest zbliżone do tzw. klauzul generalnych29, czyli zwrotów nieokreślonych znaczeniowo, będących częścią przepisu prawnego odsyłających do ogól‐ nie ukierunkowanych, ocennych kryteriów pozaprawnych, których kon‐ kretna treść jest ustalana w procesie stosowania prawa30. W znaczeniu słownikowym motywacja oznacza: coś, co powoduje podjęcie jakichś działań lub decyzji; zachęta, bodziec, pobudka; uzasad‐ nienie czyichś działań lub decyzji; umotywowanie31; zespół czynników, które powinny skłonić kogoś do działania; czynnik powodujący czyjeś działanie, zachęcający do zrobienia czegoś, uzasadniający czyjeś postępo‐ 28 A. Zoll (w:) A. Zoll (red.), Kodeks karny Część szczególna, t. II, Kraków 1999, s. 224. 29 M. Budyn, Motywacja zasługująca na szczególne potępienie, próba analizy, Prok. i Pr. 2000, nr 9, s. 23; szerzej na temat klauzul generalnych zob. W. Gromski (w:) U. Kalina‐Prasznic (red.), Leksykon prawniczy, Wrocław 1997, s. 98; zob. również L. Leszczyński, Pojęcie klauzuli generalnej, Annales UMCS 1991, nr 38, s. 157 i n.; tenże, Stosowanie generalnych klauzul odsyłających, Kraków 2001, s. 28 i n.; K. Wójcik, Klauzule generalne a pojęcia prawne i prawnicze (zasady prawa i społeczne niebezpieczeństwo czynu), St. Pr.‐Ek. 1990, nr 45, s. 63; tejże, Teoretyczna konstrukcja klauzuli generalnej, St. Pr.‐Ek. 1990, nr 44, s. 48 i n.; Z. Ziembiński, Stan dyskusji nad problematyką klauzul generalnych, PiP 1989, z. 3, s. 14 i n.; zob. m.in. T. Zieliński, Klauzule generalne w prawie pracy, Warszawa 1988, s. 125; E. Rott‐Pietrzyk, Klauzula generalna rozsądku w prawie prywatnym, Warszawa 2007, s. 284 i n. i podana tam literatura. 30 L. Leszczyński, Klauzule generalne w stosowaniu prawa, Lublin 1986, s. 14. 31 S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. II, Warszawa 2003, s. 929–930. 30 Pozbawienie praw publicznych wanie32. Synonimicznie to tyle co: motyw, racja, bodziec, pobudka, powód, impuls, asumpt33. Termin ten używany jest głównie w psychologii, aczkolwiek również w tej dziedzinie nie jest on rozumiany jednolicie. Stosuje się go do opisu mechanizmów odpowiedzialnych za uruchomienie, ukierunkowanie, podtrzymanie i zakończenie zachowania34. Motywacja jest zatem chrono‐ logicznie pierwszym elementem zachowania się człowieka35. Spotkać moż‐ na także bardziej złożone ujęcie motywacji. Przyjmuje się, że składają się na nią zmienne dynamogeniczne, a więc te, które determinują aktywacyjne i energetyczne cechy zachowania oraz jego intensywność i trwałość; zmien‐ ne ukierunkowujące, regulujące, organizujące i orientujące, tj. determi‐ nanty kierunkowych zachowań, oraz zmienne wektorowe, tzn. jednoczące funkcję dynamogeniczną i kierunkową36. Wyróżnić można także koncepcję zakładającą, że najważniejszym składnikiem motywu są procesy emocjo‐ nalne, jak lęk, strach, gniew37, jak również taki kierunek interpretacyjny, zgodnie z którym za kluczowy uznaje się związek pomiędzy procesami emocjonalnymi a poznawczymi38. W innym kontekście zakłada się z kolei, że motywacja to z jednej strony względnie stała tendencja do analizowania określonych celów, wartości czy zadań życiowych. W tym przypadku wiąże się ona z osobowością człowieka, rozumianą jako funkcjonalna całość, która jest odpowiedzialna za integrację oraz regulację wszelkich czynności i zachowań. Z drugiej na‐ tomiast strony motywacja jest rozumiana wąsko i utożsamiana z pojęciem procesu motywacyjnego, który jest bezpośrednią przyczyną konkretnego zachowania się sprawcy39. 32 H. Zgółkowa (red.), Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, t. 22, Poznań 1999, s. 58. 33 Zob. A. Dąbrówka, E. Geller, R. Turczyn, Słownik synonimów, Warszawa 1993, s. 749; Z. Ku‐ rzowa (red.), Słownik synonimów polskich, Warszawa 2002, s. 185; zob. również wyrok SN z dnia 9 maja 2000 r., WA 13/00, OSNKW 2000, nr 7–8, poz. 62. 34 W. Łukaszewicz, Motywacja w najważniejszych systemach teoretycznych (w:) J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki, t. 2: Psychologia ogólna, Gdańsk 2000, s. 465. 35 N. Sillamy, Słownik psychologii, Katowice 1995, s. 161. 36 T. Kocowski, Koncepcja trzech poziomów sterowania czynności a problem motywacji, Psychologia Wychowawcza 1968, z. 4, s. 425 i n. 37 Z. Skorny, Niektóre koncepcje motywacji, Przegląd Psychologiczny 1968, t. 16, s. 136 i s. 141. 38 S.L. Rubinsztejn, Podstawy psychologii ogólnej, Warszawa 1964, s. 93; Z. Skorny, Psychologiczna analiza agresywnego zachowania się, Warszawa 1968, s. 268. 39 M. Budyn‐Kulig (w:) M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Kraków 2006, s. 134 i podana tam literatura; zob. również Z. Majchrzyk, Nieletni, młodociani i dorośli sprawcy za‐ bójstwa. Analiza procesów motywacyjnych i dyspozycji osobowościowych, Warszawa 2001, s. 126; J. Gie‐ 31 Jacek Kosonoga Mając na uwadze, że zachowanie człowieka ma najczęściej charakter polimotywacyjny, przekonuje szerokie ujęcie motywacji, zakładające kom‐ pleksową ocenę przeżyć towarzyszących sprawcy. Zasadnie podkreśla się w orzecznictwie, że rekonstrukcja procesu motywacyjnego zachodzącego w psychice konkretnego sprawcy określonego czynu musi z natury rzeczy opierać się przede wszystkim na analizie jego osobowości, a więc cech charakteru, usposobienia, poziomu umysłowego, reakcji emocjonalnych, stosunku do otoczenia i zachowania się w różnych sytuacjach życiowych. Dopiero suma tych danych osobopoznawczych w zestawieniu z wszyst‐ kimi okolicznościami popełnionego czynu daje podstawę do prawidłowej oceny jego strony podmiotowej40. Chodzi o uwzględnienie wszelkich zmiennych osobowościowych i czynników sytuacyjnych oraz bodźców zewnętrznych pełniących funkcję sterowania czynnościami tak, aby do‐ prowadziły do określonego wyniku41. Innymi słowy, należy uwzględniać zarówno motyw bezpośredni, jak i tło motywacyjne42. Pomijając szersze rozważania na temat psychologicznych teorii motywacji43, w kontekście prawnokarnym przyjąć można, że motywacja stanowi świadome przeży‐ cia jednostki stanowiące rację jej zachowania44; będzie to więc szeroko ro‐ zumiany motyw towarzyszący realizacji znamion przestępstwa45; „splot rowski, Psychologiczne wyznaczniki przestępczości (w:) J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akade‐ micki, t. 3: Jednostka w społeczeństwie i elementy psychologii stosowanej, Gdańsk 2000, s. 726. 40 Wyrok SN z dnia 13 sierpnia 1974 r., IV KR 177/74, OSNKW 1974, nr 12, poz. 222. 41 J. Gierowski, Diagnoza procesów motywacyjnych jako przedmiot opinii sądowo‐psychologicznej (w:) J. Stanik (red.), Problemy psychologiczno‐psychiatryczne w procesie karnym, Katowice 1985, s. 36; tenże, Czyn i osobowość, Gazeta Prawnicza 1980, nr 7, s. 10. 42 Zob. K. Daszkiewicz, Przestępstwa z afektu w polskim prawie karnym, Warszawa 1982, s. 63; A. Szymusik, J. Gierowski, Przedmiot i zakres ekspertyzy psychologicznej (w:) J. Stanik (red.), Z proble‐ matyki pracy biegłego sądowego psychologa, Katowice 1981, s. 40 i n. 43 Szerzej zob. K Daszkiewicz, Motyw przestępstwa, Palestra 1961, z. 9, s. 65; S.L. Rubinstejn, Podstawy psychologii ogólnej, Warszawa 1962, s. 620; T. Tomaszewski, Wstęp do psychologii, Warszawa 1963, s. 137; R.S. Woodworth, H. Schlosberg, Psychologia eksperymentalna, t. 2, Warszawa 1963, s. 197; E.R. Hilgard, Wprowadzenie do psychologii, Warszawa 1967, s. 190; J. Reykowski, Z zagadnień psycho‐ logii motywacji, Warszawa 1970, s. 190; K. Obuchowski, Psychologia dążeń ludzkich, Warszawa 1972, s. 39; J. Reykowski, Z zagadnień psychologii motywacji, Warszawa 1982, s. 18; N. Sillamy, Słownik psychologii, Katowice 1995, s. 161; W. Łukaszewski, D. Doliński, Mechanizmy leżące u podstaw moty‐ wacji (w:) J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki, t. 2: Psychologia ogólna, Gdańsk 2000, s. 444; L.K. Paprzycki, Recenzja książki Z. Majchrzyka, Nieletni, młodociani i dorośli sprawcy zabójstwa. Analiza procesów motywacyjnych i dyspozycji osobowościowych, Palestra 2002, z. 1–2, s. 193 i n.; M. Kuć, Problem motywu w psychologii i prawie karnym (w:) M. Kuć (red.), I. Niewiadomska (red.), Kara kry‐ minalna. Analiza psychologiczno‐prawna, Lublin 2004, s. 93 i n. 44 J. Świtka, Krytyka kodeksowego pojęcia „pobudka”, Lublin 1975, s. 259. 45 Por. wyrok SA w Łodzi z dnia 28 marca 2002 r., II AKa 32/02, Prok. i Pr. – wkł. 2004, nr 3, poz. 19; wyrok SA w Łodzi z dnia 9 lutego 2006 r., II AKa 236/05, Prok. i Pr. – wkł. 2007, nr 5, poz. 40. 32 Pozbawienie praw publicznych przeżyć psychicznych” warunkujący decyzję popełnienia przestępstwa, pozwalający odpowiedzieć na pytanie, dlaczego sprawca tak, a nie inaczej, zachował się w określonych warunkach46. Motywacja jako przesłanka pozbawienia praw publicznych musi ce‐ chować się tym, że zasługuje na szczególne potępienie, a zatem musi być uznana za zło, mieć charakter hańbiący, zostać oceniona wyjątkowo na‐ gannie47. Potępić to tyle co: uznać kogoś winnym czegoś, zganić, napięt‐ nować48. Poza tym stopień potępienia musi być szczególny, czyli wyższy niż przeciętny odznaczający się czymś osobliwym49. Ustawodawca odwo‐ łuje się w ten sposób do kategorii pozaprawnych. Chodzi o ocenę moty‐ wacji z punktu widzenia norm moralnych. Potępienie, które stanowi swo‐ istą sankcję moralną w postaci reakcji społecznej, musi przy tym przybrać kwalifikowaną postać; musi być wyższe, niż to wynika z samego faktu popełnienia przestępstwa. Jest bowiem oczywiste, że już samo zachowanie wyczerpujące znamiona przestępstwa zasługuje na potępienie. Wystąpić musi nasilenie elementów powodujących potępienie sprawcy. W orzecznictwie precyzuje się, że chodzi o motywację, która w rozu‐ mieniu powszechnym jest jaskrawo naganna, wywołuje silne reakcje re‐ pulsywne w społeczeństwie, takie jak oburzenie, potępienie, gniew. Ozna‐ cza ona działanie z motywów zasługujących na szczególne napiętnowanie, a więc ocenianych wyjątkowo negatywnie50. Słusznie twierdzi się, że każde zabójstwo jest naruszeniem wzorca postępowania, jednakże „szczególne potępienie” może mieć miejsce tylko wtedy, gdy w motywacji sprawcy występują jakieś szczególnie naganne elementy51. Szczególne potępienie motywacji sprawcy zabójstwa odnosi się, przede wszystkim, do poza‐ prawnej kategorii reguł i norm moralnych, aprobowanych powszechnie w odczuciu społecznym, uznanych za powszechnie obowiązującą moral‐ 46 R. Kokot (w:) R.A. Stefański (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2015, s. 833. 47 Zob. S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. III, Warszawa 2003, s. 757; H. Zgółkowa (red.), Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, t. 31, Poznań 2001, s. 275. 48 M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego, t. 2, Warszawa 1979, s. 855. 49 S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik...; H. Zgółkowa (red.), Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, t. 41, Poznań 2003, s. 249. 50 Wyrok SA w Lublinie z dnia 27 kwietnia 1999, II AKa 12/99, OSP 2000, z. 9, poz. 127, z glosami J. Kuleszy, Palestra 2000, z. 4, s. 294, oraz M. Budyn, OSP 2000, z. 9, s. 127. 51 Wyrok SA w Katowicach z dnia 7 października 1999 r., II AKa 251/99, Prz. Orz. PA w Kato‐ wicach 1999, s. 4; wyrok SA w Krakowie z dnia 16 stycznia 2002 r., II AKa 308/01, KZS 2002, z. 2, poz. 32. 33 Jacek Kosonoga ność i skonfrontowanych z motywacją sprawcy, rażąco, jaskrawie odbie‐ gającą od tych norm52. Odwołanie się do abstrakcyjnego wzorca w postaci zapatrywań i od‐ czuć społecznych jest kwestionowane w orzecznictwie. Twierdzi się bo‐ wiem, że w orzekaniu nie powinno się kierować społecznym poczuciem sprawiedliwości, odczuciem społecznym czy innymi podobnie ogólniko‐ wymi kategoriami. Są to przesłanki nieracjonalne, wywodzące się z emo‐ cjonalnych nastrojów części społeczeństwa, kreowanych rozmaitymi me‐ chanizmami. Po pierwsze – gdyby wyroki sądów miały zależeć od nastro‐ jów społeczeństwa, należałoby przede wszystkim każdorazowo analizo‐ wać stosunek do badanego przestępstwa różnych grup zawodowych, terytorialnych, wiekowych itd. Po drugie – należałoby w tym uwzględniać zmienność owych nastrojów. Po trzecie – właśnie po to obdarzono sądy niezawisłością, by wyrokowały niezależnie od wszelkich zewnętrznych uwarunkowań, nie tylko od władz państwowych, ale i od owego „spo‐ łecznego odczucia”. Inną rzeczą – słuszną – jest uwzględniać w wyroko‐ waniu skutki społeczne postępowania karnego, a inną – złą – bezkrytycznie podporządkowywać się (i los podsądnych) imaginowanym oczekiwaniom jakichś grup społecznych53. Faktem jest, że ocena motywacji jako przesłanki pozbawienia praw publicznych nie jest zadaniem łatwym oraz że ustawodawca odwołał się w art. 40 § 2 k.k. do norm pozaprawnych i ocen aksjologicznych. Nie ozna‐ cza to jednak, że w ten sposób ogranicza się niezależność sędziowską. Nie sposób się też zgodzić z twierdzeniem, iż dyspozycja art. 40 § 2 k.k. naka‐ zuje bezkrytycznie podporządkowywać się imaginowanym oczekiwanym jakichś grup społecznych. Chodzi o odwołanie się do powszechnie akcep‐ towalnych norm moralnych i stwierdzenie faktu ich ewidentnego naru‐ szenia, nie ma to nic wspólnego z badaniem doraźnych nastrojów spo‐ łecznych. Nie sposób więc w pełni podzielić powyższej krytyki. Zgodzić natomiast należy się z tym, iż w dłuższej perspektywie czasowej zachodzić może zmiana wzorca, do którego odnosi się szczególne potępienie moty‐ wacji sprawcy. Jest to konsekwencją zmian zachodzących w społeczeń‐ stwie, które jednocześnie implikują zmianę systemu wartości54. 52 Wyrok SA w Krakowie z dnia 27 czerwca 2002 r., II AKa 141/02, KZS 2002, z. 7–8, poz. 42. 53 Wyrok SA w Krakowie z dnia 16 grudnia 2003 r., II AKa 333/03, KZS 2004, z. 2, poz. 19. 54 Szerzej zob. M. Budyn, Motywacja zasługująca..., s. 31–32. 34 Pozbawienie praw publicznych Pojęcie „motywacja” zastąpiło używane na gruncie kodeksów karnych z 1932 r. i 1969 r. terminy „pobudka” i „motyw”55. Zestawiając poprzednio obowiązujące regulacje prawne z aktualnym brzmieniem art. 40 § 2 k.k., w orzecznictwie słusznie zauważono, że wprowadzając do kodeksu kar‐ nego z 1997 r. określenie „motywacja zasługująca na szczególne potępie‐ nie”, ustawodawca niewątpliwie zawęził tę przesłankę w stosunku do dawnego określenia „niskie pobudki” z art. 40 § 2 k.k. z 1969 r.56 W po‐ przednim stanie prawnym przyjmowano, że motyw jedynie wyjaśnia, dla‐ czego sprawca dopuścił się czynu (przeżycie psychiczne o charakterze in‐ telektualnym), pobudką zaś jest uczucie, na podłożu którego zrodziło się dążenie sprawcy do realizacji czynu zabronionego57. Są to jednak terminy na tyle zbliżone znaczeniowo, że możliwe jest wykorzystanie dorobku doktryny i orzecznictwa z okresu obowiązywania poprzednich kodyfikacji karnych. Dla prawidłowej interpretacji omawianej przesłanki pozbawienia praw publicznych niezbędna jest w związku z tym znajomość zarówno prawa, jak i psychologii czy etyki, i to nie tylko w odniesieniu do terminu „moty‐ wacja”, ale również zwrotu „szczególne potępienie”58. Na marginesie za‐ uważyć należy, że w prawie wykroczeń działanie w sposób zasługujący na szczególne potępienie stanowi jedną z okoliczności obciążających (art. 33 § 4 pkt 3 k.w.). 2.2. Motywacja a strona podmiotowa przestępstwa Dla ustalenia motywacji sprawcy istotne znaczenia będzie miała kwes‐ tia strony podmiotowej przestępstwa. Zasadnie zauważa się, że motywacja jest pojęciem zbiorczym i odnosi się do stanów emocjonalno‐intelektual‐ 55 Zob. art. 54, art. 57 § 1, art. 59 § 2 i art. 60 § 1 k.k. z 1932 r. oraz art. 40 § 2 i art. 50 § 2 k.k. 56 Wyrok SA w Krakowie z dnia 21 marca 2002 r., II AKa 47/02, KZS 2002, z. 4, poz. 23; A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2007, s. 104–105; J.A. Kulesza, Przesłanki orzekania kary dodatkowej pozbawienia praw publicznych w kodeksie karnym i w świetle proponowanych zmian ustawodawstwa kar‐ nego, WPP 1992, z. 1–2, s. 95. 57 K. Mioduski (w:) J. Bafia, K. Mioduski, M. Siewierski, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 1977, s. 149; zob. również wyrok SN z dnia 11 czerwca 1970 r., IV KR 72/70 z glosą K. Daszkiewicza, OSP 1971, z. 7–8, poz. 151. 58 Szerzej zob. M. Budyn, Motywacja zasługująca na szczególne potępienie..., s. 24 i podana tam z 1969 r. literatura. 35 Jacek Kosonoga nych sprawcy, a więc zarówno jego pobudek, świadomości, jak i woli określonego działania w kierunku popełnienia przez niego przestępstwa59. Ocena konkretnego przypadku wymaga analizy tzw. tła motywacyj‐ nego, czyli zmiennych predysponujących do dokonania danego czynu za‐ bronionego lub odgrywających zasadniczą rolę w powstaniu zachowania przestępczego. Są to czynniki biologiczno‐osobowościowe i sytuacyjne, które wywarły decydujący wpływ na działanie sprawcy w chwili popeł‐ nienia czynu; mogą one bezpośrednio poprzedzać czyn, jak również od‐ działywać na sprawcę przez dłuższy czas przed jego popełnieniem60. Istot‐ ne znaczenie będzie miało zatem ustalenie stanu poczytalności sprawcy. Nie jest to kwestia oceniana w orzecznictwie w sposób jednoznaczny. Z jednej strony przyjmuje się, że motywy zasługujące na szczególne potę‐ pienie to takie, które w potocznym rozumieniu zasługują na skrajnie ne‐ gatywne oceny moralne, a przez to wym
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Środki karne po nowelizacji w 2015 r.
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: