Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00209 004424 14685991 na godz. na dobę w sumie
Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym - ebook/pdf
Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 157
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-6000-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W książce w sposób kompleksowy i szczegółowy omówiono problematykę jednego z najważniejszych środków prawnych w polskim systemie prawa procesowego cywilnego - środków odwoławczych. Autor przedstawia genezę i rozwój tej instytucji prawnej, wyjaśnia pojęcie oraz znaczenie systemu odwoławczego, obszernie prezentuje przesłanki dopuszczalności środków odwoławczych, czynności wstępne w postępowaniu odwoławczym oraz samo orzeczenie sądu odwoławczego.

W publikacji omówiono m.in. takie zagadnienia, jak:

W czwartym wydaniu uwzględniono zmiany nowelizacyjne, które weszły w życie 3 maja 2012 r., wprowadzone tzw. dużą nowelą do kodeksu postępowania cywilnego, a także aktualną judykaturę Sądu Najwyższego i piśmiennictwo.

Adresaci:
Opracowanie adresowane jest przede wszystkim do praktyków, w tym adwokatów, radców prawnych, sędziów oraz aplikantów tych zawodów prawniczych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

W serii BIBLIOTEKA SĄDOWA ukazały się również: Metodyka pracy sędziego cywilisty Bogdan Bladowski Pisma sądowe w sprawach cywilnych Bogdan Bladowski Obrona obligatoryjna w polskim procesie karnym Ryszard A. Stefański Psychologia sądowa dla prawników Ewa Gruza Prawo spadkowe Liliana Kaltenbek-Skarbek, Waldemar Żurek Konsekwencje naruszenia prawa Unii Europejskiej przez sądy krajowe Maciej Taborowski Metodyka pracy sędziego w sprawach administracyjnych Barbara Adamiak, Janusz Borkowski Metodyka pracy sędziego w sprawach o wykroczenia Dariusz Święcki Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Komentarz po nowelizacji prawa hipotecznego. Wzory wniosków o wpis. Wzory wpisów do księgi wieczystej Helena Ciepła, Ewa Bałan-Gonciarz Czynności dowodowe sądu w procesie cywilnym Jan Turek Biblioteka Sdowa ŚRODKI ODWOŁAWCZE W POSTĘPOWANIU CYWILNYM 4. WYDANIE BOGDAN BLADOWSKI Warszawa 2013 Stan prawny na 1 kwietnia 2013 r. Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Marzena Molatta Opracowanie redakcyjne Julia Genusa Łamanie Wolters Kluwer Polska Projekt grafi czny okładki Marcin Domitrz Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2013 ISBN: 978-83-264-4219-3 4. wydanie Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl SPIS TREŚCI Wykaz skrótów ........................................................................................................................ Wstęp ......................................................................................................................................... Rozdział 1 Geneza i rozwój systemów zaskarżania orzeczeń sądowych ........................................ 11 1. Proces rzymski ................................................................................................................... 11 2. Proces romański ................................................................................................................ 12 3. Proces germański .............................................................................................................. 14 4. Dawny proces polski ........................................................................................................ 16 5. Kodyfikacja z 1932 r. i nowelizacja z 1950 r.; kodyfikacja z 1964 r. oraz nowelizacje z 1996, 2000, 2004 i 2011 r. ................................................................. 18 7 9 Rozdział 2 Pojęcie i funkcja systemu odwoławczego .......................................................................... 25 1. Znaczenie zaskarżenia orzeczeń sądowych ................................................................. 25 2. Środki odwoławcze zwyczajne i nadzwyczajne oraz inne środki zaskarżenia ...... 27 3. Zasady systemu zaskarżania ........................................................................................... 30 Rozdział 3 Przesłanki dopuszczalności środków odwoławczych .................................................... 35 1. Uwagi ogólne ..................................................................................................................... 35 2. Istnienie zaskarżonego orzeczenia ................................................................................. 38 3. Dopuszczalność środków odwoławczych z mocy ustawy ........................................ 43 4. Legitymacja do wniesienia środka odwoławczego ..................................................... 60 5. Terminy odwoławcze ....................................................................................................... 66 6. Wymagania formalne środków odwoławczych .......................................................... 74 Rozdział 4 Wstępne postępowanie odwoławcze .................................................................................. 89 1. Badanie przesłanek dopuszczalności środka odwoławczego ................................... 89 2. Odrzucenie środka odwoławczego ................................................................................ 99 3. Czynności sądu odwoławczego ...................................................................................... 104 Rozdział 5 Orzeczenie sądu odwoławczego .......................................................................................... 112 1. Właściwość i skład sądu ................................................................................................... 112 5 Spis treści 2. Szczególne reguły postępowania ................................................................................... 114 3. Sposób rozstrzygnięcia sprawy ....................................................................................... 119 4. Przedstawienie zagadnienia prawnego Sądowi Najwyższemu ............................... 141 5. Skutki prawne orzeczenia ............................................................................................... 144 Bibliografia ............................................................................................................................... 149 6 instr. sąd. k.c. k.p.c., kodeks k.p.k. k.r.o. p.u.s.p. reg. u.k.s.c. ustawa o SN AUWr PPiA AUWr Prawo Dz. U. M. Praw. NP OSNAPiUS WYKAZ SKRÓTÓW Akty prawne – – – – – – – – – – – – – – – zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 grudnia 2003 r. w sprawie organizacji i zakresu działania sekretariatów sądowych oraz innych działów administracji sądowej (Dz. Urz. MS. Nr 5, poz. 22 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 788 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 427) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. Nr 38, poz. 249 z późn. zm.) ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cy- wilnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 z późn. zm.) Zbiory orzecznictwa i periodyki Acta Universitatis Wratislaviensis – Przegląd Prawa i Administracji Acta Universitatis Wratislaviensis – Prawo Dziennik Ustaw Monitor Prawniczy Nowe Prawo Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych 7 Wykaz skrótów OSNC OSNC-ZD OSNCP OSNP OSNP-wkł. OSP OSPiKA OTK PiP PS RPEiS SC – – – – – – – – – – – – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna (od 1995 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Zbiór Dodatkowy Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (od 1963 do 1994 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecz- nych i Spraw Publicznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecz- nych i Spraw Publicznych - wkładka Orzecznictwo Sądów Polskich (od 1991 r.) Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych (od 1957 do 1990 r.) Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Państwo i Prawo Przegląd Sądowy Ruch Prawniczy Ekonomiczny i Socjologiczny Studia Cywilistyczne 8 WSTĘP Środki odwoławcze, zwyczajne i nadzwyczajne, są w polskim systemie prawa proce- sowego cywilnego, a także w prawie konstytucyjnym, jedną z najważniejszych instytucji prawnych, która – podobnie jak w innych krajach europejskich – przechodziła liczne, czasami zasadnicze transformacje. Na gruncie kodeksu postępowania cywilnego nastąpił powrót do apelacji jako podstawowego środka odwoławczego w miejsce rewizji, przy utrzymaniu, po nieznacznych zmianach, zażalenia jako drugiego obok apelacji środka odwoławczego. Po zniesieniu rewizji nadzwyczajnej ustanowiono początkowo kasację jako środek odwoławczy w modelu trójinstancyjnym, zastąpiony ostatnio skargą kasa- cyjną jako środkiem odwoławczym nadzwyczajnym, dodając drugi środek odwoławczy o takim charakterze – skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. W dziedzinie środków odwoławczych, przed ich zasadniczą reformą z 1996 r., po- wstały liczne monografie i podręczniki, głównie autorstwa W. Siedleckiego (na czele z pozycją Zaskarżanie orzeczeń sądowych w postępowaniu cywilnym w kilkutomowym dziele System prawa procesowego cywilnego), W. Broniewicza, S. Hanausek, J. Krajewskiego, A. Miączyńskiego, E. Mielcarka, J. Niejadlika, H. Okleja, K. Piaseckiego, T. Rowińskiego, M. Sawczuka, Z. Świebody, M. Waligórskiego, S. Włodyki, oraz wiele mojego autorstwa. Zreformowane środki odwoławcze w ostatnich latach znalazły odzwierciedlenie w opracowaniach naukowych A. Góry-Błaszczykowskiej, H. Doleckiego, T. Erecińskiego, E. Gabskiej, J. Gudowskiego, J. Jakubowskiego, M. Michalskiej, M. Manowskiej, P. Grze- gorczyka, M. Uljasza, T. Wiśniewskiego, T. Zembrzuskiego, A. Zielińskiego, T. Żyznow- skiego oraz mojego autorstwa. Nowelizacja środków odwoławczych z 2004 r. omówiona została przez zespół autor- ski: E. Marszałkowska-Krześ, I. Gil, J. Łopatowska-Rynkowska, E. Rudkowska-Ząbczyk, M. Szynal, Ł. Błaszczak, w opracowaniu Nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego 2005. Opracowania P. Grzegorczyka i J. Jankowskiego dotyczą natomiast nowelizacji środ- ków odwoławczych z 2011 r. Poza kolejnymi wydaniami książek Zażalenie w postępowaniu cywilnym oraz Nowy sys- tem odwoławczy w postępowaniu cywilnym w 2001 r. ukazała się moja nowa monografia systemowa o wszystkich środkach odwoławczych, której już czwarte wydanie Wydaw- nictwo przekazuje do rąk Czytelników. Spotkała się ona wcześniej z życzliwym przyję- ciem głównie prawników praktykujących w cywilistyce. Pierwszy i drugi rozdział książki, o charakterze niejako wprowadzającym – histo- rycznym i doktrynalnym – będą pomocne zwłaszcza dla młodszej generacji prawników; spełnią zapewne rolę przypomnienia tej tematyki wśród starszych jurystów. Dalsze roz- 9 Wstęp działy, z akcentem na problematykę przesłanek dopuszczalności środków odwoła- wczych, napisane zostały z uwzględnieniem aktualnej judykatury Sądu Najwyższego i podstawowych pozycji w piśmiennictwie. Wykorzystano własne doświadczenia pro- fesjonalne, na podstawie których można w pracy znaleźć polemikę z pewnymi poglądami na rozwiązanie kontrowersyjnych zagadnień procesowych. Przy korzystaniu z książki pomocne mogą być, wznowione ostatnio w tymże Wy- dawnictwie, mojego autorstwa Metodyka pracy sędziego cywilisty i Pisma sądowe w sprawach cywilnych. Warszawa, marzec 2013 r. Bogdan Bladowski 10 Rozdział 1 GENEZA I ROZWÓJ SYSTEMÓW ZASKARŻANIA ORZECZEŃ SĄDOWYCH Zaskarżanie orzeczeń sądowych znane jest dziś powszechnie na świecie i stanowi jedną z najważniejszych instytucji procesowych sądownictwa państwowego. Instytucja ta powstała stosunkowo późno, rozwinęła się w różnorakie systemy i uległa licznym przeobrażeniom, budząc nadal kontrowersje co do istoty swej konstrukcji – z punktu widzenia przydatności dla różnych systemów procesowych, uwarunkowanych trady- cjami prawnymi i zasadami ustrojowymi poszczególnych państw. 1. Proces rzymski Zaskarżanie rozstrzygnięć sądowych nie było znane procesowi cywilnemu w staro- żytnym Rzymie okresu republikańskiego. System ustrojowy z tego okresu, zwłaszcza w zakresie organizacji sądownictwa, nie znał hierarchii sądów w sensie instancyjności1. Rozstrzygnięcie sędziego przysięgłego (iudex), jako sędziego polubownego, było już z chwilą ogłoszenia formalnie prawomocne i nie mogło zostać wzruszone zwyczajnymi środkami prawnymi2. Potrzebę zaskarżalności orzeczeń sądowych odczuwano najsilniej w prowincjach, gdzie głównym filarem wymiaru sprawiedliwości byli namiestnicy, wy- posażeni w bardzo dużą władzę. W okresie pryncypatu tendencje te silnie wzrosły, w związku z czym Ulpian określa appellandi usus nie tylko jako frequens, ale także jako necessarius. Naturalną niejako płaszczyznę dla rozwoju zaskarżania orzeczeń sądowych stanowiło prawo cesarza – wynikające z jego auctoritas – do rozpatrzenia jakiejkolwiek sprawy toczącej się przed sądem oraz do kontroli wszelkich decyzji sądowych i admini- stracyjnych. Geneza apelacji rzymskiej (appellatio) pozostaje w związku z postępowaniem nad- zwyczajnym z okresu republikańskiego, zwanym procesem kognicyjnym (extraordinaria cognitio), któremu znane były środki prawne stanowiące surogat apelacji3. Proces ten roz- 1 W. Litewski, Wybrane zagadnienia rzymskiej apelacji w sprawach cywilnych, Kraków 1967, s. 12; tenże, Rzymskie korzenie polskiej apelacji cywilnej (w:) Księga pamiątkowa ku czci Witolda Broniewicza. Symbolae Vitoldo Broniewicz dedicatae, red. A. Mar- ciniak, Łódź 1998, s. 205; P. Osowy, Systemy zwyczajnych środków zaskarżenia w sprawie procesowym cywilnym w Europie, zagadnienia wybrane, Rejent 2003, nr 11. 2 Wyjątkowo – w przypadku nieważności wyroku (sententia nulla) – istniała możliwość powołania się na nieważność w postępowaniu egzekucyjnym (przeciwko actio iudicati), a także wzruszenia wyroku w drodze tzw. revocatio in duplum. 3 R. Taubenschlag, Rzymskie prawo prywatne, Warszawa 1969, s. 98. 11 Rozdział 1. Geneza i rozwój systemów zaskarżania orzeczeń... winięto szeroko za czasów cesarstwa, preferując rozstrzyganie sporów na drodze postę- powania administracyjnego. Instytucją poprzedzającą bezpośrednio apelację było resti- tutio in integrum. Apelacja wykształciła się na gruncie praktyki, która polegała głównie na zwracaniu się przez strony procesowe z prośbą do cesarza (supplicatio) o rozstrzygnięcie sporu oraz wnoszeniu do cesarza odwołań, których narastająca lawinowo liczba skłoniła go do wprowadzenia systemu delegacji spraw apelacyjnych, a następnie do istotnego ograniczenia możliwości wnoszenia apelacji (m.in. ze względu na rodzaj sprawy i wartość przedmiotu sporu). Tak więc apelacja jest instytucją prawa cesarskiego. Jej dalszy rozwój ukształtowały liczne konstytucje cesarskie, z których trzeba tu zwłaszcza wymienić wy- dane przez Marka Aureliusza, Dioklecjana i Konstantyna Wielkiego (lex de appellationi- bus) oraz Justyniana, który przeprowadził wiele ważniejszych reform tej instytucji. Apelacja rzymska była środkiem zaskarżenia renowacyjnym, dewolutywnym, peł- nym, zwyczajnym, reformatoryjnym i suspensywnym. Do postępowania apelacyjnego stosowano te same zasady, według których toczyło się postępowanie w pierwszej in- stancji. Sąd apelacyjny mógł ponownie przeprowadzić całe postępowanie dowodowe, wykorzystując również nowe środki dowodowe. Swoim wyrokiem zmieniał zaskarżone orzeczenie albo utrzymywał je w mocy bądź też oddalał apelację. Władzę sądową w in- stancji odwoławczej sprawowali prefekci, przy czym cesarz był najwyższą instancją ape- lacyjną dla całego państwa4. Obowiązywała zasada niedopuszczalności zaskarżania de- cyzji wydanych w postępowaniu egzekucyjnym, które traktowane było jako akcesoryjne w stosunku do procesu jurysdykcyjnego. Z powyższego zakazu apelacji wyłączone było jednak postępowanie wynikające bezpośrednio z actio iudicati. Nie służyła ponadto ape- lacja od tych postanowień, które nie rozstrzygały sprawy merytorycznie. Jednakże w sa- mej apelacji dopuszczalne było zaskarżenie również tych postanowień, które dotyczyły całego postępowania (np. odrzucającego zgłoszony zarzut peremptoryjny). Apelacja rzymska stała się wzorcem do przyjęcia w wielu krajach kontynentu euro- pejskiego i krajach Ameryki Łacińskiej środka kontroli orzeczeń organów jurysdykcyj- nych niższych stopni. Jest ona rozpowszechniona z reguły w tych systemach prawa pro- cesowego, w których funkcjonuje kasacja. 2. Proces romański Sądownictwo państwa frankońskiego nie znało instytucji zaskarżania orzeczeń, które wydawane były przez zgromadzenia ludowe i sądy królewskie, jednak król mógł każdą sprawę ewokować przed swój sąd. Surogatem odwołania była tzw. nagana wyroku, po- legająca na oskarżeniu przez stronę sędziego o stronniczość i wyzwaniu go na pojedynek przed sąd seniora hierarchicznie wyższego5. Proces francuski – rozwijający się od XIII w. – pod wpływem praktyki sądów kościel- nych przejął z Corpus Iuris Civilis apelację hierarchiczną. Służyła ona początkowo do sprawdzenia in facto et in iure wszystkich dekretów, później jednak ograniczono ją do 4 W. Osuchowski, Zarys rzymskiego prawa prywatnego, Warszawa 1967, s. 214. 5 M. Sczaniecki, Powszechna historia państwa i prawa, t. 1, Warszawa 1968, s. 73 i 111; K. Sójka-Zielińska, Historia prawa, Warszawa 1981, s. 40 i n. 12 2. Proces romański najważniejszych dekretów (sententia interlocutoria vim definitivae habens), przy czym w naj- wyższej instancji ograniczona była ze względu na wartość przedmiotu sporu (summa appellationibus)6. Za pomocą instytucji apelacji i pod wpływem działalności legistów, wy- kształconych na prawie rzymskim, uległa rozwinięciu zasada, że król jest źródłem wszel- kiej sprawiedliwości, zapewniająca mu zwierzchnictwo nad wszystkimi sądami. Poza apelacją dawnemu procesowi francuskiemu znane były także nadzwyczajne środki od- woławcze: querela nullitatis insanabilis, budząca liczne kontrowersje, a opierająca się na errores in procedendo oraz (niektórych tylko) errores in iudicando; restitutio in integrum contra rem iudicatam (np. w stosunku do nieletnich), querela simplex, służąca przeciwko orzecze- niom wstępnym (wolna od jakichkolwiek form)7. Burząc organizację sądownictwa monarchii absolutnej (z różnorodnością sądów dla różnych stanów i wielością instytucji procesowych), Konstytuanta wprowadziła nowe, powszechne sądownictwo, w którym dla spraw cywilnych ustanowiono sądy dwustop- niowe – sądy pokoju (justices de paix) i sądy cywilne (tribunaux civils), orzekające w spra- wach większej wagi i rozpoznające apelacje od sądów pokoju, oraz hierarchicznie wyższe sądy apelacyjne (cours d appel). Powołano w 1790 r. sąd kasacyjny (Tribunal de cassation) jako instancję najwyższą i zarazem nadrzędną nad wszystkimi sądami (od 1804 r. zwany Cour de cassation). Nie mógł rozstrzygać spraw merytorycznie, jego zadaniem było za- pewnienie jednolitości stosowania prawa przez wszystkie organy jurysdykcyjne. Doko- nana reforma (ordonansem z 1958 r.) zastąpiła sądy pokoju sądami instancji (tribunaux d instance), a sądy cywilne – sądami wielkiej instancji (tribunaux de grande instance)8. Kasacja francuska jest jedną z najważniejszych instytucji procesu cywilnego i stała się podstawą wielu systemów zaskarżania. Genezę tej instytucji wiąże się z ordonansem wydanym w Blois w 1579 r. (ordonnance de Blois), którym poddano „kasowaniu” (cassa- tion) orzekanemu przez Radę Królewską (tzw. Conseil privé lub Conseil des parties) orze- czenia sądowe (edykty, ordonanse) parlamentów będących sądami. W XVIII w. wy- kształciła się zasadnicza teoria kasacji jako środka nadzwyczajnego, podyktowanego in- teresem publicznym zapewnienia jednolitej wykładni prawa. Ośrodkiem kontroli kasa- cyjnej (według regulaminu dla Rady Królewskiej z dnia 28 czerwca 1738 r.) była władza królewska. Tribunal de cassation (według ustaw z dnia 27 listopada i 1 grudnia 1790 r.) nie był instytucją sądową, gdyż działał jako organ zgromadzenia prawodawczego; spod jego kognicji wyłączono wyraźnie stronę faktyczną sprawy (le Tribunal ne pourra connaître du fond des affaires), orzekał wyłącznie o prawie i w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej uchylał (kasował) wyrok i przekazywał sprawę do ponownego rozpoznania. Konstytucją z dnia 16 września 1807 r. został on zmieniony na Cour de cassation, który z kolei mocą ustawy z dnia 1 września 1837 r. przekształcony został w instytucję sądową, wyodręb- nioną wszakże z organizacji sądownictwa powszechnego i unormowaną poza procedurą cywilną. Jego podstawowym zadaniem jest zapewnienie jednolitości stosowania prawa przez wszystkie organy jurysdykcji. Wiele dalszych ustaw kształtowało model francu- skiego sądu kasacyjnego. Kasacja nie wywiera ani skutku suspensywnego, ani dewolu- tywnego. 6 A. Akerberg, Środki odwoławcze: komentarz do art. 393–441 Kodeksu postępowania cywilnego, Warszawa 1933, s. 9. 7 Do złożenia tego środka odwoławczego przewidziany był aż trzydziestoletni termin. 8 R. David, Prawo francuskie: podstawowe dane, tłum. K. Piasecki, wstęp S. Rozmaryn, Warszawa 1965, s. 80–86; R. Perrot, Institutions judiciaires, Paris 1983, s. 189. 13 Rozdział 1. Geneza i rozwój systemów zaskarżania orzeczeń... W procesie francuskim nie występuje odrębny środek odwoławczy w postaci zaża- lenia, apelacja przysługuje zarówno przeciwko jugement définitif, jak i jugement interlocu- toire, jest utożsamiana z modelem apelacji pełnej (cum beneficio novorum). 3. Proces germański Zaskarżenie orzeczeń nie występuje w dawnym prawie germańskim. Tak zwana Urteilsschelte nie służyła do kontroli zapadłego wyroku, lecz miała na celu niedopuszcze- nie do jego ogłoszenia oraz przekazanie spornej kwestii do rozpatrzenia sądowi wypo- sażonemu w większą władzę i odznaczającemu się lepszą znajomością prawa (Oberhof, Königsgericht), była ona przy tym dopuszczalna przeciwko projektowi każdego wyroku, a prawo jej wniesienia przysługiwało nie tylko stronom, ale „każdemu równemu”. W późniejszym okresie ławnicy w razie wątpliwości prawnych zwracali się bezpośrednio po opinię do rady albo do ławników miasta macierzystego prawa, które miało być sto- sowane9. Urteilsschelte była surogatem apelacji, w którą później się przekształciła. Apelacja z kolei obwarowana została licznymi formalnościami, które znacznie utrudniały jej wnie- sienie. Składając ją w sądzie niższym, strona musiała uzyskać wydanie jej tzw. apostolu – zaświadczenia o wniesieniu odwołania – a także odpisów akt sprawy niezbędnych do uzasadnienia apelacji w sądzie wyższej instancji. Zwierzchnicze prawa sądowe cesarza uszczuplone zostały znacznie przez ustano- wienie w 1495 r. Sądu Kameralnego Rzeszy (Reichskammergericht), który – poza sądzeniem w pierwszej instancji sporów między władcami terytorialnymi – rozpatrywał apelacje w sprawach cywilnych od wyroków sądów tych władców. Sąd Kameralny Rzeszy odegrał istotną rolę w recepcji prawa rzymskiego na terenie Niemiec10. W procesie niemieckim stosunkowo wcześnie zaczęła obowiązywać zasada trzech instancji sądowych, utrwalona art. 12 niemieckiego aktu związkowego (Deutsche Bunde- sakte) z dnia 8 lipca 1815 r. Organizacji sądów (Untergericht, Mittelgericht, Obergericht) od- powiadała instytucja apelacji (Appellation) i nadapelacji (Oberappellation), która spełniała funkcję skargi kasacyjnej (można było za jej pomocą zaskarżać wszystkie błędy orzecze- nia). Nadapelacja, po zawężeniu granic kognicji do strony jedynie prawnej, przekształ- cona została ostatecznie w rewizję (Revision), wprowadzoną przez ustawę procesową ogólnoniemiecką z 21 stycznia 1877 r. (Zivilprozessordnung), według której mogła być oparta na naruszeniu ustawy Rzeszy (Verletzung eines Reichsgesetzes) lub ustawy z mocą obowiązującą poza okręgiem sądu odwoławczego. Jest to trzecia instancja w systemie zwyczajnych środków odwoławczych, w której nastąpić może także zmiana zaskarżo- nego orzeczenia (na podstawie wszakże ustalonego w nim stanu faktycznego). Rewizja może być oparta wyłącznie na zarzucie naruszenia przez orzeczenie prawa związkowego (Bundesrecht) albo przepisu, którego zakres obowiązywania rozciąga się poza właściwość wyższego sądu krajowego (Oberlandesgericht). 9 A. Akerberg, Środki odwoławcze..., s. 9. 10 M. Sczaniecki, Powszechna historia państwa i prawa, t. 2, Warszawa 1968, s. 294–295. 14 Obok odwołania (Berufung), będącego odpowiednikiem dawnej apelacji, występuje w procesie niemieckim instytucja zażalenia (Beschwerde). 3. Proces germański * * * Partykularne ustawodawstwa XIX w. ukształtowały apelację jako środek odwoławczy o charakterze reformatoryjnym. Apelacja wykształciła się w ramach rzymskiego procesu kognicyjnego, o którym wyżej była mowa. Sąd apelacyjny mógł ponownie przeprowa- dzić całe postępowanie dowodowe, ewentualnie także z nowymi środkami dowodowy- mi. Swoim wyrokiem albo zmieniał zaskarżone orzeczenie, albo utrzymywał je w mocy bądź też oddalał apelację. Apelacja oznacza dwuinstancyjność merytorycznego badania roszczeń. Na potrzeby kontroli właściwego stosowania prawa poczęto wprowadzać (także w XX w.), przeważnie do trzeciej instancji, skargę nieważności – według wzorów fran- cuskiej kasacji (Włochy, Belgia, Holandia, Hiszpania, Portugalia, Grecja, Turcja, Rosja, Rumunia, Bułgaria, włoskie kantony Szwajcarii) oraz według wzorów rewizji niemieckiej (Austria, Węgry, Czechosłowacja, Jugosławia, niemieckie kantony Szwajcarii). Kasacja z reguły ma charakter nadzwyczajnego środka odwoławczego, nie charakteryzuje się właściwościami ani środka suspensywnego, ani środka dewolutywnego. Zróżnicowane są podstawy kasacji w poszczególnych systemach prawnych. Według kodeksu postępowania cywilnego Francji istnieje pięć wyodrębnionych podstaw (les cas d ouverture à cassation): 1) naruszenie prawa (violation de la loi), 2) brak kompetencji (incompétence), 3) nadużycie władzy (excès de pouvoir), 4) naruszenie form (violation des formes), 5) sprzeczność wyroków (contrariété de jugements). We włoskim kodeksie postępowania cywilnego przewidziane są następujące podsta- wy (motivi di ricorso): 1) przyczyny dotyczące jurysdykcji (motivi attinenti alla giurisdizione), 2) naruszenie norm dotyczących właściwości (violazione delle norme sulla competenza), 3) naruszenie lub błędne zastosowanie norm prawa (violazione o falsa applicazione di norme di diritto), 4) nieważność postępowania lub wyroku (nullità della sentenza o del procedimento), 5) brak lub niedostateczne albo sprzeczne uzasadnienie wyroku w zasadniczej kwestii spornej (omessa, insufficiente o contraddittoria motivazione circa un fatto contro verso e de- cisivo per il giudizio). Belgijski kodeks postępowania cywilnego przewiduje możliwość oparcia kasacji na zarzucie naruszenia prawa bądź naruszenia wymogów proceduralnych – czy to istot- nych, czy to ustanowionych pod rygorem nieważności (art. 608). Belgijski sąd kasacyjny rozpoznaje ponadto kasację od orzeczeń sprzecznych z prawem lub z wymogami pro- ceduralnymi, w szczególności jeżeli zachodzi trwała rozbieżność w wykładni prawa (art. 612). 15 Rozdział 1. Geneza i rozwój systemów zaskarżania orzeczeń... Kierując się postulatami odciążenia apelacji od całego szeregu mniej ważnych kwestii procesowych, dotyczących samego toku postępowania („incydentalnych”), i jednocześ- nie koniecznością ograniczania narastającej przewlekłości postępowania cywilnego, ma- jącej swoje źródło m.in. we wnoszeniu licznych apelacji, poczęto w niektórych systemach procesowych zastępować apelację zażaleniem (skargą, odwołaniem) jako środkiem od- woławczym o charakterze akcesoryjnym, a jednocześnie bardziej uproszczonym11. * * * Według standardów prawnych Unii Europejskiej dla państw członkowskich powinno być zasadą, aby każde orzeczenie niższego sądu (sądu pierwszej instancji) mogło być poddane kontroli wyższego sądu (sądu drugiej instancji). Pewne ograniczenia tego pod- stawowego prawa mogą być podejmowane przy dążeniu do zmniejszenia czasu trwania postępowania i jego kosztów, zwłaszcza gdy roszczenie dotyczy niewielkiej kwoty bądź gdy chodzi o zapobieżenie składaniu odwołań wyłącznie w celu przedłużenia postępo- wania12. W systemie odwoławczym przewidziana jest apelacja od orzeczeń sądu pierwszej instancji (SPI) do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Jest ona jednak ograni- czona do zagadnień prawnych. Prawo unijne stanowi odrębny porządek prawny obowiązujący razem z prawem krajowym w państwach członkowskich, w których struktura sądownictwa jest domeną prawa wewnętrznego. Rzeczpospolita Polska przystąpiła do Unii Europejskiej 1 maja 2004 r., spełniając m.in. kryteria „rządów prawa” (art. 6 ust. 1 oraz art. 49 Traktatu o funk- cjonowaniu Unii Europejskiej). 4. Dawny proces polski Instytucja zaskarżania orzeczeń sądowych wykształciła się w prawie polskim dość późno. Nie była ona znana w okresie kształtowania się naszej państwowości. Pełnię wła- dzy sądowej sprawował książę (lub jego namiestnik), który wydawał wyroki ostateczne. W okresie monarchii wczesnofeudalnej, w związku z rozbudową aparatu państwowego, książę (król) coraz częściej wyręczał się w sprawowaniu sądów wysokimi urzędnikami, których wyroki – jako sędzia najwyższy – mógł uchylać w razie zaskarżenia i rozpoznawać sprawy od nowa13. W czasach rozdrobnienia feudalnego (XII w.) pojawia się już wyraźnie apelacja w są- downictwie stanowym. W sądzie kościelnym przysługiwała ona od wyroku archidiakona do biskupa, a później (od połowy XIII w.) od wyroku oficjała (jako mianowanego przez biskupa sędziego duchownego) do metropolity. W sądach prawa niemieckiego apelacje 11 K. Sójka-Zielińska, Historia..., s. 330 i n.; Prawo rzymskie. Słownik encyklopedyczny, red. W. Wołodkiewicz, Warsza- 12 Standardy prawne Rady Europy. Zalecenia, t. 4, Sądownictwo: organizacja – postępowanie – orzekanie, wybór i tłum. J. Jasiński, Warszawa 1998, s. 268; H. Dolecki, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2011, s. 38 i n.; K. Piasecki, Zarys sądowego prawa procesowego Unii Europejskiej, Warszawa 2009, s. 484 i n. 13 J. Bardach, Historia państwa i prawa Polski, Warszawa 1964, t. 1, s. 74, 146–148. wa 1986, s. 25. 16
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: