Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00289 004937 12750624 na godz. na dobę w sumie
Standardy organizacyjne a rozwój obszarów wiejskich w kontekście zarządzania informacją i wiedzą - ebook/pdf
Standardy organizacyjne a rozwój obszarów wiejskich w kontekście zarządzania informacją i wiedzą - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 216
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8209-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia jest rezultatem projektu badawczego „Zarządzanie wiedzą w procesie budowania konkurencyjności i innowacyjności obszarów wiejskich na zasadach zrównoważonego rozwoju – empiryczna weryfikacja na przykładzie województwa małopolskiego”, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki.

Głównymi celami proponowanej publikacji są:

Autorzy są pracownikami naukowo-dydaktycznymi Wydziału Inżynierii Produkcji i Energetyki Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Anna Krakowiak-Bal, Wojciech Wdowiak Urszula Ziemiaƒczyk Standardy organizacyjne a rozwój obszarów wiejskich w kontekÊcie zarzàdzania informacjà i wiedzà Standardy organizacyjne a rozwój obszarów wiejskich Monografia jest rezultatem projektu badawczego „Za - rzą dzanie wiedzą w procesie budowania konkurencyjności i innowacyjności obszarów wiejskich na zasadach zrówno - ważonego rozwoju – empiryczna weryfikacja na przykładzie województwa małopolskiego”, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki. Głównymi celami proponowanej publikacji są: • wskazanie wybranych metod doskonalenia organizacji biznesu i ich charakterystyka jako przyszłych narzędzi bu dowania konkurencyjności obszarów wiejskich na za - sadach zrównoważonego rozwoju (cel teoretyczny), • przykładowa prezentacja metodyki budowy analizy pro gowej jako narzędzia zarządzania zrównoważonym roz wo jem obszarów wiejskich, ze szczególnym uwzględ - nieniem procesów z udziałem wiedzy (cel utylitarny metodyczny), • wyznaczenie hipotetycznych obszarów zarządzania wiedzą na terenach wiejskich, na przykładzie zaprezen - towanych koncepcji literaturowych oraz kierunków badań własnych autorów (cel utylitarny praktyczny), • analiza przypuszczalnych kierunków badań i mo żli - wości zastosowania wybranych i scharakteryzowanych metod zachodnich i japońskich w budowaniu zasobów wiedzy. Autorzy są pracownikami naukowo-dydaktycznymi Wydziału Inżynierii Pro dukcji i Energetyki Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie. www.ksiegarnia.beck.pl tel. 22 31 12 222 fax 22 33 77 601 a r o z w ó j o b s z a r ó w w i e j s k i c h w k o n t e k Ê c i e z a r z à d z a n i a i n f o r m a c j à i w i e d z à A n n a K r a k o w i a k - B a l , W o j c i e c h W d o w i a k , U r s z u l a Z i e m i a ƒ c z y k | S t a n d a r d y o r g a n i z a c y n e j Standardy organizacyjne a rozwój obszarów wiejskich w kontekÊcie zarzàdzania informacjà i wiedzà Anna Krakowiak-Bal, Wojciech Wdowiak Urszula Ziemiaƒczyk Standardy organizacyjne a rozwój obszarów wiejskich w kontekÊcie zarzàdzania informacjà i wiedzà Wydawnictwo C.H.Beck Warszawa 2017 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redaktor merytoryczny: Joanna Perzyńska Korekta: Anna Perzyńska Projekt okładki i stron tytułowych: GRAFOS Ilustracja na okładce: GRAFOS/istockphoto.com/yystom Seria: Zarządzanie Recenzent: dr hab. Joanna Paliszkiewicz, prof. SGGW Publikacja powstała w ramach projektu sfinansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2011/01/D/HS4/05909 © Wydawnictwo C.H.Beck 2017 Wydawnictwo C.H.Beck Sp z o.o., ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa, Skład i łamanie: IDENTIA Michał Majchrzak Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-812-8208-6 ISBN e-book 978-83-812-8209-3 Spis treści Wstęp  ....................................................................................................................................... 7 Rozdział 1. Wyznaczanie ograniczeń rozwoju obszarów miejskich i wiejskich metodą analizy progowej  .............................................................................................. 13 1.1. Geneza i zarys analizy progowej  ............................................................................ 13 1.2. Założenia badań progowych w rozwoju obszarów miejskich  ........................... 15 1.3. Założenia zarządzania wiedzą i metodyki badań progowych  .......................... 19 1.4. Pomocnicze techniki wyznaczania progów rozwoju obszarów wiejskich  ....... 24 Rozdział 2. Kompleksowa metodyka analizy progowej zarządzania zmianami oraz rozwojem obszarów wiejskich  ............................................................................ 29 2.1. Równowaga i rozwój w ujęciu ekonomiczno-historycznym oraz specyfika zarządzania  ............................................................................................................... 29 2.2. Informacyjno-decyzyjne procedury zarządzania  ................................................. 47 2.3. Metody analityczne i pomocnicze innych dyscyplin naukowych wykorzystywane w zarządzaniu progowym  ...................................................... 69 2.4. Zakres i struktura informacji w metodyce analizy progowej  ............................ 84 2.5. Kontekst zarządzania informacją i wiedzą w rozwoju obszarów wiejskich  .... 93 Rozdział 3. Metody projektowania procedur dla zadań operacyjnych zarządzania wiedzą  ......................................................................................................... 103 3.1. Organizowanie systemów produkcyjnych i administracyjnych  ....................... 103 3.2. System instytucjonalny w rozwoju obszarów wiejskich  ..................................... 111 3.3. Anglosaskie i japońskie metody projektowania procedur .................................. 115 3.4. Audyt i controlling jako narzędzia weryfikacji procesów  .................................. 149 Rozdział 4. Rozliczanie wydatków i kosztów zadań oraz podmiotów  ...................... 169 4.1. Rachunek kosztów pełnych  ..................................................................................... 169 4.2. Rachunek kosztów częściowych  ............................................................................. 179 4.3. Rachunek kosztów procesów  .................................................................................. 187 4.4. Rozliczanie wydatków na zadania i kalkulacje kosztów instytucji ................... 191 Zakończenie  ........................................................................................................................... 201 Bibliografia  ............................................................................................................................. 207 Wstęp Wiele czynników miało wpływ na rozwój koncepcji zarządzania wiedzą, zapoczątkowany na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego wieku. Można do nich zali- czyć m.in.: rozwój nauki i gospodarki, orientację globalną, rosnącą konkurencję, ideę gospodarki opartej na informacji i wiedzy, rozwój techniki i technologii oraz informatyki, wzrost poziomu wykształcenia społeczeństw, ewolucję i rozwój kon- cepcji zarządzania i wiele innych. „Wiedza” jako pojęcie w dyscyplinie nauki o zarządzaniu jest różnie defi- niowana i interpretowana. W tym kontekście należy przede wszystkim zwró- cić uwagę na dwa ujęcia: japońskie i anglosaskie [Trajer, Paszek, Iwan, 2012, s. 35–36]. W pierwszym przypadku preferuje się wiedzę ukrytą, zaś w drugim jawną. W literaturze przedmiotu podział ten można spotkać w nieco innej termi- nologii − geograficznej − jako: wschodni (japoński) i zachodni (anglosaski). W ujęciu japońskim „wiedzę” należy rozumieć jako „potwierdzone przeko- nanie”, kładąc przy tym nacisk na drugie słowo [Mikuła i in., 2017]. Ma to istotne znaczenie i wpływające na specyfikę badania z punktu widzenia epistemologicz- nego [Nonaka, Takeuchi, 2000, s. 80–81]. Zauważyć ponadto należy, że „wiedza jest dynamicznym procesem ludzkiego uzasadnienia osobowej wiary w prawdę” [Nonaka, von Krogh, za: Mikuła i in., 2017]. Informacje są więc utożsamiane ze strumie- niami wiadomości, a wiedza jest traktowana jako wytwór tych strumieni, który tkwi w przekonaniach i oczekiwaniach odbiorcy. Konsekwencją tego jest relacja między informacją a wiedzą, w którym to pojęciu – w odróżnieniu od anglosa- skiego – informacja nie jest częścią składową wiedzy, lecz narzędziem jej budo- wania. Z epistemologicznego i metodologicznego punktu widzenia badania te są bliższe psychologii zarządzania i stosowaniu właściwych temu podejściu metod badawczych. Stwierdzenie to można uznać za główną przyczynę podjęcia badań w ramach tego opracowania w koncepcji anglosaskiej, która mieści się bar- dziej w uwarunkowaniach teoretycznych i praktycznych zarządzania. W przypadku koncepcji badań anglosaskich wiedza jest traktowana jako informacje posiadające konkretne znaczenie. Wiedzę odróżnia się od tradycyjnie pojmowanych informacji – jako danych przedstawionych w określonym kon- tekście – oraz od danych w rozumieniu pozbawionych kontekstu faktów i liczb [Skyrme, za: Mikuła i in., 2017]. W ujęciu anglosaskim informacje są składnikiem wiedzy i dlatego system zarządzania wiedzą utożsamia się z systemami infor- matycznymi, które przetwarzają, przesyłają i przechowują dane i informacje. 8 Wstęp W tym zakresie rozważań koncepcja anglosaska i japońska zbliżają się do siebie, jeśli uwzględni się obok wiedzy osobistej (personalnej) wiedzę organizacyjną jako dwa równorzędne elementy tego samego poziomu interpretacyjnego zarzą- dzania wiedzą w ujęciu japońskim. Wiedza organizacyjna jest bowiem w ujęciu japońskim dzielona na wiedzę statyczną o substancji (wiedza jawna, formalna lub wiedza dotycząca misji i wizji, nauki, technologii, teorii zarządzania, a także informacji i danych, z których została wyprowadzona) oraz dynamiczną o pro- cesie (wiedza dotycząca ludzkich działań lub działań związanych z operacjami, zwanych organizacyjnym systemem działalności człowieka) [Nonaka, Takeuchi, 2000; Mikuła 2017]. Dotychczasowe rozważania teoretyczne i praktyczne koncentrowały się wokół trzech nurtów zarządzania wiedzą [Trajer, Paszek, Iwan, 2012, s. 51], akcentując: podejście procesowe (tworzenie, kodyfikacja i transfer wiedzy), podejście zaso- bowe (kluczowe umiejętności, importowanie wiedzy z otoczenia, implementacja oraz integracja nowych narzędzi i technologii, eksperymentowanie, wspólne roz- wiązywanie problemów i współdzielenie się wiedzą) oraz model japoński (uze- wnętrznianie/eksternalizacja, kombinacja, uwewnętrznianie/internalizacja, socja- lizacja). Zarządzanie wiedzą powoduje zmiany wewnętrzne w strukturze firmy i jej bezpośrednim otoczeniu, budując w ten sposób jej przewagę konkurencyjną oraz innowacyjność w aspekcie korzyści z globalizacji biznesu, przekształcania w organizację oszczędną, zapobiegania amnezji korporacyjnej, wzrostu zaawan- sowania technologicznego. Prezentowane opracowanie powstało w ramach projektu Zarządzanie wiedzą w procesie budowania konkurencyjności i innowacyjności obszarów wiejskich na zasa- dach zrównoważonego rozwoju – empiryczna weryfikacja na przykładzie województwa małopolskiego. Podjęta tematyka projektu i tego opracowania mieści się w reko- mendowanych tematach dla nauk społeczno-ekonomicznych w Narodowym Programie „Foresight Polska 2020”, w temacie „Badanie modeli wzrostu gospo- darczego, a w szczególności (…) wzrostu opartego na wiedzy [Zintegrowane scena- riusze rozwoju Polski do 2020 roku]. Tematyka badań ma również odzwierciedle- nie w Krakowskim Programie Badań Naukowych i Prac Rozwojowych [2008] w obszarze: Konkurencyjność i innowacyjność polskiej gospodarki w warunkach zrów- noważonego rozwoju. Cel badawczy projektu określono następująco: „Adaptacja koncepcji zarządzania wiedzą dla potrzeb zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiej- skich, w szczególności budowania ich konkurencyjności i innowacyjności” [Karta tema- tyczna projektu, s. 1]. Niniejsze opracowanie, jako jedno z czterech, pod tytułem: Standardy organizacyjne a rozwój obszarów wiejskich w aspekcie zarządzania informacją i wiedzą, realizuje powyższy cel projektu. Na wstępie tej pracy założono, że – zgodnie z przeznaczeniem zasobów wiedzy – podejście do opracowania strategii zarządzania wiedzą dla rozwoju obszarów wiejskich zostanie oparte na zasadach analogicznych do strategii biznesowej przedsiębiorstw. Rozważania powinny więc uwzględnić specyfikę Wstęp 9 funkcjonowania przedsiębiorstw, a w tym kontekście również podobieństwo specyfiki funkcjonowania obszarów wiejskich pod względem metodologicz- nym. Punktem wyjścia niech będzie stwierdzenie, że istotą funkcjonowania każdego przedsiębiorstwa jest produkcja, usługi i handel, czyli tzw. ruch przed- siębiorstwa. Z drugiej zaś strony funkcjonuje administracja przedsiębiorstwa, której celem jest szeroko rozumiana obsługa produkcji i wszystkich komórek produkcyjnych i administracyjnych. Analogia funkcjonowania obszarów wiej- skich polega na wskazaniu podstawowego zakresu działania, którym może być przykładowo rozwój obszarów wiejskich w kontekście infrastruktury technicz- nej, społecznej i ekonomicznej. W tym względzie można znaleźć w niektórych aspektach podobieństwo rozwoju obszarów wiejskich do urbanistyki miasta. Z naszego punktu widzenia jest to na tyle istotne, że wskazuje możliwość zasto- sowania analizy progowej jako narzędzia projektowania [Kozłowski, 1973, 1974]. Z kolei można zauważyć, że to narzędzie badawcze można zastosować także w modernizacji funkcjonowania przedsiębiorstwa. W opracowanej metodzie ana- lizy progowej dla celów zarządzania przedsiębiorstwem proponuje się wykorzy- stywać analizy wielowymiarowe, np. analizę skupień i analizę dyskryminacyjną. W tym względzie można również wykorzystywać metody sieciowe [Wdowiak, 2013a]. Analogicznie metody analizy wielowymiarowej znajdują także swoje miejsce w metodzie drążenia danych. Swoje zastosowania znajdują tu także, oprócz wymienionych już analizy skupień i analizy dyskryminacyjnej, regresja wieloraka, skalowanie wielowymiarowe, analiza czynnikowa, analiza składo- wych głównych, analiza składowych niezależnych, graficzne metody prezenta- cji danych wielowymiarowych oraz drzewa klasyfikacyjne i regresyjne [Trajer, Paszek, Iwan, 2012, s. 182 i n., zwłaszcza s. 200–213]. Metody te należy traktować jako analityczne, czyli wykorzystywane w zarządzaniu, w odróżnieniu od metod powstałych i stosowanych w naukach o zarządzaniu (zob. podrozdz. 2.3 i 3.2). Podobne analogie, jak w sferze produkcyjnej, można znaleźć w sferze administra- cyjnej przedsiębiorstwa i instytucji obszarów wiejskich, która obsługuje procesy urbanizacyjne (rozwojowe), infrastrukturalne, rolne oraz przemysłowo-usłu- gowe. Metodami organizowania administracji obszarów wiejskich, z udziałem wiedzy, mogą być w zasadzie te same metody, które są stosowane w funkcjono- waniu przedsiębiorstwa. Biorąc pod uwagę przedstawione wyżej rozważania, przyjąć należy, że zało- żenia badawcze dotyczą wiedzy, którą można potraktować jako usystematy- zowany i uporządkowany zbiór informacji, tworzący jej system, pozwalający budować wizję i koncepcję działania organizacji, produktów i usług, technologii i jej wykorzystywanie w rozwiązywaniu codziennie pojawiających się proble- mów i realizowaniu bieżących zadań. W tym kontekście można również wska- zać, że niniejsze opracowanie dotyczy merytorycznej treści informacji i wiedzy oraz jej konfigurowania w zakresie podejmowanych problemów do rozwiązania. Chodzi więc o takie skonfigurowanie, które pozwoli na podstawie adekwatnych informacji (potrzeb informacyjnych) podejmować określone i właściwe decyzje. 10 Wstęp Dlatego też problematyka podjętych badań w podstawowym zakresie projektu i przygotowywanych publikacji dotyczy merytorycznych treści informacji i wie- dzy. Problemy te są w zasadzie poruszane i rozwiązywane w wielu artykułach czasopiśmienniczych oraz publikacjach zwartych [np. Czekaj, 2000]. Nie wskazano zatem ani metodyk postępowania badawczego, ani właściwych dla tych metodyk, konkretnych metod oraz technik szczegółowych. Wydaje się zatem, że kierunki dalszych badań powinny dotyczyć tych aspektów. Celem skonkretyzowania rozważań, badań oraz ich efektów zasadne wydaje się ograni- czenie obszaru badań do wymiernej wiedzy na temat obszarów wiejskich, a także zawężenia rozważań i badań metodologicznych do tejże skodyfikowanej wiedzy. Jest to świadoma propozycja zawężenia przez autorów obszaru badań i skonkre- tyzowania rozważań w zakresie budowy metodyki do wiedzy skodyfikowanej. Bardziej konkretna będzie także możliwość zawężenia tych badań do obszaru koncepcji merytorycznych, podstawowych procesów z udziałem wiedzy (ope- racyjnych zadań zarządzania wiedzą), zaproponowanych przez B. Mikułę i obej- mujących przykładowo [Mikuła i in., 2017]: ¡ identyfikację – lokalizowanie wiedzy wewnątrz i na zewnątrz organizacji; ¡ transfer – pozyskiwanie, udostępnianie, rozpowszechnianie wiedzy i dzie- ¡ gromadzenie – systematyczne zbieranie wiedzy w postaci skodyfikowanej lenie się wiedzą; i (lub) ugruntowanej; ¡ kreowanie – proces tworzenia nowej wiedzy; ¡ stosowanie – wykorzystywanie w odpowiednim miejscu i czasie. W przyszłych kierunkach badań łatwiej więc będzie przenieść konkretne, wymierne wyniki na grunt „miękkich” problemów badawczych i „miękkich” metod postępowania badawczego w zarządzaniu wiedzą. „Koncepcja zarządzania wiedzą zrodziła się (…) jako odpowiedź na rosnące potrzeby przedsiębiorstw związane z budowaniem przewagi konkurencyjnej oraz radzeniem sobie z identyfikacją, organizacją i wykorzystaniem wciąż rosnących zasobów informacji i wie- dzy” [Karta tematyczna projektu, s. 2]. Zaproponowane w opracowaniu podejście pozwala wykorzystać metody właściwe do tworzenia i organizowania syste- mów wiedzy do rozwoju obszarów wiejskich na podstawie metod stosowanych w przedsiębiorstwach. Ponadto badania zwrócą uwagę na metodę systemową oraz możliwości zastosowania innych metodyk: klasycznej, diagnostycznej, prognostycznej, systemowej, badania pracy, analizy wartości, metod i technik przestrzennego organizowania, koordynowania w czasie, wartościowania pracy, a także metod japońskich: ciągłego doskonalenia, audytu i controllingu w kontek- ście podstawowych metod rachunków kosztów pełnych, częściowych, procesów oraz metod kalkulacji kosztów. W kierunkach badań zostaną zatem uwzględ- nione tzw. twarde metody organizowania i wykorzystania systemu wiedzy. Z powyższych rozważań wynika również możliwość zastosowania analizy progowej w budowie konkurencyjności i innowacyjności oraz zrównoważo- nego rozwoju obszarów wiejskich. W tych celach możliwe jest też zastosowanie Wstęp 11 klasycznych metod organizowania, metod ciągłego doskonalenia organizacji oraz audytu i controllingu, a także wyżej wymienionych metod rachunku kosztów na gruncie zarządzania wiedzą w obszarach wiejskich. Wiedza, jako jeden z istot- niejszych czynników wzrostu gospodarczego, poprzez analogię do bilansu, stała się najbardziej poszukiwanym towarem w sensie składnika rzeczowego (aktywa bilansu) oraz kapitałem w sensie źródeł finansowania (pasywa bilansu) w przed- siębiorstwie. Dlatego też można ją rozpatrywać w kategoriach rachunkowości. Takie ujęcie narzuca zarazem kierunki analizy i budowę opracowywanej mono- grafii, zapisane w spisie treści. W takich też kierunkach należałoby skonkretyzo- wać badania prowadzone za pomocą analizy progowej i kontynuować je. Celem głównym tego opracowania jest zatem „wyznaczenie obszarów bada- nia oraz wskazanie przyszłych narzędzi budowania konkurencyjności i innowacyjności obszarów wiejskich w warunkach zrównoważonego rozwoju, a także ich charaktery- styka na wzór metod doskonalenia organizacji mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw (tzw. MMSP) w gospodarce opartej na wiedzy” [Karta tematyczna projektu, s. 1, 3]. Celami szczegółowymi, przyczyniającymi się do realizacji celu głównego, są: ¡ określenie uwarunkowań oraz reguł wyznaczania granic zrównoważonego rozwoju w obszarach wiejskich, poprzez analogię do problematyki urbanistyki miasta, metodą analizy progowej; ¡ wyznaczenie hipotetycznych obszarów zarządzania wiedzą w terenach wiejskich, na przykładzie zaprezentowanych koncepcji literaturowych oraz kie- runków badań własnych autorów w zakresie typologii; ¡ analiza przypuszczalnych kierunków badań oraz możliwości zastosowania analizy progowej, a także wybranych metod anglosaskich i japońskich w budo- waniu zasobu wiedzy w zakresie urbanizacji obszarów wiejskich, analogicznie do procesów urbanizacji miast; ¡ identyfikacja i analiza efektywnych zmian oraz rozwoju obszarów wiej- skich na tle ekonomicznej koncepcji równowagi i rozwoju, przy wykorzystaniu metod i adekwatnych procedur postępowania badawczego w doskonaleniu przedsiębiorstw; ¡ przykładowa prezentacja metodyki budowy analizy progowej jako narzę- dzia zarządzania zrównoważonym rozwojem obszarów wiejskich, ze szczegól- nym uwzględnieniem procesów zarządzania wiedzą; ¡ budowa konkurencyjności i innowacyjności obszarów wiejskich, przez analogię do problematyki konkurencyjności i innowacyjności przedsiębiorstw, przy wykorzystaniu metodyk, metod i technik reorganizacji i restrukturyzacji naprawczej; ¡ wskazanie wybranych metod doskonalenia organizacji biznesu i ich cha- rakterystyka jako przyszłych narzędzi budowania konkurencyjności oraz inno- wacyjności obszarów wiejskich na zasadach zrównoważonego rozwoju; ¡ zastosowania metod rachunku i kalkulacji kosztów do szacowania nakła- dów na rozwój obszarów wiejskich, przy wykorzystaniu podstawowych metod 12 Wstęp rachunku kosztów (pełnych, częściowych i procesów) oraz metod kalkulacji kosztów jako narzędzi pomiaru adekwatnych dla przedsiębiorstw. Jako tezę badawczą do udowodnienia celowości projektowania dalszych badań w przyszłości można dodatkowo wskazać możliwości zastosowania wyżej wymienionych problemów, metodyk, metod i szczegółowych technik badaw- czych do weryfikacji w procesach operacyjnych zarządzania wiedzą, do których można zaliczyć (jak wyżej wskazano): identyfikowanie, transfer, gromadzenie, selekcjonowanie, kreowanie, łączenie, zapisywanie, przechowywanie, ocenianie i stosowanie wiedzy. Zawartość merytoryczna kolejnych rozdziałów została podporządkowana przyjętym i opisanym wyżej zasadom. W rozdziale pierwszym wskazano analizę progową jako metodę wyznaczania granic zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich, prezentując jej genezę i zarys rozwoju, podstawowe pojęcia i założe- nia oraz istotę i metodykę postępowania badawczego. Pojęcia, zagadnienia i nie- które metody analityczne i pomocnicze innych nauk, możliwe do zastosowania w analizie zmian oraz rozwoju obszarów wiejskich, są przedmiotem rozważań w rozdziale drugim. Szczególną uwagę zwrócono na problematykę ekonomiczną równowagi i rozwoju w ujęciu historycznym, uwarunkowania efektywności zmian i rozwoju organizacji oraz analityczne i pomocnicze metody badawcze. Ostatni podpunkt tego rozdziału poświęcony jest zasadom budowy i opraco- waniu metody analizy progowej zarządzania. Rozdział trzeci zawiera metody reorganizacji i restrukturyzacji jako możliwe sposoby budowy konkurencyjności i innowacyjności obszarów wiejskich. Specyfika i zakres podejścia badawczego, anglosaskie i japońskie metody usprawniania, powstałe i stosowane na gruncie nauk o zarządzaniu, oraz audyt i controlling – to przedmioty szczegółowych charakterystyk. W treści rozdziału czwartego opisano podstawowe metody rachunku i kalkulacji kosztów, wskazując je jako narzędzia szacowania nakładów rozwojowych i rozliczania działalności, obliczania efektywności rozwoju oraz efektów adaptacji i modernizacji procedur rozwoju. Charakterystyka dotyczy – odpowiednio do wyżej wskazanych zastosowań – rachunku kosztów (pełnych, częściowych i procesów), metod kalkulacji (podziałowej i doliczeniowej) kosztów oraz ich odmian. Wyznaczanie ograniczeń rozwoju obszarów miejskich i wiejskich metodą Rozdział 1 analizy progowej 1.1. Geneza i zarys analizy progowej Na przełomie lat 50. i 60. minionego stulecia przed organizacjami zajmują- cymi się opracowywaniem planów zagospodarowania przestrzennego w Pol- sce stanął problem racjonalnej strategii gospodarowania zasobami naturalnymi i wytwarzanymi przez człowieka, przy uwzględnieniu możliwości inwesty- cyjnych władz regionalnych i państwowych oraz – co szczególnie obecnie się podkreśla – problemów i postulatów ochrony środowiska. Przekształce- nia układów osadniczych, jak twierdzono, powinny wynikać z dążenia do jak najefektywniejszej realizacji celów społeczno-ekonomicznych. Aby umożliwić właściwy rozwój miast, konieczne stało się przeprowadzenie oceny na podsta- wie analizy stopnia przydatności poszczególnych terenów, przeprowadzonej z uwzględnieniem ich walorów i ograniczeń. Tak ujęta analiza, jak sądzono, pozwala określić właściwe ramy dla różnych modeli funkcjonalno-przestrzen- nych, spośród których można wybrać najkorzystniejsze, najlepiej spełniające zakładane cele społeczno-gospodarcze. Obiektywność analizy miały zapewnić kategorie wymierne, a zwłaszcza koszty wynikające z przekraczania różnych ograniczeń (barier), na jakie miasto natrafia w swym rozwoju przestrzennym. Należy stwierdzić za J. Kozłowskim [Kozłowski, 1974, s. 7], że w tamtych latach analizy takie wprowadzone do praktyki pod nazwą analiz możliwości rozwo- jowych miast zostały zaniedbane i prowadzone były tylko w niektórych pra- cowniach, jednak bez dostatecznie ujednoliconych podstaw metodologicznych. W świetle przewidywanych wówczas w Polsce procesów urbanizacji, konieczne stało się opracowanie narzędzia, które pozwoliłoby na obiektywne porównywa- nie wariantów rozwoju przestrzennego miast ze względu na koszty już w fazie konstrukcji planu zagospodarowania przestrzennego, a nie po jego opracowa- niu [Wdowiak, 2013a, s. 23–25]. W tych warunkach teoria progów i wynikająca z niej analiza progowa, sfor- mułowana i ogłoszona przez B. Malisza w 1963 r. w opracowaniu pod tytułem 14 Ekonomika kształtowania miast [Malisz, 1963] trafiła początkowo na podatny grunt, przechodząc później różne koleje losu. Metoda zawdzięcza rozwój samemu twórcy [Malisz, 1966], jak również innym krajowym i zagranicznym autorom. Do nich zaliczyć należy przede wszystkim J. Regulskiego i S. Wyganowskiego w kraju oraz J. Kozłowskiego i J. Hughesa w Wielkiej Brytanii [Kozłowski, 1974, s. 10]. O rozwoju metody zadecydowały następujące korzyści, uzyskane w wyniku jej zastosowania [ibidem, s. 19]: ¡ urbanistyka zyskała nowe narzędzie analityczne i nowy sposób podejścia do opracowywania planów; ¡ udowodniono możliwości praktycznego opracowywania i obliczania nie- których parametrów, określających efektywność ekonomiczną procesów rozwoju miast; ¡ zwrócono uwagę znacznej grupie specjalistów, związanych z planowaniem przestrzennym, że istnieją zjawiska progowe i w konsekwencji możliwości wyja- śnienia znaczenia analiz kosztów, jako przesłanki budowy planu; ¡ wskazano punkt wyjścia do dalszych badań naukowych, zmierzających do racjonalizacji sposobu myślenia tak w metodologii, jak i w praktyce planowa- nia przestrzennego. Popularność metody, a zwłaszcza jej znaczenie w opinii krytyków, obniżyły przede wszystkim mała wartość rzeczywista i sposób liczenia wskaźników kosz- tów progowych oraz niektóre z ogólnych wniosków, wyprowadzonych na pod- stawie wyników analiz progowych. Krytyka ta była zresztą słuszna, gdyż – jak stwierdza J. Kozłowski [ibidem, s. 19] – ogromna większość błędów popełnio- nych w czasie przeprowadzania analiz progowych wynikła z zastosowania nie- dopracowanej i uproszczonej metody, interpretowanej w dodatku bez należy- tej ostrożności. Krytykując – jak konkluduje ten autor – zapomniano również, że analiza progowa nie była pomyślana jako podstawa do wyprowadzania uogól- niających wniosków teoretycznych, nawet co do powiązania kosztów rozwoju miasta z jego wielkością. To właśnie sformułowanie „prawa efektywności miast”, według którego wielkie miasta miały być z reguły droższe w rozwoju niż miasta średnie, stało się jedną z zasadniczych przyczyn krytyki analizy progowej przez ekonomistów [ibidem, s. 20]. Mimo tych niepowodzeń, prace teoretyczne i praktyczne, dotyczące analizy progowej i jej zastosowań, postępowały nadal, nasilając się w pewnych okresach w kraju i za granicą, gdzie metoda ta zyskała znaczny rozgłos i doczekała się licznych publikacji. Wiele nowych elementów do praktyki analizy progowej i teo- retycznej podbudowy metody wniosły krajowe opracowania dla województw warszawskiego i bydgoskiego, potwierdzając jej dużą przydatność w procesie planowania oraz polityce urbanistycznej. Na uwagę zasługuje również opraco- wanie pracowni urbanistycznej województwa warszawskiego autorstwa J. Regul- skiego i S. Wyganowskiego pod tytułem Ekonomiczna interpretacja teorii progów, opublikowana w „Biuletynie IUA” w 1965 r. Wykazało ono, że dalsze prace teo- retyczne mogą pozwolić na stosowanie analiz progowych przy wykorzystaniu Rozdział 1. Wyznaczanie ograniczeń rozwoju obszarów miejskich i wiejskich… 1.2. Założenia badań progowych w rozwoju obszarów miejskich 15 ETO, co umożliwia zasadnicze zwiększenie zakresu danych wyjściowych oraz liczby badanych wariantów rozwojowych [ibidem, s. 21–22]. Możliwość tą dostrzegła również J.C. Marschall, która w opracowaniu pod tytułem Synography z października 1969 r., zamieszczonym w „Official Archi- tecture and Planning”, wskazała konkretną technikę SYMAP, rozwiniętą przez Laboratory of Computer Graphics w Harvard University [Marschall, 1969]. Rów- nież J. Forbes dowiodła, że analizę progową można programować, stosując odpo- wiednie techniki komputerowe, czemu dała wyraz w opracowaniu pod tytułem A Map Analysis of Potentially Developable Land z września 1969 r., zamieszczonym w „Regional Studies” [Forbes, 1969]. Specjalne opracowanie na ten temat przygo- towała R. Brown z Uniwersytetu w Edynburgu [Kozłowski, 1974, s. 22]. Analizę progową wprowadzono do prac planistycznych na terenie Szkocji, co zaowocowało licznymi publikacjami. J. Kozłowski kierował również przygo- towaniem podręcznika analizy progowej na rynek brytyjski. Był on przedmiotem eksperymentalnego wdrożenia w Szkocji, Polsce i Belgii. Mniej znane w Polsce przykłady analiz możliwości rozwojowych oparte na teorii progów dotyczyły regionu Montrealu, a próby adaptacji i zastosowania przeprowadzono w Indiach, Ugandzie i na Curacao. Na uwagę zasługują również prace na Uniwersytecie w Chicago oraz zainteresowania dalszym teoretycznym rozwojem tej metody wyrażone przez wiele innych placówek naukowych w Europie i Ameryce [ibi- dem, s. 22–23]. W latach 70. prowadzono szkolenia z zakresu analizy progowej na Międzyna- rodowych Kursach Planistycznych przy Bouwcentrum w Rotterdamie, Wydziale Urbanistyki i Planowania Regionalnego w Edynburgu, w Instytucie Planowa- nia Przestrzennego Politechniki w Szczecinie oraz Studium Podyplomowym Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej. Wielokrotnie odbywały się również jednodniowe kursy i wykłady w innych ośrodkach, np. w Edynburgu, Dublinie, Brukseli, Delft, Atenach, Birmingham, Londynie, Rzymie, Warszawie i innych [ibidem, s. 23]. Analizą progową w pierwszej połowie lat 70. interesowało się Centrum Budownictwa, Mieszkalnictwa i Planowania przy ONZ, widząc w niej narzędzie rozwiązywania problemów projektowych państw Trzeciego Świata. Pierwszy zarys podręcznika analizy progowej dla ONZ został przedstawiony w Nowym Jorku w 1973 r. przez J. Kozłowskiego. Idea ta stała się później kanwą opracowania przez tegoż autora chyba jedynego jak dotąd w Polsce monograficznego opraco- wania poświęconego analizie progowej [ibidem, s. 23–24; Wdowiak, 2013a, s. 25]. 1.2. Założenia badań progowych w rozwoju obszarów miejskich Punktem wyjścia w analizie progowej jest spostrzeżenie, że systemy napo- tykają w swym działaniu oraz rozwoju czasoprzestrzennym ograniczenia 16 wynikające z cech istniejącego środowiska zewnętrznego (w tym naturalnego), z charakteru i technologii sieci urządzeń infrastruktury technicznej, istniejącego stanu ich użytkowania, a także możliwości zainwestowania środków finanso- wych i rzeczowych [Wdowiak, 2013a, s. 25 i n.]. Badając wpływ tych ograniczeń, określanych mianem progów, można stwierdzić, że prowadzą one do zakłóceń funkcjonowania i występowania nieciągłości w procesach rozwojowych tych systemów. Istotną cechą wskazanych ograniczeń, które nie mają charakteru absolutnego, jest to, że mogą być wyeliminowane, ale zawsze kosztem dodat- kowych, często bardzo wysokich nakładów inwestycyjnych. Nakłady te można nazwać kosztami progowymi. W tym kontekście istotny dla metody jest wnio- sek, że poprawa sprawności funkcjonowania i rozwój systemu nie są procesami ciągłymi, lecz skokowymi, przy czym skoki te są wyznaczone kolejnymi ogra- niczeniami progowymi. Konsekwencją podstawowych założeń analizy progo- wej jest podział kosztów na normalne (Kn) i dodatkowe (Kd). Koszty normalne wyznaczają warunki standardowe, zaś koszty dodatkowe – najczęściej niekon- wencjonalne (o nowej jakości) warunki funkcjonowania i rozwoju systemu. Pre- cyzuje to następująca definicja: progiem dla systemu w okresie od 0 do t jest taki efekt jego funkcjonowania (e), przy którym następna jego jednostka nie może być uzyskana przy dotychczasowym koszcie jednostkowym [Kozłowski, 1974, s. 11 i n.]. Takie ujęcie podkreśla, że poszczególne czynniki, mogące ograniczyć procesy rozwoju, nie są progami samymi w sobie, lecz stają się nimi wówczas, gdy są rozpatrywane w powiązaniu z tymi procesami [ibidem, s. 13]. Koszt jednostkowy jest tu rozumiany jako suma wszystkich kosztów, zwią- zanych bezpośrednio z efektem jednostkowym (np. koszt jednostkowy mieszka- nia związany jest bezpośrednio z kosztem konstrukcji, wyposażenia, uzbrojenia, dróg wewnętrznych i przygotowania terenu działki przypisanej tej jednostce). Składnikami kosztu jednostkowego nie mogą być w żadnym przypadku koszty pośrednio związane z efektem jednostkowym, przeznaczone choćby częściowo dla innych jednostek lub do użytku ogólnego (np. koszt kolektora czy pom- powni wody w przypadku wspomnianej wyżej jednostki mieszkaniowej) [ibi- dem, s. 13–14]. Pokonanie tak rozumianego progu wymaga dodatkowych kosztów, zwanych progowymi. Definicję tych kosztów można sformułować następująco: jeżeli e jest progiem, to koszt dodatkowy w stosunku do dotychczasowego kosztu jednost- kowego, konieczny do uzyskania następnej jednostki, jest kosztem progowym pokonania progu e. Koszty te mogą stanowić część kosztów jednostkowych, które wzrosną po przekroczeniu progu, lub mogą to być koszty nie objęte kosztami jed- nostkowymi [ibidem, s. 14; Wdowiak, 2013a, s. 26]. Na podstawie tego rozumowania można przedstawić kolejne podstawowe definicje [Kozłowski, 1973, s. 60–61]: ¡ progiem dla obszaru A w okresie od 0 do t* jest taka liczba wybudowanych jednostek mieszkalnych n1, przy której następna jednostka nie może być wybu- dowana za cenę dotychczasowego kosztu jednostkowego; Rozdział 1. Wyznaczanie ograniczeń rozwoju obszarów miejskich i wiejskich… 1.2. Założenia badań progowych w rozwoju obszarów miejskich 17 ¡ jeżeli n1 jest progiem, to koszt dodatkowy w stosunku do dotychczaso- wego kosztu jednostkowego, a konieczny do wybudowania następnej jednostki mieszkalnej, jest kosztem progowym pokonania progu n1; jeżeli n1 jest progiem, a t1 jest najwcześniejszym czasem, w którym f(t1) = n1, ¡ wówczas t1 jest czasem progowym dla progu n1; ¡ jeżeli t1 i t2 są czasami progowymi i jeżeli nie istnieje żaden inny czas pro- gowy pomiędzy t1 i t2, wówczas geograficzne umiejscowienie wszystkich jedno- stek mieszkalnych, które mogą być wybudowane pomiędzy czasem t1 i t2 (przy określonych standardach oczywiście) tworzy obszar progowy; ¡ koszt jednostkowy jednostki mieszkalnej w czasie t1 jest wartością pierw- szej pochodnej krzywej kosztów rozbudowy w czasie t1, czyli h′[f(t1)] i odpowied- nio, koszt jednostkowy jednostki n1 jest wartością pierwszej pochodnej krzywej kosztów rozbudowy w punkcie n1, czyli h′(n1); ¡ średni koszt na jednostkę, dla okresu pomiędzy czasem t1 a t2 jest całko- witą sumą kosztów poniesionych pomiędzy t1 a t2 dla wybudowania odpowied- niej liczby jednostek mieszkalnych (n – n1), podzieloną przez całkowitą liczbę tych jednostek wybudowanych w tym okresie, czyli [h(n2) – h(n1)] / (n2 – n1), gdzie n1 = f(t1) i n2 = f(t2). Główne typy i charakter ograniczeń progowych formułują kolejne definicje [ibidem, s. 62–63]: mogą być następujące: cie n1; ¡ charakter progu n1 jest określony konsekwencjami jego pokonania, które a) krzywa kosztów i rozbudowy (h) wzrasta w sposób nieciągły w punk- b) krzywa kosztów i rozbudowy (h) jest ciągła w punkcie n1, ale jej pierw- sza pochodna (h′) wzrasta w sposób nieciągły w punkcie n1; c) zarówno h jak i h′ wzrastają w sposób nieciągły w punkcie n1; jeżeli n1 jest progiem, wówczas kosztem progowym związanym z jego ¡ przekroczeniem jest: a) jeśli n1 jest progiem skokowym – skokowy koszt progowy (St), to jest koszt dodatkowy, niezwiązany z kosztem jednostkowym, a konieczny do wybudowania następnej użytkowej jednostki mieszkaniowej; b) jeśli n1 jest progiem stopniowym – stopniowy koszt progowy gt, czyli dodatkowa część nowego kosztu jednostkowego w stosunku do dotychczaso- wego kosztu jednostkowego, a konieczna do wybudowania następnej użytko- wej jednostki mieszkalnej; c) jeśli n1 jest progiem złożonym – złożony koszt progowy (gt, St) jest sumą kosztów koniecznych do wybudowania następnej użytkowej jednostki miesz- kaniowej. W praktyce najistotniejszy, zwłaszcza w dziedzinie kosztów, jest podział pro- gów z punktu widzenia konsekwencji ich przekraczania na [Kozłowski, 1974, s. 14]: ¡ skokowe koszty progowe, wymagające dodatkowych, niepodzielnych nakładów inwestycyjnych na ich przekroczenie; oznacza to, że całość progów 18 skokowych musi być podniesiona, zanim przystąpi się do produkcji (budowy) lub użytkowania pierwszej jednostki; ¡ stopniowe koszty progowe, które pozwalają na rozłożenie dodatkowych nakładów na wszystkie nowe jednostki; znaczy to, że wzrost kosztów doty- czy kosztów jednostkowych, a produkcja (budowa) każdej następnej jednostki po napotkaniu tego progu stopniowego będzie wymagała jedynie dodatkowego kosztu jednostkowego; ¡ złożone koszty progowe, które wymagają zarówno wydatkowania pełnych skokowych kosztów progowych, jak i dodatkowego kosztu jednostkowego. Z wielu innych możliwych klasyfikacji progów na szczególną uwagę zasłu- gują te, które dotyczą następujących kryteriów [ibidem, s. 14–18]: ¡ umiejscowienia danego progu w sekwencji rozwojowej; ¡ współzależności między progami nakładającymi się wzajemnie; ¡ trudności związanych z przekraczaniem pewnych ograniczeń progowych. Umiejscowienie progów w sekwencji rozwojowej pozwala wyróżnić: ¡ pierwszy próg, wyznaczający granicę, do której efekty funkcjonowania systemu mogą być uzyskiwane bez potrzeby ponoszenia dodatkowych nakła- dów inwestycyjnych; ¡ krańcowy próg, który wyznacza zalecaną granicę efektywnego funkcjono- wania i rozwoju systemu w ramach określonych standardów, możliwości techno- logicznych i dostępnych zasobów inwestycyjnych; ¡ pośrednie progi, czyli wszystkie progi występujące pomiędzy pierwszym i krańcowym; ¡ drugi, trzeci, czwarty itp., które oznaczają możliwą lub proponowaną sekwencję pokonywania poszczególnych progów pośrednich, w celu stopnio- wego rozwoju systemu w granicach progu krańcowego. Współzależność między progami wyznacza następujące ich rodzaje: ¡ progi dominujące, warunkujące otwarcie całego zakresu funkcjonowania i rozwoju systemu, istotne w czasie prób stopniowych eliminacji i zawężania pola analiz, kiedy to należy najpierw skoncentrować uwagę na konsekwencjach ich przekraczania, głównie w zakresie kosztów; ¡ progi podporządkowane (zależne), pozwalające na funkcjonowanie i roz- wój systemu w pewnym, pożądanym zakresie, analizowane nie tylko pod kątem kosztów, wynikających z ich przekraczania, przy założeniu pokonania progu dominującego oraz wydatkowania środków z tym związanych. O podziale progów decydują jeszcze inne kryteria [Kozłowski, 1973, s. 76]: ¡ ze względu na przyczyny, progi dzielą się na: − fizjograficzne (wynikające z naturalnych cech charakterystycznych obszaru); i komunikacyjnej); − technologiczne (wynikające z technologii sieci inżynierii miejskiej − strukturalne (wynikające z istniejącej struktury przestrzennej miasta); Rozdział 1. Wyznaczanie ograniczeń rozwoju obszarów miejskich i wiejskich… 1.3. Założenia zarządzania wiedzą i metodyki badań progowych 19 funkcjonalne (wynikające z istniejącej funkcji terenu, czyli użytkowa- − obsługi (wynikające z ograniczonej chłonności działań usługowych – − nia); szkoły, sklepy); ¡ ze względu na szczeble, progi dzielą się na: − osiedlowe (w granicach osiedli mieszkaniowych); − miejskie; − regionalne; − krajowe. Z punktu widzenia trudności związanych z przekraczaniem pewnych ogra- niczeń progowych można mówić o tzw. progach krytycznych, wynikających z: ¡ niezgodności celów systemu i celów ogólnospołecznych; ¡ nazbyt wysokich kosztów funkcjonowania i rozwoju systemu; ¡ konieczności podjęcia odpowiednich decyzji na wyższych szczeblach (braki kompetencji władz danego szczebla). Wyjątkowe trudności, związane z przekraczaniem progów krytycznych, doty- czą konkretnej sytuacji i mają charakter względny w stosunku do innych ograni- czeń progowych. Najczęściej mogą wynikać z wysokiego kosztu pokonania tego progu, wiązać się z sytuacją, w której przekroczenie tego progu jest niewska- zane ze względów społecznych, albo decyzja przekroczenia progu krytycznego leży poza zasięgiem władz danego szczebla [Wdowiak, 2013a, s. 27]. „Podstawowa nauka na przyszłość, wynikająca z pierwszego zastosowania analiz progowych na tak szeroką skalę, wydaje się jednoznaczna: albo analiza o takim zakresie musi zostać poprze- dzona całą serią opracowań eksperymentalnych, pozwalających na dogłębne i stopniowe przygotowanie w pełni sprawdzonej instrukcji, albo też otrzymywane wyniki muszą być szczególnie surowo weryfikowane, zanim wnioski z nich wypływające można będzie w pełni zużytkować w warsztacie projektowym” [Kozłowski, 1973, s. 11]. 1.3. Założenia zarządzania wiedzą i metodyki badań progowych „Wiedza w klasycznym europejskim ujęciu jest definiowana jako informacja zawarta w umyśle człowieka, formalnie uporządkowana, wyrażona w słowach i liczbach, łatwo komunikowalna i upowszechniona w postaci twardych danych, naukowych formuł, skody- fikowanych procedur czy uniwersalnych zasad” [Nonaka, Takeuchi, 2000, s. 25]. Cyto- wani autorzy wyraźnie rozróżniają wiedzę od informacji, dowodząc, że informa- cja jest narzędziem wiedzy. Informacja jest również strumieniem wiadomości, a wiedza wytworem odbiorcy informacji, zakorzenionym w jego przekonaniach i oczekiwaniach, wiąże się zatem z ludzkim działaniem [Poskrobko, 2017, s. 52]. Najprostszą formą jest wiedza indywidualna, bezpośrednio związana z człowie- kiem.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Standardy organizacyjne a rozwój obszarów wiejskich w kontekście zarządzania informacją i wiedzą
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: