Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00218 005943 13649331 na godz. na dobę w sumie
Starzenie się ludności a solidarność międzypokoleniowa - ebook/pdf
Starzenie się ludności a solidarność międzypokoleniowa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 208
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9669-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
Zbiór składa się z trzynastu tekstów poświęconych starzeniu się ludności i związanej z tym procesem solidarności międzypokoleniowej. Autorzy przedstawiają: wpływ zmian w polityce społecznej w Polsce na relacje między pokoleniami; oblicza solidarności międzypokoleniowej (bariery, korzyści i perspektywy); reformy emerytalne z punktu widzenia kontraktu międzypokoleniowego; repartycyjność endofamilijną jako narzędzie wpływu na poziom dzietności; migrację zagraniczną jako wyzwanie dla solidarności międzypokoleniowej; problem osób w niemobilnym wieku produkcyjnym na polskim rynku pracy w perspektywie roku 2030; inicjatywy i działania na rzecz podwyższenia aktywności zawodowej osób w wieku 50+ w wybranych krajach Europy Południowej; starzenie się ludności na tle analizy funkcjonowania sektora usług opiekuńczych; rozwój regionalny wobec starzenia się społeczeństwa; wiek jako determinantę zachowań konsumpcyjnych; rozwój regionalny wobec starzenia się społeczeństwa; samoocenę stanu zdrowia i zachowań zdrowotnych starszych mieszkańców wsi oraz czynniki determinujące samoocenę stanu zdrowia mieszkańców wybranych domów pomocy społecznej.
Odnosząc szczegółowe analizy do sytuacji obecnej można stwierdzić, że wzrastająca znajomość zachodzących przemian ludnościowych przyczynia się do coraz częstszego pojawiania się w publicznych debatach wątków dotyczących reformowania systemu emerytalnego czy budowania systemu zachęt do jak najpóźniejszego wychodzenia z rynku pracy. Przesłanki takiej debaty mają przede wszystkim doraźny i czysto utylitarny charakter (ograniczanie dzisiejszego deficytu budżetowego, zmniejszanie dotacji do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, próba oddziaływania na poziom długu publicznego). Na marginesie pozostaje kwestia, czy utrzymanie obowiązujących obecnie zasad redystrybucji zasobów między pokoleniami - w sytuacji zachodzących przemian ludnościowych - zakłóca sprawiedliwość międzypokoleniową.
Niniejszy tom stanowi w pewnym sensie odpowiedź na to pytanie.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

PIOTR SZUKALSKI – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Socjologii Stosowanej i Pracy Socjalnej, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Andrzej Rączaszek REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Danuta Bąk SKŁAD I ŁAMANIE Mateusz Poradecki PROJEKT OKŁADKI Łukasz Orzechowski Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/photography33 © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06749.14.0.K Ark. wyd. 13,3; ark. druk. 13,0 ISBN 978-83-7969-439-6 (wersja papierowa) ISBN 978-83-7969-669-7 (wersja online) Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Piotr SzukalSki Wprowadzenie | 7 Józefina Hrynkiewicz Wpływ zmian w polityce społecznej w Polsce na relacje między pokoleniami | 13 Maria ŁuSzczyńSka Oblicza solidarności międzypokoleniowej — bariery, korzyści i perspektywy | 31 kaJa zaPędowSka‑kling Reformy emerytalne a międzypokoleniowy kontrakt | 53 ŁukaSz Jurek Repartycyjność endofamilijna jako narzędzie wpływu na poziom dzietności | 63 dorota SzawarSka Migracja zagraniczna jako wyzwanie dla solidarności międzypokoleniowej | 75 dorota kaŁuża‑koPiaS Osoby w niemobilnym wieku produkcyjnym na polskim rynku pracy w perspektywie roku 2030 | 87 Piotr SzukalSki Inicjatywy i działania na rzecz podwyższenia aktywności zawodowej 103 osób w wieku 50+ w wybranych krajach Europy Południowej | Piotr SzukalSki Inicjatywy i działania na rzecz podwyższenia aktywności zawodowej osób w wieku 50+ w wybranych krajach Europy Północnej i Zachodniej | 117 zofia Szweda‑lewandowSka Starzenie się ludności a sektor usług opiekuńczych | 133 andrzeJ kliMczuk Rozwój regionalny wobec starzenia się społeczeństwa | 149 katarzyna BaŁandynowicz‑Panfil Wiek jako determinanta zachowań konsumpcyjnych | 171 Monika BurzyńSka, Malwina kęPa, Marek BryŁa, irena Maniecka‑BryŁa Samoocena stanu zdrowia i zachowań zdrowotnych starszych mieszkańców wsi | 181 olga gaJewSka, Marek BryŁa, irena Maniecka‑BryŁa Czynniki determinujące samoocenę stanu zdrowia mieszkańców wybranych domów pomocy społecznej — wstępne wyniki badań | 197 6 | Piotr Szukalski Uniwersytet Łódzki Wprowadzenie Występowanie procesu starzenia się ludności przedostało się już obecnie do świadomości społecznej i świadomości decydentów. Wzrastająca świadomość zachodzących — a zwłaszcza nadchodzą‑ cych — przemian ludnościowych przyczynia się do coraz częstsze‑ go występowania w publicznych debatach wątków odnoszących się do reformowania systemu emerytalnego czy zbudowania systemu zachęt do jak najpóźniejszego wychodzenia z rynku pracy. Prze‑ słanki stojące za rozpoczęciem takiej debaty mają jednakże przede wszystkim doraźny i czysto utylitarny charakter — mowa bowiem o ograniczaniu dzisiejszego deficytu budżetowego, zmniejszaniu dotacji do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, próbie oddziały‑ wania na poziom długu publicznego. Zdecydowanie rzadziej na problematykę starzenia się ludno‑ ści — a przede wszystkim na problematykę zmian relacji grupy w wieku zdolnych do utrzymania się z owoców wykonywanej przez siebie pracy do zbiorowości seniorów utrzymujących się ze świadczeń emerytalno‑rentowych — patrzy się z perspektywy dłu‑ gookresowej. W tym przypadku kluczową kwestią jest określenie, na ile utrzymanie obowiązujących w danej chwili zasad redystry‑ bucji zasobów pomiędzy poszczególnymi pokoleniami w sytuacji zachodzących przemian ludnościowych zakłóca sprawiedliwość międzypokoleniową. Samo pojęcie „sprawiedliwości międzypokole‑ niowej” wymaga wyjaśnienia, którego nie da się przeprowadzić bez uprzedniego wyjaśnienia innych bliskoznacznych terminów: relacje międzypokoleniowe, więź międzypokoleniowa, solidarność mię‑ dzypokoleniowa i umowa międzypokoleniowa (Szukalski 2010). W przypadku pojęcia „relacji międzypokoleniowych” mamy do czynienia z terminem określającym ogół stosunków występujących pomiędzy jednostkami lub grupami wchodzącymi w skład różnych pokoleń. Stosunki te mogą być definiowane zarówno w kategoriach pojedynczych interakcji, w kategoriach stosunku społecznego (a za‑ tem mogą być strukturyzowane za pośrednictwem „właściwych” interakcji pomiędzy partnerami zajmującymi określone pozycje społeczne) oraz w kategoriach wpływa‑ jących na przebieg i częstość interakcji opinii, postaw i stereotypów. W przypadku „więzi międzypokoleniowej” chodzi o powszechne poczucie — a za‑ tem uświadamianą sobie, choć odznaczającą się niedookreśleniem wiedzę — łącz‑ ności biologicznej, kulturowej, ekonomicznej z jednostkami wchodzącymi w skład innego pokolenia (niezależnie od sposobu jego definiowania). Poczucie to prowadzi do pojawienia się pozytywnego nastawienia wobec jednostek należących do innych pokoleń, tj. gotowości do specyficznego odbioru informacji o tych osobach i do reagowania na nią. Podkreślam słowo gotowości, albowiem to słowo tworzy najmoc‑ niejszą dystynkcję w stosunku do terminu „solidarność międzypokoleniowa”. Pojęcie „solidarności międzypokoleniowej” z kolei — zgodnie z przytoczonymi powyżej podejściami — to poczucie wzajemnej odpowiedzialności wobec osób przy‑ należących do innych generacji. Tym samym gotowość, wynikająca z więzi między‑ pokoleniowej, zostaje aktywizowana, przekształcając się w uwzględnianie w podej‑ mowanych działaniach interesów, potrzeb i opinii innych generacji. Kontrakt międzypokoleniowy to umowa określająca obowiązujące reguły redys‑ trybucji wyznaczników statusu społecznego pomiędzy przedstawicieli różnych ge‑ neracji. Choć ma ona zazwyczaj niespisany charakter, częściowo przynajmniej od‑ znacza się kodyfikacją (dotyczy to szczególnie kontraktu publicznego, który wraz z umową prywatną składa się na ów kontrakt). Sama solidarność międzypokoleniowa nie oznacza samoistnie występowania równości między różnymi pokoleniami, pamiętać bowiem należy o zróżnicowaniu warunków życia poszczególnych generacji, które uniemożliwia osiągnięcie, a przy‑ najmniej zdefiniowanie i ustalenie takowej równości. Tym samym, mówiąc o spra‑ wiedliwości międzypokoleniowej, lepiej jest posługiwać się mniej ostrymi kryteria‑ mi, zapewne ograniczającymi wartość tego pojęcia jako metafory. Pamiętać bowiem należy o ustaleniach G. Lakoffa, specjalisty w zakresie nauk kognitywnych i lingwi‑ styki, który podkreśla rolę metafor w procesie zarówno kształtowania opinii i ste‑ reotypów jednostek, jak i wpływu wykorzystywanych ram retorycznych na procesy polityczne (Binstock 2010: 584). Niezależnie od „ostrości” wspomnianych kryteriów, bezwzględnie proces starzenia się może stanowić zagrożenie dla sprawiedliwego podziału dóbr między pokolenia‑ mi. Podkreślmy — może, lecz nie musi. Wszystko zależy od gotowości decydentów i kierowanych przez nich społeczności do podjęcia starań odnośnie do modyfikacji redystrybucji zasobów wraz ze zmianą demografii relacji międzypokoleniowych. Niniejszy tom zawiera zbiór studiów skupionych wokół procesu starzenia się lud‑ ności i sprawiedliwości międzypokoleniowej. Część pierwsza zawiera 5 tekstów bezpośrednio skoncentrowanych na poszukiwa‑ niu związków pomiędzy powyższymi dwiema kategoriami z punktu widzenia prze‑ mian polityki społecznej w Polsce w ostatnich dwóch dekadach, a zwłaszcza reform systemu emerytalnego (J. Hrynkiewicz), świadomości solidarności międzypokole‑ niowej wśród polskiej młodzieży (M. Łuszczyńska), prowadzonych w państwach roz‑ winiętych debat nad reformowaniem systemu emerytalnego (K. Zapędowska‑Kling), opieki nad seniorami w warunkach długookresowych i definitywnych migracji za‑ 8 | Piotr Szukalski granicznych (D. Szawarska). Nieco inaczej na ów związek patrzy Ł. Jurek, próbujący znaleźć mechanizm łączący jednostkowe decyzje prokreacyjne z wysokością uzyski‑ wanego świadczenia emerytalnego. Teksty zamieszczone w części drugiej koncentrują się na aktywności zawodowej osób na przedpolu starości, widząc w późnej dezaktywizacji zawodowej najlepszy sposób osiągania sprawiedliwego podziału zasobów między pokoleniami we współ‑ czesnych warunkach demograficznych. D. Kałuża‑Kopias przedstawia potencjał, jaki dla rynku pracy stanowić będą osoby w niemobilnym wieku produkcyjnym w najbliższym dwudziestoleciu, P. Szukalski w dwóch tekstach prezentuje metody aktywizacji osób na przedpolu starości stosowane obecnie w krajach Europy Połu‑ dniowej, Północnej i Zachodniej, zaś Z. Szweda‑Lewandowska na przykładzie kilku europejskich państw próbuje przekonać Czytelnika do tezy, iż starzenie się ludno‑ ści samoistnie stwarzać będzie miejsca pracy dla osób starszych, opiekujących się tymi jeszcze starszymi. Ostatnia część pracy ma nieco inny charakter, poświęcona jest bowiem przede wszystkim różnorodnym konsekwencjom starzenia się ludności — zarówno tym odnoszącym się do wyzwań, przed jakimi staje polityka regionalna (A. Klimczuk), skutkom dla rynku dóbr i usług (K. Bałandynowicz‑Panfil), wreszcie wymiarowi zdrowotnemu, badanemu w warunkach specyficznych zbiorowości wsi (M. Burzyń‑ ska, M. Kępa, M. Bryła, I. Maniecka‑Bryła) i domów pomocy społecznej (O. Gajew‑ ska, M. Bryła, I. Maniecka‑Bryła). W efekcie uzyskany został wielowymiarowy wgląd w problematykę starzenia się, analizowaną w dużej części opracowań pod kątem związków z relacjami międzypo‑ koleniowymi i solidarnością między generacjami. Praca ta ukazuje się pod redakcją naukową pracownika Uniwersytetu Łódz‑ kiego w Wydawnictwie tejże uczelni nieprzypadkowo. W ostatnich latach ośro‑ dek łódzki stał się jednym z najbardziej aktywnych miejsc badań nad starzeniem się, czego przypomnieniem niech będzie zawarty w spisie literatury wykaz waż‑ niejszych prac wydanych tamże w trakcie ostatniej dekady, z których większość dostępna jest w wersji elektronicznej na stronie Repozytorium UŁ (http://dspace. uni.lodz.pl:8080/xmlui/). Publikacja niniejszego opracowania nie byłaby możliwa bez pomocy finansowej uzyskanej od władz Miasta Łodzi w ramach programu „Współpraca z wyższymi uczel‑ niami w zakresie promocji Łodzi jako ośrodka naukowego i akademickiego w 2011 r.” Za wsparcie naszej inicjatywy chcielibyśmy gorąco niniejszym podziękować. Literatura Binstock R. H.  (2010), From compassionate ageism to intergenerational conflict?, “The Indulski J. A., Kowaleski J. T. (1998), Sytuacja zdrowotna osób w starszym wieku w Polsce. Aspekt medyczny i społeczno‑demograficzny, OW IMP, Łódź Grotowska‑Leder J. (red.) (2008), Sieci wsparcia społecznego jako przejaw integracji i dezintegracji Gerontologist”, vol. 50, no 5, 574−585 społecznej, Wyd. UŁ, Łódź Wprowadzenie | 9 Kałuża D., Szukalski P. (red.) (2010), Jakość życia seniorów w XXI wieku z perspektywy polityki Kałuża D., Szukalski P. (red.) (2010), Jakość życia seniorów w XXI wieku. Ku aktywności, społecznej, Uniwersytet Łódzki, Łódź Uniwersytet Łódzki, Łódź Kałuża D., Szukalski P. (red.) (2013), Pomyślne starzenie się — uwarunkowania społeczne, przestrzenne i zdrowotne, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Oeconomica”, nr 297, Wyd. UŁ, Łódź Kałuża D., Szukalski P. (red.) (2013), Starzenie sie ludności — między demografią a polityką społeczną, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Oeconomica”, nr 291, Wyd. UŁ, Łódź Kowaleski J. T (red.) (2006), Ludzie starzy w polskim społeczeństwie w pierwszych dekadach Kowaleski J. T. (red.) (2011), Przestrzenne zróżnicowanie starzenia się ludności Polski. Przyczyny, XXI wieku, Wyd. UŁ, Łódź etapy, następstwa, Wyd. UŁ, Łódź Kowaleski J. T., Szukalski P. (red.) (2000), Sytuacja zdrowotna osób w starszym wieku w Polsce. Aspekt medyczny i społeczno‑demograficzny II, OW IMP, Łódź Kowaleski J. T., Szukalski P. (red.) (2002), Proces starzenia się ludności Polski. Potrzeby Kowaleski J. T., Szukalski P. (red.) (2004), Nasze starzejące się społeczeństwo. Nadzieje i wyzwania, Wyd. Biblioteka, Łódź i zagrożenia, Wyd. UŁ, Łódź Kowaleski J. T., Szukalski P. (red.) (2006), Starość i starzenie się jako doświadczenie jednostek i zbiorowości ludzkich, Zakład Demografii UŁ, Łódź Kowaleski J. T., Szukalski P. (red.) (2008), Pomyślne starzenie się w perspektywie nauk o pracy i polityce społecznej, Zakład Demografii UŁ, Łódź Kowaleski J. T., Szukalski P. (red.) (2008), Pomyślne starzenie się w świetle nauk o zdrowiu, Zakład Demografii UŁ, Łódź Kowaleski J. T., Szukalski P. (red.) (2008), Pomyślne starzenie się w perspektywie nauk społecznych i humanistycznych, Zakład Demografii UŁ, Łódź Kowaleski J. T., Szukalski P. (red.) (2008), Starzenie się ludności Polski — między demografią a gerontologią społeczną, Wyd. UŁ, Łódź Kryńska E., Krzyszkowski J., Urbaniak B., Wiktorowicz J. (red.) (2013), Diagnoza obecnej sytuacji kobiet i mężczyzn 50+ na rynku pracy w Polsce. Raport końcowy, Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/3555 Kryńska E., Szukalski P. (2013), Rozwiązania sprzyjające aktywnemu starzeniu się w wybranych krajach Unii Europejskiej. Raport końcowy (współred. E. Kryńska), Uniwersytet Łódzki, Łódź, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/3509 Szatur‑Jaworska B., Szukalski P. (red.) (2014), Aktywne starzenie się — Przeciwdziałanie Szukalski P. (red.) (2008), To idzie starość. Postawy osób w wieku przedemerytalnym. Raport barierom, Wyd. UŁ, Łódź z badań, ISP, Warszawa Szukalski P. (red.) (2009), Przygotowanie do starości. Polacy wobec starzenia się, ISP, Warszawa Szukalski P. (2002), Przepływy międzypokoleniowe i ich kontekst demograficzny, Wyd. UŁ, Łódź Szukalski P. (2004), Osoby bardzo stare w Polsce i w krajach Unii Europejskiej — przeszłość, teraźniejszość, przyszłość, „Prace Instytutu Ekonometrii i Statystyki UŁ”, nr 142, http:// dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/3573 Szukalski P. (2005), Następcy Matuzalema, „Prace Instytutu Ekonometrii i Statystyki UŁ”, nr 150, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/3574 Szukalski P. (2010), Co łączy pokolenia? Relacje międzypokoleniowe z perspektywy polityki społecznej, „Polityka Społeczna”, nr 10, 7−12 Szukalski P. (2012), Solidarność pokoleń. Dylematy relacji międzypokoleniowych, Wyd. UŁ, Łódź 10 | Piotr Szukalski Urbaniak B. (2008), Pracownicy po 45. roku życia wobec barier na rynku pracy, DW Elipsa, Warszawa Urbaniak B. E., Wiktorowicz J. (red.) (2011), Raport z analizy programów skierowanych do osób 50+ zrealizowanych w Polsce w latach 2004−2009, Uniwersytet Łódzki, Łódź, http:// dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/3569 Wprowadzenie | 11 Józefina Hrynkiewicz Uniwersytet Warszawski Wpływ zmian w polityce społecznej w Polsce na relacje między pokoleniami Streszczenie: Celem artykułu jest przedstawienie etapów i logiki zmian systemu emerytalnego w Polsce w okresie po upadku PRL. Zagadnienie to będzie rozpatrywane z punktu widzenia długookresowych konsekwencji dla relacji międzypokoleniowych oraz z punktu widzenia zasad, jakimi przy zmianach systemu zabezpieczenia społecznego w tym okresie kie‑ rowały się inne europejskie państwa. Słowa kluczowe: system emerytalny, reformy systemu emerytalnego, po‑ lityka społeczna, relacje międzypokoleniowe, Polska Wprowadzenie Celem niniejszego tekstu jest wskazanie wpływu rozwiązań w po‑ lityce społecznej, głównie w systemie zabezpieczenia społecznego w Polsce w latach 1989−2010, na kształtowanie relacji między po‑ koleniami. Zabezpieczenie społeczne nie ma dotychczas uznanej powszechnie definicji. Na potrzeby niniejszego tekstu przyjmuję, że jest to systemowa sieć bezpieczeństwa socjalnego, zawierająca uprawnienia i świadczenia, chroniąca jednostkę (rodzinę) przed zagrożeniem ubóstwem i wykluczeniem społecznym spowodowa‑ nym zdarzeniami losowymi. „Pojęcie »zabezpieczenie społeczne« oznacza wiarygodną ochronę przed pewnymi rodzajami ryzyka życiowego” (Zacher 1999: 373). Do tak zdefiniowanego systemu za‑ bezpieczenia społecznego należą podsystemy ubezpieczenia spo‑ łecznego, ochrony zdrowia, pomocy rodzinie, pomocy społecznej i opieki. Pełnią one w systemie określoną rolę, tworząc sieć ochrony przed skutkami zagrożenia w przypadku wystąpienia ryzyka. Sy‑ stem zabezpieczenia społecznego pełni rolę ochronną i prewencyjną. Chroni przed skutkami (funkcja ochronna), gdy zdarzenie wystąpi, ale chroni też przed wystąpie‑ niem zagrożeń, zapobiega ich wystąpieniu (funkcja prewencyjna). W cyklu życia jednostki (rodziny) poszczególne części systemu zabezpieczenia społecznego wypełniać mogą różne role, wynikające ze zmiennej sytuacji jednostki i rodziny. Podsystem opieki działa w stosunku do osób niesamodzielnych w różnych okresach ich życia, zapewniając tym osobom opiekę. Ochrona zdrowia obejmuje z kolei wiele funkcji (promocja zdrowia, profilaktyka, leczenie, ochrona epidemio‑ logiczna), które są istotne we wszystkich fazach ludzkiego życia. Pomoc rodzinie, w zależności od tego, czy jej funkcje w polityce społecznej są mniej lub bardziej roz‑ budowane, obejmuje tylko niektóre wybrane funkcje rodziny. Działania pomocy społecznej z kolei są tak zaprojektowane, że obejmują wszystkie te zdarzenia i oko‑ liczności życiowe, których nie obejmują inne podsystemy zabezpieczenia, a w któ‑ rych potrzebna jest osobie (rodzinie) pomoc zewnętrzna w pokonaniu trudności wywołanych negatywnym dla położenia jednostki zdarzeniem. Zakłada się, że współcześnie najważniejszą rolę w systemie zabezpieczenia spo‑ łecznego pełni ubezpieczenie społeczne, definiowane przez Wacława Szuberta jako realizacja idei „(…) pokrywania przyszłych potrzeb związanych ze zdarzeniami po‑ wodującymi niemożność zarobkowania w drodze rozłożenia tego ciężaru na większą zbiorowość osób, którym zdarzenia te zagrażają” (Łazowski 1934: 25). Ubezpieczenie społeczne obejmuje ochroną szereg potencjalnych zdarzeń losowych w cyklu życia jednostki (rodziny), które powodują utratę możliwości zarobkowania1. W przed‑ miotowym zakresie ubezpieczenie społeczne obejmuje: chorobę, macierzyństwo, bezrobocie, sytuacje rodzinne, utratę żywiciela rodziny, wypadek w pracy, chorobę zawodową, inwalidztwo, starość. W zakresie podmiotowym obejmuje pracujących i ich rodziny, gdyż konsekwencje utraty zdolności do zarobkowania obejmują ubez‑ pieczonego (pracownika) i jego rodzinę. Konstrukcja i zasady ubezpieczenia spo‑ łecznego kształtowały się w długim procesie rozwoju — od dobroczynności, form uzależniającej pomocy uznaniowej, prób zastosowania prawa cywilnego do rekom‑ pensowania skutków zdarzeń losowych, tj. do współcześnie rozwiniętych systemów zabezpieczenia społecznego. W tworzeniu rozwiniętych form ochrony zdolności do pracy oraz eliminacji skut‑ ków utraty zdolności ważną rolę odegrał stworzony w latach 1880. system niemiecki (wprowadzony przez Otto von Bismarcka), działalność Międzynarodowej Organiza‑ cji Pracy oraz Rady Europy i Komisji Europejskiej (szerz. Uścińska 2005). Ubezpie‑ czenie społeczne regulowane jest przez akty prawa krajowego oraz liczne akty prawa międzynarodowego. Współczesny system ubezpieczenia społecznego ukształtował się jako system: obligatoryjny, powszechny, publiczny, gwarantowany i roszczenio‑ wy. Instytucje ubezpieczenia społecznego mają charakter samorządowy (instytucje prawa publicznego), oddzielone są od instytucji państwa, mają też autonomię finan‑ sową (Hrynkiewicz 2011). 1 Przyjęcie rodziny za podmiot ubezpieczenia społecznego ma uzasadnienie w powiązaniu ubezpiecze‑ nia społecznego z pracą zarobkową. Dochody z pracy mają służyć utrzymaniu rodziny. Takie rozwią‑ zanie przyjmuje się w Konwencji nr 102 MOP z 1952 roku, gdzie stosuje się kategorię „typowego ubez‑ pieczonego”, którym jest pracownik posiadający na utrzymaniu rodzinę (1+3). 14 | Józefina Hrynkiewicz Przedmiotem analizy w tym artykule jest wyodrębniony fragment zabezpieczenia społecznego w Polsce — system emerytalny, w szczególności zmiany, jakich w nim dokonano w latach 1989−2009, oraz ich wpływ na kształtowanie relacji międzypo‑ koleniowych. Analiza ma odpowiedzieć na pytanie, czy i w jakim zakresie wprowa‑ dzone zmiany w systemie emerytalnym w Polsce wpływają na kształtowanie się re‑ lacji między pokoleniami? Wybór systemu emerytalnego ma uzasadnienie w jego zakresie podmiotowym i przedmiotowym. System emerytalny ma ograniczony zakres podmiotowy; prawo do emerytury posiadają wyłącznie osoby w wieku określanym jako wiek emerytal‑ ny (lub poprodukcyjny), tj. od zakończenia działalności zawodowej (zarobkowej) do ustania życia. Zakres przedmiotowy obejmuje tylko świadczenie emerytalne, któ‑ re ma zastąpić utracony z powodu zaawansowanego wieku dochód z pracy. Kwestią wymagającą odrębnej analizy jest stopa zastąpienia dochodu z pracy (i poziomu ochrony przed ubóstwem) osób niezdolnych do zarobkowania wskutek zaawanso‑ wanego wieku. Problem ten ma podstawowe znaczenie w systemach ubezpieczenia społecznego (finansowanych ze składek ubezpieczonych). Zmiany systemu emerytalnego w Polsce i ich wpływ na kształtowanie relacji między pokoleniami W procesie zmian systemu emerytalnego w Polsce po 1989 roku wyodrębnić można kil‑ ka ważnych etapów. Do 1997 roku zmiany w systemie emerytalnym „były (…) kształ‑ towane jako wyraz bieżących potrzeb i służyły realizacji doraźnych celów” (Muszalski 1999). Kryzys gospodarczy, który narastał od końca lat 1970., strajki w latach 1980−1981, zagrożenie wysokim bezrobociem w związku z wejściem na rynek pracy licznych gene‑ racji urodzonych w latach 1950., zmuszały do poszukiwania rozwiązań, w których istotną rolę pełnił system emerytalny. Ustawa z 1982 roku generalnie obniżała wiek emerytalny i znacznie rozszerzała uprawnienia do przechodzenia na wcześniejsze emerytury; moż‑ liwość przejścia o 5 lat wcześniej na emeryturę, niż wynikałoby to z ustawowego wieku emerytalnego, uzyskała większość pracowników (Ustawa z 14 grudnia 1982…). Liczba emerytów i rencistów w latach 1980−1990 wzrosła o 1 504 tys. (z 4 094 tys. w roku 1980 do 5 598 tys. w 1990 roku). W latach 1991−2000 liczba emerytów i rencistów wzrosła o dal‑ sze 1 321 tys. Główny przyrost ich liczby nastąpił w latach 1990−1991 i wyniósł 2 347 tys. W kolejnych latach przyrost ten zmniejszał się (w 1992 roku wynosił już „tylko” 550 tys., w roku 1993 237 tys., w 1994 — 192 tys.). Główna „fala” przenoszenia pracowników z za‑ trudnienia do systemu ubezpieczenia społecznego nastąpiła w latach 1990–1992. W kolej‑ nych latach przyrost był nieznaczny, gdyż wyczerpały się „zasoby” potencjalnych emerytów i rencistów. Każdy, kto chciał (lub musiał) skorzystać z dogodnych warunków przejścia na emeryturę lub rentę w okresie zagrożenia wysokim bezrobociem, mógł to bez trudu zrobić. Proces przeniesienia blisko 3 mln osób w stan spoczynku był narzędziem obrony przed potencjalnymi niepokojami społecznymi, jakie mogło wywołać masowe bezro‑ bocie pracowników zwalnianych z likwidowanych zakładów pracy. Ocenia się, że około 40 przechodzących na renty i emerytury w latach 1990−1996 to pracownicy, którym zlikwidowano miejsca pracy (Ancyparowicz 2010: 63). Wpływ zmian w polityce społecznej w Polsce na relacje między pokoleniami | 15 Etap I reformowania systemu ubezpieczenia społecznego Etap I obejmował lata 1989−1996; faktycznie zaczął się w okresie strajków 1980−1981. Zmiany w ubezpieczeniu społecznym wprowadzano w celu osiągania doraźnych ce‑ lów politycznych. Traktowano je jako narzędzie zapewniania „pokoju społecznego”, zagrożonego z powodu likwidacji wielu działów gospodarki. Skutkowało to zwol‑ nieniami licznych pracowników. Likwidowane zakłady przemysłowe były nierzadko podstawą egzystencji miast oraz społeczności lokalnych. Zmiany w ubezpieczeniu społecznym (oraz ustawy z grudnia 1989 r.) tworzyły warunki prawne dla dezakty‑ wizacji wielu tysięcy pracowników. Zwalniani powiększali szybko liczbę emerytów i rencistów (w ZUS i KRUS). Ich liczba wzrosła pomiędzy 1980 a 1996 r. z 4 094 tys. do 9 200 tys. (szerz. Hrynkiewicz 2005)2. Swoistym „sprawdzianem” skuteczności wdrażania podjętych reform był poziom bezrobocia; stan narastającego bezrobocia „zaświadczał” o skuteczności wdrażania reform. W 1990 roku bezrobocie rosło w tempie 50 tys. bezrobotnych w każdym mie‑ siącu, osiągając na koniec 1990 roku 1,2 mln (stopa bezrobocia wzrosła z 0,3 w stycz‑ niu do 6,5 w grudniu). Kolejne lata nie zahamowały wzrostu bezrobocia — sto‑ pa bezrobocia rosła systematycznie, osiągając coraz wyższy poziom (1991 — 12,2 , 1992 — 14,3 , 1994 — 16,4 ). Na krótko zahamowano wzrost bezrobocia w latach: 1994 (13,2 ), 1996 (10,2 ), 1997 (10,4 ), 1998 (10,4 ). Od 1999 roku nastąpił silny wzrost bezrobocia, a stopa bezrobocia w maju 2002 roku wynosiła 20 (Stopa bez‑ robocia 1999…)3. Pozbawienie wielu milionów osób dochodów z pracy prowadziło do „rozstroju” systemu pracy najemnej. Wysokim stopom bezrobocia towarzyszył wzrost ubóstwa, spowodowany utratą środków utrzymania, który utrwalał i pogłębiał „rozstrój” systemu zatrudnienia. Obok bezrobocia pojawiło się masowe zatrudnianie „na czarno”, które przy słabości związków zawodowych oraz instytucji ochrony pracy trudno było opanować. Przyzwolenie na „rozstrój” systemu zatrudnienia uzasadnić można obawami rządu przed wybuchem masowych, żywiołowych niepokojów i wy‑ stąpień społecznych ze strony niedawnych „zwycięzców” — wielkoprzemysłowej klasy robotniczej. Wraz z likwidacją zakładów przemysłowych w szybkim tempie zmniej‑ szało się zatrudnienie. Pokojowa zmiana systemu, umowa zawarta przy „okrągłym stole”, mogła zostać zerwana wskutek niekontrolowanych, żywiołowych wystąpień tych, którzy według powszechnej propagandy mieli być bohaterami i podmiotem „bezkrwawej rewolucji” rynkowej. W poszukiwaniu „pokojowych” form rozwiązania trudnej sytuacji kolejny raz wykorzystano system ubezpieczenia społecznego, odsy‑ łając „zbędnych” w gospodarce pracowników na renty i emerytury. W dostępie do świadczeń nastąpiło nadmierne złagodzenie warunków uzyskiwania emerytur, rent oraz świadczeń dla bezrobotnych (nazywanych „kuroniówkami”). 2 Liczba emerytów i rencistów w ZUS i KRUS podawana jest łącznie. Źródła danych: Rocznik Staty‑ styczny RP 1998, GUS, Warszawa 1999; Informacje ZUS i KRUS. Zestawienie liczby świadczeniobiorców KRUS i osób objętych ubezpieczeniem społecznym rolników w latach 1991−2008, http://www.krus.gov. pl. Dane dotyczą przeciętnej liczby emerytów i rencistów w roku, tj. w okresie I−XII. Dane dotyczące ZUS i KRUS podawane są łącznie. W 1991 roku nastąpiło wydzielenie KRUS z ZUS. 3 W maju 2002 roku, w okresie przeprowadzania Narodowego Spisu Powszechnego, stopa bezrobocia osiągnęła poziom 21,2 . 16 | Józefina Hrynkiewicz W stan bierności zawodowej — na renty i emerytury — przenoszono głównie oso‑ by poprzednio zatrudnione w likwidowanych zakładach. Czynnikiem niekorzystnych zmian w zabezpieczeniu społecznym był gwałtowny wzrost bezrobocia, ułatwienia w przechodzeniu na emerytury i renty w związku z masowym bezrobociem. Doraźne zmiany systemu ubezpieczenia społecznego deformowały funkcjonowanie systemu. W 1991 roku podniesiono wysokość emerytur do poziomu ponad 70 przeciętnej płacy (Muszalski 1999)4. ZUS i KRUS, wypłacając świadczenia, miały „łagodzić” uciążliwość skutków społecznej transformacji. Stworzone w prawie pracy rozwiązania sprzyjały dezaktywizacji zawodowej starszych grup pracowników (Gardawski, Gąciarz, Mok‑ rzyszewski 1999). Ułatwienie przechodzenia na renty inwalidzkie i emerytury stawało się substytutem utraconego dochodu z pracy. Renty, emerytury i „kuroniówki” trakto‑ wano jako „osłonę socjalną” dla przeprowadzania zmian w gospodarce. Była to „osło‑ na” „wygodna” i akceptowana przez pozbawionych zatrudnienia (uzyskiwali dochód bez pracy). W położeniu osób marginalizowanych na rynku pracy, przeniesionych na renty i emerytury, ideał stanowiło „być rencistą i pracować na czarno”. Obniżanie po‑ ziomu zatrudnienia, obniżanie wieku emerytalnego (niemal powszechnie o 5 lat) oraz podniesienie wysokości świadczeń sprzyjało deformacji funkcji pracy i ubezpieczenia społecznego. Ubezpieczenia społeczne umożliwiały kosztowne społecznie reformy go‑ spodarcze i zmiany systemowe, a nie to, co jest ich zasadniczą funkcją: ubezpieczenie braku możliwości uzyskiwania dochodu z pracy. Narodowy Spis Powszechny [NSP] z maja 2002 r. wykazał, że w latach 1988−2002, w ciągu 14 lat transformacji, odsetek ludności utrzymującej się ze świadczeń społecznych wzrósł z 18 do 28 , zaś stopa zatrudnienia ukształtowała się na poziomie 43,7 , poziom bezrobocia wynosił 21,2 (maj 2002), samodzielne dochody z pracy uzyskiwało tylko 32 obywateli. Wyniki NSP nie budziły większego zainteresowania ani polityków, ani środowisk akademi‑ ckich (Ustawa z 20 grudnia 1990…). Wskutek spadku liczby zatrudnionych i wzrostu liczby pobierających świadcze‑ nia oraz nieopłacania przez pracodawców należnych składek pogorszyła się sytuacja finansowa ZUS. Rząd unikał obciążania składkami powstającego sektora prywat‑ nego, niskie składki płacili przedsiębiorcy (wysokość składek płaconych przez pra‑ codawców prywatnych wynosiła 60 przeciętnego wynagrodzenia). Wzrost liczby świadczeniobiorców i zły stan finansów skłaniały do podjęcia debaty nad koniecz‑ ną reformą ubezpieczenia społecznego. Projekty zmian systemu przedstawione do 1996 roku zakładały: 1) wyeliminowanie patologii, „naprawienie” systemu repartycyj‑ nego; 2) odejście od systemu repartycyjnego na rzecz systemu kapitałowego. Pierw‑ sza grupa projektów odwoływała się do rozwiązań europejskich, standardów MOP i UE, rozwiązań stosowanych w RFN5. Druga grupa projektów zakładała odejście od 4 Autor wskazuje między innymi działania obniżające wiek emerytalny niemal dla ogółu zatrudnionych, podniesienie wysokości świadczeń, obniżenie wysokości podstawy naliczania świadczeń do 250 prze‑ ciętnego wynagrodzenia, nieopłacanie składek ubezpieczenia społecznego przez liczne zakłady pracy, które dofinansowywano (kopalnie, huty, kolej, stocznie), nieopłacanie składki przez jednostki budżeto‑ we (szkoły, szpitale, urzędy). Dopiero w 1996 roku rozpoczęto akcję oddłużania jednostek budżetowych wobec ZUS, w tym także „umarzano” niektórym podmiotom należne składki. 5 W traktacie polsko‑niemieckim (Mazowiecki — Kohl) podpisanym przez Rząd RP i RFN w 1991 roku m.in. zapisano, że eksperci niemieccy udzielą władzom polskim pomocy w przeprowadzeniu reformy Wpływ zmian w polityce społecznej w Polsce na relacje między pokoleniami | 17 systemu repartycyjnego na rzecz systemu kapitałowego. Projekty i dyskusje nie mia‑ ły istotnego znaczenia dla zmian systemu zabezpieczenia społecznego; rządy trak‑ towały system instrumentalnie (m.in. dostosowując zasady waloryzacji świadczeń do stanu finansów instytucji ubezpieczeniowych lub możliwości budżetu państwa). W dyskusje nad zmianami angażowały się liczne podmioty życia publicznego i rów‑ nie liczne grupy „ekspertów” (wśród nich lobbyści) (szerz. Rymsza 1998; Muszalski 1999: 9−14). W tej fazie projektowania zmian instytucją dominującą było Minister‑ stwo Pracy i Polityki Społecznej6. Należy zanotować jedno istotne osiągnięcie w zakresie zabezpieczenia społecznego na początku transformacji — 20 grudnia 1990 roku przyjęto Ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników. Stworzyła ona nowoczesny, dostosowany do warunków eu‑ ropejskich system ubezpieczenia licznej w Polsce grupy społecznej — rolników in‑ dywidualnych. Ustawa wprowadzała rozwiązania systemowe sprzyjające zmianom w ustroju rolnym. Jednocześnie ustawa stwarzała rolnikom względnie korzystne warunki przekazywania gospodarstw rolnych następcom. Podsumowując ten etap zmian w ubezpieczeniu emerytalnym, można stwierdzić, że stał się on skutecznym instrumentem ochrony „spokoju społecznego” dla prze‑ prowadzanych reform. Doprowadził do masowej dezaktywizacji zawodowej ponad 5 mln osób, które utraciły — wskutek realizowanych reform — zatrudnienie. Trze‑ ba podkreślić, że utrata pracy i przejście w stan „spoczynku” objęło głównie oso‑ by w wieku po 50. i 55. roku życia, którym przez zmiany ustawowe ułatwiano uzy‑ skiwanie świadczeń emerytalnych i rentowych. Dezaktywizacja zawodowa, jak już wspomniano, dotyczyła ponad 5 mln osób. Obejmowała tereny, na których następo‑ wała likwidacja zakładów przemysłowych oraz państwowych gospodarstw rolnych. System emerytalny utracił w tym okresie swoje zasadnicze funkcje dostarczania dochodów osobom niezdolnym do pracy. Na ten system przeniesiono doraźne za‑ dania dostarczania dochodów licznym grupom osób pozbawionych pracy. Problem wykorzystania zasobów pracy w okresie transformacji gospodarki wymaga pogłę‑ bionych studiów i analiz. systemu zabezpieczenia społecznego. W tym zakresie odbywały się w Polsce i RFN liczne seminaria i konferencje poświęcone problematyce zabezpieczenia społecznego. Z inicjatywy Stowarzyszenia Nauk i Kształtowania Stosunków Ubezpieczeniowych (GVG) w latach 1991−1994 wydano w Polsce 10 publika‑ cji poświęconych kluczowym zagadnieniom zabezpieczenia społecznego i stosunków pracy. Tytuły pub‑ likacji: 1. Rynek pracy, 2. Pomoc społeczna, 3. Adaptacja zawodowa osób niepełnosprawnych, 4. Związki zawodowe, związki pracodawców, układy zbiorowe, 5. Ustrój zakładu pracy, współstanowienie o przed‑ siębiorstwie, 6. Ochrona pracy, 7. Prawo pracy, 8. Ubezpieczenia chorobowe, 9. Ubezpieczenia emerytalne. Ponadto publikacja: 10. Elementy systemu zabezpieczenia społecznego w warunkach społecznej gospo‑ darki rynkowe. Przykład Republiki Federalnej Niemiec. Autorami prac byli wybitni badacze i praktycy ubezpieczenia społecznego w RFN. Prace opublikowano w języku polskim. 6 Projekt MPiPS z 1995 roku zakładający wprowadzenie systemu trzyfilarowego ze świadczeniem zry‑ czałtowanym w I filarze nie spotkał się ze społeczną aprobatą. Projekt ten uległ modyfikacji w grudniu 1995 roku. Jednak w roku 1996 zaniechano w MPiPS dalszych prac na projektami zmian w systemie ubezpieczenia społecznego. Dalsze prace prowadzono w Kancelarii Premiera. 18 | Józefina Hrynkiewicz Etap II reformowania systemu emerytalnego — 1996 rok Sytuacja w reformowaniu systemu emerytalnego zmieniła się wraz z upowszechnia‑ niem w Polsce raportu Banku Światowego z 1994 roku Averting the Old Age Crisis. Policies to Protect the Old and Promote Growth (1994). W 1996 r. premier W. Cimosze‑ wicz wyłączył sprawy reformowania ubezpieczenia społecznego z kompetencji Mini‑ stra Pracy i Polityki Społecznej i przeniósł je do utworzonego w Kancelarii Premiera Biura Pełnomocnika Rządu ds. Reformy Systemu Zabezpieczenia Społecznego. Na czele Biura stanął urzędnik Banku Światowego (BŚ). Po powołaniu Biura zasadniczo zaprzestano debaty publicznej nad przyszłym systemem ubezpieczenia społecznego. Bank Światowy miał przygotowany projekt oraz zalecenia dotyczące reformy. Posiadał też doświadczenia w realizacji reformy w Chile (1981) i Argentynie (1994)7. Terenem zainteresowania BŚ były europejskie kraje postkomunistyczne, gdzie prowadzono rozmowy na temat wdrożenia własnego projektu reformy (Europa Zachodnia odrzu‑ ciła propozycję Banku Światowego) (Orenstein 2008)8. Projekt ten był przygotowany dla krajów o słabo rozwiniętych systemach zabezpieczenia społecznego9. Zakładał odejście od systemu repartycyjnego, ukształtowanego na zasadach solidarności we‑ dług wzorów europejskich. W miejsce ubezpieczenia proponował system oparty na przymusie oszczędzania w systemach kapitałowych, zarządzanych przez prywatne firmy. Oszczędności miały być kapitalizowane w prywatnych instytucjach finanso‑ wych. Długoterminową kapitalizację funduszy uważano za czynnik wzrostu gospo‑ darczego (cel ten wysunięto jako główny). Projekt Banku Światowego, upowszechniany w Polsce pod hasłem „Bezpieczeń‑ stwo dzięki różnorodności”, zapowiadał wysokie emerytury oraz szybki wzrost gospodarczy dzięki wysokim dochodom uzyskiwanym z inwestowania środków przekazywanych do Otwartych Funduszy Emerytalnych (OFE). „Eksperci” Ban‑ ku Światowego podkreślali szkodliwość systemów repartycyjnych dla gospodarki i społeczeństwa, gdyż prowadzić one miały do kryzysów. Argumentowano, że pro‑ jekt reformy emerytalnej Banku Światowego odwrócić może niekorzystne trendy i zapobiec narastającym kryzysom. W kolejnej fazie debaty podniesiono problem negatywnego wpływu sytuacji de‑ mograficznej na stan finansów przy repartycyjnej formule ubezpieczenia społecznego. 7 Projekt BŚ przygotowany był dla krajów tzw. Trzeciego Świata, o słabo rozwiniętych systemach za‑ bezpieczenia społecznego. Według Banku Światowego do krajów rozwijających się zaliczone zostały też wszystkie kraje postsocjalistyczne, mimo iż wiele z nich posiadało rozwinięte systemy, wzorowane na rozwiązaniach europejskich (głównie niemieckich). 8 Z krajów postkomunistycznych projekt BŚ odrzuciły tylko Słowenia i Czechy. 9 Słabo rozwinięte systemy zabezpieczenia społecznego charakteryzują się ograniczonym zakresem podmiotowym (małą liczbą ubezpieczonych) i przedmiotowym (ograniczony zakres ubezpieczonych ryzyk socjalnych). Charakteryzuje je ponadto nieznaczny poziom zobowiązań wobec ubezpieczonych, którzy korzystają z praw nabytych i praw w trakcie nabywania. Podstawową trudnością zmiany syste‑ mowej ubezpieczenia repartycyjnego na system kapitałowy w rozwiniętym systemie jest konieczność jednoczesnego finansowania świadczeń dla ubezpieczonych w poprzedzającym zmianę systemie oraz „oszczędzanie na świadczenia w systemie tworzonym”. Warto zaznaczyć, że żaden z krajów o rozwinię‑ tym systemie ubezpieczenia społecznego nie był i nie jest zdolny ze względów finansowych zastosować takiego rozwiązania, jakie propaguje Bank Światowy. Wpływ zmian w polityce społecznej w Polsce na relacje między pokoleniami | 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Starzenie się ludności a solidarność międzypokoleniowa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: