Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00088 011016 7496047 na godz. na dobę w sumie
Status prawny dziennikarza - ebook/pdf
Status prawny dziennikarza - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 566
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-7075-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka stanowi wyjątkowe w polskim piśmiennictwie kompendium wiedzy na temat statusu prawnego dziennikarza. Jest to pierwsza na rynku wydawniczym pozycja odnosząca się do różnych aspektów pracy dziennikarza w kontekście jego praw i obowiązków, wynikających z prawa prasowego, karnego, cywilnego, administracyjnego, a także kodeksów etycznych i dokumentów międzynarodowych. Autorami publikacji są specjaliści z zakresu prawa prasowego, a wśród nich autorytety w dziedzinie omawianej problematyki.

W monografii przedstawiono aktualne stanowisko doktryny i orzecznictwo dotyczące w szczególności:
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

POLECAMY W SERII: CZARNA LISTA NIEUCZCIWYCH PRAKTYK HANDLOWYCH A GRANICE PRAWA ZWALCZANIA NIEUCZCIWEJ KONKURENCJI W UNII EUROPEJSKIEJ. ANALIZA PRAWNOPORÓWNAWCZA MONIKA NAMYSŁOWSKA CYWILNOPRAWNA OCHRONA WIZERUNKU OSÓB POWSZECHNIE ZNANYCH W DOBIE KOMERCJALIZACJI DÓBR OSOBISTYCH JOANNA BANASIUK, JOANNA SIEŃCZYŁO-CHLABICZ LOBBING W PROCESIE KSZTAŁTOWANIA PRAWA AUTORSKIEGO W UNII EUROPEJSKIEJ. STUDIUM PRZYPADKÓW: CZAS TRWANIA PRAW POKREWNYCH, DZIEŁA OSIEROCONE, ACTA AGNIESZKA VETULANI-CĘGIEL PRZESTĘPSTWA PRASOWE. FRANCUSKA REGULACJA DOTYCZĄCA PRZESTĘPSTW PRASOWYCH I JEJ ODNIESIENIE DO POLSKIEGO SYSTEMU PRAWNEGO ELŻBIETA CZARNY-DROŻDŻEJKO GRA KOMPUTEROWA JAKO PRZEDMIOT PRAWA AUTORSKIEGO IRENEUSZ MATUSIAK STATUS PRAWNY DZIENNIKARZA redakcja naukowa Wojciech Lis Warszawa 2014 Stan prawny na 15 marca 2014 r. Recenzent Prof. dr hab. Ewa Nowińska Dr hab., prof. KUL Paweł Fajgielski Redakcja serii Janusz Barta Ryszard Markiewicz Alicja Pollesch Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Ewa Wysocka Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 ISBN 978-83-264-3250-7 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 9 Wstęp / 13 Rozdział I Determinanty działalności dziennikarza / 15 Wojciech Lis Pojęcie dziennikarza na gruncie prawa prasowego / 17 Michał Drożdż Status dziennikarza w świetle etyczności mediów / 39 Jacek Sobczak Zawód dziennikarza w optyce Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Między idealistycznym a realistycznym paradygmatem wolności prasy / 61 Ireneusz C. Kamiński Uprawnienia i obowiązki dziennikarskie w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka / 99 Rozdział II Wykonywanie zawodu dziennikarza / 127 Ewa Ferenc-Szydełko Status prawny dziennikarza w polskim i czeskim prawie prasowym / 129 5 Spis treści Paweł Nowik Specyfika zatrudnienia dziennikarzy / 142 Anna Młynarska-Sobaczewska Charakterystyka zawodu dziennikarza na tle zawodów regulowanych / 167 Joanna Taczkowska-Olszewska Zawód dziennikarza na tle charakterystyki zawodów regulowanych, w tym wolnych zawodów i zawodów zaufania publicznego – ujęcie teoretyczne / 197 Rozdział III Prawa i obowiązki dziennikarza / 247 Tomasz Sienkiewicz Prawo dziennikarza do uzyskania informacji publicznej przetworzonej przez urząd / 249 Lucyna Szot Zasada szczególnej staranności zawodowej / 289 Lidia K. Jaskuła Wolność działalności dziennikarskiej w perspektywie zjawiska mowy nienawiści (wybrane aspekty prawne) / 315 Artur Ozimek O prawach dziennikarza w postępowaniu karnym w aspekcie praktycznym / 344 Grzegorz Tylec Obowiązek zachowania tajemnicy wynikający z przepisów prawa autorskiego / 365 6 Spis treści Bogusław Kosmus Co dalej z odpowiedzią prasową? Perspektywy rozwoju instytucji prawnej / 376 Rozdział IV Granice wolności dziennikarza / 405 Elżbieta Czarny-Drożdżejko Bezprawność naruszenia dobrego imienia w ramach działalności prasowej na gruncie prawa cywilnego / 407 Krystyna Święcka Środki ochrony dóbr osobistych / 439 Joanna Misztal-Konecka Postępowanie cywilne w sprawach z zakresu prawa prasowego / 465 Grzegorz Jędrejek Legitymacja procesowa w sprawach cywilnych związanych z opublikowaniem materiału prasowego / 507 Igor Zgoliński Kilka uwag na kanwie odpowiedzialności karnej dziennikarza z tytułu publikacji materiałów prasowych / 529 Monika Bartnik Odpowiedzialność karna dziennikarza w świetle ustawy – Prawo prasowe (wybrane zagadnienia) / 548 7 EKPC k.c. k.k. Konstytucja RP k.p. k.p.a. k.p.c. k.p.k. Wykaz skrótów Akty prawne Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks po- stępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) 9 Wykaz skrótów k.s.h. k.w. MPPOiP pr. aut. pr. pras. regulamin urzędowania sądów powszechnych u.d.i.p. u.k.s.c. u.k.z.n. u.z.n.k. ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1030 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykro- czeń (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 482 z późn. zm.) Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autor- skim i prawach pokrewnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 z późn. zm.) ustawa z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo pra- sowe (Dz. U. Nr 5, poz. 24 z późn. zm.) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. – Regulamin urzędo- wania sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 259) ustawa z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz. U. Nr 112, poz. 1198 z późn. zm.) ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądo- wych w sprawach cywilnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 z późn. zm.) ustawa z dnia 18 marca 2008 r. o uznawaniu kwalifikacji zawodowych nabytych w pań- stwach członkowskich Unii Europejskiej (Dz. U. Nr 63, poz. 394 z późn. zm.) ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 z późn. zm.) Czasopisma i zbiory orzecznictwa Biul. PK Biuletyn Prawa Karnego 10 CzPKiNP KPP M. Praw. NP OSA OSNAPiUS OSNC OSNCP OSNC-ZD OSNKW OSNP OSNPG OSP OSPiKA OTK OTK-A Pal. PiP PIPWI UJ PPH PPP Prok. i Pr. PS Wykaz skrótów Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych Kwartalnik Prawa Prywatnego Monitor Prawniczy Nowe Prawo Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Admi- nistracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywil- nej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywil- na. Zbiór Dodatkowy Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Wydawnic- two Prokuratury Generalnej Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbi- trażowych Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A Palestra Państwo i Prawo Prace Instytutu Prawa Własności Intelektualnej Uniwersytetu Jagiellońskiego Przegląd Prawa Handlowego Przegląd Prawa Publicznego Prokuratura i Prawo Przegląd Sądowy 11 Wykaz skrótów RPEiS St. Praw. WPP ZNUJ PWiOWI Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Studia Prawnicze Wojskowy Przegląd Prawniczy Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskie- go, Prace z Wynalazczości i Ochrony Własno- ści Intelektualnej Organy orzekające i inne ETPC NSA RPO SN TK WSA Europejski Trybunał Praw Człowieka w Stras- burgu Naczelny Sąd Administracyjny Rzecznik Praw Obywatelskich Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny wojewódzki sąd administracyjny 12 Wstęp Dziennikarz odgrywa szczególną rolę, nie tylko jako osoba przeka- zująca informacje i opinie, przez co pozwala ich odbiorcom na świado- me uczestnictwo w życiu publicznym, ale także pełniąc rolę swoistego stróża interesu publicznego, demaskując nieprawidłowości i nadużycia w działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne. W ten sposób przyczynia się do kształtowania systemu wartości właściwego współczesnym społeczeństwom, określanych mianem otwartych. Trudno przecenić taką działalność. Nie można jednak nie zauważać także niebezpieczeństw związanych z pracą dziennikarza, który obarczony rozmaitymi obowiązkami zawodowymi, ograniczeniami natury osobistej, działający pod presją czasu, pracujący nierzadko w warunkach dalekich od obowiązujących standardów, może wyrządzić krzywdę osobom, które znalazły się w centrum zainte- resowania środków masowego przekazu czy to na skutek błędu czy niedopełnienia obowiązków. Oddawana w ręce Czytelników publikacja stanowi próbę spojrzenia na prawo prasowe przez pryzmat praw i obowiązków dziennikarza. Dostrzegając wartość przysługujących mu praw, dzięki którym może skutecznie realizować zadania postawione przed prasą, należy jednak stanowczo podkreślić, że prawa te nie mogą być absolutyzowane, nie mogą być rozpatrywane w oderwaniu od obowiązków, z którymi pozo- stają w ścisłej zależności, oraz odpowiedzialności za społeczne skutki przekazywanych informacji i opinii. Tym bardziej, że skutki jego błędu albo niedopatrzenia są trudne, a czasami wręcz już niemożliwe, do zniwelowania. Stąd też status prawny dziennikarza wyznacza całokształt okoliczności uwzględniających zarówno prawa, jak i ściśle związane z nimi obowiązki, bez których nie ma dobrego dziennikarstwa. Zagadnienia przedstawione przez Autorów – ekspertów w swojej dziedzinie, pozwalają na weryfikację przydatności postanowień prawa 13 Wstęp prasowego w pracy dziennikarza oraz na wskazanie możliwych kierun- ków jego zmiany, co ma istotne znaczenie w kontekście konieczności nowelizacji ustawy prasowej, której próby bezskutecznie podejmowane są już od niemal ćwierć wieku. Tym samym publikacja doskonale wpisuje się w debatę publiczną nad kształtem prawa prasowego i statu- sem dziennikarza w Polsce. Wojciech Lis 14 Rozdział I Determinanty działalności dziennikarza Wojciech Lis Pojęcie dziennikarza na gruncie prawa prasowego Dziennikarz, realizując zadania postawione przed prasą, żeby sku- tecznie móc się z nich wywiązać, z jednej strony został wyposażony w szczególne prawa, z drugiej został obciążony obowiązkami, których niedopełnienie wiąże się z pociągnięciem do odpowiedzialności. Przy- jęcie takiego rozwiązania wynika z roli dziennikarza, który stanowi ogniwo pośrednie pomiędzy informacją lub opinią a jej odbiorcą i nierzadko narzuca mu swój sposób jej interpretacji bądź rozumienia. Z uwagi na charakter pracy oraz wpływ na opinię publiczną niezmiernie ważne jest zdefiniowanie pojęcia dziennikarza, nie jest to jednak zadanie łatwe. Pojęcie dziennikarza zostało zdefiniowane w ustawie z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe1 (dalej: pr. pras.) w art. 7 ust. 2 pkt 5, w myśl którego dziennikarzem jest osoba zajmująca się redago- waniem, tworzeniem lub przygotowywaniem materiałów prasowych, pozostająca w stosunku pracy z redakcją albo zajmująca się taką dzia- łalnością na rzecz i z upoważnienia redakcji. Nie mniej istotne są związane z nim definicje redaktora, redaktora naczelnego i redakcji. Zgodnie z art. 7 ust. 2 pkt 6 pr. pras. redaktorem jest dziennikarz decy- dujący lub współdecydujący o publikacji materiałów prasowych, redak- torem naczelnym jest osoba posiadająca uprawnienia do decydowania o całokształcie działalności redakcji (art. 7 ust. 2 pkt 7 pr. pras.), a re- dakcją jest jednostka organizująca proces przygotowywania (zbierania, oceniania i opracowywania) materiałów do publikacji w prasie (art. 7 ust. 2 pkt 8 pr. pras.). 1 Ustawa z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe (Dz. U. Nr 5, poz. 24 z późn. zm.). 17 Wojciech Lis Podana przez ustawodawcę definicja dziennikarza wskazuje na dwie ich kategorie, które można wyróżnić ze względu na kryterium przedmiotowe (rodzaj i charakter podejmowanych działań); pierwsza obejmuje osoby zajmujące się redagowaniem, tworzeniem lub przygo- towywaniem materiałów prasowych, pozostająca z redakcją w stosunku pracy, natomiast druga obejmuje osoby zajmujące się redagowaniem, tworzeniem lub przygotowywaniem materiałów prasowych na rzecz i z upoważnienia redakcji. W odniesieniu do pojęcia dziennikarza w pierwszym znaczeniu, chodzi o osoby trwale związane z redakcją, będące pracownikami etatowymi redakcji. W drugim przypadku chodzi o osoby współpracujące z redakcją na podstawie umowy innej niż umowa o pracę – z reguły umowy zlecenia lub umowy o dzieło, czy ja- kiejkolwiek innej umowy zobowiązującej. „W pierwszym wypadku o uznaniu za dziennikarza decyduje umowa o pracę, w drugim nato- miast udokumentowana (legitymacja, zaświadczenie) nieetatowa współpraca z redakcją. Istnieje jeszcze trzecia grupa niewymieniana wprawdzie w art. 7 ust. 2 pkt 5 pr. pras., a mianowicie autorzy publiko- wanych materiałów dziennikarskich, niemający stałego związku z re- dakcją, który nadawałby im status dziennikarzy nieetatowych. Osoby te, mimo iż nie są w świetle prawa dziennikarzami, dostarczają jednak do publikacji materiały prasowe, dlatego też redakcja, przyjmując od nich materiał, powinna zażądać co najmniej oświadczenia, że autor działał zgodnie z zasadami obowiązującymi dziennikarzy”2. W tym sensie pojęcie dziennikarza na gruncie prawa prasowego ma charakter otwarty. Potwierdza to zakres zadań nałożonych na dziennikarza, zali- czając do nich redagowanie, tworzenie lub przygotowywanie materiałów prasowych3. W tym sensie dziennikarzem jest zarówno osoba, która redaguje, czyli opracowuje (nanosi poprawki, dokonuje korekty pod względem stylistycznym i gramatycznym), zestawia i publikuje infor- macje prasowe, a także osoba, która tworzy, czyli kreuje materiał pra- sowy oraz osoba, która go przygotowuje, zbierając informacje i opinie, selekcjonując je, poddając krytycznej analizie i ocenie. W odniesieniu do tworzenia lub przygotowywania materiałów prasowych w grę 2 B. Michalski, Podstawowe problemy prawa prasowego, Warszawa 1998, s. 77; L. Szot, Wolność dziennikarzy w polskim systemie prawnym, Wrocław 2003, s. 88. 3 „Materiałem prasowym jest każdy opublikowany lub przekazany do opublikowania w prasie tekst albo obraz o charakterze informacyjnym, publicystycznym, dokumentalnym lub innym, niezależnie od środków przekazu, rodzaju, formy, przeznaczenia czy autor- stwa” (art. 7 ust. 2 pkt 4 pr. pras.). 18 Pojęcie dziennikarza na gruncie prawa prasowego wchodzi element twórczy, wymagający czegoś więcej niż tylko zredago- wania informacji prasowej. Proces tworzenia lub przygotowywania wymaga bowiem przeprowadzenia złożonego procesu myślowego, po- legającego na poddaniu wszechstronnej analizie zagadnienia, które stało się jego przedmiotem, próbie dostrzeżenia powiązań i zależności istniejących pomiędzy składającymi się na nie elementami, wzbogacony o jego ocenę, opinię, komentarz, próbę wskazania możliwych rozwiązań. W kontekście normatywnej definicji dziennikarza nie sposób zgodzić się z opinią mówiącą o tym, że do grona tego można zaliczyć wyłącznie osoby, które przygotowują własne (autorskie) materiały prasowe zawie- rające elementy twórcze przeznaczone do rozpowszechniania w środ- kach masowego przekazu4. Przyjęcie takiego rozwiązania wykluczałoby z zakresu tego pojęcia osoby, których działalność ogranicza się tylko do redagowania informacji prasowych. Dziennikarzem nie będzie na- tomiast adiustator i korektor tekstów, spełniający wyłącznie funkcje pomocnicze – techniczne, archiwista zatrudniony w archiwum redak- cyjnym czy administrator zajmujący się przygotowaniem portalu inter- netowego. W związku tym zawodu dziennikarza nie można łączyć z pojęciem etatu, ograniczając go wyłącznie do dziennikarzy etatowych. Skoro ustawodawca wskazuje, że dziennikarzem jest zarówno osoba pozostająca z redakcją w stosunku pracy, jak i osoba współpracująca z redakcją, to oznacza to tyle, że dziennikarzem jest zarówno ten, kto jest zatrudniony w redakcji na pełnym etacie, jak i ten, kto jest zatrud- niony jedynie na części etatu bądź w ogóle nie jest trwale związany z redakcją, a jednak prowadzi działalność na rzecz i z upoważnienia redakcji. Do grona dziennikarzy nie sposób natomiast zaliczyć osób niezwiązanych formalnie w żaden sposób z jakąkolwiek redakcją, zbierających materiały wyłącznie dla siebie po to, aby następnie je opublikować w formie książkowej lub w ramach cyklu artykułów5. Definiując pojęcie dziennikarza, oprócz aspektów przedmiotowych, należy również zwrócić uwagę na aspekt podmiotowy, związany ze sposobom rozumienia wykonywanych zadań przez osobę zatrudnioną bądź tylko współpracującą z redakcją – dziennikarzem będzie wyłącznie osoba, dla której działalność związana z redagowaniem, tworzeniem lub przygotowywaniem materiałów prasowych stanowi podstawową 4 M. Siwicki, Dziennikarz w ujęciu ustawy prawo prasowe – problematyka termino- logiczna, M. Praw. 2012, nr 20. 5 Zob. J. Sobczak, Prawo prasowe. Komentarz, Warszawa 2008, s. 328. 19 Wojciech Lis aktywność zawodową oraz główne źródło utrzymania. Za dziennikarza może więc zostać uznana tylko taka osoba, która czynności związane z redagowaniem, tworzeniem lub przygotowywaniem materiałów pra- sowych wykonuje w sposób systematyczny, odpowiednio zorganizowany i ciągły, a nie osoba, która taką działalność wykonuje jedynie sporadycz- nie, przypadkowo i doraźnie. Niezmiernie istotną wskazówką przy definiowaniu pojęcia dzien- nikarza jest prawo do informacji określone w art. 4 i 11 pr. pras., które wskazują osoby uprawnione do uzyskiwania informacji na rzecz i z upoważnienia redakcji6. Prawo do informacji zostało normatywnie zagwarantowane dziennikarzom (zarówno etatowym, jak i nieetato- wym), na co wskazuje art. 4 ust. 1 pr. pras., zgodnie z którym: „Przed- siębiorcy i podmioty niezaliczone do sektora finansów publicznych oraz niedziałające w celu osiągnięcia zysku są obowiązane do udzielenia prasie informacji o swojej działalności, o ile na podstawie odrębnych przepisów informacja nie jest objęta tajemnicą lub nie narusza prawa do prywatności”. Użyte w tekście artykułu wyrażenie „prasa” oznacza zespoły ludzi i poszczególne osoby zajmujące się działalnością dzienni- karską, co wyklucza z osobowego pojęcia „prasy” inne osoby niż dziennikarze7. Nie ulega wątpliwości, że dziennikarze są częścią prasy 6 Przytoczone artykuły przyznają dziennikarzom szersze uprawnienia niż wynika- jące z art. 61 Konstytucji RP obywatelskie prawo do informacji, zgodnie z którym: „1. Obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy pub- licznej oraz osób pełniących funkcje publiczne. Prawo to obejmuje również uzyskiwanie informacji o działalności organów samorządu gospodarczego i zawodowego, a także in- nych osób oraz jednostek organizacyjnych w zakresie, w jakim wykonują one zadania władzy publicznej i gospodarują mieniem komunalnym lub majątkiem Skarbu Państwa. 2. Prawo do uzyskiwania informacji obejmuje dostęp do dokumentów oraz wstęp na posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów, z możliwością rejestracji dźwięku lub obrazu”. 7 Zob. B. Michalski, Podstawowe problemy..., s. 36. W dalszej części swoich wywodów autor wskazuje, że „Zobowiązani do udzielania prasie informacji są zgodnie z art. 4 pr. pras.: 1) w pełnym zakresie – organy państwowe, przedsiębiorstwa państwowe i inne państwowe jednostki organizacyjne; 2) w zakresie działalności społeczno-gospodarczej – organizacje spółdzielcze i prywatne jednostki gospodarcze (tzn. osoby prowadzące działalność gospodarczą na własny rachunek); 3) w zakresie zleconych (ustawą, rozpo- rządzeniem, zatwierdzeniem statutu) zadań w sferze administracji państwowej oraz innej podobnej działalności publicznej – związki zawodowe, organizacje społeczne, organizacje samorządowe (organizacja jest określeniem ogólnym i odnosi się do całości działań sa- morządu i jego organów określonych w odpowiednich aktach prawnych; zlecenie rozumie się także jako przekazanie uprawnień)”. 20 Pojęcie dziennikarza na gruncie prawa prasowego w rozumieniu podmiotowym8, na co wskazuje definicja prasy, zawarta w art. 7 ust. 2 pkt 1 pr. pras., zgodnie z którą: „prasa oznacza publikacje periodyczne, które nie tworzą zamkniętej, jednorodnej całości, ukazu- jące się nie rzadziej niż raz do roku, opatrzone stałym tytułem albo nazwą, numerem bieżącym i datą, a w szczególności: dzienniki i czaso- pisma, serwisy agencyjne, stałe przekazy teleksowe, biuletyny, programy radiowe i telewizyjne oraz kroniki filmowe; prasą są także wszelkie ist- niejące i powstające w wyniku postępu technicznego środki masowego przekazywania, w tym także rozgłośnie oraz tele- i radiowęzły zakłado- we, upowszechniające publikacje periodyczne za pomocą druku, wizji, fonii lub innej techniki rozpowszechniania; prasa obejmuje również zespoły ludzi i poszczególne osoby zajmujące się działalnością dzienni- karską”. Unormowania zawarte w art. 4 pr. pras. zostały doprecyzowane w art. 11 ust. 1 pr. pras., który wyraźnie wskazuje na dziennikarza, jako tego, który jest uprawniony do uzyskiwania informacji w zakresie, o którym mowa w art. 4 pr. pras. „Dziennikarskie prawo do informacji jest szczególnym uprawnieniem dziennikarzy, będącym emanacją przysługującego każdemu prawa do bycia informowanym. Dziennikarz jest uprawniony do uzyskiwania informacji dotyczących działalności przedsiębiorców i podmiotów niezaliczonych do sektora finansów publicznych oraz niedziałających w celu osiągnięcia zysku, o których mowa w art. 4 ust. 1 pr. pras., pod warunkiem, że informacja nie jest objęta tajemnicą lub nie narusza prawa do prywatności. W tym sensie art. 11 stanowi konkretyzację postanowień zawartych w art. 4 ust. 1 pr. 8 W doktrynie wskazuje się na trojakie rozumienie pojęcia prasy, mianowicie: 1) prasa w znaczeniu przedmiotowym (będąca przekazem o określonych cechach), 2) prasa w znaczeniu instytucjonalnym (utożsamiana ze środkami masowego przekazu) oraz 3) prasa w znaczeniu podmiotowym (oznaczająca zespoły ludzi i poszczególne osoby zajmujące się działalnością dziennikarską), E. Czarny-Drożdżejko, Dziennikarskie dochodzenie prawdy a przestępstwo zniesławienia w środkach masowego przekazywania, Kraków 2005, s. 195. Według E. Nowińskiej, z treści art. 7 ust. 2 pkt 1 pr. pras. nie wynika, że ludzie to prasa, ponieważ stanowią oni zaledwie jeden z elementów jej funkcjonowania. „Jednakże gramatyczne brzmienie wskazuje, iż pojęciem «prasy» obejmuje się osoby działające w jej ramach. W konsekwencji przepisy, w których pojawia się ten termin, odnoszą się wprost do wszystkich, którzy «zajmują się działalnością dziennikarską». Taka interpretacja prowadzi do zaskakujących wniosków, w związku z definicjami za- mieszczonymi w dalszej części przepisu. Mianowicie nie zajmuje się «działalnością dziennikarską» redaktor naczelny, który w świetle powyższego stanowiska nie stanowi «prasy», choć do tego pojęcia – zgodnie z powyższą definicją prasy – włączyć należy oprócz dziennikarzy i redaktorów, gdyż nie są oni dziennikarzami (art. 7 ust. 2 pkt 7 pr. pras.)”, E. Nowińska, Wolność wypowiedzi prasowej, Warszawa 2007, s. 35. 21 Wojciech Lis pras.”9. Zgodnie z art. 11 ust. 2 pr. pras.: „Informacji w imieniu jedno- stek organizacyjnych są obowiązani udzielać kierownicy tych jednostek, ich zastępcy, rzecznicy prasowi lub inne upoważnione osoby, w grani- cach obowiązków powierzonych im w tym zakresie”. Poza tym, ustawo- dawca zobowiązuje kierowników jednostek organizacyjnych, o których mowa w art. 4 pr. pras. do umożliwienia dziennikarzom nawiązania kontaktu z pracownikami oraz swobodnego zbierania wśród nich infor- macji i opinii (art. 11 ust. 3 pr. pras.). W celu efektywnego wypełniania zadań, o których mowa, właściwe redakcje mają obowiązek wyposażyć zatrudnionych dziennikarzy w legitymacje prasowe bądź stosowne zaświadczenia, tak aby dla osób, z którymi będą się spotykać, zbierając materiały prasowe, było jasne, że mają do czynienia z dziennikarzem10. W świetle powyższego można stwierdzić, że w obecnym stanie prawnym nie istnieje zawód dzienni- karza poza jednostką prasową, z którą dziennikarz może być związany w sposób bardziej lub mniej sformalizowany (stosunkiem pracy lub stosunkiem cywilnoprawnym). Dziennikarskiemu prawu do informacji odpowiada obowiązek utrzymywania kontaktów z przedstawicielami prasy i udzielania, na ich żądanie, stosownych informacji. Obowiązek taki spoczywa na: kie- rownikach jednostek organizacyjnych, ich zastępcach, rzecznikach prasowych lub innych upoważnionych osobach, w granicach obowiąz- ków powierzonych im w tym zakresie. Wskazanie osób odpowiedzialnych za utrzymywanie kontaktów z przedstawicielami prasy oznacza, że „inne osoby zatrudnione w zakła- dach pracy, instytucjach, organach itd. nie mogą być zmuszane do ja- kichkolwiek kontaktów z przedstawicielami prasy, jeżeli tego sobie nie życzą. Jednakże nie można im takich kontaktów zabronić, o czym sta- nowi art. 5 ust. 2 pr. pras., zgodnie z którym nikt nie może być narażony na uszczerbek lub zarzut z powodu informacji udzielonych prasie, jeżeli działał w granicach prawem dozwolonych”11. Umożliwienie dziennika- rzowi kontaktu chociażby z jedną z tych osób czyni zadość obowiązkowi utrzymywania kontaktów z przedstawicielami prasy i udzielania im informacji. Oczywiście nie pozbawia to dziennikarza podejmowania 9 W. Lis, komentarz do art. 11 (w:) Prawo prasowe. Komentarz, W. Lis, P. Wiśniew- ski, Z. Husak, Warszawa 2012, s. 206. 10 J. Sobczak, Prawo prasowe..., s. 328. 11 I. Dobosz, Prawo prasowe. Podręcznik, Warszawa 2006, s. 187. 22 Pojęcie dziennikarza na gruncie prawa prasowego kolejnych prób skontaktowania się na przykład z kierownikiem jednost- ki organizacyjnej w sytuacji, kiedy uzna, że udzielona przez rzecznika prasowego takiej jednostki informacja jest – jego zdaniem – niewystar- czająca. Niemniej jednak, w takiej sytuacji, traci on owo szczególne dziennikarskie prawo do informacji i nie może domagać się jej udziele- nia w trybie art. 4 ust. 4 pr. pras. Kierownicy jednostek organizacyjnych, poza osobistym obowiąz- kiem utrzymywania kontaktów z przedstawicielami prasy i udzielania im informacji, są obowiązani umożliwiać dziennikarzom nawiązanie kontaktu z pracownikami oraz swobodne zbieranie wśród nich infor- macji i opinii. Przyjęte rozwiązanie jest konsekwencją zagwarantowanej w Konstytucji RP swobody wypowiedzi, wyrażonej w art. 54 ust. 1, zgodnie z którym: „Każdemu zapewnia się wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji”12. Z treści tego przepisu wynikają trzy odrębne wolności, aczkolwiek wzajemnie ze sobą powiązane i współzależne, mianowicie: wolność wyrażania swoich poglądów, wolność pozyskiwania informacji oraz wolność roz- powszechniania informacji, które mają zasadnicze znaczenie zarówno dla samorealizacji i możliwości prawidłowego rozwoju każdego czło- wieka, jak i z punktu widzenia mechanizmów funkcjonowania społe- czeństwa demokratycznego. Środki masowego przekazu są tylko tech- nicznym środkiem pozwalającym zaprezentować każdemu posiadane przez nich informacje czy opinie, ale które z tego tylko powodu nie czynią ich dziennikarzami. W przeciwnym razie za dziennikarza można by uznać każdego, kto komunikuje się z opinią publiczną za pośrednic- twem środków masowego przekazu, co mijałoby się z celem normatyw- nej definicji pojęcia dziennikarza i podważało zaufanie do racjonalności prawodawcy. Gdyby przyjąć, że dziennikarzem jest każdy, kto korzysta- jąc z przysługującej mu swobody wypowiedzi komunikuje się z opinią publiczną za pośrednictwem środków masowego przekazu, to wskazane wyżej uregulowania byłyby pozbawione sensu. Dopiero w tym kontek- ście można dostrzec rolę i sens stosunku prawnego łączącego dzienni- karza z redakcją, bez względu na to, czy wynika on z umowy o pracę czy z jakiejkolwiek innej umowy cywilnoprawnej. Owo związanie z re- dakcją oznacza, że dziennikarzem może być wyłącznie osoba zajmująca 12 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.). 23 Wojciech Lis się działalnością dziennikarską na rzecz i z upoważnienia redakcji, a brak takiego związku pozbawia ją statusu dziennikarza. Z konstytucyjnymi gwarancjami swobody wypowiedzi ściśle wiąże się rozwiązanie przyjęte w art. 5 ust. 1 pr. pras., zgodnie z którym: „Każdy obywatel, zgodnie z zasadą wolności słowa i prawem do krytyki, może udzielać informacji prasie”13. Tym samym decyzja o tym, czy udzielić prasie informacji, zależy wyłącznie od woli pracowników, sta- nowi bowiem wyraz autonomii decyzyjnej. Pracownik, który skorzystał z przysługującej mu wolności słowa i prawa do krytyki i udzielił prasie (dziennikarzom) informacji nie może z tego powodu ponosić żadnych negatywnych konsekwencji, pod warunkiem, że działał w granicach prawem dozwolonych, a przekazywane informacje nie miały charakteru bezprawnego. Intencją ustawodawcy było zapewnienie, aby udzielanie prasie informacji nie łączyło się z negatywnymi konsekwencjami w postaci uszczerbku i zarzutu. Obydwa te terminy należy interpretować w potocznym ich znaczeniu. „Wykładnia celowościowa tego przepisu prowadzi do wniosku, czytelnego z treści samego przepisu, że ktokol- wiek udziela prasie informacji, nie naruszając przy tym prawa, jest przez prawo chroniony”14. Działania, które mogłyby narażać na uszczerbek lub zarzut z powodu udzielenia informacji prasie, stanowiłyby formę cenzury, która w odniesieniu do swobody wypowiedzi jest zakazana. Każdy może udzielać informacji prasie (dziennikarzom), co wyklucza wydawanie zakazów kontaktów z prasą. Takie zarządzenie byłoby z mocy prawa bezprawne i nieważne15. „Uniemożliwienie czy usiłowanie uniemożliwienia kontaktu z pracownikami, może być potraktowane jako utrudnianie krytyki, w rozumieniu art. 44 prawa prasowego, przewidującego w takim przypadku odpowiedzialność karną”16. Status prawny dziennikarza wyznaczają także szczególne prawa i szczególne obowiązki, które mają zagwarantować należyte wykonywa- nie nałożonych na prasę zadań. Stosownie do postanowień ustawy 13 „Pojęcie informacji należy rozumieć w szerokim tego słowa znaczeniu, jak i opinie, na co wskazuje już sama treść przepisu, który każdemu zapewnia możliwość udzielania informacji prasie zgodnie z zasadą wolności słowa i prawem do krytyki. Z tym ostatnim bowiem zawsze wiąże się subiektywna ocena podmiotu krytykującego, mająca jednak swoje oparcie w dających się udowodnić faktach”, W. Lis, komentarz do art. 5 (w:) Prawo prasowe..., s. 122. 14 E. Ferenc-Szydełko, Prawo prasowe. Komentarz, Warszawa 2010, s. 68. 15 Zob. B. Michalski, Podstawowe problemy..., s. 40. 16 E. Nowińska, Wolność wypowiedzi..., s. 205–206. 24 Pojęcie dziennikarza na gruncie prawa prasowego prasowej dziennikarz ma prawo do uzyskiwania informacji (art. 4 i 11 pr. pras.), do wolności słowa i prawa do krytyki (art. 5 ust. 1 pr. pras.), do zachowania w tajemnicy swojego nazwiska (art. 15 ust. 1 pr. pras.). W parze z prawami przysługującymi dziennikarzowi należy zestawić obowiązki, ponieważ dopiero ich łączne przedstawienie umożliwia kompleksowe spojrzenie na charakter jego pracy i pozwoli określić jego status prawny. Podstawowy katalog obowiązków dziennikarza obejmuje: prawdziwe przedstawianie osób i zjawisk (art. 6 ust. 1 i art. 12 ust. 1 pkt 1 pr. pras.), działanie zgodnie z etyką zawodową i zasadami współżycia społecznego, w granicach określonych przepisami prawa (art. 10 ust. 1 pr. pras.), realizowanie ogólnej linii programowej redakcji, w której jest zatrudniony (art. 10 ust. 2 pr. pras.), zachowanie szczegól- nej staranności i rzetelności przy zbieraniu i wykorzystaniu materiałów prasowych (art. 12 ust. 1 pkt 1 pr. pras.), ochronę dóbr osobistych oraz interesów działających w dobrej wierze informatorów i innych osób, które okazują mu zaufanie (art. 12 ust. 1 pkt 2 pr. pras.), dbanie o po- prawność języka i unikanie używania wulgaryzmów (art. 12 ust. 1 pkt 3 pr. pras.), zakaz kryptoreklamy (art. 12 ust. 2 pr. pras.), zakaz przedsą- dów (art. 13 ust. 1 pr. pras.), zakaz publikowania danych osobowych i wizerunku osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygoto- wawcze lub sądowe, a także danych osobowych i wizerunku innych osób (art. 13 ust. 2 pr. pras.), poddanie autoryzacji dosłownie cytowanej wypowiedzi, która nie była uprzednio publikowana (art. 14 ust. 2 pr. pras.), zachowanie lojalności wobec osób udzielających informacji (art. 14 ust. 3 i 5 pr. pras.), respektowanie prywatnej sfery życia (art. 14 ust. 6 pr. pras.), zachowanie tajemnicy (art. 15 i 16 pr. pras.). Należy zgodzić się, że: „Obowiązki nałożone na dziennikarzy są nie tylko nie- zwykle uciążliwe w praktycznym stosowaniu, przysparzają także wiele trudności sądom w konkretnych rozstrzyganych przez nie przypadkach. Dzieje się tak przede wszystkim dlatego, iż ustawodawca użył wielu zwrotów nieostrych, poddając proces zbierania i wykorzystywania materiałów prasowych samodzielnym, dziennikarskim ocenom, każąc kierować się nakazami o niejasnych konturach, z realizacji których mogą być następnie rozliczani”17. Niezależnie od regulacji prawnych znaczącą grupę obowiązków określają także normy ujęte w formie ko- deksów etyki zawodowej. Normy etyki zawodowej określają, jak z mo- ralnego punktu widzenia powinni zachowywać się dziennikarze, oraz 17 E. Nowińska, Wolność wypowiedzi..., s. 57. 25 Wojciech Lis wyznaczają granice dopuszczalnych zachowań Niedopełnienie tak obowiązków wskazanych w ustawie prasowej, jak i powinności dzien- nikarskich, na które wskazują kodeksy etyki zawodowej, grozi dzienni- karzowi zarówno konsekwencjami prawnymi, jak i zawodowymi, zwłaszcza w sytuacji, w której na skutek ich niedotrzymania powstanie konkretna szkoda. Nierzadko podkreśla się, że dziennikarstwo to nie praca, jak każda inna, świadczona przez pracowników najemnych, ale misja, co w kon- sekwencji ma uzasadniać uznanie go nie tylko za wolny zawód, ale także za zawód zaufania publicznego. Za takim pojmowaniem dzienni- karstwa ma przemawiać art. 10 ust. 1 pr. pras., który podkreśla, że za- daniem dziennikarza jest służba społeczeństwu i państwu18. Niestety ani pojęcie wolnego zawodu ani pojęcie zawodu zaufania publicznego nie posiadają definicji legalnej. W doktrynie podkreśla się, że wolny zawód charakteryzuje się tym, że wykonywany jest osobiście, stanowiąc zespół czynności o charakterze twórczym, wymagający odpowiednich kwalifikacji zawodowych, zapewniający źródło utrzymania, istnienie szczególnej więzi łączącej osobę wykonującą taki zawód z kontrahentem, opartej na wzajemnym zaufaniu, samodzielnością zawodową, ponosze- niem szczególnej odpowiedzialności za ewentualne zaniedbania i szkody wyrządzone osobie trzeciej, posiadania odpowiednio wysokich kwalifikacji etycznych i zawodowych, wreszcie istnienia korporacji za- wodowej zdolnej do określania zbioru zasad etycznego postępowania, gotowej strzec niezależności zawodu oraz sprawować nadzór nad jego 18 „Nie budzi wątpliwości, że chodzi tu o społeczeństwo polskie i interes państwa polskiego. Społeczeństwo polskie obejmuje zbiór ludzi ukształtowany historycznie, o wspólnej kulturze, odwołujących się do takich samych wartości, posługujących się ję- zykiem polskim, zamieszkujących na terytorium Państwa Polskiego, mających poczucie wspólnej tożsamości, oddziałujących na siebie w społecznie strukturalizowanej sieci wzajemnych powiązań. Państwo Polskie to z kolei określona granicami przestrzeń, roz- ciągająca się od Bałtyku po Tatry i od Bugu po Odrę. Realizując tak określone zadania dziennikarz ma obowiązek działania zgodnie z etyką zawodową i zasadami współżycia społecznego, w granicach określonych przez prawo”, W. Lis, komentarz do art. 10 (w:) Prawo prasowe..., s. 186. „Zwrócić należy uwagę na trudności związane z koniecznością jednoczesnego łączenia służby społeczeństwu ze służbą państwu (art. 10 ust. 1 pr. pras.). Ustawodawca zdaje się nie dopuszczać możliwości powstania konfliktu interesów między służbą państwu a służbą społeczeństwu. W praktyce jednak takie konflikty mogą zaistnieć, chociaż cele państwa jako organizacji nie powinny być w demokratycznym państwie sprzeczne z aspiracjami obywateli tego państwa, a więc z dążeniami społeczeństwa”, J. Sobczak, Prawo prasowe..., s. 329–330. 26 Pojęcie dziennikarza na gruncie prawa prasowego prawidłowym wykonywaniem19. Z kolei, w odniesieniu do pojęcia za- wodu zaufania publicznego podkreśla się, że jego wyróżnikiem jest m.in. zdystansowanie się od pogoni za zyskiem i wykonywanie go w celu zaspokojenia interesu publicznego20. W praktyce zwykło się go rozumieć jako służenie ogółowi, stawianie interesu publicznego przed interesem prywatnym. Wiele ze wskazanych elementów niewątpliwie właściwych jest dziennikarstwu. Jednakże na gruncie obowiązującego prawa brak jest podstaw do stwierdzenia, że dziennikarz wykonuje wolny zawód lub że jest to zawód zaufania społecznego. Jest tak co najmniej z kilku powodów, do których należy zaliczyć przede wszystkim brak obowiązku przynależności do korporacji zawodowej warunkującej wykonywanie zawodu dziennikarza oraz brak wymogu posiadania od- powiednio wysokich kwalifikacji zawodowych poświadczonych ukoń- czeniem studiów wyższych lub odbyciem praktyki zawodowej. Takie zaś wykształcenie i przygotowanie jest niezbędne, w świetle doktryny, przedstawicielom wolnego zawodu21. W kontekście uwag dotyczących określenia charakteru zawodu dziennikarskiego, bardzo ważnym problemem jest sprawa reglamentacji dostępu do zawodu w ogóle, a do wolnego zawodu i zawodu zaufania publicznego w szczególności. W doktrynie zauważa się, że utrudnienia w dostępie do zawodu mogą mieć charakter materialnoprawny i doty- czyć sfery podmiotowej (może to być wymóg posiadania obywatelstwa polskiego, ukończenia określonego wieku, posiadania pełnej zdolności do czynności prawnych, odpowiedniego stanu zdrowia). Wymagania o charakterze podmiotowym mogą dotyczyć także posiadania kwalifi- kacji zawodowych, odpowiedniego wykształcenia, zdania egzaminu, znajomości języków obcych. Bardzo ważne są także wymagania o cha- rakterze etyczno-moralnym, chociaż w praktyce bywają one mało pre- cyzyjne i dość niejasne. Istnieją oczywiście zawody, do których wyko- nywania potrzebna jest decyzja organu administracji państwowej, oraz takie, do których dostęp wyznacza (limituje) korporacja zawodowa22. 19 Zob. K. Wojtczak, Zawód i jego prawna reglamentacja. Studium z zakresu mate- rialnego prawa administracyjnego, Poznań 1999, s. 84–102. 20 Zob. W.J. Wołpiuk, Zawód zaufania publicznego z perspektywy prawa konstytu- cyjnego (w:) Zawody zaufania publicznego a interes publiczny – korporacyjna reglamen- tacja versus wolności wykonywania zawodu, Warszawa 2002. 21 Zob. M. Siwicki, Dziennikarz w ujęciu ustawy prawo prasowe – problematyka terminologiczna, M. Praw. 2012, nr 20. 22 Zob. J. Sobczak, Prawo prasowe..., s. 337. 27 Wojciech Lis Zadaniem samorządu zawodowego jest jednak nie tyle eliminowanie czy niwelowanie partykularnych interesów osób wykonujących zawód zaufania publicznego, ile próba ich uzgodnienia z interesem publicznym. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że może to pociągać za sobą ko- nieczność wprowadzenia całego szeregu ograniczeń zarówno w zakresie wolności wykonywania zawodu, jak i wolności podejmowania działal- ności gospodarczej, jeżeli z taką działalnością wykonywanie zawodu miałoby się wiązać. Samorządem zawodowym jest tylko taki, który nie zajmuje się wyłącznie ochroną interesów indywidualnych i zbiorowych swoich członków, lecz także sprawuje nadzór nad należytym i sumien- nym wykonywaniem zawodu oraz ustanawia obowiązujące zasady etyki i deontologii tego zawodu, a także współpracuje z odpowiednimi szkołami wyższymi i towarzystwami naukowymi w zakresie kształcenia i przygotowania zawodowego. Należyte wykonywanie funkcji samorzą- du zawodowego wymaga zapewnienia mu możliwości nie tylko decy- dowania o tym, kto może wykonywać dany zawód, ale także kontrolo- wania sposobu jego wykonywania23. Dziennikarze nie posiadają samo- rządu zawodowego, który pozwalałby mu na kontrolowanie sposobu wykonywania zawodu, określał zasady etyczne obowiązujące jego członków, decydował o wykluczeniu z korporacji zawodowej. Sytuacja taka być może wynika z faktu, że dziennikarze nie chcą zaakceptować tego, że samorząd zawodowy z istoty współdziała z państwem, spełniając określone funkcje publiczne. „Samorząd zawodowy to przecież nic in- nego jak zdecentralizowana forma wykonywania administracji publicz- nej. Innymi słowy – samorząd ma charakter subsydiarny w stosunku do administracji publicznej. W sytuacji, kiedy nie ma misji publicznej, nie ma też powodu i podstawy, aby ustanawiać korporację zawodową (korporację prawa publicznego)”24. Pomimo trudności związanych z określeniem charakteru zawodu dziennikarskiego, z uwagi na zadania postawione przed prasą, której dziennikarz jest podstawowym elementem, trudno kwalifikować go wyłącznie jako pracownika najemnego. Wskazuje na to obowiązek re- alizowania ogólnej linii programowej25, który ogranicza swobodę wy- 23 Zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 maja 2001 r., K 37/00, OTK 2001, nr 4, poz. 86. 24 J. Sobczak, Prawo prasowe..., s. 338. 25 „Linia programowa to wynikające z preferencji światopoglądowych wydawcy założenie ideowe i programowe realizowane w działalności prasowej określonej redakcji, mające swe odbicie w treści publikowanych materiałów”, L. Jaskuła, Linia programowa 28 Pojęcie dziennikarza na gruncie prawa prasowego powiedzi dziennikarza oraz stawia go przed koniecznością dokonywania wyborów etyczno-moralnych w sytuacjach konfliktu osobistych prze- konań z linią programową redakcji, w której jest zatrudniony. Obowią- zek przestrzegania ogólnej linii programowej redakcji determinuje bowiem działalność dziennikarzy, którzy realizując określoną w niej ideologię, zmuszeni są do przedstawiania podejmowanych tematów w ściśle określony sposób, uwarunkowany wymaganiami wynikającymi z preferencji ideowych wyrażonych w linii programowej26. Nie można jednak nie zauważyć, że dziennikarstwo wiąże się jednak z czymś więcej niż tylko z wykonywaniem pracy nakładczej. Wskazują na to postano- wienia art. 10 ust. 1 pr. pras., zgodnie z którym zadaniem dziennikarza jest służba społeczeństwu i państwu. Przy czym zarówno służba społe- czeństwu, jak i państwu, powinna być realizowana z jednakowym zaan- gażowaniem. Skoro zadaniem dziennikarza jest służba, to tym samym ustawodawca dostrzega jednak w dziennikarzu osobę obdarzoną pewną misją. Pełnienie służby oznacza pełne oddanie się określonemu zawodowi, pełne zaangażowanie się w wykonywaną pracę. „Służba to znacznie więcej niż zwykła, staranna i profesjonalna praca. Powinna charaktery- zować się nie tylko zgodnością z prawem i technicznymi standardami profesjonalnymi. Służba to wykonywanie określonej misji, ze szczegól- nym zaangażowaniem, oddaniem; zakłada postępowanie, którego zasa- dy, metodykę determinuje nadrzędny cel wysokiej rangi”27. Owo szczególne zaangażowanie, oddanie „wyraża się w pozytywnym zaan- gażowaniu psychicznym i dyspozycyjności, w traktowaniu tego zaanga- żowania jako niewątpliwej wartości, służącej realizacji określonych, wyższych celów społecznych”28. W takim rozumieniu służba to wyższy stopień zaangażowania zawodowego niż tylko związane z wykonywa- niem zawodu świadczenie pracy. Z jednej strony wiążą się z tym szczególne przywileje i wzmożona ochrona prawna, z drugiej natomiast podwyższony pułap wymagań i surowsza odpowiedzialność prawna za uchybienie obowiązkom. Poprzez podniesienie zadań dziennikarza do miana służby prawodawca chciał podkreślić jego szczególną rolę w życiu w prawie prasowym – element zbędny czy potrzebny? (w:) Wolność w mediach – między poprawnością a odpowiedzialnością, M. Dróżdż (red.), Tarnów 2010, s. 146. 26 Zob. W. Lis, komentarz do art. 10 (w:) Prawo prasowe..., s. 204. 27 B. Kosmus, komentarz do art. 10 (w:) Prawo prasowe. Komentarz, B. Kosmus, G. Kuczyński (red.), Warszawa 2011, s. 151. 28 E. Ferenc-Szydełko, Prawo prasowe..., s. 90. 29 Wojciech Lis publicznym. Chociaż odgrywa on istotną rolę w życiu publicznym, to jednak w obecnej rzeczywistości określanie zawodu dziennikarza jako misji, powołania czy służby uważam za mocno przesadzone. Trudno mówić o misji, jaką dziennikarz ma do spełnienia, skoro jego obowiąz- kiem, wynikającym ze stosunku pracy, jest realizowanie ustalonej w statucie lub regulaminie redakcji, w której jest zatrudniony, jej ogólnej linii programowej. Dziennikarz zobowiązany jest zatem prezen- tować albo przynajmniej respektować poglądy i idee osób, czy grup, od których jako pracownik jest zależny. Podejmowane przez nich działania mają natomiast przyciągnąć czytelnika, zwiększyć sprzedaż, pokonać konkurencję i przyczynić się do sukcesu rynkowego. Takie sformułowanie obowiązków dziennikarskich rozwiewa wszelkie wątpli- wości związane z misyjnością tego zawodu. O misji można mówić, co najwyżej, w odniesieniu do redakcji, w której dziennikarz jest zatrud- niony i której musi pozostać wierny z uwagi na zobowiązania wynika- jące ze stosunku pracy. Redakcja, która ma wyraźnie określony profil i sprecyzowany cel rzeczywiście może pełnić swoistą misję, przekonując innych do swoich racji i dążąc tym samym do uzyskania wpływu na kształt rzeczywistości. Z pełnieniem misji wiąże się także szczególna odpowiedzialność za przekazywane treści i sposób ich prezentacji, nie tylko i nie tyle prawna, co zawodowa. Dziennikarze bardzo silnie oddziaływują bowiem na sposób myślenia, na światopogląd, osąd rzeczywistości, przyjmowane postawy i dokonywane wybory. Ich działania nie pozostają obojętne dla odbiorców przekazywanych przez nich informacji czy opinii. Dziennikarze ponoszą odpowiedzialność za społeczne skutki przekazy- wanych informacji, ponieważ każda informacja, bez względu na jej merytoryczną wartość i sposób prezentacji, jest także formacją odbiorcy, nierzadko decydującą o podejmowanych przez niego decyzjach, przyj- mowanych postawach, sposobie zachowania czy rozumienia świata. Każda informacja ma dla jej odbiorcy ogromne znaczenie, tym bardziej jeżeli uwzględni się fakt, że żadna informacja, która dociera do opinii publicznej, nie jest przypadkowa, ale ostateczną postać przybiera w wyniku ścierania się ze sobą różnych ideologii, interesów, osobowości i zależności istniejących pomiędzy tymi, którzy decydują o udostępnie- niu jej publiczności. Dlatego od dziennikarzy wymaga się szczególnie wysokich kwalifikacji moralnych i zawodowych. Jest to jednak postulat o charakterze życzeniowym. „Mnogość instytucji i kodeksów etycznych 30 Pojęcie dziennikarza na gruncie prawa prasowego służących poszanowaniu zasad etyki dziennikarskiej i ich egzekucji świadczy, że są to problemy, z którymi trudno się uporać”29. Z pojęciem dziennikarza wiążą się także pojęcia redaktora i redak- tora naczelnego, co wynika z faktu, że każdy redaktor naczelny jest re- daktorem i w konsekwencji dziennikarzem, ponieważ każdy redaktor jest dziennikarzem, z tym że zasada ta ma charakter jednokierunkowy z uwagi na to, że nie każdy dziennikarz jest redaktorem, a tym bardziej redaktorem naczelnym. Redaktorem jest dziennikarz decydujący lub współdecydujący o publikacji materiałów prasowych, czyli posiadający uprawnienia do samodzielnego lub kolegialnego uczestniczenia w procesie decyzyjnym rozstrzygającym o całokształcie działalności redakcji (art. 7 ust. 2 pkt 6 pr. pras.), tym samym mający rzeczywisty wpływ na zawartość merytoryczną dziennika lub czasopisma. W tym sensie redaktorem będzie zarówno redaktor wydania (redaktor prowa- dzący), czyli osoba decydująca o zawartości określonego wydania (ko- lejnego numeru) oraz dziennikarz pełniący funkcję szefa działu czy dodatku regionalnego30. Wyodrębnienie tej kategorii wynika ze względu na szczególną odpowiedzialność prawną redaktora, decydującego o publikacji materiału prasowego. „Niezależnie bowiem od sytuacji, kiedy redaktor odpowiada jako autor, istnieje odpowiedzialność za dopuszczenie do zaistnienia szkody w wyniku braku nadzoru lub przekroczenia uprawnień (art. 49a pr. pras.). Chodzi tu głównie o wybór dziennikarza odpowiedniego do opracowania materiału prasowego, zapewnienie mu niezbędnej pomocy, przygotowanie tekstu do publika- cji, względnie zlecenie dodatkowych czynności sprawdzających”31. W świetle postanowień ustawy nie budzi zatem wątpliwości, że każdy redaktor jest dziennikarzem, wątpliwości powstają natomiast przy określeniu statusu prawnego redaktora naczelnego. W tym przy- padku: „Należy podzielić stanowisko doktryny co do tego, że ilekroć prawo prasowe mówi o «redaktorze», uwzględnia też w tym przypadku redaktora naczelnego – ale nie odwrotnie, gdyż niektóre przepisy ustawy adresowane są wyłącznie do redaktora naczelnego”32. Redaktor 29 Tamże, s. 91. 30 Zob. Ł. Syldatk, komentarz do art. 7 (w:) Prawo prasowe..., s. 130; J. Sobczak, Prawo prasowe..., s. 340; B. Michalski, Podstawowe problemy..., s. 36; L. Szot, Wolność dziennikarzy..., s. 93. 31 T. Kononiuk, Struktury podmiotowe tworzące media (w:) Problemy prawne zawodu dziennikarskiego, T. Kononiuk, B. Michalski, Warszawa 1998, s. 13–14. 32 J. Sobczak, Prawo prasowe..., s. 721; B. Michalski, Podstawowe problemy..., s. 77. 31 Wojciech Lis naczelny to osoba posiadająca uprawnienia do decydowania o całokształ- cie działalności redakcji, która w związku z tym ma prawo do: 1) zablo- kowania każdego materiału prasowego; 2) nakazania podległym dziennikarzom podjęcia określonego tematu; 3) kreowania linii progra- mowej; 4) podejmowania decyzji w sprawach personalnych33. Z uprawnieniami tymi łączy się odpowiedzialność za treść publikowa- nych materiałów prasowych, za sprawy kadrowe, redakcyjne i finansowe redakcji34. Redaktor naczelny nabywa uprawnienia do kierowania redakcją z chwilą powołania go na to stanowisko. Redaktora naczelnego powo- łuje i odwołuje wydawca, organ założycielski wydawnictwa lub inny właściwy organ (art. 25 ust. 5 pr. pras.). W obrębie redakcji może funkcjonować wyłącznie jeden redaktor naczelny, który jednoosobowo kieruje pracą redakcji, decyduje o całokształcie działalności redakcji i za tę działalność ponosi odpowiedzialność. Bliższe skonkretyzowanie obowiązków redaktora naczelnego i wymogów, jakie powinien spełniać, określa art. 25 pr. pras. W aspekcie pozytywnym: „Redaktorem naczel- nym dziennika lub czasopisma może być osoba, która ma pełną zdol- ność do czynności prawnych, posiada obywatelstwo polskie i nie jest pozbawiona praw publicznych” (art. 25 ust. 2 pr. pras.), w aspekcie negatywnym: „Redaktorem naczelnym dziennika lub czasopisma nie może być osoba skazana za zbrodnie przeciwko podstawowym intere- som politycznym i gospodarczym Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej35, 33 Zob. Ł. Syldatk, komentarz do art. 7 (w:) Prawo prasowe..., s. 131. 34 „Konsekwencją, ustalonych w art. 25 pr. pras., kompetencji redaktora naczelnego są dalsze unormowania powierzające redaktorowi naczelnemu obowiązek lub prawo odmowy publikacji sprostowania lub odpowiedzi (art. 33 ust. 1 i 2 pr. pras.), nakazujące właśnie jemu przekazanie niezwłocznie pisemnego zawiadomienia wnioskodawcy o od- mowie takiej publikacji (art. 33 ust. 3 pr. pras.), zobowiązujące go do publikowania ko- munikatów urzędowych, prawomocnych wyroków i ogłoszeń sądu lub innego organu państwowego oraz listów gończych (art. 34 i 35 pr. pras.). Dalszym skutkiem unormowań, zawartych w art. 25 pr. pras., jest to, że redaktor naczelny ponosi w pierwszej kolejności odpowiedzialność cywilną i karną za treść materiałów redakcyjnych, ewentualne naru- szenie zawartością tych materiałów dóbr osobistych, za odmowę publikacji sprostowania lub odpowiedzi czy wreszcie za opublikowanie materiału prasowego zawierającego zna- miona przestępstwa”, J. Sobczak, Prawo prasowe..., s. 717. 35 Kodeks karny z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) nie zna przestępstw przeciwko podstawowym interesom politycznym i gospodarczym, o których mowa, a które były stypizowane w nieobowiązującym już rozdziale XIX ustawy z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 13, poz. 94 z późn. zm.), natomiast wskazuje przestępstwa przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej stypizowane w rozdziale 32 Pojęcie dziennikarza na gruncie prawa prasowego jeżeli nie upłynął okres 10 lat od zakończenia odbywania kary, oraz osoba skazana za występki tego samego rodzaju, jeżeli nie upłynął okres 3 lat od zakończenia odbywania kary, osoba skazana za przestępstwo popełnione z niskich pobudek, a także osoba, która co najmniej trzy- krotnie była karana za przestępstwa określone w ustawie – Prawo pra- sowe. Organ rejestracyjny w uzgodnieniu z Ministrem Spraw Zagranicz- nych może zwolnić redaktora naczelnego od wymogu posiadania oby- watelstwa polskiego” (art. 25 ust. 3 pr. pras.)36. „Wolą ustawodawcy jest, ażeby redaktor naczelny regularnie decydował o kształcie kierowa- nego przez siebie periodyku. Tym samym ustawodawca wymaga od redaktora naczelnego, aby ten wywierał rzeczywisty i ustawiczny wpływ na zawartość periodyku”37. Tym bardziej, że to on ponosi odpowiedzial- ność za treść przygotowywanych przez redakcję materiałów prasowych oraz za sprawy redakcyjne i finansowe redakcji w granicach określonych w statucie lub właściwych przepisach. Jest również zobowiązany do dbania o poprawność języka materiałów prasowych oraz przeciwdzia- łania jego wulgaryzacji (art. 25 ust. 4 pr. pras.). „Redaktor naczelny, z jednej strony, zawsze może wpłynąć na ukazanie się i kształt każdej publikacji, a z drugiej strony, obowiązany jest wprowadzić w redakcji takie standardy, procedury i system kontroli przestrzegania prawa oraz zasad etyki zawodowej, by do publikacji bezprawnych nie dochodziło. Uchybiając tym ogólnym i szczególnym obowiązkom, musi się liczyć XVII oraz przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu stypizowane w rozdziale XXXVI. Należy podkreślić, że ustawodawca, z niezrozumiałych powodów, posługuje się wciąż nieobowiązującym już określeniem Polska Rzeczpospolita Ludowa na oznaczenie państwa polskiego, chociaż od nowelizacji Konstytucji RP zmieniającej tę nazwę na Rzeczpospolita Polska upłynęło już ponad 20 lat i w ciągu tego okresu 20 razy nowelizował ustawę prasową (ostatnio ustawą z dnia 10 maja 2013 r. o zmianie ustawy – Prawo pra- sowe, Dz. U. poz. 771). 36 „Ustawodawca, wymieniając przestępstwa, których popełnienie uniemożliwia objęcie funkcji redaktora naczelnego dziennika lub czasopisma, podzielił je niejako na trzy grupy dyskwalifikujące do objęcia tych funkcji z różnych przyczyn. Do pierwszej zaliczył czyny dyskwalifikujące dziennikarza jako obywatela (przestępstwa przeciwko podstawowym interesom gospodarczym i politycznym Polski). Do drugiej zakwalifikował czyny poddające w wątpliwość morale dziennikarza (przestępstwa z niskich pobudek), do trzeciej wreszcie te czyny, które stawiają pod znakiem zapytania jego sprawność za- wodową (przestępstwa wymienione w prawie prasowym)”, J. Sobczak, Prawo prasowe..., s. 720. 37 Ł. Syldatk, komentarz do art. 25 (w:) Prawo prasowe..., s. 339. 33 Wojciech Lis z odpowiedzialnością prawną”38. Przyjęte rozwiązanie uzasadnia więc skonstruowanie domniemania faktycznego, opartego na zasadach lo- gicznego rozumowania, że redaktor naczelny, ze względu na posiadany zakres kompetencji, jest osobą, która odpowiada za opublikowanie materiału prasowego. Redakcja to jednostka organizacyjna działalności wydawniczej, skupiająca dziennikarzy i redaktorów, którą kieruje redaktor naczelny. Redakcja organizuje proces przygotowywania (zbierania, oceniania i opracowywania) materiałów przeznaczonych do publikacji w prasie (art. 7 ust. 2 pkt 8 pr. pras.). W doktrynie redakcję definiuje się jako zespół pracowników dziennika lub czasopisma, zajmujących się zbiera- niem, pisaniem, planowaniem, ocenianiem, opracowaniem i przygoto- waniem do składu materiałów prasowych. Podnosi się, że w skład re- dakcji wchodzi zwykle kilka działów, z którymi związani są dziennika- rze. Podkreśla się także postępującą specjalizację w ramach redakcji, co oznacza, że są w niej dziennikarze zajmujący się tylko zbieraniem informacji, tylko pisaniem, czy tylko redagowaniem. Członkami redakcji bywają także korespondenci zagraniczni, których kontakt z redakcją bardzo często ogranicza się wyłącznie do kontaktu pośredniego. Redak- cja skupia także osoby, które nie są dziennikarzami, wykonujące czyn- ności o charakterze technicznym i administracyjnym (adiustatorów, grafików, korektorów, maszynistów, teletypistów, pracowników sekre- tariatu)39. Redakcja koncentruje się na redagowaniu, czyli na czynnościach dziennikarskich, mających na celu wytworzenie dziennika lub czasopis- ma, a sprowadzających się do ustalenia jego treści i kształtu w celu rozpowszechniania. Redagowaniem jest zespół czynności, których celem jest przygotowanie materiału prasowego, obejmujących jego meryto- ryczną i formalną ocenę oraz adiustację stylistyczną, gramatyczną, or- tograficzną i interpunkcyjną, czasem także opracowanie techniczno-ty- pograficzne. Ocena merytoryczna i formalna polega na sprawdzeniu zgodności tez zawartych w materiale z linią programową redakcji, zweryfikowaniu prawdziwości przywołanych faktów, prześledzeniu 38 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 10 kwietnia 2013 r., VI ACa 1347/12, LEX nr 1331148; zob. także wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2002 r., IV CKN 925/00, OSP 2003, nr 5, poz. 60 oraz z dnia 20 lutego 2004 r., I CK 339/03, LEX nr 196605. 39 Zob. M. Zaremba, Prawo prasowe. Ujęcie praktyczne, Warszawa 2007, s. 32; J. Sobczak, Prawo prasowe..., s. 342. 34 Pojęcie dziennikarza na gruncie prawa prasowego logiczności całej konstrukcji myślowej prowadzącej do przedstawionych wniosków. Do innych czynności związanych z redagowaniem można zaliczyć uzgodnienie tytułu tekstu (nagłówka) oraz leadu, zadbanie o jego grafikę oraz wygląd typograficzny. W procesie redagowania ocenia się także materiał ilustracyjny40. Reasumując, trafnie podkreśla się w doktrynie, że „zawód dzienni- karza w Polsce znajduje się na rozdrożu i albo spadnie on do pozycji intelektualnie sprawnego pracownika najemnego, dającego swoje zdolności pracodawcy, gotowego tworzyć zgodnie z jego wskazaniami i wytycznymi albo osiągnie status zawodu zaufania publicznego”41. Żeby zapewnić mu taki status, na co pośrednio wskazują przyznane mu prawa i obowiązki, należy postulować zmianę definicji ustawowej pojęcia dziennikarza poprzez jej doprecyzowanie i uściślenie. Wydaje się, że wskazane byłoby uznanie za dziennikarza osoby, która faktycznie wykonuje ten zawód, która jest związana z redakcją na podstawie umowy o pracę lub jakiejkolwiek innej umowy zobowiązującej do działania na rzecz i z upoważnienia redakcji, która realizuje wynikające stąd obowiązki w sposób efektywny i systematyczny, a działalność taka stanowi jej podstawową aktywność w płaszczyźnie zawodowej. Z uwagi na przenikanie do środowiska dziennikarzy osób przypad- kowych, które nie posiadają odpowiednich predyspozycji, co jest związane chyba z nazbyt liberalnym otwarciem się na „świeżą krew”, których działalność prowadzi nierzadko tylko do obniżenia poziomu przygotowywanych materiałów prasowych i w konsekwencji do zaprze- paszczenia depozytu zaufania społecznego, należałoby wymagać od dziennikarzy posiadania stosownej wiedzy teoretycznej oraz praktycz- nych umiejętności. Szczególną rolę w zakresie określenia kryteriów kształcenia przyszłych dziennikarzy i sposobu wykonywania obowiąz- ków dziennikarskich powinny odgrywać stowarzyszenia dziennikarskie, pełniące rolę samorządu zawodowego, wzorowanego na tych, które posiadają lekarze, adwokaci, architekci itd. W związku z tym można rozważyć obowiązek przynależności do stowarzyszenia dziennikarskiego (korporacji zawodowej), które przecież z powodzeniem funkcjonują i sprawdzają się w innych państwach, na przykład we Włoszech czy Wielkiej Brytanii, którym trudno zarzucić, że działają przeciwko swo- bodzie wypowiedzi i wolności prasy. Wydaje się, że posiadanie własnego 40 Zob. B. Garlicki, Metodyka dziennikarska, Kraków 1984. 41 J. Sobczak, Prawo prasowe..., s. 337. 35 Wojciech Lis samorządu zawodowego nie tylko zapewniłoby odpowiedni profesjo- nalizm w obrębie środowiska i w konsekwencji wysoki poziom mate- riałów prasowych, ale także wzmocniłoby pozycję dziennikarzy jako osób wykonujących zawód zaufania publicznego oraz wzmocniłoby ich niezależność wobec wydawców i właścicieli, chroniąc ich interesy i stanowiąc dla nich naturalną przeciwwagę. Bibliografia Akty normatywne Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) z późn. zm.) Ustawa z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe (Dz. U. Nr 5, poz. 24 Ustawa z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1422) Orzecznictwo Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 maja 2001 r., K 37/00, Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2002 r., IV CKN 925/00, Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2004 r., I CK 339/03, LEX OTK 2001, nr 4, poz. 86 OSP 2003, nr 5, poz. 60 nr 196605 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 10 kwie
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Status prawny dziennikarza
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: