Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00342 005666 18441108 na godz. na dobę w sumie
Status prawny funkcjonariusza publicznego. Ochrona - obowiązki - odpowiedzialność - ebook/pdf
Status prawny funkcjonariusza publicznego. Ochrona - obowiązki - odpowiedzialność - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 222
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8198-333-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Pojęcie „funkcjonariusz publiczny' bywa różnorodnie interpretowane. Na gruncie prawa polskiego oznacza osobę, której działalność, rodzaj wykonywanych zadań albo forma organizacyjnoprawna, w ramach której podejmuje aktywność, w szczególności rodzaj podmiotu, w imieniu którego działa oraz charakter umocowania pozostaje w związku z działalnością państwa i realizacją zadań władzy publicznej. Niniejsza publikacja stanowi kompleksowe opracowanie dotyczące statusu prawnego funkcjonariusza publicznego, jego ochrony prawnej, a także obowiązków i odpowiedzialności prawnej.

Komentarz zawiera omówienie zagadnień takich jak: zakres pojęcia „funkcjonariusz publiczny' (w prawie UE, krajowym, cywilnym, administracyjnym, karnym); rozróżnienie pojęć „funkcjonariusz publiczny' i „osoba pełniąca funkcje publiczne' oraz „osoba publiczna'; zakres obowiązków i uprawnień funkcjonariuszy publicznych, obejmujący m.in. służbę społeczeństwu i państwu; zdefiniowanie słusznego interesu obywateli oraz interesu publicznego; zasady regulujące tok postępowania administracyjnego (w tym m.in. zasady: praworządności organu administracji publicznej, prawdy obiektywnej, czynnego udziału stron w postępowaniu, dwuinstancyjności postępowania, trwałości decyzji administracyjnej, przekonywania, szybkości i prostoty postępowania); postępowanie wykroczeniowe i karne; uprawnienia funkcjonariuszy publicznych; stosunek zatrudnienia funkcjonariuszy publicznych; odpowiedzialność dyscyplinarna i karna funkcjonariuszy publicznych.

Publikacja została przygotowana z myślą o funkcjonariuszach publicznych, zatrudnionych w formacjach mundurowych, cywilnych, a także o żołnierzach. Stanowi również nieodzowną pomoc dla praktyków prawa, w tym adwokatów, sędziów, prokuratorów, radców prawnych. Niewątpliwie jest nieocenioną bazą wiedzy dla aplikantów oraz studentów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Funkcjonariusz publiczny – zakres pojęcia § 1. Pojęcie funkcjonariusza publicznego w prawie UE Pojęcie funkcjonariusza publicznego posiada znaczenie normatywne za- równo w krajowym, jak i ponadnarodowym systemie prawa. Należy przez to rozumieć, że sposób definiowania pojęcia „funkcjonariusza publicznego” w prawie stanowionym, w szczególności w prawie cywilnym, karnym i admi- nistracyjnym, wywołuje skutek prawo kształtujący, modelując w sposób od- mienny sytuację prawną osób objętych zakresem tego pojęcia i różnicując ją względem sytuacji osób nieposiadających takiego statusu. Zarazem jednak w prawie ponadnarodowym pojęcie to jest używane często w sposób intu- icyjny. Pomimo zatem powszechnego używania tego pojęcia zarówno w treści aktów prawnych, jak i w orzecznictwie sądów oraz trybunałów międzynaro- dowych, a także wysiłków podejmowanych przez unijnego prawodawcę w kie- runku doprecyzowania treści tego pojęcia, bywa ono różnorodnie interpreto- wane. Na gruncie prawa ponadnarodowego termin ten jest rozumiany bardzo szeroko i obejmuje w szczególności osoby zatrudnione w instytucjach władzy publicznej, w tym pracowników umysłowych w publicznych instytucjach edu- kacyjnych, a także członków sił zbrojnych oraz przedstawicieli służb odpowie- dzialnych za utrzymanie porządku i bezpieczeństwa publicznego1. Odwołując się do sposobu interpretowania tego pojęcia na gruncie prawa administracyj- nego w ujęciu zaproponowanym w Traktatach Europejskich2 oraz Karcie Praw 1 Na brak definicji legalnej pojęcia funkcjonariusza publicznego w regulacjach ponadnaro- dowych zwraca uwagę I.C. Kamiński (zob. I.C. Kamiński, Ograniczenia swobody wypowiedzi do- puszczalne w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Analiza krytyczna, Warszawa 2010, s. 206). 2 Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2 ze zm.). 1 Rozdział I. Funkcjonariusz publiczny – zakres pojęcia Podstawowych, w szczególności art. 41 KPP gwarantującym prawo do dobrej administracji3 oraz przyjętym przez Parlament Europejski Kodeksie Dobrej Praktyki Administracyjnej, należy przyjąć, że organy UE uznają pojęcie funk- cjonariusza publicznego za zakresowo zbieżne z pojęciem urzędnika. W art. 2 ust. 4 lit. b EKDPA wskazuje się, że „pojęcie «urzędnika» obejmuje urzędników i pozostałych funkcjonariuszy Unii Europejskiej”. Przyjęcie definicji legalnej tego pojęcia na gruncie prawa UE stało się ko- nieczne ze względu na realizację celów związanych ze zwalczaniem korupcji urzędniczej w organach unijnych i administracji państw UE. Definicja poję- cia funkcjonariusza publicznego została wprowadzona do systemu prawa UE w treści Protokołu Nr 1 do OchrInterFinK. W zawartych w tej konwencji przepisach używa się terminu „funkcjonariusz” na oznaczenie „każdego funk- cjonariusza «wspólnotowego» bądź «krajowego», łącznie z funkcjonariuszami krajowymi innych państw członkowskich”, przy czym termin „funkcjonariusz wspólnotowy” oznacza: „każdą osobę, która jest urzędnikiem lub innym pra- cownikiem zatrudnionym na podstawie umowy o pracę, w rozumieniu regu- laminu pracowniczego urzędników Wspólnot Europejskich albo warunków zatrudnienia innych pracowników Wspólnot Europejskich”, a także „każdą osobę oddelegowaną do Wspólnot Europejskich przez państwa członkowskie lub przez inne organy prywatne bądź publiczne, która pełni takie same funkcje jak pozostali urzędnicy Wspólnoty Europejskiej lub inni pracownicy” (art. 1 ust. 1 lit. a). Wskazuje się, że pojęcie funkcjonariusza wspólnotowego obej- muje także „członków organów utworzonych zgodnie z Traktatami ustana- wiającymi Wspólnoty Europejskie oraz personel takich organów, którzy są traktowani jako funkcjonariusze wspólnotowi w zakresie, w jakim regulamin W art. 228 TFUE upoważniono ERPO do prowadzenia dochodzeń w zakresie niewłaściwego administrowania w instytucjach, organach, urzędach i agencjach unijnych, z wyjątkiem TSUE w zakresie prowadzonych przez niego postępowań sądowych. Każdy obywatel UE ma prawo zgło- sić skargę do ERPO. Skargi mogą zgłaszać również rezydenci, przedsiębiorstwa i stowarzyszenia. 3 Zgodnie z art. 41 ust. 1 KPP: „Każdy ma prawo do bezstronnego i sprawiedliwego rozpa- trzenia swojej sprawy w rozsądnym terminie przez instytucje, organy i jednostki organizacyjne Unii”, zaś w myśl ust. 2 cyt. przepisu: „Prawo to obejmuje: a) prawo każdego do bycia wysłucha- nym, zanim zostaną podjęte indywidualne środki mogące negatywnie wpłynąć na jego sytuację; b) prawo każdego do dostępu do akt jego sprawy, przy poszanowaniu uprawnionych interesów poufności oraz tajemnicy zawodowej i handlowej; c) obowiązek administracji uzasadniania swo- ich decyzji”. Jednocześnie w myśl ust. 3 tego przepisu: „Każdy ma prawo domagania się od Unii naprawienia, zgodnie z zasadami ogólnymi wspólnymi dla praw Państw Członkowskich, szkody wyrządzonej przez instytucje lub ich pracowników przy wykonywaniu ich funkcji”. Ponadto ust. 4 stanowi, że: „Każdy może zwrócić się pisemnie do instytucji Unii w jednym z języków Traktatów i musi otrzymać odpowiedź w tym samym języku”. 2 § 1. Pojęcie funkcjonariusza publicznego w prawie UE pracowniczy urzędników Wspólnot Europejskich albo warunki zatrudnienia innych pracowników Wspólnot Europejskich nie mają wobec nich zastoso- wania” (art. 1 ust. 1 lit. b). W zakresie ustalenia znaczenia pojęcia „funk- cjonariusz krajowy” OchrInterFinK odsyła do przepisów karnych przyjętych w poszczególnych państwach członkowskich. W art. 1 ust. 1 lit. b Protokołu wskazano bowiem, że „określenie «funkcjonariusz krajowy» należy rozumieć w odniesieniu do definicji «funkcjonariusza» lub «funkcjonariusza publicz- nego» w prawie krajowym państwa członkowskiego, w którym dana osoba pełni taką funkcję do celów stosowania prawa karnego tego państwa człon- kowskiego”. W tym samym przepisie uregulowano kwestię ewentualnych ko- lizji w definiowaniu tego pojęcia w normach prawa krajowego poszczególnych państw. Wskazano zatem, że „w przypadku procedur dotyczących funkcjona- riusza państwa członkowskiego, podjętych przez inne państwo członkowskie, to drugie nie jest zobowiązane do stosowania definicji «funkcjonariusza kra- jowego», jeżeli nie jest ona zgodna z jego prawem krajowym” (art. 1 ust. 1 lit. c). Prawodawca europejski dopuszcza zatem istnienie różnych sposobów definiowania tego pojęcia właściwych dla uwarunkowań historycznych i po- litycznych poszczególnych państw. Zarazem jednak – z uwagi na funkcjonal- ność tego pojęcia – uznaje za niezbędne, by zostało ono zdefiniowane w prawie karnym. Prawodawca unijny przyjął, że wystarczającą i miarodajną przesłanką rozstrzygającą o przynależności określonej osoby do grupy funkcjonariuszy publicznych jest istnienie formalnoprawnej więzi tej osoby z organem (pod- miotem, instytucją) realizującym cele publiczne. Nie jest zarazem konieczne, by funkcjonariusz był związany z podmiotem realizującym cele publiczne sto- sunkiem pracy, lecz wystarczające jest także umocowanie wynikające z umowy cywilnej lub upoważnienia, a także status członka organu. Bez znaczenia po- zostaje zatem, czy wykonywanie czynności w imieniu podmiotu publicznego odbywa się odpłatnie, czy też następuje pod tytułem darmym. Polska dokonała w 2004 r. ratyfikacji Konwencji o ochronie interesów fi- nansowych Wspólnot Europejskich4, a jej przepisy – zgodnie z art. 12 ust. 4 4 Ustawa z 22.10.2004 r. o ratyfikacji Konwencji o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich, sporządzonej w Brukseli 26.7.1995 r., Protokołu do Konwencji o ochronie intere- sów finansowych Wspólnot Europejskich z 26.7.1995 r., sporządzonego w Dublinie 27.9.1996 r., Protokołu w sprawie interpretacji w trybie orzeczenia wstępnego przez Trybunał Sprawiedliwo- ści Wspólnot Europejskich Konwencji o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich z 26.7.1995 r., sporządzonego w Brukseli 29.11.1996 r., oraz Drugiego Protokołu do Konwencji o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich z 26.7.1995 r., sporządzonego w Bruk- seli 19.6.1997 r. (Dz.U. Nr 273, poz. 2699). 3 Rozdział I. Funkcjonariusz publiczny – zakres pojęcia OchrInterFinK – weszły w życie w stosunku do Rzeczypospolitej Polskiej 8.12.2008 r.5. Należy podkreślić, że w przypadku wszystkich państw człon- kowskich UE konwencja ta została w lipcu 2019 r. zastąpiona dyrektywą 2017/13716. Prawodawca unijny powrócił w dyrektywie 2017/1371 do stosowania ter- minu „urzędnik publiczny”, którego zakresem objęte zostały pojęcia „urzęd- nika unijnego” oraz „urzędnika krajowego” (art. 1 ust. 1 lit. a), przy czym de- finicje te pozostają zbieżne z zakresem pojęcia „funkcjonariusza publicznego”, „funkcjonariusza wspólnotowego” oraz „funkcjonariusza krajowego”, którym posługiwał się prawodawca w treści art. 1 ust. 1 lit. a i b OchrInterFinK (Proto- kołu sporządzonego na podstawie artykułu K.3). Zarazem jednak prawodawca unijny dokonuje doprecyzowania sposobu, w jaki należy delimitować katego- rię „urzędników publicznych”, a zatem grupę osób, które – w myśl przepisów dyrektywy 2017/1371 – mogą stanowić podmiot albo przedmiot opisanych w niej przestępstw związanych z działalnością naruszającą interesy finansowe UE7. Sposób definiowania statusu urzędnika publicznego ma kluczowe znacze- nie dla zapewnienia skuteczności ścigania, wykrywania i karania za przestęp- stwa opisane w dyrektywie 2017/1371, które mają charakter indywidualny, al- bowiem zarzut popełnienia przestępstwa na szkodę interesów finansowych UE może zostać przedstawiony – co do zasady – urzędnikowi publicznemu. Inte- resom finansowym UE mogą szkodzić określone rodzaje zachowań urzędnika 5 Oświadczenie rządowe z 21.7.2009 r. w sprawie mocy obowiązującej Konwencji o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich, sporządzonej w Brukseli 26.7.1995 r., Protokołu do Konwencji o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich z 26.7.1995 r., sporzą- dzonego w Dublinie 27.9.1996 r., Protokołu w sprawie interpretacji w trybie orzeczenia wstęp- nego przez Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich Konwencji o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich z 26.7.1995 r., sporządzonego w Brukseli 29.11.1996 r., oraz Drugiego Protokołu do Konwencji o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich z 26.7.1995 r., sporządzonego w Brukseli 19.6.1997 r. (Dz.U. Nr 208, poz. 1604). 6 W myśl art. 16 dyrektywy 2017/1371: „Konwencję o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich z dnia 26 lipca 1995 r., w tym protokoły do tej konwencji z dnia 27 września 1996 r., 29 listopada 1996 r. i 19 czerwca 1997 r., zastępuje się niniejszą dyrektywą ze skutkiem od dnia 6 lipca 2019 r. w stosunku do państw członkowskich związanych niniejszą dyrektywą. W stosunku do państw członkowskich związanych niniejszą dyrektywą odesłania do Konwencji należy odczytywać jako odesłania do niniejszej dyrektywy”. 7 W art. 3 dyrektywy 2017/1371 zawarty został w szczególności opis przestępstwa nadużycia naruszającego interesy finansowe UE, którego znamieniem przedmiotowym jest działanie pole- gające na wykorzystywaniu lub przedstawianiu nieprawdziwych, niepoprawnych lub niepełnych oświadczeń lub dokumentów, skutkujące sprzeniewierzeniem lub bezprawnym zatrzymaniem środków finansowych, a także nieujawnianiem informacji oraz niewłaściwym wykorzystaniem ta- kich środków. 4 § 1. Pojęcie funkcjonariusza publicznego w prawie UE publicznego, któremu powierzono zarządzanie środkami finansowymi lub ak- tywami – niezależnie od tego, czy działa on w charakterze osoby zarządza- jącej, czy też w charakterze osoby sprawującej funkcję nadzorczą. Zachowa- nia te powinny zmierzać do sprzeniewierzenia środków finansowych lub ak- tywów, na skutek czego interesom finansowym UE zostaje wyrządzona szkoda (motyw 9 dyrektywy 2017/1371). Niezbędne jest zatem wprowadzenie precy- zyjnej definicji przestępstw polegających na takich zachowaniach, a także nie- zbędne jest doprecyzowanie definicji pojęcia urzędnika. W motywie 10 dyrek- tywy 2017/1371 zwrócono uwagę na to, że pojęciem urzędników publicznych objęto „wszystkich stosownych urzędników, niezależnie od tego, czy zajmują oni oficjalne stanowisko w Unii, w państwie członkowskim czy w państwie trzecim. Coraz częściej zarządzaniem środkami finansowymi Unii zajmują się osoby prywatne. Aby właściwie chronić środki finansowe Unii przed korup- cją i sprzeniewierzeniem, definicja urzędnika publicznego powinna zatem ob- jąć osoby, które nie zajmują oficjalnego stanowiska, ale mimo to powierza im się i sprawują one, w podobny sposób, funkcję publiczną w odniesieniu do środków finansowych Unii, na przykład wykonawców uczestniczących w za- rządzaniu takimi środkami finansowymi”. Mając na uwadze potrzebę reali- zacji powyżej wskazanych celów, prawodawca unijny znacząco poszerzył za- kres pojęcia „urzędnika publicznego” i objął nim – poza wcześniej wyodręb- nioną na gruncie OchrInterFinK grupą „funkcjonariuszy publicznych” – także „wszelkie osoby pełniące funkcje wykonawcze, administracyjne lub sądowe na poziomie krajowym, regionalnym lub lokalnym” (art. 4 ust. 4 lit. a pkt ii zd. 3 dyrektywy 2017/1371). Pojęcie urzędnika publicznego obejmuje także „inną osobę, której powierzono i która sprawuje funkcję publiczną obejmującą zarządzanie interesami finansowymi Unii lub podejmowanie decyzji w sprawie tych interesów, w państwach członkowskich lub w państwach trzecich” (art. 4 ust. 4 lit. b dyrektywy 2017/1371). Stosowane na gruncie dyrektywy 2017/1371 pojęcie „urzędnika publicz- nego” – w przyjętym jego szerokim rozumieniu – należy odnosić do terminu „funkcjonariusz publiczny” zdefiniowanego w art. 115 § 13 KK, a także pojęcia „osoba pełniąca funkcję publiczną”, wyjaśnionego w art. 115 § 19 KK. 5 Rozdział I. Funkcjonariusz publiczny – zakres pojęcia § 2. Funkcjonariusz publiczny – zakres pojęcia w prawie krajowym Polski prawodawca posługuje się pojęciem „funkcjonariusza publicznego” we wszystkich gałęziach prawa. Wspólne dla tego pojęcia, niezależnie od typu aktu prawnego, w którym termin ten został użyty, jest objęcie jego zakresem osób, których działalność, rodzaj wykonywanych zadań albo forma organiza- cyjnoprawna, w ramach której podejmują aktywność, w szczególności rodzaj podmiotu, w imieniu którego działają oraz charakter umocowania, pozostają w związku z działalnością państwa i realizacją zadań władzy publicznej. Poję- cie „zadania władzy publicznej” ma węższy zakres podmiotowy od sformuło- wania „zadania publiczne”. Zadania władzy publicznej mogą być realizowane przez organy tej władzy lub podmioty, którym zadania te zostały powierzone w oparciu o konkretne unormowania ustawowe. Z kolei pojęcie „zadanie pu- bliczne” pomija element podmiotowy i oznacza, że zadania publiczne mogą być wykonywane przez różne podmioty niebędące organami władzy i bez ko- nieczności przekazywania tych zadań. Tak rozumiane sformułowanie „zada- nie publiczne” cechuje powszechność i użyteczność dla ogółu8. Okoliczność, że określona działalność gospodarcza wymaga uzyskania koncesji, nie oznacza jednak, że mamy do czynienia z działalnością polegającą na realizacji zadań publicznych. Wykonywanie zadań publicznych zawsze wiąże się bowiem z re- alizacją podstawowych publicznych praw podmiotowych obywateli i obejmuje każde zadanie, które ma na celu zaspokojenie powszechnych potrzeb obywa- teli i jest istotne z punktu widzenia celów państwa9. Nie każde jednak zadanie publiczne jest związane z wykonywaniem władzy publicznej. Pojęcia „władza publiczna”, „wykonywanie władzy publicznej”, a także „organ władzy publicznej” jako nieposiadające definicji legalnych były wie- lokrotnie przedmiotem interpretacji dokonywanej zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie. W znamiennym wyroku TK z 4.12.2001 r. wskazano, że pojęcie „władzy publicznej” w rozumieniu art. 77 ust. 1 Konstytucji RP obej- muje wszystkie władze w sensie konstytucyjnym – ustawodawczą, wykonaw- czą i sądowniczą. Zarazem TK podkreślił, że pojęcia organu państwa oraz or- ganu władzy publicznej nie są tożsame. W pojęciu „władza publiczna” miesz- czą się bowiem także inne instytucje niż państwowe lub samorządowe, o ile 8 Wyr. NSA z 3.4.2014 r., I OSK 2994/13, Legalis. 9 Tamże. 6 § 2. Funkcjonariusz publiczny – zakres pojęcia... wykonują funkcje władzy publicznej w wyniku powierzenia czy przekazania im tych funkcji przez organ władzy państwowej lub samorządowej. Wykony- wanie władzy publicznej dotyczy wszelkich form działalności państwa, samo- rządu terytorialnego i innych instytucji publicznych, które obejmują bardzo zróżnicowane formy aktywności. Wykonywanie takich funkcji łączy się z re- guły, chociaż nie zawsze, z możliwością władczego kształtowania sytuacji jed- nostki. Dotyczy to obszaru, na którym może dojść do naruszenia praw i wol- ności jednostki ze strony władzy publicznej10. Zarazem jednak, jak celnie spo- strzega I. Karasek, „nawet te jednostki organizacyjne, które przez przepisy zostały wyraźnie ukonstytuowane jako «organy władzy publicznej» dokonują zarówno czynności władczych, jak i niewładczych, należących do sfery obrotu cywilnoprawnego. Tylko za te pierwsze poniosą one odpowiedzialność unie- zależnioną od winy ich funkcjonariusza/podwładnego, a więc jedynie w za- kresie, w jakim mogą one – realizując swe prerogatywy – posłużyć się meto- dami władczymi, jednostronnie kształtując sytuację jednostki. Tylko wówczas mamy do czynienia z wykonywaniem władzy publicznej i tylko wówczas ist- nieje racja do zaostrzonej odpowiedzialności: gdy brak jest formalnej równości stron. Wykonywanie władzy w tym sensie może mieć postać nie tylko wydania decyzji (orzeczenia), lecz także w razie faktycznej ingerencji w sferę praw jed- nostki, np. użycia przymusu zarówno w stosunku do majątku, jak i osoby”11. Pojęcie funkcjonariusza publicznego należy łączyć z działalnością tych podmiotów, które posiadają udział w sprawowaniu władztwa publicznego przy wykonywaniu powierzonych im zadań publicznych. Kryterium pozwalającym stwierdzić, czy dana osoba posiada status funkcjonariusza publicznego, sta- nowi szczególna właściwość podmiotu, w imieniu którego funkcjonariusz po- dejmuje aktywność i który umocował go do działania. W dalszej kolejności istotna jest ocena charakteru stosunku prawnego, jaki łączy tę osobę z jej mo- codawcą, a w szczególności ustalenie, na czym oparte jest przekonanie, że funkcjonariusz jest prawidłowo umocowany do podejmowania czynności z za- kresu władztwa publicznego. 10 Wyr. TK z 4.12.2001 r., SK 18/00, OTK 2001, Nr 8, poz. 256. 11 I. Karasek, Kodeks cywilny. Komentarz do zmian wprowadzonych ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Lex/el. 2004, art. 417. 7 Rozdział I. Funkcjonariusz publiczny – zakres pojęcia I. Funkcjonariusz publiczny – w prawie cywilnym Definicję legalną pojęcia „funkcjonariusz publiczny” zawiera art. 1 ust. 1 pkt 1 OdpFunkPublU. W myśl tego przepisu funkcjonariuszem publicznym jest „osoba działająca w charakterze organu administracji publicznej lub z jego upoważnienia albo jako członek kolegialnego organu administracji publicz- nej lub osoba wykonująca w urzędzie organu administracji publicznej pracę w ramach stosunku pracy, stosunku służbowego lub umowy cywilnoprawnej, biorąca udział w prowadzeniu sprawy rozstrzyganej w drodze decyzji lub po- stanowienia przez taki organ”. Potrzeba wprowadzenia tej definicji pojawiła się w związku z wyrokiem TK z 4.12.2001 r.12 oraz nowelizacją KC dokonaną ustawą z 17.6.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych in- nych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1692 ze zm.), które znacząco poszerzyły zakres odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody wyrządzone obywatelom w wy- niku wydania niezgodnego z prawem rozstrzygnięcia administracyjnego13. Nowelizacja KC z 17.6.2004 r. uchyliła zawartą w art. 417 § 2 definicję funkcjonariusza państwowego14 oraz wdrożyła nowy mechanizm ponoszenia odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody wyrządzone przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej, uniezależniając ocenę odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa od zaistnienia przesłanki winy. Trybunał Konstytucyjny, dokonując interpre- tacji zasad ponoszenia odpowiedzialności przez Skarb Państwa za wyrządzoną szkodę, przyjął za podstawę dokonywanych ustaleń treść art. 77 ust. 1 Konsty- tucji RP, zgodnie z którym „Każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej”. TK uznał, że odpowiedzialność oparta na tym przepisie obciąża strukturę (instytucję), a nie osoby z nią związane (jej funkcjonariuszy). Pod- stawowe znaczenie ma ustalenie, czy działanie organu władzy publicznej zwią- zane jest z realizacją jego prerogatyw. Formalny charakter powiązań pomię- dzy bezpośrednim sprawcą szkody a władzą publiczną jest – jak stwierdził TK 12 Wyr. TK z 4.12.2001 r., SK 18/00, OTK 2001, Nr 8, poz. 256. 13 Uzasadnienie do poselskiego projektu ustawy o szczególnych zasadach odpowiedzialności funkcjonariuszy publicznych za rażące naruszenie prawa, Druk sejmowy VI kadencji Nr 1407. 14 Funkcjonariuszami państwowymi w rozumieniu art. 417 § 2 KC – w brzmieniu obowią- zującym przed nowelizacją KC z 17.6.2004 r. – byli pracownicy organów władzy, administracji lub gospodarki państwowej. Za funkcjonariuszy państwowych uważano również osoby działające na zlecenie tych organów, osoby powołane z wyboru, sędziów i prokuratorów oraz żołnierzy Sił Zbrojnych RP. 8 § 2. Funkcjonariusz publiczny – zakres pojęcia... – mniej istotny. Ustalenie statusu osoby, która jest bezpośrednim sprawcą szkody, ułatwia jednak przypisanie danego działania organowi władzy publicz- nej15. W konsekwencji TK stwierdził, że utrzymanie rozwiązania uznającego winę funkcjonariusza za obligatoryjną przesłankę odpowiedzialności Skarbu Państwa jest nie do pogodzenia z wyraźnym brzmieniem normy konstytucyj- nej, uzależniającej tę odpowiedzialność wyłącznie od przesłanki niezgodnego z prawem działania16. Usunięcie definicji funkcjonariusza z art. 417 § 2 KC – jak zauważono w pi- śmiennictwie – oprócz pewnego utrudnienia w postaci konieczności ustale- nia rozumienia tego pojęcia w doktrynie i orzecznictwie sądowym, stwarza możliwość objęcia tym pojęciem i innych kategorii osób, za pomocą których jest wykonywana władza publiczna, a nieobjętych zakresem dotychczasowego brzmienia art. 417 § 2 KC17. Krąg osób, którym możliwe stało się przypisanie odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę związaną z wykonywaniem władzy publicznej, uległ poszerzeniu, a w konsekwencji działalność Skarbu Państwa została obarczona większym stopniem ryzyka w zakresie ponoszenia odpo- wiedzialności odszkodowawczej. W następstwie nowego ukształtowania treści art. 417 KC stało się możliwe przypisanie odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbowi Państwa za działania i zaniechania każdej osoby, niezależnie od cha- rakteru łączącego ją stosunku prawnego i sposobu umocowania do działania przez podmiot wykonujący zadania władzy publicznej. W razie powierzenia osobie prerogatyw wykonywania władzy publicznej na podstawie umowy cy- wilnoprawnej, w tym umowy o dzieło, a także powierzenia zadań władzy pu- blicznej osobie prawnej w związku z zawieraną z tą osobą umową dopuszczalne jest – na gruncie art. 417 i 418 KC w nowym brzmieniu – zgłoszenie roszcze- 15 Wyr. TK z 4.12.2001 r., SK 18/00, OTK 2001, Nr 8, poz. 256. 16 W doktrynie zwrócono uwagę na to, że „racja jednak dla tak surowego ukształtowania przesłanek odpowiedzialności (odpowiedzialność niezależna od winy funkcjonariusza) nie istnieje wówczas, gdy funkcjonariusz wyrządzi szkodę przy wykonywaniu powierzonych mu czynności, które nie są związane z wykonywaniem kompetencji władczych, a należą do innej sfery działal- ności Państwa, np. związanej z wykonywaniem usług publicznych, działalności gospodarczej. Ce- lem wydanego orzeczenia było zaostrzenie przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej jedy- nie w zakresie obejmowanym przez hipotezę art. 77 Konstytucji RP, tj. wyrządzenia szkody przy wykonywaniu władzy publicznej” [zob. I. Karasek, Komentarz do art. 417 i 418 kodeksu cywil- nego w świetle wyroku TK z dnia 4 grudnia 2001 r., sygn. akt SK. 18/2000 (Dz.U.01.145.1638), Lex/el. 2002]. 17 I. Karasek, Kodeks cywilny, art. 417. 9 Rozdział I. Funkcjonariusz publiczny – zakres pojęcia nia odszkodowawczego za naruszenia prawa związane z wykonywaniem tej umowy bezpośrednio przeciwko Skarbowi Państwa18. Przepis art. 417 § 1 KC w brzmieniu nadanym nowelizacją KC z 17.6.2004 r. wprowadza zasadę, w myśl której za szkodę wyrządzoną przy wykonywa- niu władzy publicznej odpowiada osoba prawna związana z jednostką or- ganizacyjną lub osobą wykonującą uprawnienia władzy publicznej. Będzie to Skarb Państwa, jednostka samorządu terytorialnego mająca osobowość prawną (zwłaszcza gmina) albo inna właściwa osoba prawna wykonująca wła- dzę publiczną na podstawie przepisów prawa. W uzasadnieniu do projektu ustawy nowelizującej wskazano, że wyraźne wymienienie tej ostatniej kategorii podmiotów usuwa wątpliwości co do odpowiedzialności państwowych i ko- munalnych osób prawnych oraz innych instytucji publicznych niemających charakteru państwowego lub komunalnego, którym powierzono wykonywa- nie prerogatyw władzy publicznej. Wskazano także, że w razie przekazania wykonywania uprawnień z zakresu władzy publicznej innej osobie za szkodę odpowiadać będzie ta osoba oraz osoba, której zadanie uległo przekazaniu. Ta ostatnia odpowiada wówczas, jeżeli tylko wykonawcy – bezpośredniemu sprawcy szkody – można przypisać zarzut działania niezgodnego z prawem. W takim przypadku, skoro odpowiedzialność za szkodę ponosiłoby kilka osób, odpowiedzialność tych osób byłaby solidarna (art. 441 § 1 KPC)19. Ustawo- dawca za niecelowe uznał definiowanie pojęcia „funkcjonariusz” oraz poję- cia „osoby uczestniczącej w wykonywaniu władzy publicznej”20. Stanowisko to jest zrozumiałe, zważywszy na nowy mechanizm normowania odpowiedzial- ności za szkody wyrządzone przy wykonywaniu władzy publicznej, polegający na uniezależnieniu tej odpowiedzialności od wystąpienia przesłanki winy. Re- zygnacja z definiowania pojęcia funkcjonariusza w treści przepisów KC jest 18 Zwraca na tę okoliczność uwagę I. Karasek, wskazując, że „na gruncie aktualnych prze- pisów, to w sytuacji, gdy wykonawcy dzieła zostałyby jednocześnie przekazane związane z re- alizacją owego dzieła władcze uprawnienia, a przy ich wykorzystaniu doszłoby do wyrządzenia szkody, nie ma przeszkód, by sytuację tę zakwalifikować jako wykonywanie władzy publicznej przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego (posługującą się swym funkcjona- riuszem)”, tamże. 19 W uzasadnieniu do projektu ustawy podkreślono, że chodzi o przekazanie władzy publicz- nej w drodze porozumienia, bowiem tylko w takiej sytuacji przekazanie zadań jest w jakikolwiek sposób zależne od jednostki zlecającej. Takie zlecenie uzasadnia oparcie odpowiedzialności jed- nostki zlecającej na zasadzie ryzyka. Istnieje w tym zakresie analogia do art. 474 KC (zob. rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Druk sejmowy IV kadencji Nr 2007). 20 Tamże. 10 § 2. Funkcjonariusz publiczny – zakres pojęcia... zrozumiała także z tego powodu, że ustawodawca przypisał odpowiedzialność za szkodę Skarbowi Państwa, a zatem bez znaczenia dla ustalenia tej odpowie- dzialności pozostaje identyfikowanie osoby fizycznej, która była bezpośrednim sprawcą szkody. Usunięcie definicji funkcjonariusza państwowego z treści art. 417 § 2 KC wytworzyło niekorzystną sytuację z punktu widzenia ochrony interesów Skarbu Państwa. Pojawiła się bowiem formalna przeszkoda utrudniająca wska- zanie sprawcy działania lub zaniechania oraz pociągnięcie go do odpowiedzial- ności wówczas, gdy spowodował szkodę dla Skarbu Państwa. Ułatwieniu eg- zekwowania tej odpowiedzialności służyć ma zawarta w art. 2 ust. 1 pkt 1 OdpFunkPublU definicja funkcjonariusza publicznego. Pojęcie funkcjonariu- sza publicznego używane na gruncie prawa cywilnego służy wyodrębnieniu grupy podmiotów, które w postępowaniu regresowym ponosić będą odpowie- dzialność odszkodowawczą wobec Skarbu Państwa wówczas, gdy ich działa- niu będzie można przypisać cechy rażącego naruszenia prawa. Katalog działań i zaniechań stanowiących rażące naruszenie prawa ma charakter zamknięty i został wskazany w art. 6 OdpFunkPublU. Przepis ten – jak zauważono – nie definiuje sformułowania „rażące naruszenie prawa”, ale definiuje pojęcie „stwierdzenie rażącego naruszenia prawa”. Konsekwencją tego zabiegu legisla- cyjnego jest enumeratywne wymienienie rodzajów orzeczeń, trybów ich wy- dania i podstaw prawnych pozwalających na wydawanie takich orzeczeń, któ- rych naruszenie albo zaniechanie wydania należy ujmować jako stwierdzenie rażącego naruszenia prawa21. Celem wyodrębnienia na gruncie prawa cywilnego grupy funkcjonariuszy publicznych było zatem wyłonienie podmiotów, które posiadać będą legityma- cję bierną do występowania w procesie cywilnym z powództwa Skarbu Pań- stwa, ponosząc osobistą odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną w związku z wykonywaniem czynności z zakresy władzy publicznej. Ratio legis przyjętych rozwiązań stanowiło unormowanie zasad ponoszenia osobistej odpowiedzial- ności cywilnej przez urzędnika wówczas, gdy podmiot odpowiedzialny (Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego) został zobowiązany prawo- mocnym wyrokiem do zapłaty odszkodowania na rzecz podmiotu ponoszą- cego szkodę w wyniku rażącego naruszenia prawa przez funkcjonariusza22. 21 B. Rakoczy, Ustawa o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy publicznych. Komen- tarz, Warszawa 2012, art. 6. 22 Uzasadnienie do poselskiego projektu ustawy o szczególnych zasadach odpowiedzialności funkcjonariuszy publicznych za rażące naruszenie prawa, Druk sejmowy VI kadencji Nr 1407. 11 Rozdział I. Funkcjonariusz publiczny – zakres pojęcia O ile zawarta w OdpFunkPublU definicja pojęcia „funkcjonariusz” jest sze- roka, to jednak – jak wynika z treści uzasadnienia do projektu tej ustawy – nadal pozostawała obawa, czy jej zakres został określony w taki sposób, by możliwe było pociągnięcie do odpowiedzialności każdej osoby, która korzy- stając z udzielonego jej upoważnienia, zawiniła w związku z osobistym wyko- nywaniem czynności związanych z realizacją prerogatyw władzy publicznej. Ustawodawca ani na gruncie przepisów Kodeksu cywilnego, w tym art. 417, ani OdpFunkPublU nie zdefiniował pojęcia „wykonywanie władzy publicz- nej”, odsyłając do Konstytucji RP (art. 77). Charakterystyczne wydaje się zarazem, że ustawodawca, co prawda posłu- guje się pojęciem „funkcjonariusza publicznego” na gruncie OdpFunkPublU, to jednak w uzasadnieniu do projektu posługuje się określeniem „urzędnik” w stosunku do osób fizycznych wykonujących czynności z zakresu władzy publicznej, a także używa pojęcia „odpowiedzialność urzędnicza”23, co po- zwala sądzić, że w zamyśle ustawodawcy funkcjonariuszem jest osoba, którą łączy formalnoprawna więź z organem administracji publicznej. Istotą pojęcia „funkcjonariusz publiczny” jest bowiem odróżnienie organu od osoby spra- wującej funkcję takiego organu24. Sposób definiowania tego pojęcia – jak za- uważono w piśmiennictwie – nie tylko wskazuje na to, iż zawiera ono element osobowy i funkcjonalny, ale pozwala przyjąć, że definiowanie tego pojęcia za- sadza się na kryterium rodzaju więzi łączącej daną osobę fizyczną z podmio- tem realizującym zadania z zakresu władzy publicznej. Pojęcie „funkcjonariusz publiczny” obejmuje zatem dwie grupy osób: 1) osoby, które działają w charakterze organu administracji publicznej lub z jego upoważnienia albo jako członek kolegialnego organu administracji pu- blicznej oraz 2) osoby wykonujące „w urzędzie organu administracji publicz- nej pracę w ramach stosunku pracy, stosunku służbowego lub umowy cywil- noprawnej, które brały udział w prowadzeniu sprawy rozstrzyganej w drodze decyzji lub postanowienia przez taki organ. Dla pierwszej grupy nie ma zna- czenia, na jakiej podstawie należące do niej osoby pełnią funkcje organu admi- nistracji publicznej. Znaczenie ma jedynie ta okoliczność, że są one takim or- ganem”25. Chodzi zatem o: 1) osoby, które będąc piastunami władzy publicz- nej wykonującymi funkcje organu ze względu na swoje uprawnienia, dokonują rozstrzygnięć administracyjnych oraz 2) osoby, które ze względu na swe kom- 23 Tamże. 24 B. Rakoczy, Ustawa o odpowiedzialności majątkowej, art. 2. 25 Tamże. 12 § 2. Funkcjonariusz publiczny – zakres pojęcia... petencje prawne mają wpływ na treść rozstrzygnięć administracyjnych26. Do grupy urzędników należeć będą zatem w szczególności27: 1) pracownicy urzę- dów państwowych oraz pracownicy urzędów administracji publicznej, o któ- rych mowa w PracUrzPU; 2) funkcjonariusze, o których mowa w KASU; 3) pracownicy służby cywilnej i urzędnicy służby cywilnej oraz osoby będące członkami korpusu służby cywilnej, a także osoby zatrudnione na wyższym stanowisku w służbie cywilnej (SłużbaCywilU); 4) pracownicy samorządowi, o których mowa w PracSamU; 5) członkowie samorządowych kolegiów od- woławczych oraz pracownicy biur samorządowych kolegiów odwoławczych, o których mowa w SamKolOdwołU. Odrębną grupę funkcjonariuszy stano- wią natomiast osoby pełniące funkcje jednoosobowych organów administracji publicznej rozstrzygających w drodze decyzji administracyjnej indywidualne sprawy administracyjne lub będące członkami kolegialnych organów admini- stracji publicznej podejmujących uchwały będące podstawą do rozstrzygnięcia w drodze decyzji administracyjnej indywidualnych spraw administracyjnych. Zważywszy na treść uzasadnienia do projektu ustawy o odpowiedzialno- ści majątkowej funkcjonariuszy publicznych, należy wskazać także na grupę osób niebędących funkcjonariuszami publicznymi, które mogą zostać pocią- gnięte do odpowiedzialności za szkody wyrządzone Skarbowi Państwa. Należą do niej osoby, które – działając bez odpowiedniego upoważnienia prawnego lub z przekroczeniem granic tego upoważnienia – poprzez wydanie polecenia skłoniły funkcjonariusza publicznego do rozstrzygnięcia sprawy administra- cyjnej w określony sposób. Na gruncie prawa cywilnego status funkcjonariusza publicznego posiadać będzie osoba, którą łączy formalnoprawna więź z organem (podmiotem, osobą prawną, jednostką organizacyjną) biorącym udział w wykonywaniu władzy publicznej. Bez znaczenia dla oceny tego statusu oraz roli procesowej, w tym le- gitymacji do występowania w procesie, pozostawać będzie charakter stosunku prawnego łączącego funkcjonariusza publicznego z organem. Bez znaczenia jest zatem, czy dana osoba fizyczna wykonywała powierzone jej zadania w ra- mach pracowniczego stosunku zatrudnienia, czy też była związana z organem stosunkiem służbowym. Obojętne dla tej oceny pozostawać będzie także to, czy osoba ta działa na podstawie odrębnie udzielonego jej pełnomocnictwa, czy umocowanie do działania czerpie z treści postanowień umowy cywilnopraw- 26 Uzasadnienie do poselskiego projektu ustawy o szczególnych zasadach odpowiedzialności funkcjonariuszy publicznych za rażące naruszenie prawa, Druk sejmowy VI kadencji Nr 1407. 27 Tamże. 13 Rozdział I. Funkcjonariusz publiczny – zakres pojęcia nej. Istotne znaczenie posiadać będzie bowiem wyłącznie ocena, „w jakich sy- tuacjach działanie konkretnej osoby fizycznej noszące znamiona wykonywa- nia władzy publicznej można przypisać pewnej osobie prawnej”28. II. Funkcjonariusz publiczny – w prawie administracyjnym Na gruncie prawa administracyjnego status funkcjonariusza jest uwarun- kowany charakterem więzi i treścią stosunku zatrudnienia łączącego daną osobę z zatrudniającym go organem władzy publicznej. Dla ustalenia statusu funkcjonariusza niewystarczające jest zatem potwierdzenie istnienia jakiejkol- wiek więzi formalnej (umocowania) z organem, ale konieczne jest zbadanie, czy więź ta przybiera postać stosunku służbowego. Powstanie stosunku służbo- wego następuje na podstawie aktu nominacji (mianowanie lub powołanie) wy- danego przez upoważniony do tego organ władzy publicznej (np. kierownika służby, jednostki organizacyjnej) w formie decyzji administracyjnej kreują- cej stosunek prawnoadministracyjny stanowiący podstawę zatrudnienia funk- cjonariusza oraz wyznaczający zakres jego czynności służbowych związanych z powierzonym mu stanowiskiem i funkcją. Nie każdy zatem stosunek zatrud- nienia, którego stroną jest organ władzy publicznej, kreuje stosunek służbowy, a w konsekwencji nie każdy rodzaj czynności wykonywanych w imieniu tego organu dawać będzie podstawę do potwierdzenia, że osoba związana z orga- nem takim stosunkiem prawnym posiada status funkcjonariusza. Znaczenie, jakie ustawodawca nadaje w art. 115 § 13 KK terminowi „funkcjonariusz publiczny”, nie może być w sposób automatyczny stosowane na gruncie prawa administracyjnego. Zakres tego terminu zawarty w definicji legalnej z art. 115 § 13 KK pozostawać będzie w stosunku krzyżowania z za- kresem, jaki nadaje się temu pojęciu w doktrynie prawa administracyjnego. Nie pozostaje bez znaczenia, że w prawie administracyjnym (materialne prawo administracyjne) ustawodawca nie używa pojęcia „funkcjonariusz publiczny”, lecz dokonuje jego konkretyzacji w pragmatykach służbowych przewidzianych dla poszczególnych rodzajów służb. Status funkcjonariusza uzyskuje się zgod- nie z przepisami ustaw normującymi zasady dopuszczenia do służby, warunki jej pełnienia oraz przesłanki zwolnienia z niej. Ustawodawca dookreśla za- tem o funkcjonariusza jakich służb chodzi. Wydaje się zarazem, że na grun- cie prawa administracyjnego pojęcie funkcjonariusza jest zastrzeżone dla nie- 28 I. Karasek, Kodeks cywilny, art. 417. 14 § 2. Funkcjonariusz publiczny – zakres pojęcia... których rodzajów formacji. Będą to przede wszystkim formacje mundurowe (Policja, SW, SOP, straż gminna), ale także niektóre formacje cywilne (ABW, SKW, SWW). Szczególny rodzaj służby pełnić będą żołnierze, w tym żołnierze zawodowi, a także żołnierze Żandarmerii Wojskowej. O ile stosunki zatrud- nienia łączące osoby pełniące służbę w formacjach cywilnych oraz formacjach mundurowych mogą być, co znajduje potwierdzenie w praktyce, normowane przy częściowym zastosowaniu instytucji prawa pracy, o tyle stosunek powo- łania do zawodowej służby wojskowej, a także powołanie na żołnierza Żandar- merii Wojskowej jest stosunkiem administracyjnoprawnym – co do zasady – pozbawionym elementów prawnopracowniczych. W doktrynie prawa administracyjnego postuluje się stosowanie wąskiej wykładni pojęcia „funkcjonariusz”29 jako terminu zastrzeżonego wyłącznie dla niepracowniczych stosunków zatrudnienia typu administracyjnoprawnego. Zarazem ten typ zatrudnienia jest przede wszystkim właściwy dla zatrudnienia w formacjach mundurowych. Istotne jest przy tym zastrzeżenie, że nie każdy rodzaj zatrudnienia w formacjach mundurowych wywoływać będzie skutek polegający na uzyskaniu statusu funkcjonariusza. Uzyskanie statusu funkcjo- nariusza jest związane z rodzajem powierzonych do wykonywania czynno- ści, co oznacza, że status ten nie powstaje w odniesieniu do każdego rodzaju zatrudnienia w służbach, ale tylko takiego zatrudnienia, z którym związane jest wykonywanie czynności merytorycznych właściwych dla danego rodzaju służby. Uwzględniając stanowisko doktryny prawa administracyjnego i postulo- wane przez nią wąskie rozumienie pojęcia „funkcjonariusz”, należy podkreślić, że aprobata dla tego stanowiska nie stoi na przeszkodzie komplementarnemu stosowaniu definicji zawartej w art. 115 § 13 KK. Nie może bowiem umknąć uwagi, że posługiwanie się pojęciem „funkcjonariusz publiczny” w rozumieniu ustawy karnej nie stoi w sprzeczności z wąskim rozumieniem pojęcia „funkcjo- nariusz” w prawie administracyjnym. Nie można bowiem zaprzeczyć, że każdy funkcjonariusz zatrudniony na podstawie stosunku o charakterze administra- cyjnoprawnym zostanie objęty zakresem zdefiniowanego w art. 115 § 13 KK pojęcia „funkcjonariusz publiczny”. W konsekwencji za dopuszczalne należy przyjąć stanowisko, zgodnie z którym na gruncie prawa administracyjnego po- jęciem funkcjonariusza publicznego należy obejmować wszystkie osoby, które: 1) są związane formalną więzią kreującą stosunek zatrudnienia pomiędzy nimi 29 T. Kuczyński, w: Stosunek służbowy. System Prawa Administracyjnego (red. R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel), Warszawa 2011, s. 16. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Status prawny funkcjonariusza publicznego. Ochrona - obowiązki - odpowiedzialność
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: