Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00381 009610 11232664 na godz. na dobę w sumie
Status prawny małżonków w spółkach cywilnych i handlowych - ebook/pdf
Status prawny małżonków w spółkach cywilnych i handlowych - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8092-936-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> gospodarcze i handlowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Publikacja stanowi kompendium poglądów wyrażonych w doktrynie i orzecznictwie na temat statusu prawnego małżonków w spółkach cywilnych i handlowych, stanowiące zbiór poglądów czołowych przedstawicieli doktryny zajmujących się tą tematyką.
Opracowanie przybliża tę skomplikowaną materię prawną i przedstawia propozycje rozwiązań kwestii stwarzających trudności w praktyce. Status prawny małżonków może się bowiem różnie kształtować w zależności od typów spółek, przyjętych w nich unormowań umownych, ale też zależy od istniejących pomiędzy małżonkami stosunków majątkowych.
W praktyce powstają problemy m.in. z wykonywaniem praw korporacyjnych przez współmałżonka wspólnika w osobowej spółce handlowej i spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, jak również w związku z pojawieniem się w spółce w charakterze wspólników przypadkowych osób będących spadkobiercami zmarłego wspólnika.
Publikacja jest przeznaczona przede wszystkim dla sędziów, radców prawnych, adwokatów i notariuszy. Zainteresuje również pracowników naukowych.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

status prawny małżonków w spółkach cywilnych i handlowych redakcja naukowa Zbigniew Kuniewicz, Katarzyna Malinowska-Woźniak Daniel Dąbrowski, Konrad Garnowski, Wojciech Górecki Grzegorz Jędrejek, Piotr Konik, Zbigniew Kuniewicz Jakub M. Łukasiewicz, Agnieszka Malarewicz-Jakubów Mirosław Nazar, Maciej Pannert, Katarzyna Siemion Robert Słabuszewski, Tomasz Sokołowski, Janusz A. Strzępka Monika Tarska, Arkadiusz Wowerka, Wojciech Wyrzykowski MONOGRAFIE WARSZAWA 2016 Stan prawny na 15 sierpnia 2016 r. Recenzent Prof. dr hab. Stanisław Sołtysiński Wydawca Małgorzata Stańczak Redaktor prowadzący Joanna Tchorek Opracowanie redakcyjne Anna Dudzik Łamanie Fotoedytor Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN 978-83-8092-523-6 ISSN 1897-4392 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 9 Przedmowa / 11 Część pierwsza Małżonkowie jako wspólnicy spółki cywilnej i handlowej / 15 Mirosław Nazar Małżeńskie reżimy majątkowe a pozycja prawna małżonków w spółce cywilnej i handlowej / 17 Tomasz Sokołowski Intercyza małżonków w związku z uczestnictwem w spółce handlowej / 40 Arkadiusz Wowerka Małżeński ustrój majątkowy a status prawny małżonka wspólnika spółki z perspektywy prawa prywatnego międzynarodowego – między prawem właściwym dla małżeńskiego ustroju majątkowego a statutem personalnym spółki / 71 Część druga Problematyka udziału małżonków w spółce cywilnej / 91 Grzegorz Jędrejek Ustrój wspólności majątkowej a spółki cywilne z udziałem małżonków / 93 Spis treści Spis treści 5 Spis treści Robert Słabuszewski Wniesienie wkładu do spółki cywilnej przez osobę pozostającą w związku małżeńskim / 128 Piotr Konik Odpowiedzialność małżonków wspólników spółki cywilnej – jako inwestora – wobec podwykonawców przy umowie o roboty budowlane / 149 Część trzecia Problematyka udziału małżonków w spółkach osobowych / 167 Monika Tarska Małżeński reżim majątkowy a status prawny małżonka wspólnika osobowej spółki handlowej / 169 Wojciech Górecki Sytuacja prawna małżonków będących wspólnikami spółki jawnej jako podmiotów ponoszących odpowiedzialność za jej zobowiązania. Zagadnienia wybrane / 183 Jakub M. Łukasiewicz Uwagi na temat nabycia udziału spółkowego w spółce jawnej do majątku wspólnego małżonków / 206 Maciej Pannert Wpływ upadłości spółki jawnej na stosunki majątkowe małżeńskie wspólnika / 222 Katarzyna Siemion Odpowiedzialność partnerów pozostających w ustawowym ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej za zobowiązania spółki partnerskiej / 248 6 Spis treści Część czwarta Problematyka udziału małżonków w spółkach kapitałowych / 261 Zbigniew Kuniewicz Wybrane problemy dotyczące objęcia małżeńską wspólnością majątkową praw udziałowych w spółkach kapitałowych / 263 Agnieszka Malarewicz ‑Jakubów Wspólność majątkowa małżeńska a udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością / 287 Janusz A. Strzępka, Wojciech Wyrzykowski Wniesienie wkładu niepieniężnego do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością przez małżonka w ramach ustawowej wspólności małżeńskiej / 297 Daniel Dąbrowski, Konrad Garnowski Umowy między spółką a małżonkiem członka zarządu spółki kapitałowej / 314 Wykaz skrótów k.c. k.p.c. k.r. k.r.o. k.s.h. p.p.m. pr. rest. pr.up. rozporządzenie Rzym I u.s.d.g. Akty prawne Wykaz skrótów Wykaz skrótów ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 380 z późn. zm.) ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowa- nia cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 czerwca 1950 r. – Kodeks rodzinny (Dz. U. Nr 34, poz. 308 z późn. zm.) ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 2082 z późn. zm.) ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1030 z późn. zm.) ustawa z  dnia 4  lutego 2011  r. – Prawo prywat- ne międzynarodowe (tekst jedn.: Dz. U. z  2015  r. poz. 1792) ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restruktury- zacyjne (Dz. U. poz. 978 z późn. zm.) ustawa z dnia 28 lutego 2013 r. – Prawo upadłościo- we (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 233 z późn. zm.) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i  Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w spra- wie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz. Urz. UE L z 2009 r. Nr 177, s. 6) ustawa z  dnia 2  lipca 2004  r. o  swobodzie działal- ności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z  2015  r. poz. 584 z późn. zm.) 9 Wykaz skrótów Czasopisma i publikatory BB GmbHR GSP GSP-PO IPRax JZ KPP Betriebsberater GmbH–Rundschau Gdańskie Studia Prawnicze Gdańskie Studia Prawnicze – Przegląd Orzecznictwa Praxis des Internationalen Privat- und Verfahrensrechts Juristen Zeitung Kwartalnik Prawa Prywatnego M. Praw. Monitor Prawniczy MPH Monitor Prawa Handlowego OSN Orzecznictwo Sądu Najwyższego (wybór z lat między wojennych) Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Gospodarcza Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych Państwo i Prawo Przegląd Prawa Handlowego Prawo Spółek Przegląd Sądowy Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Transformacje Prawa Prywatnego Zeitschrift für Unternehmens- und Gesellschaftsrecht OSNC OSNP OSPiKA PiP PPH Pr. Spółek PS PUG RPEiS TPP ZGR Przedmowa Przedmowa Przedmowa Kiedy w  1997  r. rozpoczynano w  Polsce prace nad nowym kodeksem spółek, podstawowy spór w nauce prawa prywatnego dotyczył kwestii, czy zachować dotychczasowy kodeks handlowy, czy też tworzyć nowy. Zwo- lennicy reformy wskazywali na pilną potrzebę unowocześnienia prawa spółek oraz dostosowania go do prawa europejskiego. Oponenci powoły- wali się na doskonałość dotychczasowego kodeksu handlowego; ich zda- niem przepisy kodeksu handlowego umożliwiały znalezienie właściwych rozwiązań dla wszelkich powstających problemów prawnych. W związku z tym w wyniku kompromisu w nowym kodeksie spółek świadomie za- chowano wiele dotychczasowych przepisów kodeksu handlowego, zwłasz- cza dotyczących spółek osobowych. Nie zajęto też wyraźnego stanowiska co do stosunku prawa spółek handlowych do prawa spadkowego (choćby w kwestiach dziedziczenia praw spółkowych) oraz do kodeksu rodzinne- go i  opiekuńczego w  zakresie powstania i  wykonywania w  spółce praw korporacyjnych przez współmałżonków1. Zabrakło także pełnej spójności szczegółowych rozwiązań prawnych kodeksu spółek handlowych z  roz- wiązaniami przyjętymi w kodeksie cywilnym2. W  konsekwencji do dziś odczuwamy skutki ówczesnych legislacyjnych samoograniczeń i  naiwnej wiary w  rzekomą doskonałość kodeksu han- dlowego. Kwestie właściwej oceny przynależności korporacyjnych praw członkowskich3 (wspólniczych, udziałowych) w  spółkach handlowych, 1 Nie wydaje się, aby wystarczającym rozwiązaniem był tu przepis art. 2 k.s.h. 2 Szerzej zob. A. Szajkowski, Postulat spójności Kodeksu spółek handlowych z Kodeksem cywilnym oraz Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, (w:) Rozprawy z prawa cywilnego, własności intelek‑ tualnej i prawa prywatnego międzynarodowego. Księga Pamiątkowa dedykowana Profesorowi Bogusławowi Gawlikowi, red. J. Pisuliński, P. Tereszkiewicz, F. Zoll, Warszawa 2012. 3 Chodzi o prawa korporacyjne jako składniki majątkowe. 11 Przedmowa zwłaszcza w  osobowych spółkach handlowych – sprowadzającą się do zaliczenia tych praw do odrębnych lub wspólnych majątków małżon- ków, w  razie gdy jeden z  nich przystąpił (w  szerokim rozumieniu tego słowa) do tego rodzaju spółki – należą do zagadnień wyjątkowo spor- nych, zarówno w  doktrynie prawa handlowego i  prawa rodzinnego, jak i  w  praktyce gospodarczej4. Nie wiadomo bowiem z  pewnością, jaki charakter mają prawa wspólników osobowych spółek handlowych. Na jakich zasadach podlegają one dziedziczeniu oraz wchodzą do majątku wspólnego małżonków? Podobnie jest z  prawami udziałowymi w  spół- kach z  ograniczoną odpowiedzialnością i  spółkach akcyjnych. Według jakich reguł prawa wspólników spółek handlowych mogą być wykony- wane przez spadkobierców i  małżonków wspólników oraz czy osoby te stają się współuczestnikami spółek? Czy i ewentualnie w jakich sytuacjach dopuszczalne jest też pozbawienie małżonka wspólnika uprawnień ma- jątkowych wynikających ze wspólności małżeńskiej? Jak rozumieć w  tej kwestii regulację art. 1831 k.s.h.?5 Niewątpliwie powstają problemy zarówno z wykonywaniem praw korpo- racyjnych przez współmałżonka wspólnika w osobowej spółce handlowej i spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, jak i w związku z pojawieniem się w spółce w charakterze wspólników przypadkowych osób jako spad- kobierców zmarłego wspólnika. Problemy te wymagają wszakże rozwią- zania w zgodzie z podstawowymi zasadami małżeńskiego prawa majątko- wego regulowanymi przez kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz przyjętymi w  kodeksie cywilnym regułami prawa spadkowego6. Zagadnieniom tym jest poświęcony cykl konferencji organizowanych od kilku lat przez Wy- dział Prawa i Administracji Uniwersytetu Szczecińskiego. W  publikacji przedstawiono teksty referatów7 oraz innych wystąpień i  głosów w  dyskusji zaprezentowanych podczas konferencji, która odby- 4 Kwestie te omawia prof. dr hab. M. Nazar (UMCS) w referacie pt. Małżeńskie reżimy majątkowe a pozycja prawna małżonków w spółce cywilnej i handlowej. 5 Zagadnienia te omawia prof. US dr hab. Z. Kuniewicz (US) w referacie pt. Wybrane problemy dotyczące objęcia małżeńską wspólnością majątkową praw udziałowych w spółkach kapitałowych. 6 Problematyki tej dotyczy referat prof. INP PAN dr hab. Moniki Tarskiej (INP PAN) pt. Małżeń‑ ski reżim majątkowy a status prawny małżonka‑wspólnika osobowej spółki handlowej. 7 Oprócz już wymienionych referatów zob. też prof. UKSW dr hab. G. Jędrejek (UKSW), Ustrój wspólności majątkowej a spółki cywilne z udziałem małżonków. 12 ła się 22–23  października 2015  r., zorganizowanej przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Szczecińskiego wspólnie z Instytutem Nauk Prawnych PAN i  we współpracy z  wybitnymi specjalistami z  innych ośrodków naukowych (UMCS, UAM, UŚ i UKSW). Przedmowa Prof. Andrzej Szajkowski, Prof. Marek Andrzejewski, Prof. Zbigniew Kuniewicz, Prof. Monika Tarska Część pierwsza Małżonkowie jako wspólnicy spółki cywilnej i handlowej Mirosław Nazar Małżeńskie reżimy majątkowe a pozycja prawna małżonków w spółce cywilnej i handlowej Mirosław Nazar Małżeńskie reżimy majątkowe a pozycja prawna małżonków w spółce cywilnej... I. Uwagi wstępne Mimo wielości podjętych prób zarówno w  piśmiennictwie (z  dziedziny prawa rodzinnego i handlowego), jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższe- go, także po wejściu w  życie kodeksu spółek handlowych i  nowelizacji kodeksu rodzinnego i  opiekuńczego w  2004 r1., nie doszło w  doktrynie i  judykaturze do zadowalającego ustalenia pozycji prawnej małżonków w  spółkach handlowych, zwłaszcza małżonków pozostających w  ustro- ju wspólności majątkowej. Nieoczekiwane (i  nieprzemyślane) dodanie do kodeksu spółek handlowych2 przepisów art. 1831 i 3321 nie tylko nie przyczyniło się do dookreślenia pozycji prawnej małżonków w spółkach kapitałowych, lecz także pogłębiło spory interpretacyjne. Część doktryny krytycznie ocenia sądowe rozstrzygnięcia w kwestiach, o których mowa, przy czym wnioski interpretacyjne formułowane w trybie wykładni unor- mowań, które odnoszą się do statusu prawnego małżonków-wspólników są rozbieżne. Oczywiście po ponaddziesięcioletnim okresie obowiązywa- nia nowelizacji unormowań kodeksu rodzinnego i  opiekuńczego o  sto- sunkach majątkowych małżonków i  po piętnastu latach obowiązywania kodeksu spółek handlowych można rozważać ewentualność nowelizacji obu wymienionych kodeksów. Wydaje się jednak, że zadowalające, z teo- 1 Zob. ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691). 2 Zob. ustawa z dnia 12 grudnia 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek handlowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 229, poz. 2276). 17 Mirosław Nazar retycznego i praktycznego punktu widzenia, rozstrzygnięcia interpretacyj- ne w  odniesieniu do unormowań wyznaczających pozycję prawną mał- żonków w spółkach handlowych można osiągnąć już obecnie bez zmiany prawa. Nie budzi natomiast zasadniczych wątpliwości oraz istotnych rozbieżno- ści opinii doktryny i  rozstrzygnięć judykatury pozycja prawna małżon- ków w  spółkach cywilnych wyznaczona przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego znowelizowanymi w 2004 r. Pozycję prawną małżonków w  spółkach wyznacza sposób powiązania praw wynikających z  uczestnictwa w  spółkach z  majątkami małżonków, które są poddane zawsze jakiemuś małżeńskiemu reżimowi (ustrojowi) majątkowemu. Unormowania reżimu majątkowego wyznaczają skład majątków małżonków i  określają zasady wykonywania zarządu tymi majątkami. Prawa wynikające z  uczestnictwa małżonków w  spółkach handlowych i w spółce cywilnej można określić, w celu uproszczenia dalszych ustaleń, mianem praw udziałowych, zdając sobie sprawę z  prawniczego, nie zaś prawnego charakteru proponowanego terminu. W kodeksie spółek hand- lowych, i w kodeksie cywilnym nie ma bowiem definicji prawa wspólnika; nie występuje w nich nawet zwrot „prawo wspólnika”3. Wyznacznikami pozycji prawnej małżonków w  spółkach są: przynależ- ność do małżonków praw udziałowych w ramach ich majątków istnieją- cych w poszczególnych reżimach majątkowych oraz zasady wykonywania zarządu prawami udziałowymi w stosunkach ze spółką. Ustalenie przynależności do majątków małżonków praw udziałowych i  zasad wykonywania zarządu takimi prawami w  stosunkach ze spółką powinno uwzględniać powszechnie akceptowane zasady i  sposoby in- terpretacji prawa cywilnego oraz podstawowe konstrukcje jurydyczne. 3 Zob. A. Szajkowski, Postulat spójności Kodeksu spółek handlowych z Kodeksem cywilnym oraz Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym (w:) Rozprawy z prawa cywilnego, własności intelektualnej i prawa prywatnego międzynarodowego. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Bogusła‑ wowi Gawlikowi, red. J. Pisuliński, P. Tereszkiewicz, F. Zoll, Warszawa 2012, s. 552. 18 Małżeńskie reżimy majątkowe a pozycja prawna małżonków w spółce cywilnej... Sformułowanie powyższego zastrzeżenia jest usprawiedliwione pomimo jego obiektywnej oczywistości. Niekiedy bowiem opinie dotyczące pozycji prawnej małżonków w spółkach są wypowiadane bez należytego uwzględ- nienia reguł wykładni systemowej, za to według doraźnie i  apriorycznie sformułowanej dyrektywy „prawo handlowe przed prawem rodzinnym”4. Podobny zarzut można skierować pod adresem twórców tzw.  przepisów dodanych do kodeksu spółek handlowych, tzn.  art.  1831 i  3321, włączo- nych do kodeksu w ramach nowelizacji z 2003 r.5 Ani szczególny charakter prawa rodzinnego, ani specyfika prawa spółek nie uzasadniają wyłączenia rozstrzygnięcia zagadnienia prawnej pozycji małżonków w spółkach spod reżimu uznanych reguł interpretacji prawa i  oderwania go elementarnych konstrukcji prawnych, takich chociaż- by jak prawo podmiotowe, stosunek cywilnoprawny, majątek i  zasad prawa cywil nego, w  tym – zasad szczegółowych (działowych) prawa rodzinnego6. Reguły wykładni systemowej nakazują poprawnie uwzględnić relacje mie- dzy unormowaniami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, kodeksu cywil- nego i kodeksu spółek handlowych. Poważne zastrzeżenia budzi więc na przykład wniosek interpretacyjny ogólnie i  ogólnikowo sformułowany, iż w  czasie trwania spółki cywilnej lub jawnej przepisy kodeksu cywil- nego lub kodeksu spółek handlowych „wyłączają uregulowania zawarte w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym w zakresie dotyczącym utworzonej przez małżonków spółki jawnej (cywilnej)”7. 4 Zob. publikację (dotyczącą tzw. przepisów dodanych do kodeksu spółek handlowych – art. 1831 i 3321) w Gazecie Prawnej: Prawo handlowe nad rodzinnym (GP z 4 marca 2004 r., nr 45, s. 20; dział: Prawo gospodarcze). 5 Zob. przyp. 1. 6 W kwestii pojęcia zasad, o których mowa, zob. M. Nazar, O znaczeniu adekwatnego rekonstru‑ owania zasad prawa rodzinnego (w:) Prawo cywilne – stanowienie, wykładnia i stosowanie. Księ‑ ga pamiątkowa dla uczczenia setnej rocznicy urodzin Profesora Jerzego Ignatowicza, red. M. Na- zar, Lublin 2015, s. 273 i n. 7 S Sołtysiński (w:) System Prawa Prywatnego, t. 16, Prawo spółek osobowych, red. A. Szajkowski, Warszawa 2008, s. 780, pisze, że spółkę jawną zawiązać mogą też małżonkowie, i uznaje za zasad- ny, także na gruncie kodeksu spółek handlowych, pogląd, według którego w czasie trwania spół- ki cywilnej lub jawnej przepisy kodeksu cywilnego lub kodeksu spółek handlowych „wyłączają uregulowania zawarte w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym w zakresie dotyczącym utworzonej przez małżonków spółki jawnej (cywilnej)”. Pogląd, na który powołał się S. Sołtysiński, sformu- łowała przed nowelizacją kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 2004 r. i w okresie obowiązy- 19 Mirosław Nazar Rozstrzyganie zagadnienia przynależności do małżonków praw udziałowych i ich wykonywania nie powinno abstrahować od zasad prawa rodzinnego. Są to, w szczególności, zasada powszechności ustroju majątkowego, według której nie ma małżeństw „wolnych” od określonego reżimu majątkowemu przewidzianego w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, zasada jednolitego ustroju majątkowego, zgodnie z  którą każdy związek małżeński poddany jest jednemu tylko określonemu reżimowi majątkowemu, oraz zasada egali- taryzmu małżonków w stosunkach majątkowych i niemajątkowych8. Rozbieżność wniosków interpretacyjnych pojawia się zwłaszcza w  pró- bach ustalenia pozycji prawnej małżonków w spółkach handlowych, gdy małżonkowie podlegają ustrojowi wspólności majątkowej małżeńskiej (ustawowej i  umownej). Wyłania się bowiem wówczas kwestia dopusz- czalności wykonywania prawa udziałowego objętego wspólnością mał- żeńską wobec drugiej strony stosunku prawnego (spółki handlowej) przez małżonka, który nie był wprawdzie stroną czynności prawnej prowadzą- cej do nabycia prawa udziałowego, lecz jest podmiotem majątku obejmu- jącego prawo udziałowe nabyte przez drugiego małżonka. II. Małżonkowie w spółce cywilnej Przepis art.  33 pkt  3  k.r.o. stanowi o  zaliczaniu do majątku osobistego małżonka praw majątkowych „wynikających ze wspólności łącznej pod- legającej odrębnym przepisom”. Chodzi więc o  inną wspólność łączną niż ta, której podstawą jest stosunek majątkowej wspólności małżeńskiej (zob.  art.  31, 35 i  42  k.r.o.)9. Nie powinno budzić wątpliwości, iż prze- wania przepisów kodeksu handlowego Z. Policzkiewicz [Dopuszczalność spółki cywilnej między małżonkami, (w:) Problemy kodyfikacji prawa cywilnego. Księga Pamiątkowa ku czci Profesora Z. Radwańskiego, red. S. Sołtysiński, Poznań 1990, s. 529–531]. Przytoczony pogląd budzi wątp- liwości; jest zbyt ogólnikowo sformułowany i nie uwzględnia nowelizacji kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która wprowadziła art. 33 pkt 3 dotyczący praw wynikających ze wspólności łącz- nej regulowanej odrębnymi przepisami i konstrukcji spółki jawnej w przepisach kodeksu spółek handlowych Jednak także przed wspomnianą nowelizacją kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przytoczone wnioski interpretacyjne mogły być zasadnie kwestionowane. 8 W kwestii wskazanych zasad zob. M. Nazar (w:) J. Ignatowicz, M. Nazar, Prawo rodzinne, War- szawa 2012, s. 153. 9 Za stosunek prawny, z którego wynika (w rozumieniu art. 196 § 2 k.c.) wspólność łączna ma- jątku wspólnego, należy uznać stosunek wspólności majątkowej małżeńskiej, nie zaś stosunek małżeństwa – zob. M. Nazar (w:) System Prawa Prywatnego, t. 11, Prawo rodzinne i opiekuńcze, red. T. Smyczyński, Warszawa 2014, s. 264. 20 Małżeńskie reżimy majątkowe a pozycja prawna małżonków w spółce cywilnej... pis art. 33 pkt 3 k.r.o. dotyczy obecnie praw majątkowych wynikających z uczestnictwa małżonków w spółce cywilnej (art. 860 i n. k.c.); w kwestii prawnej konstrukcji majątku handlowej spółki osobowej zob. niżej pkt III. Usytuowanie praw wynikających z  jednej wspólności łącznej (majątku wspólników spółki cywilnej) poza zakresem wspólności łącznej innego typu (majątku wspólnego małżonków) eliminuje kolizje dwóch odmien- nych reżimów prawnych wspólności łącznej ukształtowanych odpowied- nio do specyfiki osobistego stosunku, z którego każda z tych wspólności, w  rozumieniu art.  196 §  2  k.c., wynika. Przed wejściem w  życie przepi- su art.  33 pkt  3  k.r.o. w  nowym brzmieniu nadanym przez nowelizację z 2004 r. były podejmowane, w trybie wykładni funkcjonalnej, ze wzglę- du na brak jednoznacznego unormowania w kodeksu rodzinnego i opie- kuńczego, rozmaite, mniej lub bardziej kontrowersyjne próby lokowania w  majątkach małżonków przysługujących im praw udziałowych w  spół- kach cywilnych10. Przepis art. 33 pkt 3 k.r.o. stosuje się zarówno w sytuacji, gdy tylko jeden z  małżonków jest wspólnikiem lub gdy każdy z  małżonków jest wspól- nikiem innej spółki, jak i w wypadku zawiązania spółki cywilnej między obojgiem małżonków pozostających w  ustroju małżeńskiej wspólności majątkowej11. Prawa wynikające z  uczestnictwa małżonków we wspól- ności łącznej majątku wspólników ze spółki cywilnej zostały przypisane 10 Zob. np. G. Jędrejek, Spółka cywilna między małżonkami, Warszawa 2003, s. 25 i n.; tenże, Przy‑ należność praw spółkowych w spółkach osobowych do majątków małżonków, Pr. Spółek 1999, nr 11, s. 28 i n.; A. Jędrzejewska, Spółka osobowa a małżeńska majątkowa wspólność ustawowa, KPP 1996, nr 3, s. 511 i n.; A. Kidyba, Atypowe spółki handlowe. Uwagi de lege lata i de lege ferenda, Kraków 2006, s. 211 i n.; Z. Policzkiewicz, Dopuszczalność spółki cywilnej..., s. 523 i n. 11 Podnoszone niekiedy zastrzeżenia (zob. np. G. Jędrejek, Uwagi do projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, SP 2002, nr 3, s. 157 i n.; J. Strzebińczyk, Nowelizacja przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zakresie małżeńskiego prawa majątkowego, cz. 1, Rejent 2004, nr 8, s. 151 i n.) odnośnie do generalnego zaliczenia praw małżonków wynikających ze wspólności łącznej, opartej na stosunku spółki cywilnej, w którym jednocześnie uczestniczą, jako odrębne strony, oboje małżonkowie (spółka wyłącznie małżonków albo spółka z udziałem obojga małżonków) mają źródło w tradycyjnym traktowaniu wspólności łącznej jako „bez- udziałowej”. Tymczasem „bezudziałowość” wspólności łącznej wyraża się w braku ułamkowego określenia udziałów współuprawnionych podmiotów takiej wspólności; zob. uwagi A. Herbeta (w:) System Prawa Prywatnego, t. 16, Prawo spółek osobowych, red. A. Szajkowski, Warszawa 2008, s. 617 i n.) o utworzeniu spółki małżeńskiej cywilnej, i to także w celu, który nie wykracza poza zwykłe funkcje gospodarcze rodziny, w tym również per facta concludentia. 21 Mirosław Nazar do majątków osobistych imperatywnie w  ustroju wspólności ustawowej i umownej (art. 33 pkt 3 i 49 § 1 pkt 2 k.r.o.). Samo zawarcie umowy spółki przez osobę pozostającą w małżeńskim ustro- ju wspólności ustawowej nie wymaga zgody jej małżonka. Jeżeli natomiast wniesienie wkładu do spółki wchodzi w zakres zastosowania przepisu art. 37 § 1 pkt 1–3 k.r.o., niezbędna jest zgoda drugiego małżonka12. Wydatek z ma- jątku wspólnego na nabycie praw wynikających ze wspólności łącznej innego typu niż wspólność majątkowa małżeńska, imperatywnie przypisanych do majątku osobistego, podlega rozliczeniom w ramach zwrotu wydatków i na- kładów z majątku wspólnego na majątki osobiste (art. 45 k.r.o.)13. Nie powinno budzić zastrzeżeń zaliczenie do kategorii praw „wynikają- cych ze wspólności łącznej” podlegającej przepisom kodeksu cywilnego o spółce cywilnej udziału (nieoznaczonego ułamkiem) w majątku wspól- ników i  udziałów (nieoznaczonych ułamkiem) w  poszczególnych skład- nikach tego majątku (art.  863  k.c.), objętego wspólnością łączną, która wynika (w  rozumieniu art.  196 §  2  k.c.) ze stosunku spółki cywilnej14. 12 Zob. A. Herbet (w:) System Prawa Prywatnego..., s. 618. 13 Nietrafne jest twierdzenie [zob. J. Ignaczewski (w): Małżeńskie prawo majątkowe, red. J. Igna- czewski, Warszawa 2008, s. 62; uchwała SN z dnia 15 września 2004 r., III CZP 46/04, OSNC 2005, nr 9, poz. 152], iż przepis art. 45 k.r.o. w omawianym wypadku powinien być stosowany per ana‑ logiam legis, gdyż wniesiony z majątku wspólnego wkład wchodzi do majątku spółki, nie zaś do majątku osobistego małżonka -wspólnika. Zauważyć trzeba, że wniesienie wkładu jest wydatkiem na wchodzące do majątku osobistego małżonka „prawa wynikające ze wspólności łącznej”, nie zaś na majątek wspólników; zob. też uchwała SN z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 9/08, OSNC 2009, nr 4, poz. 54, z aprobującą glosą A. Pandera, M. Praw. 2008, nr 21, s. 1158 i n. 14 Zastrzeżenia można mieć odnośnie do głoszonego niekiedy poglądu, iż do wspólników spół- ki cywilnej należą jedynie „uprawnienia korporacyjno -obligacyjne”, gdyż ze względu na wy- stępującą w  spółkach cywilnych bezudziałową wspólność łączną do majątków wspólników (w szczególności – małżonków) nie wchodzą „udziały w spółce” (tak np. SN w uchwale z dnia 15 września 2004 r., III CZP 46/04, OSNC 2005, nr 9, poz. 152). Przytoczone twierdzenie wy- nika z niewłaściwej jurydycznej oceny odrębnego majątku wspólników (jeden z przypadków istnienia tzw. majątków odrębnych). Wspólność łączna jest bezudziałowa w tym tylko zna- czeniu, iż nie są w niej ułamkiem oznaczone udziały podmiotów współuprawnionych. Nie ma wszak uczestniczenia we wspólności bez udziału w niej, każde zaś prawo podmiotowe i każdy majątek będący zespoleniem praw muszą mieć podmiot lub podmioty, z którymi są powiązane (zob. Nb 25). Spółka cywilna nie ma podmiotowości prawnej, a zatem istnieje majątek wspól- ników objęty wspólnością łączną wynikającą ze stosunku spółki cywilnej, nie zaś – majątek spółki. Według Z.  Radwańskiego i  J.  Panowicz -Lipskiej (Zobowiązania – część szczegółowa, Warszawa 2012, s. 349), w majątku wspólnym każdy ze wspólników uczestniczących w spółce cywilnej „ma udział, który jednak w przeciwieństwie do wspólności (współwłasności) w czę- ściach ułamkowych – nie jest oznaczony ułamkiem”. 22 Małżeńskie reżimy majątkowe a pozycja prawna małżonków w spółce cywilnej... Sformułowanie „prawa wynikające ze wspólności łącznej” użyte w  prze- pisie art. 33 pkt 3 k.r.o. nasuwa natomiast pytanie, czy zakresem jego za- stosowania są objęte także przysługujące wspólnikom prawa majątkowe będące elementem treści stosunku spółki cywilnej, który jest podstawą wspólności łącznej majątku wspólników. One bowiem wywodzą się bez- pośrednio ze stosunku spółki, z  którego wynika także (w  techniczno- prawnym znaczeniu, według art. 196 § 2 k.c.) wspólność łączna majątku wspólników. Prawa wspólników będące elementami treści stosunku spółki cywilnej można podzielić na dwie kategorie – prawa „czysto majątkowe” i prawa organizacyjne. Prawa obu kategorii mają charakter majątkowy15. Do kate- gorii praw „czysto majątkowych” należą w szczególności: prawo do udzia- łu w zysku spółki (art. 867 i 868 k.c.) oraz prawo do zwrotu lub wypłaty części majątku spółki w  razie rozwiązania spółki lub wystąpienia z  niej (art. 871 i 875 § 2 i 3 k.c.). Prawami organizacyjnymi są zaś w szczegól- ności: uprawnienia do prowadzenia spraw spółki (art. 865 k.c.), umoco- wanie do reprezentowania spółki (art. 866 k.c.), prawo do wypowiedzenia udziału (art.  869  k.c.), uprawnienie do dochodzenia rozwiązania spółki przez sąd z ważnych powodów (art. 874 § 1 k.c.)16. Uwzględniając cel unormowania zawartego w art. 33 pkt 3 k.r.o., należy uznać, iż wszystkie wymienione wyżej prawa wspólnika – udział (nie- oznaczony ułamkiem) w majątku wspólników i prawa członkowskie (pra- wa „czysto majątkowe” i  organizacyjne wynikające ze stosunku spółki) podlegają zaliczeniu do majątku osobistego. Ustawodawca postanowił bowiem nie tylko wykluczyć „nakładanie się” się dwóch wspólności łącz- nych odmiennego typu (wspólności łącznej majątku wspólnego małżon- ków i  analogicznej wspólności majątku wspólników), lecz ponadto za- mierzał wykluczyć kolizję dwóch odrębnych reżimów wykonywania praw wynikających ze stosunków wspólności majątkowej małżeńskiej i  spółki cywilnej17. 15 W  kwestii majątkowego charakteru uprawnień organizacyjnych zob.  A.  Herbet (w:) System Prawa..., s. 621 i wskazana tam literatura. 16 Por. tamże. 17 Zob. uzasadnienie projektu nowelizacji kodeksu rodzinnego i  opiekuńczego, druk sejmowy nr 1566, IV kadencja Sejmu. 23 Mirosław Nazar Do majątku osobistego wchodzą wiec także wierzytelności o  świadcze- nia majątkowe, będące emanacją wymienionych wyżej praw spółkowych („czysto majątkowych”). Natomiast przedmioty majątkowe uzyskane w  wyniku realizacji tych wierzytelności powinny być uważane za skład- niki majątku wspólnego, gdyż odpowiadają pojęciu dochodu z  majątku osobistego (art.  31 §  2 pkt  2  k.r.o.). Są to: zysk wypłacony wspólnikowi (art. 867 i 868 k.c.), a także część wypłaconej nadwyżki wspólnego mająt- ku wspólników (art. 871 § 2 i art. 875 § 3 k.c.)18. Przedmioty majątkowe uzyskane tytułem zwrotu wkładów powinny być zaś uznane za składniki majątku osobistego małżonka -wspólnika jako su- rogaty jego udziału w majątku spółki (art. 33 pkt 10 k.r.o.)19. Takie roz- strzygnięcie zagadnienia przynależności do majątków małżonków przed- miotów majątkowych uzyskanych tytułem zwrotu wkładu może wydawać się niezasadne, gdy wkład do spółki został wniesiony z funduszy majątku wspólnego. Nie ma jednak przepisu szczególnego w  rozumieniu art.  33 pkt 10 k.r.o., który w omawianym wypadku wyłączałby surogację majątku osobistego20. Małżonkowie nie mogą postanowić o  nabyciu do majątku wspólnego praw wynikających z ich uczestnictwa w spółce cywilnej, także w wypadku wniesienia wkładu kosztem majątku wspólnego (ze względu na imperatywność przypisania ich do majątków osobistych – zob. art. 49 §  1 pkt  2  k.r.o.). Natomiast nie byłaby nieważna umowa zobowiązująca małżonka -wspólnika do przeniesienia w skład majątku wspólnego przed- miotów majątkowych, jakie nabędzie on tytułem zwrotu wkładu w razie wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania (gdy wkład do spółki został wniesiony kosztem majątku wspólnego). W  każdym zaś razie wydatek 18 Zob. M. Sychowicz (w:) Kodeks rodzinny i opiekuńczy z komentarzem, red. K. Piasecki, Warsza- wa 2006, s. 173, 180 i n. 19 Zob. M. Sychowicz (w:) Kodeks rodzinny..., s. 173, twierdzi, że po rozwiązaniu spółki do mająt- ku wspólnego wchodzi „wkład zwrócony małżonkowi (art. 875 § 2)”. 20 W postanowieniu SN z dnia 16 stycznia 2013 r., II CSK 193/12, LEX nr 1299157, Sąd Najwyższy przyjął, że przepisem szczególnym wyłączającym surogację składników majątku osobistego jest art. 31 § 1 zdanie pierwsze k.r.o. „w części wskazującej, że do majątku wspólnego należą przed- mioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez jednego z małżonków”. Nietrudno zauważyć, że taka interpretacja prowadziłaby do wykluczenia jakiejkolwiek suroga- cji majątków osobistych, gdyż wszelkie surogaty składników majątku osobistego nabywane są w czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej; tylko w takim ustroju majątkowym i tyl- ko podczas jego trwania istnieją majątek wspólny i majątki osobiste małżonków, które podlega- ją surogacji ograniczającej zakres zastosowania i normowania art. 31 § 1 zdanie pierwsze k.r.o. 24 Małżeńskie reżimy majątkowe a pozycja prawna małżonków w spółce cywilnej... z  majątku wspólnego na pokrycie wkładu do spółki cywilnej równowa- żony jest roszczeniem o jego zwrot na zasadach określonych w przepisie art. 45 k.r.o.21 III. Małżonkowie a handlowe spółki osobowe Przed wejściem w życie kodeksu spółek handlowych zbieg dwóch wspól- ności łącznych mógł się pojawić także wtedy, gdy małżonkowie stawali się wspólnikami w  osobowych spółkach handlowych22. Natomiast we- dług obecnie obowiązującego art. 8 k.s.h. spółka osobowa jest jednostką organizacyjną i  ma podmiotowość prawną (aczkolwiek bez osobowości prawnej), co sprawia, że jej majątek nie może być traktowany jako przed- miot wspólności (łącznej) wspólników23. Handlowa spółka osobowa jest niespersonifikowaną, ale podmiotową jednostką organizacyjną (tzw. nie- pełną osobą prawną; zob. art. 8 k.s.h. w zw. z art. 331 k.c.). Przepisy ustawy nowelizującej kodeks rodzinny i  opiekuńczy uchwalo- nej w 2004 r.24 dotyczące składu mas majątkowych w ustroju wspólności ustawowej zostały przygotowane przez zespół prawa rodzinnego Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego w  nawiązaniu do regulacji spółek oso- bowych obowiązujących wówczas przepisów rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z  dnia 27  czerwca 1934  r. – Kodeks handlowy (Dz. U. Nr 57, poz. 502). Do nich, tak jak do spółek cywilnych, miał się odnosić zaprojektowany przepis art.  33 pkt  3  k.r.o., sytuujący w  majątkach oso- bistych małżonków prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom. Zmiana charakteru prawnego handlo- wych spółek osobowych dokonana w  kodeksie spółek handlowych spo- wodowała zawężenie zakresu zastosowania art.  33 pkt  3  k.r.o. do praw małżonków wynikających z ich uczestnictwa w spółkach cywilnych. Przypisanie praw udziałowych w  spółce osobowej (z  zastrzeżeniem do- tyczącym praw akcjonariusza w  spółce komandytowo -akcyjnej) do ma- 21 Zob. też M. Nazar (w:) System Prawa Prywatnego..., s. 328 i n. 22 Zob. S. Grzybowski (w:) System prawa cywilnego, t. I, Część ogólna, red. S. Grzybowski, War- szawa 1985, s. 465. 23 Zob. A. Kidyba, Prawo handlowe, Warszawa 2008, s. 250, 273. 24 Zob. przyp. 1. 25 Mirosław Nazar jątków osobistych małżonków można natomiast próbować uzasadniać na podstawie art. 33 pkt 5 k.r.o., który zalicza do majątków osobistych „pra- wa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie”. Według art. 10 k.s.h. ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej jest przenoszalny tylko wówczas, gdy umowa spółki tak stanowi. Przepi- sy art. 10 § 1 i 2 k.s.h. pozwalają zatem sformułować wniosek, iż prawo udziałowe w spółce osobowej jest, co do zasady, niezbywalne25. Ustawo- wo ukształtowana niezbywalność prawa udziałowego, nie zaś ewentual- nie umownie dopuszczona jego zbywalność powinna być uwzględniana przy ustalaniu jego powiązania z majątkiem wspólnika, który pozostaje ze swoim małżonkiem w ustroju wspólności ustawowej. Przepis art. 33 pkt 5 k.r.o. należy tłumaczyć w ten sposób, iż do majątków osobistych małżonków należą te prawa, które zostały ustawowo ukształto- wane generalnie i zasadniczo, jako niezbywalne i jednopodmiotowe. Jeżeli więc ustawodawca kształtuje jakieś prawo jako niezbywalne (lub także – niedziedziczne), dopuszczając zarazem umowne przeciwne zastrzeżenie stron stosunku, z którego takie prawo wynika, to interpretacja i stosowa- nie art. 33 pkt 5 k.r.o. powinny uwzględniać kwalifikację prawa dokonaną bezpośrednio przez ustawodawcę. Odmienne stanowisko równoznaczne z  akceptacją możliwości istnienia praw tego samego typu, ale o  różnym charakterze (w  jednych sytuacjach prawnych zbywalnych, dziedzicznych i  wielopodmiotowych, w  innych zaś – niezbywalnych, niepodlegających spadkowej sukcesji i  jednopodmiotowych) zagrażałoby pewności obrotu i nie dałoby się pogodzić z założeniem o racjonalności prawodawcy26. 25 Zob. J.P. Naworski (w:) System Prawa Prywatnego, t. 16, Prawo spółek osobowych, red. A. Szaj- kowski, Warszawa 2008, s.  236; L.  Moskwa, J.  Napierała (w:) Prawo spółek handlowych, red. A. Koch, J. Napierała, Kraków 2005, s. 198, 219. Przepis art. 10 k.s.h. nie ma zastosowania do praw i obowiązków akcjonariusza w spółce komandytowo -akcyjnej; podlegają one zasadom zbywania akcji obowiązującym w spółkach akcyjnych – zob. A. Kidyba, Kodeks spółek handlo‑ wych. Komentarz, t. 1, Kraków 2006, s. 90. 26 Zob. podobnie w dawnym stanie prawnym A. Jędrzejewska, Spółka osobowa..., s. 550 i n. Autorka wskazuje też na potencjalną płynność zbywalności i niezbywalności nawet w ra- mach tego samego stosunku spółki osobowej powodowaną możliwością kolejnych zmian umowy w  odniesieniu do zbywalności udziałów i  podkreśla, że stosunki majątkowe „dla dobra rodziny cechować powinna stabilność i pewność”; należałoby więc uznać, iż prawo członkowskie w  spółce osobowej ma charakter „prawa ściśle związanego z  osobą wspól- nika i  jako takie powinno wchodzić zawsze do jego majątku odrębnego” (tamże, s.  551). Wskazanych wyżej skutków ukształtowania prawa członkowskiego w spółce osobowej jako 26 Małżeńskie reżimy majątkowe a pozycja prawna małżonków w spółce cywilnej... Niezbywalność prawa jest jedną z  przesłanek zaliczenia go do mająt- ku osobistego podmiotu uprawnionego, gdy pozostaje on w  ustro- ju małżeńskiej wspólności majątkowej. Drugą konieczną przesłankę stanowi ustawowo ukształtowana jednopodmiotowość prawa. Można bronić poglądu, że prawo udziałowe w  osobowej spółce handlowej zo- stało ustawowo ukształtowane zasadniczo nie tylko jako niezbywalne, lecz także jako jednopodmiotowe. Nie ma bowiem w  kodeksie spółek handlowych generalnego unormowania, które określałoby sposób wy- konywania wobec spółki prawa udziałowego, w sytuacji gdyby należało ono do kilku osób niepodzielnie (por. przepisy normujące wykonywanie praw przez współuprawnionych z udziału lub z udziałów w spółce z o.o. – art.  184  k.s.h. lub przez współuprawnionych z  akcji – art.  333 §  2 i 3 k.s.h.). Jedynym takim przepisem jest art. 60 k.s.h., który przyznaje kompetencję do zawarcia w umowie spółki postanowienia, iż prawa, ja- kie miał zmarły wspólnik, „służą wszystkim spadkobiercom wspólnie”27. W omawianym wypadku, jeżeli umowa nie zawiera szczególnych posta- nowień, spadkobiercy powinni wskazać spółce jedną osobę do wykony- wania praw w spółce. Proponowana interpretacja przepisów kodeksu spółek handlowych o spółkach osobowych i przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego normujących wspólność ustawową uwzględnia intensywność elementów personalnych w spółce osobowej. Pogląd, iż prawo członkowskie w spół- ce osobowej ma charakter „prawa ściśle związanego z  osobą wspólni- ka i jako takie powinno wchodzić zawsze do jego majątku odrębnego”, głoszony był także w  nawiązaniu do przepisów kodeksu handlowe- zasadniczo, z  mocy ustawy, niezbywalnego i  jednopodmiotowego, nie bierze pod uwagę G. Kozieł, Przeniesienie praw i obowiązków wspólników w handlowych spółkach osobowych, Warszawa 2006, s. 60, uznając za dopuszczalne objęcie zakresem majątku wspólnego mał- żonków ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej, „jeżeli nabycie następuje za środki majątku wspólnego”. 27 W braku stosownych postanowień umownych w kwestii praw spadkobierców zmarłego wspól- nika, jego śmierć jest przesłanką rozwiązania spółki (art. 58 § 1 pkt 4 k.s.h.; z wyjątkiem śmier- ci komandytariusza – art. 124 § 1 zdanie pierwsze k.s.h.). Zarówno unormowanie art. 58 § 1 pkt 4 k.s.h., jak i niezbywalność, co do zasady, prawa udziałowego wykluczają zaliczenie go do spadku po wspólniku – tak J.P. Naworski (w:) System Prawa Prywatnego..., s. 238; por. jednak: P. Spiechowicz, Charakter praw nabywanych przez spadkobierców wspólnika spółki jawnej na podstawie klauzuli umownej z art. 60 § 1 KSH, PPH 2008, nr 8, s. 38 i n.; J.J. Zięty, Skutki prawne śmierci wspólnika w dwuosobowej spółce jawnej, PPH 2007, nr 12, s. 40 i n. 27 Mirosław Nazar go przed nowelizacją kodeksu rodzinnego i  opiekuńczego uchwaloną w 2004 r.28 Przedstawiona kwalifikacja praw udziałowych w  spółce osobowej (na przykładzie spółki jawnej) jest dyskusyjna29. W razie jej zakwestionowa- nia pozycję prawną małżonków wspólników w spółce osobowej należało- by ustalić według zasad odnoszących się do kształtowania sytuacji praw- nej małżonków uczestniczących w spółkach kapitałowych. IV. Uczestnictwo małżonków w spółkach kapitałowych Dopuszczalność zaliczania praw udziałowych w  spółkach kapitałowych do majątku wspólnego lub do majątków osobistych małżonków według zasad określonych w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym nie jest kwestio- nowana. Prawa udziałowe w obu typach spółek kapitałowych mogą nale- żeć do kilku osób, a do małżonków – na zasadzie wspólności ułamkowej albo łącznej30. Pozycja prawna małżonków w  spółce kapitałowej, gdy prawo udziałowe jest składnikiem ich majątków osobistych, będąc przedmiotem wspólności 28 Zob. podobnie w  dawnym stanie prawnym A.  Jędrzejewska, Spółka osobowa..., s.  550  i  n. Autorka wskazuje też na potencjalną płynność zbywalności i niezbywalności nawet w ramach tego samego stosunku spółki osobowej powodowaną możliwością kolejnych zmian umowy w odniesieniu do zbywalności udziałów i podkreśla, że stosunki majątkowe „dla dobra rodzi- ny cechować powinna stabilność i pewność”; należałoby więc uznać, iż prawo członkowskie w spółce osobowej ma charakter „prawa ściśle związanego z osobą wspólnika i jako takie po- winno wchodzić zawsze do jego majątku odrębnego” (tamże, s. 551). Wskazanych skutków ukształtowania prawa członkowskiego w  spółce osobowej jako zasadniczo, z  mocy ustawy, niezbywalnego i  jednopodmiotowego nie bierze pod uwagę G.  Kozieł (Przeniesienie praw i obowiązków wspólników w handlowych spółkach osobowych, Warszawa 2006, s. 60), uznając za dopuszczalne objęcie zakresem majątku wspólnego małżonków ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej, „jeżeli nabycie następuje za środki majątku wspólnego”. 29 Zob. też M. Nazar (w:) System Prawa Prywatnego..., s. 323 i n. Wnikliwą krytyczną analizę i oce- nę wniosków interpretacyjnych formułowanych przez doktrynę i judykaturę w kwestii pozycji prawnej małżonków w spółkach osobowych zawiera monografia R. Słabuszewskiego, Przyna‑ leżność praw spółkowych w spółce jawnej do majątków małżonków, Warszawa 2015. 30 W uzasadnieniu uchwały z dnia 22 maja 1996 r., III CZP 49/96, OSNC 1996, nr 9, poz. 119, Sąd Najwyższy na tle unormowań kodeksu handlowego (analogicznych do regulacji kodeksu spółek handlowych) stwierdził zasadnie, że skoro kodeks handlowy nie stanowi, iż wspólność udziałów w spółce z o.o. może być tylko wspólnością ułamkową, to nie można przyjmować, że wyklucza wspólność udziałów „o treści odpowiadającej współwłasności łącznej”. 28 Małżeńskie reżimy majątkowe a pozycja prawna małżonków w spółce cywilnej... ułamkowej, w zasadzie nie budzi wątpliwości. Z reguły bowiem podstawę nabycia prawa udziałowego w  omawianych wypadkach stanowi umowa zawarta przez oboje małżonków lub przez jednego małżonka, ale zarazem w  imieniu drugiego. W  takich wypadkach nie ma wątpliwości, że oboje małżonkowie stają się stroną stosunku prawnego, którego elementem jest nabyte prawo. Oboje małżonkowie uzyskują materialny status wspólni- ka wynikający z powstałej wspólności prawa i status formalny polegający na możliwości wykonywania wspólnego prawa udziałowego w  stosunku do spółki. Rozbieżność opinii pojawia się natomiast w  odniesieniu do wykonywa- nia prawa udziałowego wobec spółki, gdy zostało ono nabyte do mająt- ku wspólnego małżonków wyłącznie przez jednego małżonka i tylko we włas nym imieniu31. Pojawia się wówczas różnica podmiotowa między stroną umowy prowadzącej do nabycia prawa udziałowego w  skład ma- jątku wspólnego (jeden małżonek) oraz współuprawnionymi podmiota- mi majątku wspólnego i prawa, które stało się składnikiem tego majątku (oboje małżonkowie). Różnica podmiotowa, o której mowa, postrzegana jest generalnie jako przeszkoda do uznania małżonka niebędącego stroną umowy za podmiot (stronę) powstającego wskutek zawarcia umowy sto- sunku zobowiązaniowego, którego elementem treści jest prawo względne nabyte do majątku wspólnego. W  konsekwencji za wyłącznie uprawnio- nego do wykonywania wspólnego prawa wobec drugiej strony stosunku prawnego uznaje się tylko małżonka – stronę umowy, na podstawie której prawo zostało nabyte. Wskazana koncepcja interpretacyjna32, dominująca w  piśmiennictwie i  orzecznictwie, jest powszechnie wykorzystywana także do ustalania sposobu powiązania z  majątkiem wspólnym małżonków prawa udziało- wego w  spółce kapitałowej nabytego przez jednego z  nich. Według tego poglądu prawo udziałowe – postrzegane jako wiązka uprawnień obliga- cyjnych i organizacyjnych – nabyte samodzielnie przez jednego małżonka wchodzi do majątku wspólnego zgodnie z zasadami ustalania składu mas 31 Zob. też M. Nazar (w:) System Prawa Prywatnego..., s. 296 i n. 32 Zob. w szczególności A. Dyoniak, Ustawowy ustrój majątkowy małżeński, Wrocław–Warsza- wa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985, s.  86; S.  Rzonca, Wierzytelność jako przedmiot wspólności ustawowej, Studia Cywilistyczne 1976, t. XXVII, 1976, s. 152 i n. 29 Mirosław Nazar majątkowych w ustroju wspólności ustawowej (art. 31 i 33 k.r.o.), ale sta- tus (formalny) wspólnika uzyskuje tylko małżonek, „który zawarł umowę spółki albo stał się nabywcą udziału (akcji) w drodze czynności inter vivos albo mortis causa”33. W  wyroku z  dnia 20  maja 1999  r.34 Sąd Najwyższy uznał, że: „w  wy- padku nabycia przez małżonka ze środków pochodzących z  majątku wspólnego, w drodze czynności prawnej, udziału w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, wspólnikiem staje się tylko małżonek uczestniczą- cy w tej czynności”. Powołane orzeczenie, mimo dyskusyjności tezy i jej uzasadnienia, spotkało się raczej z  aprobatą doktryny35. Wnioski w  nim 33 Zob. A. Dyoniak, Przynależność do majątków małżonków udziału w spółce z ograniczoną odpo‑ wiedzialnością i akcji, RPEiS 1991, nr 3, s. 29 i n. Jeżeli natomiast prawo udziałowe uznane zo- staje za niemające wyłącznie charakteru wierzytelności, lecz jako „prawo samoistne”, podobne do prawa rzeczowego, to przyjmuje się, że wskutek jego wejścia do majątku wspólnego oboje małżonkowie stają się współuprawnionymi podmiotami prawa udziałowego („współwspól- nikami”) – zob. A. Szajkowski, M. Tarska (w:) S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych. Komentarz do art. 151–300, t. II, Warszawa 2005, s. 343; A. Szajkowski, Wyłączenie wstąpienia do spółki z o.o. współmałżonka wspólnika (uwagi na tle nowelizacji kodeksu spółek handlowych z 2003 r.), ZNUJ PPWI 2004, nr 88, s. 295 i n. 34 I CKN 1146/97, OSNC 1999, nr 12, poz. 209. 35 Zaaprobowały tezę orzeczenia A. Kondracka i T. Mróz (M. Praw. 2001, nr 10, s. 557 i n.) oraz K. Wręczycka (Udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością a wspólność majątkowa mał‑ żeńska, PPH 2001, nr 8, s. 38) z zastrzeżeniami do niektórych wątków uzasadnienia wyroku. A. Kidyba, oceniając wyrok SN z dnia 20 maja 1999 r., I CKN 1146/97, OSNC 1999, nr 12, poz. 209, zarzucił jednak niespójność jego tezy (uznanie statusu wspólnika małżonka -nabywcy udziału) i  uzasadnienia (uznanie praw udziałowych za składnik majątku wspólnego obojga małżonków), ponieważ stawia to – jego zdaniem – pod znakiem zapytania nierozczepialność „statusu personalnego i obligacyjnego wspólnika (zob. A. Kidyba, Kodeks spółek handlowych..., s. 834); zob. też T. Smyczyński, Prawo rodzinne i opiekuńcze, Warszawa 2001, s. 115; M. Sycho- wicz (w:) Kodeks rodzinny..., s. 173; J. Ignaczewski (w:) Małżeńskie prawo..., s. 42 i n. Według M. Dumkiewicz (Wspólność udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, Warszawa 2011, s. 147) status wspólnika w spółce z o.o. (tzn. możność realizacji wobec spółki wszyst- kich uprawnień związanych z uczestnictwem) przysługuje wyłącznie temu małżonkowi, który dokonywał czynności prawnej objęcia (nabycia) udziałów, ponieważ tylko po stronie osoby ujawniającej wolę przystąpienia do spółki powstaje, wskutek objęcia (nabycia) udziałów, „pod- miotowe prawo członkostwa”. Natomiast A.  Szajkowski (Wyłączenie wstąpienia do spółki..., s.  294  i  n.) zakwestionował zarówno podstawową tezę sformułowaną przez Sąd Najwyższy, jak i jej uzasadnienie. Stwierdził mianowicie, że gdy jednolite prawo udziałowe, niepodlega- jące rozczepieniu na tzw. prawa czysto majątkowe i uprawnienia korporacyjne, wchodzi do wspólnego majątku, to oboje małżonkowie stają się współuprawnionymi z prawa udziałowego w spółce z o.o. Odrębnym natomiast zagadnieniem jest wykonywanie prawa przysługującego obojgu małżonkom wspólnie (art. 184 § 1 k.s.h.). Zob. też R.L. Kwaśnicki, A. Piskorz, A. Na- lazek, Udziały/akcje imienne znajdujące się w majątku wspólnym małżonków, cz. 2 – w sprawie sposobu wykonywania prawa przez współuprawnionych małżonków, MPH 2011, nr 2, s. 36 i n. 30 Małżeńskie reżimy majątkowe a pozycja prawna małżonków w spółce cywilnej... przedstawione zostały uwzględnione w  wyroku SN z  dnia 5  październi- ka 2005 r., IV CK 99/05, OSNC 2006, nr 7–8, poz. 12736, Sąd Najwyższy w kolejnych orzeczeniach (z dnia 21 stycznia 2009 r.37 i z dnia 3 grudnia 2009 r.38) utrzymał dotychczasowy kierunek orzecznictwa w omawianych sprawach, uznając, iż udziały i  akcje w  kapitałowych spółkach handlo- wych nabyte przez jednego małżonka ze środków pochodzących z  ma- jątku wspólnego wchodzą do tego majątku, lecz udziałowcem albo akcjo- nariuszem staje się małżonek uczestniczący w czynności prowadzącej do nabycia prawa udziałowego. Trzeba jednak zauważyć, że w  uzasadnieniach powołanych orzeczeń z  2009  r. znalazło się stwierdzenie, iż wskazane w  nich rozdzielenie tzw. sfery zewnętrznej, obejmującej stosunki pomiędzy spółką a akcjo- nariuszami, oraz tzw.  sfery wewnętrznej, obejmującej stosunki pomię- dzy małżonkami, różni się od tezy „o  dualistycznym rozszczepieniu” udziału na prawa i  obowiązki majątkowe oraz prawa i  obowiązki kor- poracyjne, sformułowanej przez Sąd Najwyższy w  powołanym wcześ- niej wyroku z  20  maja 1999  r. Przytoczony wniosek interpretacyjny zbliża sądową kwalifikację pozycji prawnej małżonków współupraw- nionych w  zakresie prawa udziałowego do koncepcji rozróżnienia ma- terialnego i  formalnego statusu małżonków jako wspólników w  spółce kapitałowej. Zastrzeżenia budzi wniosek interpretacyjny, iż prawo o  charakterze względnym, w  szczególności – prawo udziałowe w  spółce nabyte samo- dzielnie i wyłącznie we własnym imieniu przez jednego małżonka wcho- dzi wprawdzie do majątku wspólnego, lecz stroną stosunku prawnego pozostaje tylko małżonek, który uczestniczył w nabyciu prawa udziałowe- 36 Zaskakująca prima facie jest teza tego orzeczenia, głosząca, iż udział w spółce z o.o. nabyty przez jednego małżonka ze środków z  majątku wspólnego może stać się składnikiem tego majątku, jeżeli małżonkowie tak postanowili (art. 184 k.h. i art. 184 k.s.h. – podkr. M.N.). Również we wcześniejszym postanowiniu SN z dnia 23 listopada 2000 r., I CKN 950/98, LEX nr 50822, znalazła odbicie koncepcja związania udziałów w spółce stanowiących składnik ma- jątku wspólnego z jednym tylko małżonkiem jako wspólnikiem. 37 II CSK 446/08, OSNC-ZD 2010, nr A, poz. 7; zob. krytyczny, uzasadniony komentarz D. Kul- gawczuka (w:) Prawo spółek handlowych. Orzecznictwo 2009–2010, red.  R.L.  Kwaśnicki, P. Letolc, Warszawa 2011, s. 514 i n. 38 II CSK 273/09, LEX nr  551106; glosy aprobujące: M.  Dumkiewicz, GSP-PO 2010, nr  3–4, s. 81 i n.; M. Karczewska -Pacholczyk, N. Kobyłka, Glosa 2010, nr 4, s. 31 i n. 31 Mirosław Nazar go, i  tylko on jest uprawniony do wykonywania tego prawa wobec dru- giej strony stosunku prawnego, mimo że stosunek ten „zakotwicza” się we wspólnym majątku nabytym do niego prawem względnym. Według przytoczonego poglądu prawo względne (wierzytelność) samodzielnie i wyłącznie we własnym imieniu nabyte przez jednego małżonka do ma- jątku wspólnego tylko w  jakimś jednak bliżej nieokreślonym „stosunku wewnętrznym”, poprzez korzyści, jakie przynosi, przypada także drugie- mu małżonkowi, który będąc podmiotem majątku wspólnego, nie staje się jednak wierzycielem (a więc – w istocie – podmiotem wspólnej wszak wierzytelności). Nawet zwolennicy przedstawionej koncepcji interpretacyjnej wskazują na jej dyskusyjność i zauważają, że „pewne racje” przemawiają na rzecz od- miennego sposobu powiązania wierzytelności nabytej do majątku wspól- nego przez jednego małżonka z drugim małżonkiem będącym także pod- miotem tego majątku39. Koncepcji „wewnętrznego” skutku samodzielnego nabycia przez jednego małżonka, wyłącznie we własnym imieniu do majątku wspólnego prawa udziałowego w spółce kapitałowej można przeciwstawić kilka niekwestio- nowanych w teorii prawa cywilnego podstawowych twierdzeń i założeń. Po pierwsze – należy odróżniać czynność prawną i jej treść od kreowane- go przez nią stosunku prawnego i jego treści wyznaczonej tylko w pod- stawowym kształcie przez oświadczenia woli stron, a  w  pozostałym za- kresie przez ustawę, zasady współżycia społecznego i  ustalone zwyczaje (art. 56 k.c.)40. Po drugie – w interpretacji przepisów należy traktować prawo podmioto- we jako – zawsze – element treści stosunku prawnego, poza którym nie może ono istnieć jako konstrukcja normatywna genetycznie i  funkcjo- nalnie powiązana z określonymi obowiązkami innego podmiotu lub wie- lu podmiotów (zindywidualizowanych lub niezindywidualizowanych). Zatem nie jest możliwe bycie podmiotem prawa bez posiadania statusu 39 Zob. A. Dyoniak, Ustawowy ustrój majątkowy..., s. 86; S. Rzonca, Wierzytelność..., s. 152 i n. 40 Zob. Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2015, s. 282 i n. 32 Małżeńskie reżimy majątkowe a pozycja prawna małżonków w spółce cywilnej... strony stosunku prawnego, w którym prawo podmiotowe występuje jako element jego treści41. Po trzecie – według obowiązujących unormowań, wspólność majątku (ułamkowa albo łączna) jest wspólnością niepodzielną (pro indiviso), tzn. cały majątek należy niepodzielnie do wszystkich współuprawnionych, a do każdego współuprawnionego należą wszystkie składniki majątku po- przez udziały w całości i w poszczególnych składnikach42. Obowiązujące przepisy nie stwarzają podstawy dla powstawania tzw. wspólności podzie- lonej (pro diviso), tzn.  współwłasności (i  – odpowiednio – wspólności) części realnych. W takiej konstrukcji współwłasności (lub raczej – quasi- -współwłasności) przedmiot „współwłasności” w obrocie prawnym wystę- puje wprawdzie jako jedna niepodzielona rzecz, ale „współwłaściciele” są wyłącznymi właścicielami oznaczonych części „wspólnej” rzeczy43. Oceny sposobu powiązania praw udziałowych z małżonkami jako podmio- tami majątku wspólnego, do którego weszły prawa udziałowe w spółkach kapitałowych, nie można prawidłowo sformułować bez uwzględnienia któregokolwiek spośród trzech wskazanych wyżej założeń konstrukcyj- nych odnoszących się do podstawowych instytucji prawa cywilnego. Próby ustalenia konsekwencji przynależności praw udziałowych do oboj- ga małżonków autonomicznie na gruncie unormowań prawa spółek hand lowych są wadliwe, bo abstrahują od reguł wykładni systemowej i  nie uwzględniają nie tylko podstawowych konstrukcji i  zasad prawa 41 Wspólny majątek, do którego wchodzi prawo nabyte wyłącznie przez jednego małżonka, nie staje się w miejsce stosunku prawnego „zastępczymi” ramami dla nabytego prawa podmio- towego. Sam jest bowiem funkcjonalnym zespoleniem praw podmiotowych powiązanych ze współuprawnionymi podmiotami. Majątku objętego wspólnością nie można więc uznać za przedmiot jakiegoś odrębnego stosunku prawnego, w którym jedną stroną byłyby podmioty wspólnego majątku, drugą zaś wszystkie pozostałe podmioty tworzące strony stosunków praw- nych, z których pochodziłyby nabyte do majątku prawa podmiotowe. 42 Udziały są oznaczone ułamkami we wspólności ułamkowej, natomiast we wspólności łącznej w czasie trwania stosunku, z którego ona wynika, pozostają nieoznaczone – zob. E. Gniewek, Problem udziału we współwłasności (wspólności) łącznej (w:) O źródłach i elementach stosunków cywilnoprawnych. Księga pamiątkowa ku czci prof. Alfreda Kleina, red. E. Gniewek, Kraków 2000, s. 105 i n. 43 Zob. A. Wąsiewicz, Powstanie, istota i zniesienie współwłasności ułamkowej, Poznań 1965, s. 20. 33
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Status prawny małżonków w spółkach cywilnych i handlowych
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: