Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00141 010566 7484909 na godz. na dobę w sumie
Status prawny referendarza sądowego w Rzeczypospolitej Polskiej - ebook/pdf
Status prawny referendarza sądowego w Rzeczypospolitej Polskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 448
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-058-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W książce przedstawiono ustrojowe zasady funkcjonowania referendarza sądowego, a także jego rolę w wymiarze sprawiedliwości, ze szczególnym uwzględnieniem zgodności z Konstytucją oraz nadal spornymi w doktrynie kwestiami dotyczącymi niezależności referendarza sądowego podczas wypełniania powierzonych mu czynności oraz ich prawnego charakteru. Z jednej strony bowiem referendarz jest traktowany jako organ wyposażony w ściśle sprecyzowane własne kompetencje, który ma wykonywać niezależnie powierzone czynności, a z drugiej pozostaje przypisany do grupy urzędników sądowych, czyli jest pracownikiem w rozumieniu prawa pracy. Referendarz sądowy w zakresie przyznanych kompetencji ma pozycję zbliżoną do pozycji ustrojowej sędziego i ponosi odpowiedzialność za wydawane decyzje, ale ostatecznie pozostaje najwyżej usytuowanym w hierarchii urzędnikiem sądowym.
Walorem opracowania jest ujęcie całościowe poruszanej problematyki, zawierające nie tylko analizę dogmatycznoprawną obowiązującego unormowania, lecz także prezentację instytucji referendarza sądowego w wymiarze historycznym i po części komparatystycznym.
Publikacja skierowana jest przede wszystkim do referendarzy sądowych, ale zainteresuje także sędziów, legislatorów, pracowników działów kadr w sądach. Będzie stanowiła pomoc dla aplikantów sądowych i studentów wydziałów prawa.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

status prawny referendarza sądowego w rzeczypospolitej polskiej Mariusz Sztorc MONOGRAFIE WARSZAWA 2016 Stan prawny na 1 września 2016 r. Recenzent Dr hab. Dariusz Dudek, prof. KUL Wydawca Małgorzata Stańczak Redaktor prowadzący Joanna Tchorek Opracowanie redakcyjne Sylwia Wiśniewska Łamanie Wolters Kluwer Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN 978-83-8092-787-2 ISSN 1897-4392 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 9 Wstęp / 15 Rozdział I Geneza referendarza sądowego / 23 1. 2. Prawo do sądu a możliwości ograniczenia pozaorzeczniczych zadań sędziego / 23 Referendarz sądowy w Niemczech i w Austrii / 44 2.1. Referendarz sądowy w Niemczech / 44 2.1.1. 2.1.2. 2.1.3. Pozycja ustrojowa / 52 Warunki wykonywania czynności / 56 Zakres spełnianych czynności / 58 2.1.3.1. 2.1.3.2. Sąd Rejonowy (Amtsgericht) / 58 Sąd Krajowy (Landgericht), Najwyższy Sąd Krajowy (Oberlandsgericht), Federalny Sąd Najwyższy (Bundesgerichthof), Sąd Pracy (Arbeitsgericht) / 61 Federalny Sąd Patentowy (Bundespatentengericht) / 62 Postępowanie karne. Prokuratura / 62 Administracja sądowa / 62 Uprawnienia w zakresie realizacji czynności / 63 2.1.3.3. 2.1.3.4. 2.1.3.5. 2.1.3.6. 2.2. 2.1.4. Odwołanie od orzeczeń referendarza sądowego w Niemczech / 64 Referendarz sądowy w Austrii / 65 2.2.1. 2.2.2. Rozwój instytucji referendarza sądowego w Austrii / 65 Referendarz sądowy w Austrii w przepisach ustawy z 12 grudnia 1985 r. / 67 5 Spis treści 2.2.3. Warunki wykonywania czynności / 69 Zakres spełnianych czynności / 71 2.2.2.1. Pozycja ustrojowa / 67 2.2.2.2. 2.2.2.3. Odwołanie od orzeczeń referendarza sądowego w Austrii / 73 3. 4. 5. Rekomendacja Rady Europy w sprawie niektórych środków przeciwdziałania nadmiernemu obciążeniu sądów / 74 Przesłanki powołania referendarza sądowego w Polsce / 79 Prace legislacyjne nad wprowadzeniem referendarza sądowego w Polsce / 86 Rozdział II Ustrojowe podstawy funkcjonowania referendarza sądowego / 103 1. 2. 3. Charakter prawny / 103 Problematyka zgodności referendarza sądowego z Konstytucją / 117 Zasada niezawisłości sędziowskiej a niezależność referendarza sądowego / 130 Rozdział III Warunki pełnienia czynności przez referendarza sądowego / 152 Przesłanki objęcia stanowiska referendarza sądowego / 152 Aplikacja / 181 Prawa i obowiązki / 186 3.1. 1. 2. 3. Prawo do objęcia stanowiska sędziego lub asesora sądowego przez referendarza sądowego / 186 Odpowiednie stosowanie przepisów dotyczących sędziów do referendarzy sądowych / 198 Odesłanie do ustawy o pracownikach sądów i prokuratury oraz do ustawy o pracownikach urzędów państwowych / 208 Szczególny zespół praw i obowiązków referendarza sądowego / 222 3.2. 3.3. 3.4. Rozwiązanie stosunku pracy / 233 Samorządność zawodowa / 239 Wynagrodzenie referendarza sądowego / 242 Odpowiedzialność dyscyplinarna i porządkowa / 249 4. 5. 6. 7. 6 Spis treści Rozdział IV Zakres czynności spełnianych przez referendarza sądowego w sądownictwie powszechnym i administracyjnym / 264 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Postępowanie wieczystoksięgowe / 264 Postępowanie rejestrowe i nakazowe / 268 Postępowanie cywilne i postępowanie w sprawach gospodarczych / 273 Postępowanie przed sądem administracyjnym / 281 Postępowanie karne / 286 Postępowanie w sprawach o wykroczenia / 293 Odwołanie od orzeczeń referendarza sądowego / 294 Rozdział V Perspektywy rozwoju referendarza sądowego w wymiarze europejskim / 306 1. 2. Europejska Unia Referendarzy Sądowych / 306 Zielona Księga Referendarza Sądowego jako projekt ujednolicenia tego zawodu w krajach Unii Europejskiej / 312 Uwagi końcowe de lege lata i de lege ferenda / 321 Akty prawne / 333 Orzecznictwo / 341 Literatura / 345 7 Wykaz skrótów BGB k.c. k.k. k.k.w. Konstytucja k.p. k.p.c. k.p.k. k.p.w. Źródła prawa Bürgerliches Gesetzbuch (Niemiecki Kodeks Cywil- ny) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 380 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1137) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wy- konawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze sprost. i z późn. zm.) ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1502 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępo- wania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowa- nia karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępo- wania w sprawach o wykroczenia (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 395 z późn. zm.) 9 Wykaz skrótów k.s.h. p.p.s.a. p.u.s.a. p.u.s.p. 1928 p.u.s.p. 1985 p.u.s.p. 2001 p.u.s.p. 2011 r.k.r. r.o.r. RpflG 1969 ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1030 z późn. zm.) ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępo- waniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 718 z późn. zm.) ustawa z 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1066) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 lutego 1928 r. – Prawo o ustroju sądów po- wszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 1932 r. Nr 102, poz. 863 z późn. zm.) ustawa z 20 czerwca 1985 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 z późn. zm.) ustawa z 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 133 z późn. zm.) ustawa z dnia 18 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektó- rych innych ustaw (Dz. U. Nr 203, poz. 1192) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 marca 2012 r. w sprawie przeprowadzania konkur- su na stanowisko referendarza sądowego (Dz. U. poz. 331) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 czerwca 2012 r. w sprawie okresowych ocen refe- rendarzy sądowych i asystentów sędziów (Dz. U. poz. 714) Rechtspflegergesetz vom 5. November 1969, BGBl I 2065 (niemiecka ustawa dotycząca referendarzy sądowych) 10 RpflG 1985 statut EUR u.k.s.c. u.k.s.s.p. u.k.r.s. u.k.w.h. u.k.w.i. u.pr.państ. u.pr.sąd. ustawa lustracyj- na 2006 Wykaz skrótów Bundesgesetz vom 12. Dezember 1985 betreffend die Besorgung gerichtlicher Geschäfte durch Recht- spfleger (Rechtspflegergesetz – RpflG), BGBl. Nr. 560/1985 (austriacka ustawa dotycząca referendarzy sądowych) Statut Europejskiej Unii Referendarzy Sądowych przyjęty w Berlinie w dniu 2 listopdada 1989 r., zmieniony w Valadares 25 października 1992 r. i w Alicante 29 października 1995 r. ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 623) ustawa z dnia 23 stycznia 2009 r. o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 150 z późn. zm.) ustawa z 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 687 z późn. zm.) ustawa z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hi- potece (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 790 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 lutego 2003 r. o przenoszeniu treści księgi wieczystej do struktury księgi wieczystej pro- wadzonej w systemie informatycznym (Dz. U. Nr 42, poz. 363 z późn. zm.) ustawa z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 269 z późn. zm.) ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o pracownikach sądów i prokuratury (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1241 z późn. zm.) ustawa z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumen- 11 Wykaz skrótów tów (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1388 z późn. zm.) Promulgatory i czasopisma Bundesgesetzblatt (Federalny Dziennik Ustaw) Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej Dziennik Urzędowy Ministra Sprawiedliwości Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej Gesetzblatt (Dziennik Ustaw) Krakowskie Zeszyty Sądowe Orzecznictwo Gospodarcze Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkich Sądów Administracyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Administra- cyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna, Administracyjna, Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Woj- skowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubez- pieczeń i Spraw Publicznych Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; Zbiór Urzędowy, Seria A Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Zbiór Urzędowy BGBl. Dz. U. Dz. Urz. MS Dz. Urz. UE GBl. KZS OG ONSA ONSAiWSA OSNAP OSNC OSNCP OSNKW OSNP OSP OTK OTK-A OTK ZU 12 Wykaz skrótów Inne Absatz (ustęp) Europejski Trybunał Praw Człowieka Europejska Unia Referendarzy Sądowych Krajowa Szkoła Sądownictwa i Prokuratury System Informacji Prawnej Wolters Kluwer Niedersächsisches Gesetz-und Verordnungsblatt Naczelny Sąd Administracyjny Polska Akademia Nauk Polskie Stronnictwo Ludowe Polska Rzeczpospolita Ludowa Rzeczpospolita Polska Sąd Apelacyjny Skarga Konstytucyjna Sojusz Lewicy Demokratycznej Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny Wspólnota Europejska Wojewódzki Sąd Administracyjny Abs. ETPC EUR KSSP LEX Nds. GVBl. NSA PAN PSL PRL RP SA SK SLD SN TK WE WSA 13 Wstęp Referendarz sądowy wraz z asystentem sędziego należy do najmłodszych zawodów prawniczych w Polsce. Utworzony został ustawą z dnia 21 sierpnia 1997 r. o zmianie ustaw – Prawo o ustroju sądów powszechnych, Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz ustawy o prokuraturze1. Funkcjonuje w sądach powszechnych szczebla rejo- nowego i okręgowego oraz w wojewódzkich sądach administracyjnych jako samodzielny urzędnik sądowy, mający wpływać na poprawę sprawności postępowania w powierzonych mu sprawach. Jego status prawny nie znalazł dotąd kompleksowego opracowania, analizującego wszystkie aspekty tego zawodu. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest, według mnie, ciągły rozwój tego urzędu związany z poszerzaniem zakresu kompetencji, co pociąga za sobą zmiany w jego pozycji ustrojowej. Pierwszą publikacją książkową prezentującą nowy urząd referendarza sądo- wego w Polsce było opracowanie Ł. Korózs i M. Sztorca Referendarz sądowy. Przepisy i objaśnienia2. Jak napisano we wstępie, autorzy: „podejmując problematykę referendarza sądowego wybrali charakter opracowania jako kompendium rozwiązań prawnych w odniesieniu do nowej w naszym prawie instytucji”3. Publikacja ta jedynie zarysowała status prawny referendarza sądowego, koncentrując się na pokazaniu celu powołania referendarza do spełniania pozaorzeczniczych czynności sędziowskich, niebędących sprawo- waniem wymiaru sprawiedliwości dla poprawy sprawności postępowań są- 1 Dz. U. Nr 117, poz. 752. 2 Ł. Korózs, M. Sztorc, Referendarz sądowy. Przepisy i objaśnienia, Warszawa–Zielona Góra 1998. 3 Ibidem, s. 7. 15 Wstęp dowych. Status prawny referendarza sądowego był następnie przedmiotem rozważań w komentarzach do ustawy – Prawo o ustroju sądów powszech- nych, autorstwa J. Gudowskiego, T. Erecinskiego, J. Iwulskiego4, a także Ł. Korózs i M. Sztorca5. Komentarze te powstały już w trakcie praktycznego działania w sądach referendarzy sądowych, a z racji charakteru publikacji, urząd referendarza sądowego nie stanowił w nich centralnego punktu ana- lizy. Znaczenie tych publikacji polega, moim zdaniem, na zaakceptowaniu przez doktrynę istnienia urzędu referendarza w konstytucyjnym porządku prawnym w Polsce. Zagadnienie statusu referendarza sądowego podejmują także publikacje książkowe z zakresu postępowania cywilnego autorstwa A. Maziarz-Charuzy6 i A.M. Arkuszewskiej7 oraz dotyczące metodyki pracy referendarza sądowego publikacje W. Maciejki, M. Rojewskiego i P. Zabor- niaka8, a także D. Kotłowskiego, O.M. Piaskowskiej, K. Sadowskiego9. Za- gadnienia pozycji ustrojowej referendarza sądowego znalazły się także w pracy M. Rojewskiego10 oraz w publikacji M. Rojewskiego, R. Pawlika, J. Widły, I. Skoniecznej-Masłowskiej11. Każda z nich traktuje status referen- darza w sposób ograniczony zakresem głównego przedmiotu publikacji, jako niezbędną jej część, wprowadzającą odbiorcę do rozumienia funkcjonowania referendarza w instytucjach postępowania cywilnego oraz metodyki sprawo- wania czynności w tym postępowaniu i w postępowaniu przed sądem admi- nistracyjnym. Istotną publikacją dotyczącą statusu referendarza sądowego 4 T. Ereciński, J. Gudowski, J. Iwulski, Komentarz do prawa o ustroju sądów powszechnych i ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, Warszawa 2002. 5 Ł. Korózs, M. Sztorc, Ustrój sądów powszechnych. Komentarz, Warszawa 2002. 6 A. Maziarz-Charuza, Skarga na orzeczenie referendarza sądowego w postępowaniu wieczystoksię- gowym, Warszawa 2006. 7 A.M. Arkuszewska, Referendarz sądowy w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2011. 8 W. Maciejko, M. Rojewski, P. Zaborniak, Zarys metodyki pracy referendarza sądowego, Warszawa 2009. 9 D. Kotłowski, O.M. Piaskowska, K. Sadowski, Metodyka pracy referendarza sądowego w sądzie powszechnym, Warszawa 2014. 10 M. Rojewski, Referendarze sądowi, asystenci sędziów, urzędnicy sądowi. Komentarz, Warszawa 11 M. Rojewski, R. Pawlik, J. Widło, I. Skonieczna-Masłowska, Metodyka pracy referendarza sądo- wego w wydziałach cywilnych, gospodarczych, ksiąg wieczystych, rejestru zastawów i prowadzącym e-sąd, Warszawa 2012. 2007. 16 Wstęp jest artykuł M. Rękawek-Pachwicewicz12. Ramy tej publikacji, zamieszczonej w książce poświęconej wymiarowi sprawiedliwości w Unii Europejskiej, nie pozwoliły na wyczerpanie problematyki statusu referendarza sądowego. Zagadnienia pozycji ustrojowej referendarza sądowego są przedmiotem rozważań zawartych w artykułach P. Rawczyńskiego13 i P. Rylskiego14. Status prawny referendarza sądowego prezentowany jest także w publikacjach dotyczących zagadnień ustrojowych organów ochrony prawnej. Jest tam jednak omawiany bez rozbudowania analizy poszczególnych jego elemen- tów15. W pracy – odmiennie od dotychczasowych publikacji – czynię status prawny referendarza sądowego zasadniczym przedmiotem rozważań i dążę do całościowego ujęcia zagadnienia, starając się przedstawić ustrojowe zasady funkcjonowania referendarza sądowego i jego roli w wymiarze sprawiedli- wości, ze szczególnym uwzględnieniem zgodności z Konstytucją oraz dys- kutowanych i nadal spornych w doktrynie kwestii niezależności referendarza sądowego w spełnianiu powierzonych czynności oraz ich prawnego charak- teru. Stawiam tezę, że usytuowanie urzędu referendarza sądowego poza Konstytucją odpowiada praktycznym potrzebom jego funkcjonowania w sądownictwie powszechnym i administracyjnym w aspekcie prawa do sądu i odciążenia sędziów od spełniania zadań pozaorzeczniczych, pomimo pojawiających się zagrożeń niekonstytucyjnością, powierzanych referenda- rzom sądowym nowych czynności. Analizuję pozycję, którą ustawodawca przyznał referendarzowi sądowemu w wymiarze sprawiedliwości. Z jednej strony jest traktowany jako organ wyposażony w ściśle sprecyzowane własne kompetencje, który powierzone czynności wykonywać ma niezależnie, a z drugiej pozostaje przypisany do grupy urzędników sądowych, czyli jest pracownikiem w rozumieniu prawa pracy. Referendarz sądowy bowiem 12 M. Rękawek-Pachwicewicz, Status prawny referendarza sądowego w Polsce i wybranych państwach Unii Europejskiej (w:) Wymiar sprawiedliwości Unii Europejskiej, red. M. Perkowski, Warszawa 2003. 13 P. Rawczyński, Pozycja ustrojowa referendarza sądowego w Polsce, Przegląd Prawa Egzekucyjnego 2011, nr 3, s. 89 i n. w Działaniu 2011, nr 10, s. 139 i n. 14 P. Rylski, Pozycja ustrojowa i procesowa referendarza sądowego w postępowaniu cywilnym, Prawo 15 Por. np. Ustrój organów ochrony prawnej, red. B. Szmulik i M. Żmigrodzki, Lublin 2003; System organów ochrony prawnej w Polsce. Podstawowe instytucje, red. M. Kruk, Warszawa 2008; Organy i korporacje ochrony prawa, red. S. Sagan i V. Serzhanova, Warszawa 2008. 17 Wstęp w zakresie przyznanych kompetencji zbliża się w pozycji ustrojowej do sę- dziego, ponosząc odpowiedzialność za wydawane decyzje, ale w finalnym kształcie rozwiązań ustawowych pozostaje najwyżej usytuowanym w hierar- chii urzędnikiem sądowym. Podjęte zagadnienie podyktowane jest także moim zainteresowaniem ewo- lucją statusu prawnego referendarza sądowego z punktu widzenia potwier- dzenia lub zaprzeczenia, spełnienia przewidywanych w trakcie prac nad ustawą tendencji rozwojowych statusu prawnego tego urzędnika, na wzór rozwiązań niemieckich, wynikającym z mojego udziału w tworzeniu rządo- wego projektu ustawy wprowadzającej referendarza sądowego w Polsce16. Praca składa się z pięciu rozdziałów. Prezentację referendarza sądowego rozpoczyna pokazanie jego genezy w prawie współczesnym. Kwestiom tym poświęcony jest rozdział pierwszy wskazujący na ewolucję pojęcia prawa do sądu, jako źródła myśli prowadzącej do poszukiwania rozwiązań ustrojowych odciążających sądy od nadmiaru zadań i zwiększających faktyczny dostęp obywateli do sądowego wymiaru sprawiedliwości. Rozważania te stanowią następnie podstawę do przedsta- wienia miejsca referendarza sądowego w Niemczech i Austrii, krajach, które pierwsze sięgnęły po praktyczne rozwiązywanie problemów niewydolnego sądownictwa przez wprowadzenie urzędnika, odciążającego sędziów od spełniania zadań niestanowiących sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Powodem do przedstawienia funkcjonowania urzędu referendarza sądowego w tych krajach jest nie tylko okoliczność, że pierwsze wprowadziły ten urząd, ale także to, że różnią się statusem referendarza sądowego, który w Niem- czech nie jest organem konstytucyjnym, w przeciwieństwie do Austrii, gdzie jest umocowany w ustawie zasadniczej. Przedstawienie modelu niemieckiego ma na celu wyjaśnienie zasadności zastosowanego rozwiązania, sytuującego referendarza sądowego poza Konstytucją Niemiec, co stanowić ma ścisłe rozgraniczenie czynności referendarza, które nie mogą być czynnościami wymiaru sprawiedliwości zastrzeżonymi dla sędziów. W dalszym toku roz- ważań pozwala na zrozumienie wybrania w Polsce tego modelu jako wzoru nie tylko zakresu i sposobu możliwych do powierzenia referendarzowi sądo- 16 Pismo Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 lipca 2005 r. Archiwum autora. 18 Wstęp wemu czynności, ale wzoru, pozwalającego na wprowadzenie referendarza sądowego do ustroju sądownictwa na drodze legislacyjnej niewymagającej zmiany Konstytucji. Rozwiązania austriackie przedstawiam również dla pokazania modelu alternatywnego, w którym nadanie referendarzowi sądo- wemu charakteru organu konstytucyjnego nie zmieniło ustrojowej organi- zacji sądownictwa. Te dwie drogi powstania i funkcjonowania urzędu refe- rendarza sądowego stanowią w dalszych rozważaniach pracy punkt odnie- sienia, przy zastosowaniu metody teoretyczno-prawnej i prawno-porównaw- czej, do wywodów na temat polskiego urzędu referendarza sądowego. W następnej części rozdziału przedstawiona jest rekomendacja Rady Europy w sprawie niektórych środków przeciwdziałania nadmiernemu obciążeniu sądów jako regulacja, do której odwołują się rozwiązania przyjęte przez polskiego ustawodawcę. Kolejne dwa podrozdziały omawiają przesłanki powołania referendarza sądowego w Polsce oraz prace legislacyjne w tym przedmiocie. Metoda historyczno-prawna pozwala w nich na odtworzenie ewolucji urzędu referendarza sądowego w Polsce, którego początków można doszukiwać się w prawie polskim już od czasów Zygmunta I, aż po czasy współczesne, gdy odrodzenie w Polsce po 1989 r. gospodarki wolnorynkowej spowodowało wzrost znaczenia rejestrów spółek prawa handlowego i ksiąg wieczystych, prowadząc w konsekwencji do ogromnych zaległości w zała- twianiu wniosków o wpis, co groziło zapaścią tej gałęzi sądownictwa. Pod- rozdział poświęcony pracom legislacyjnym przedstawia ścieranie się poglą- dów ustawodawcy na potrzebę utworzenia urzędu referendarza sądowego oraz daje wgląd w motywy ukształtowania statusu prawnego referendarza sądowego w sposób proponowany w rządowym projekcie ustawy. Rozdział drugi poświęcony jest ustrojowym podstawom funkcjonowania referendarza sądowego. Przedmiotem zainteresowania jest tutaj charakter prawny tego zawodu i problematyka zgodności urzędu referendarza sądo- wego z Konstytucją. Omówione zostało również, podstawowe dla pozycji ustrojowej, zagadnienie rozróżnienia pomiędzy zasadą niezawisłości sędziow- skiej, a niezależnością referendarza sądowego. Metoda dogmatyczno-prawna pozwala na analizę przepisów, w zestawieniu z poglądami doktryny i orzecznictwem TK, prowadząc do oceny charakteru prawnego urzędu i zajęcia stanowiska w przedmiocie akceptacji konstytucyjności referendarza sądowego, pomimo braku umieszczenia go w przepisach Konstytucji. 19 Wstęp W połączeniu z rozdziałem poprzedzającym, w rozdziale drugim zostaje zbudowana zasadnicza argumentacja dla uzasadnienia elementu tezy pracy mówiącego o tym, że usytuowanie urzędu referendarza sądowego poza Konstytucją odpowiada praktycznym potrzebom jego funkcjonowania w sądownictwie powszechnym i administracyjnym w aspekcie prawa do sądu i odciążenia sędziów od spełniania zadań pozaorzeczniczych. Zawarte jest tam także krytyczne stanowisko wobec części poglądów doktryny kwe- stionujących zgodność urzędu referendarza sądowego z Konstytucją oraz podważających rzeczywistą niezależność referendarza sądowego w spełnianiu powierzonych czynności. Rozdział trzeci przedstawia warunki pełnienia czynności przez referendarza sądowego wynikające z przepisów ustawy – Prawo o ustroju sądów powszech- nych17, do której wkomponowano tego urzędnika, rezygnując z wydania odrębnej ustawy. W tym akcie zamieszczone zostały przepisy o stosunku pracy referendarza sądowego, jego zadania i obowiązki, wynagrodzenie za pracę, rozwiązanie stosunku pracy oraz odpowiedzialność dyscyplinarna. Wynika z nich także odesłanie do przepisów dotyczących sędziów oraz urzędników sądów i prokuratury, a dalej urzędników państwowych, mających zastosowanie do referendarza sądowego. Omówione zostały w tym rozdziale także odesłania oraz odrębności dotyczące referendarza sądowego funkcjo- nującego w wojewódzkich sądach administracyjnych. Rozdział trzeci spaja rozdział pierwszy i drugi z rozdziałem czwartym, poprzez analizę poszcze- gólnych elementów statusu prawnego referendarza sądowego, co niezbędne jest dla dopełnienia rozważań o charakterze prawnym tego urzędu oraz o powierzonych mu czynnościach w postępowaniach cywilnym i sądowoad- ministracyjnym. Rozdział czwarty omawia zakres czynności spełnianych przez referendarza sądowego w sądownictwie powszechnym i administracyjnym. Problematyka rozdziału koncentruje się na wskazaniu czynności, o ile mają znaczenie dla zagadnień pozycji ustrojowej referendarza sądowego, i wyodrębnieniu tych, które budzą wątpliwości co do zgodności z Konstytucją. Rozważania 17 Patrz nieobowiązująca już ustawa z 20 czerwca 1985 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 z późn. zm.), dalej: p.u.s.p. 1985 oraz obecnie obowią- zująca ustawa z 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 133 z późn. zm.), dalej: p.u.s.p. 2001. 20 Wstęp z uwzględnieniem argumentacji z rozdziałów poprzedzających, przy wyko- rzystaniu metody dogmatyczno-prawnej, prowadzą do uzasadnienia całości rozważanej w pracy, a przedstawionej wyżej, tezy. Rozdział piąty stanowi podbudowę rozdziałów od pierwszego do czwartego, wykazując znaczenie, ukształtowanego odpowiednio do rangi urzędu statusu prawnego referendarza sądowego, nie tylko dla krajowego porządku praw- nego, ale także na poziomie państw Unii Europejskiej. W tym celu przedsta- wione są działalność i charakter prawny Europejskiej Unii Referendarzy Sądowych oraz powstała z inspiracji tej organizacji Zielona Księga Referen- darza Sądowego. W aspekcie tego dokumentu formułuję uwagi o statusie referendarza sądowego w Polsce z punktu widzenia spełnienia przesłanek unifikacji tego zawodu w Unii Europejskiej. Przyjęta powyżej struktura pracy sprzyjać ma w założeniu pokazaniu urzędu referendarza sądowego na tle jego dotychczasowego rozwoju w Europie i w Polsce oraz uzasadnić będące jej rezultatem wnioski. Publikacja została przygotowana na podstawie rozprawy doktorskiej, napi- sanej na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Marii-Curie Skło- dowskiej w Lublinie. Dziękuję promotorowi pracy, Pani prof. zw. dr hab. Halinie Ziębie-Załuckiej za życzliwość i opiekę naukową, będącą nieocenioną pomocą. Serdeczne podziękowania za uwagi w przewodzie doktorskim składam recenzentom, Pani prof. zw. dr hab. Ewie Gdulewicz i Pani prof. UWr dr hab. Małgorzacie Masternak-Kubiak. Praca uwzględnia stan prawny na dzień 1 września 2016 r. 21 Rozdział I Geneza referendarza sądowego 1. Prawo do sądu a możliwości ograniczenia pozaorzeczniczych zadań sędziego Prawo do sądu, czyli możliwość dochodzenia swoich praw przez jednostkę przed niezależnym od władzy wykonawczej i ustawodawczej organem, na- leży traktować jako, z jednej strony podstawowe prawo człowieka, a z drugiej zaś, jako gwarancję ochrony wszystkich praw człowieka18. Rozumiane jako dążenie do rozstrzygania sporu przez niezależny autorytet, pojawia się w najdawniejszych przekazach dotyczących rozwoju społeczeństw. W archaicznych porządkach prawnych rozpatrywanie sporów nie odbywało się jeszcze przez nieistniejących wówczas prawników, ale przez samego władcę, jego zastępców i doradców lub starszyznę, rekrutującą się spośród sąsiadów i innych bliskich obu stronom lub szczególnie poważanych osób. Decyzja władcy jako organu najwyższego była arbitralna, gdyż nie musiał liczyć się z żadnymi zasadami dopiero kształtującego się postępowania sądo- wego ani też zrębami prawa materialnego, określającymi treść stosunków prawnych lub pojęcie przestępstwa, lecz mógł rozstrzygać sprawy z mocy przysługującej mu nieograniczonej władzy19, legitymowanej boskim namasz- czeniem20. 18 Por. na ten temat: L. Garlicki, Prawo do sądu (w:) Prawa Człowieka. Model Prawny, red. R. Wieruszewski, Wrocław 1991, s. 537–560. 19 S. Grzybowski, Dzieje prawa, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1981, s. 53. 20 Z tego okresu znany jest kodeks starożytnego Bliskiego Wschodu, zwany Kodeksem Hammura- biego, którego przepisy zawierały regulację różnych dziedzin prawa sądowego, w tym bardzo 23 Rozdział I. Geneza referendarza sądowego Urząd sędziego wymieniony jest w księdze siódmej Starego Testamentu, zwanej Księgą Sędziów. Sędziowie przedstawiani są tam jako przywódcy ludu, sprawujący urząd rozjemczy nad pokoleniami izraelskimi w czasie obejmującym okres historii Żydów od Jozuego do Samuela. Jest to okres na przestrzeni od wejścia Izraelitów do Ziemi Obiecanej aż do powstania mo- narchii, czyli od XIII do XI wieku p.n.e. W narodzie izraelskim sędziowie w chwilach krytycznych zdobywali autorytet wodzów. Każde z plemion wyłaniało wówczas spośród siebie jakiś autorytet rozjemczy, ale wybrani sędziowie posiadali autorytet kilku plemion. Powagę urzędu zdobywali za sprawą wyjątkowych przymiotów charakteru i uzdolnień, a przede wszystkim siły fizycznej i odwagi. Za powodzeniem ich działań stały otrzymane od Boga charyzmaty, gdyż to Jego Duch zstępował na nich i działając w nich, kierował ich czynami aż do osiągnięcia wytyczonego celu21. Zawarty w Starym Testamencie zbiór norm (prawo hebrajskie) był systemem prawa religijnego stworzonego przez religię monoteistyczną (prawo mojżeszowe). Normy zawarte w Starym Testamencie zostały następnie przejęte przez wielką religię monoteistyczną (chrześcijaństwo) i poprzez tę religię wywierały wpływ na jej prawo (prawo kanoniczne) i na świeckie prawa ludów europejskich22. W państwach antycznych prawo tworzone przez początkowo małe organi- zacje państwowe (greckie polis, rzymskie civitas) przyjmowało ochronę praw jednostki wśród wolnych obywateli, a prawo do sądu dość skutecznie chro- niło jednostkę z tego kręgu społecznego przed wszechwładzą państwa23. charakterystyczną zasadę odpłaty: „oko za oko, ząb za ząb” – zob. B. Lesiński, Prawo antyczne (w:) E. Borkowska-Bagieńska, B. Lesiński, Historia prawa sądowego, Poznań 1995, s. 19–20. 21 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Kraków 1962, Księga Sędziów, s. 242–267. 22 B. Lesiński, Prawo antyczne..., s. 17. 23 Ibidem, s. 18. W czasach demokracji ateńskiej funkcjonował, będący organem państwa, sąd lu- dowy (heliaia) ukształtowany jako najwyższa instancja w najpoważniejszych sprawach. Brało w nim udział sześć tysięcy sędziów (heliastów), podzielonych na dziesięć zespołów (dykasterii) w zależności od rodzaju rozpoznawanych spraw. Sąd ten gwarantował obywatelom obecność w legislatywie, egzekutywie i w judykaturze. W rzymskiej civitas władza sądowa należała do wyższych urzędników (maiores), wśród których najważniejszymi byli konsulowie. Z władzy konsularnej pochodziła kompetencja pretora w zakresie wymiaru sprawiedliwości – por. J. Walachowicz, Ustroje państw antycznych (w:) K. Krassowski, M. Krzymkowski, K. Sikor- ska-Dzięgielewska, J. Walachowicz, Historia ustroju państwa, Poznań 1994, s. 20–25. 24 1. Prawo do sądu a możliwości ograniczenia pozaorzeczniczych zadań... W starożytnym Rzymie, zwłaszcza w aspekcie rozwoju prawa cywilnego, sądzenie było rolą urzędu (sądu), sprawowanego pod kontrolą pretora. Jak podaje Gaius w Instytucjach: In summa sciendium est eum, qui cum aliguo considere velit, in ius vocare oportere et eum, qui vocatus est, si non venerit, poenam ex edicto praetoris commitere („W ogóle należy wiedzieć, że ten, kto chce prowadzić z kimś postępowanie, powinien pozwać go do sądu, a ten, kto został pozwany, jeśli nie stawił się, podlega karze z edyktu pretora”)24. Charakterystyczne dla tego prawa było posługiwanie się actio – uprawnie- niem do dochodzenia w sądzie ochrony prawnej rozumianym jako środek dochodzenia w sądzie tego, co się komu słusznie należy (Celsus)25. W actio w tym kształcie można widzieć zalążek prawa do sądu, gdyż treść skargi odpowiada w istocie wyodrębnionemu później prawu do rozpatrzenia sprawy przez sąd26. Następujące po upadku starożytnego Rzymu epoki łączyły wymierzanie sprawiedliwości z osobą władcy. W dalszym rozwoju prawa w aspekcie są- dzenia, rozpowszechniała się myśl, że panujący monarcha podlega obowią- zującemu prawu. Zakładano, że prawo, nawet stanowione samodzielnie przez monarchę, powinno wiązać również samego monarchę, dopóki nie zostanie zmienione. W średniowieczu nie oddzielano procesu karnego od cywilnego. Każda krzywda, w tym wynikająca z bezprawia cywilnego, prowadziła do odpowie- dzialności karnej, w której nie chodziło o naprawienie szkody, ale o wymie- rzenie kary27. Stąd też pierwsze deklaracje prawa do sądu dotyczyły gwarancji praw oskarżonego w procesie karnym. W angielskiej Wielkiej Karcie Wol- ności z 1215 r. monarcha deklarował, że „żaden człowiek wolny nie może zostać pozbawiony wolności, majątku, postawiony poza prawem i zwyczajem, zesłany na banicję czy w jakikolwiek inny sposób zniszczony (...), chyba że na podstawie orzeczenia wydanego przez równych w oparciu o prawo tego 24 Gaius, Instytucje, Warszawa 1982, s. 474–475. 25 E. Szymoszek, Rzymskie prawo prywatne, Wrocław 1998, s. 54. 26 Por. A. Kubiak, Konstytucyjna zasada prawa do sądu w świetle orzecznictwa Trybunału Konsty- tucyjnego, Łódź 2006, s. 12–13. 27 B. Lesiński, Prawo antyczne..., s. 96. 25 Rozdział I. Geneza referendarza sądowego kraju”28. Podobną gwarancję prawa do sądu otrzymała polska szlachta w przywileju neminem captivabimus nisi iure victim (tzw. przywilej jedlneń- sko-krakowski, lata 1430–1433)29. Podkreślenia wymaga, że te początkowe regulacje prawa do sądu były zbiorami przywilejów stanowych rozumianych nie jako przysługująca każdemu człowiekowi gwarancja ochrony jego praw, ale wynikająca ściśle z przynależności do danej grupy społecznej30. Zmianę takiego stanowego odniesienia prawa do sądu przyniosły wieki XVII i XVIII w wyniku mających swój początek w epoce odrodzenia, a rozwijanych w czasach oświecenia, poglądów szkoły prawa natury wyrażonych głównie w dziełach Hugo Grotiusa O prawie wojny i pokoju z 1624 r.31, Thomasa Hobbesa Lewiatan z 1651 r.32, Johna Locka Dwa traktaty o rządzie z 1690 r.33, Samuela Pufendorfa O prawie natury i narodów z 1672 r.34 Przedstawiciele tej szkoły głosili, że w stanie natury istniejącym przed powstaniem społecz- ności ludzie korzystali bez przeszkód z nieodłącznie przynależnych ich człowieczeństwu praw: do życia, wolności, równości, a także własności. Szkoła prawa natury nie odwoływała się do uzasadnień religijnych, odcho- dząc od teocentryzmu zwracała się w stronę antropocentryzmu. Powstanie szkoły było poprzedzone powstaniem w XVI wieku ruchu reformacji głoszą- cego istnienie sfery życia człowieka – przede wszystkim jego sumienia – poza ingerencją i kontrolą władz35. Na podłożu szkoły prawa natury wyrosła teoria umowy społecznej, która opierała się na przekonaniu, że porzucenie stanu natury i utworzenie społe- czeństwa spowodowało zmianę kontekstu praw dotychczas przysługujących 28 J. Kołaczyński, A. Krzywonos, Prawo do sądu (w:) Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, red. B. Banaszak, A. Preisner, Warszawa 2000, s. 728. 29 J. Bardach, Monarchia stanowa (w:) J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa 1998, s. 91–92. 30 Tak B. Banaszak, Prawo konstytucyjne, Warszawa 2001, s. 432. 31 H. Grotius, O prawie wojny i pokoju, Warszawa 1957. 32 T. Hobbes, Lewiatan, Warszawa 1954. 33 J. Locke, Dwa traktaty o rządzie, Warszawa 1992. 34 Powstania przekonania o istnieniu prawa natury nie można łączyć tylko z prądami intelektual- nymi tych epok. Opowiadanie się nie tylko za istnieniem, ale i za obowiązywaniem norm wyższych i doskonalszych od norm prawa pozytywnego, ustalonych zwyczajami lub aktami ustawodaw- czymi, było już wyznaniem etycznym i filozoficznym Homera, później zaś Arystotelesa (384–322 p.n.e.) w jego Etyce nikomachejskiej – zob. S. Grzybowski, Dzieje prawa..., s. 153. 35 R. Kuźniar, Prawa człowieka. Prawo, instytucje, stosunki międzynarodowe, Warszawa 2004, s. 22. 26 1. Prawo do sądu a możliwości ograniczenia pozaorzeczniczych zadań... jednostce. Ludzie w trakcie kształtowania organizacji społecznej zawarli umowę między sobą, ale dla ochrony ich praw w nowych warunkach nie- zbędne było zawarcie także umowy między społeczeństwem a powołanym w tym celu państwem. Umowa społeczna była postrzegana jako rodzaj kontraktu między rządzącymi a rządzonymi, na mocy którego ludzie prze- kazują państwu uprawnienia władcze, uzyskując za to formalne gwarancje swoich przyrodzonych praw. J. Locke podnosił, że prawa naturalne są nie- rozerwalnie związane z człowieczeństwem i niezbywalne, co sprawia, iż jednostka nie może się ich zrzec. Cel umowy społecznej widział we wzmocnieniu praw przyrodzonych, państwo zaś ma za zadanie ich pozyty- wizację i egzekwowanie. T. Hobbes twierdził, że wynikająca z umowy spo- łecznej władza ma zapobiec wojnie wszystkich przeciw wszystkim36. Z pod- stawowych założeń umowy społecznej wyprowadzić można prawo do sądu rozumiane wówczas jako instytucjonalna gwarancja ochrony przyrodzonych praw człowieka. Przekazanie władzy państwu wymuszało zabezpieczenie nienaruszalności praw podmiotowych jednostki, którą należało wyposażyć w roszczenie do jej dochodzenia. Od tego momentu prawo do sądu jednostki, mające być gwarancją ochrony innych praw było zawsze wiązane z doktry- nalnymi koncepcjami państwa i prawa37. Nadanie powyższej treści idei prawa do sądu zbiegło się z oświeceniową koncepcją kostytucjonalizacji praw podstawowych. Do rozwijanej przez europejskie oświecenie teorii prawa natury oraz umowy społecznej (J.J. Rousseau, Umowa społeczna, 1762 r.38) dołączyła teoria podziału władzy, zgodnie z którą wolność jednostki może być zagwarantowana tylko tam, gdzie władza jest podzielona między różne, wzajemnie się hamujące organy państwowe (Monteskiusz) oraz idea wolności i równości wszystkich obywa- teli, niezależnie od przynależności stanowej, propagowana także przez po- wstałe w XVIII wieku teorie liberalizmu i egalitaryzmu39. 36 Ibidem, s. 22–23. 37 Tak uważa A. Kubiak, Konstytucyjna zasada prawa do sądu w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Łódź 2006, s. 16. 38 J.J. Rousseau, Umowa społeczna, Warszawa 2010. 39 Zob. E. Gdulewicz, W. Zakrzewski, Źródła prawa konstytucyjnego (w:) Polskie prawo konstytu- cyjne, red. W. Skrzydło, Lublin 2003, s. 25. 27 Rozdział I. Geneza referendarza sądowego Taki rozwój idei prawa do sądu doprowadził do jej przeniknięcia do aktów normatywnych. Widać to w pierwszych aktach prawnych odnoszących się do praw człowieka, takich jak angielskie Petition on Rights z 1628 r.40 i Ha- beas Corpus z 1679 r.41, który pozwalał na sądowe zbadanie legalności uwięzienia czy innych form ograniczenia praw, nawiązując w tych rozwią- zaniach do poglądów szkoły prawa natury, co przekraczało bariery stanowe i spełniało rolę gwarancji procesowych praw jednostki42. W 1791 r. dokonano konstytucjonalizacji praw jednostki, dołączając do uchwalonej w 1787 r. Konstytucji Stanów Zjednoczonych43, tzw. Bill of Rights – 10 poprawek gwarantujących prawa podstawowe44. Doniosłe znaczenie dla konstytucjonalizacji praw człowieka w Europie miała francuska Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 1789 r. Głosiła koncepcje praw naturalnych, umowy społecznej, podziału władzy, racjona- lizmu. Stwierdzała, że ludzie rodzą się i pozostają wolni i równi w swoich prawach, a różnice społeczne mogą być tworzone jedynie ze względów użyteczności powszechnej. Wśród praw człowieka proklamowała, że nikt nie zostanie oskarżony, aresztowany, czy uwięziony, jak tylko w przypadkach określonych w ustawie i według form w niej przewidzianych oraz że nikt nie może być karany inaczej, niż tylko na mocy ustawy wydanej i ogłoszonej przed popełnieniem przestępstwa. Wyrażona w niej została także zasada domniemania niewinności45. Gwarancje praw człowieka ujęte w Deklaracji, a stanowiące obecnie element prawa do sądu były jednocześnie założeniami zamierzonego kodeksu cywilnego (nazywanego Kodeksem Napoleona) mającego zapewniać ochronę obywatela przed zbyt daleko sięgającą ingeren- cją państwa oraz zabezpieczenie wolności obywatela46. Znalazły one także wyraz w konstytucji okresu Wielkiej Burżuazyjnej Rewolucji Francuskiej z 3 września 1791 r., której „postanowienia fundamentalne” odnosiły się do statusu obywateli w aspekcie funkcjonowania organów władzy państwowej. 40 H. Barnett, Constitutional Administrative Law. Eight Edition, New York 2011, s. 29. 41 E.M. Freedman, Habeas Corpus. Rethinking the Great Writ of Liberty, New York 2001. 42 B. Banaszak, Prawo konstytucyjne, Warszawa 2001, s. 434. 43 J. Justyński, Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki w perspektywie nauk historycznych i prawnych, Toruń 1988, s. 5, 60–69. 44 B. Banaszak, Prawo konstytucyjne..., s. 434. 45 A. Łopatka, Prawoznawstwo, Warszawa 2001, s. 160. 46 S. Grzybowski, Dzieje prawa..., s. 193. 28 1. Prawo do sądu a możliwości ograniczenia pozaorzeczniczych zadań... Zamieszczono w niej zasadę podziału władz z regulacją dotyczącą struktury organów władzy sądowniczej47. Oddziaływanie Deklaracji na prawo konstytucyjne państw europejskich ujawnia się w najstarszej z obowiązujących europejskich konstytucji – w ustawie zasadniczej Królestwa Norwegii, uchwalonej przez Zgromadzenie Konstytucyjne 17 maja 1814 r.48 Autorzy konstytucji Norwegii, tworząc jej podstawowe zasady, nawiązali do postępowych doktryn XVII i XVIII wieku, a przede wszystkim do koncepcji Locke a, Rousseau i Monteskiusza. Tak, jak francuska Deklaracja Praw Człowieka oraz Konstytucja Stanów Zjedno- czonych Ameryki, również konstytucja Norwegii przyjęła zasadę suweren- ności ludu, podziału władz i nienaruszalności praw jednostki. Zawarto w niej prawo do sądu w formule gwarancji prawnej karania tylko na podstawie wyroku sądowego. Druga z ustanowionych wtedy i obowiązujących do dziś konstytucji – konstytucja Królestwa Holandii z 28 marca 1814 r.49 zapewniała prawo do sądu przez przyjęcie zasady kontroli sądowej pozbawienia wolności oraz proklamowała niezależność sądownictwa. Równe dla obywateli prawo do sądu zawierała także konstytucja II Republiki Francuskiej z 4 listopada 1848 r., konstytucja belgijska z 7 lutego 1831 r. oraz konstytucja Prus z 1848 r.50 W XIX wieku wynikłe z oświeceniowych koncepcji prawa natury, umowy społecznej i podziału władz prawo do sądu zostało powiązane z treścią roz- wijanej wtedy idei państwa prawnego. Było to także efektem akceptacji głoszonych już w XVIII wieku poglądów, że rządy prawa polegają m.in. na wprowadzeniu zasady podziału władz, zastępowaniu zgromadzeń stanowych parlamentami pochodzącymi z wyborów, podporządkowaniu wszystkich organów władzy państwowej ustawom uchwalanym przez ten parlament, wprowadzeniu kontroli legalności działania administracji i powierzenia są- dom czuwania nad realizacją ustaw, z czym wiązało się przyznanie każdemu 47 Por. M. Grzybowski, Zakres przedmiotowy regulacji konstytucyjnej w klasycznych i historycznych konstytucjach pisanych (w:) Konstytucjonalizacja zasad i instytucji ustrojowych, red. P. Sarnecki, Warszawa 1997, s. 46–51. 48 Konstytucja Królestwa Norwegii, tłum. J. Osiński, Warszawa 1996. 49 A. Głowacki, Konstytucja Królestwa Holandii, Warszawa 2003. 50 A. Kubiak, Konstytucyjna zasada..., s.19. 29 Rozdział I. Geneza referendarza sądowego prawa do sądu51. Wielkie kodyfikacje XIX stulecia, tworząc nowoczesne kodeksy, potrafiąc wyodrębnić w warstwie procesowej niezależne od rządzą- cych sądownictwo i dostrzegając rolę, jaką w państwie prawa ma do odegra- nia sąd, zachowują nierzadko do dzisiaj moc obowiązującą wskutek zmian legislacyjnych, dostosowujących sądownictwo do nowych potrzeb i warun- ków52. Od początku dziejów państwowości polskiej prawo do sądu nie miało jed- nolitej treści, która zmieniała się w zależności od przeobrażeń ustrojowych. We wczesnym feudalizmie (IX–XIV w.) władzę sądowniczą miał panujący. Wykonywał ją osobiście oraz za pośrednictwem sędziego nadwornego (iudex curie). W czasie monarchii wczesnofeudalnej władzę sądową wobec podda- nych króla sprawowali kasztelani w kasztelaniach lub ich sędziowie (iudices castri, fori). Następnie rycerstwo, zwłaszcza w XIII wieku, korzystało z tzw. prawa nieodpowiedniego (ius responsivum), poddającego rycerzy wyłącznie sądowi władcy lub specjalnie powołanemu sędziemu królewskiemu. Ducho- wieństwo miało przyznane privilegium fori, pozwalające na sądzenie duchow- nego tylko przez sąd kościelny biskupa lub jego pomocnika (oficjała). Miasta konstytuujące się na prawie niemieckim miały sąd dla mieszczan w osobie dziedzicznego wójta miejskiego (advocatus). Sądownictwo nad chłopami należało do ich panów, którzy utworzyli dla nich sądy patrymonialne sołty- sów53. Stanowość sądownictwa utrzymywała się w Polsce również w okresie mo- narchii publicznoprawnej. Dla szlachty osiadłej zorganizowano sąd ziemski, dla szlachty osiadłej i nieosiadłej w sprawach z tzw. czterech artykułów grodzkich (podpalenie, najazd na dom szlachecki, rozbój na drodze publicz- nej i gwałt) właściwy był sąd grodzki. Z kolei spory o rozgraniczenie dóbr szlacheckich należały do sądu podkomorskiego. Nadal jednak król stanowił prawo i wymierzał sprawiedliwość jako najwyższy sędzia. Mógł rozpoznać przed swoim sądem każdą sprawę, a do jego wyłącznej właściwości należały zbrodnie przeciwko panującemu i państwu, przestępstwa zagrażające 51 B. Banaszak, Prawo konstytucyjne..., s. 210. 52 Por. ibidem, s. 275. 53 J. Walachowicz, Państwo feudalne (w:) K. Krassowski, M. Krzymkowski, K. Sikorska-Dzięgie- lewska, J. Walachowicz, Historia ustroju państwa, Poznań 1994, s. 82. 30 1. Prawo do sądu a możliwości ograniczenia pozaorzeczniczych zadań... szlachcicowi, utrata życia, czci i mienia, sprawy przeciwko urzędnikom, sprawy królewszczyzn i przywilejów. Zachowana była odrębność sądownic- twa kościelnego dla duchowieństwa. W miastach i wsiach na prawie niemiec- kim ugruntowało się sądownictwo prawa niemieckiego. Pozycja chłopów nie uległa zmianie, z tym że dla chłopów z królewszczyzn jako sąd ostateczny powołano tzw. referendarię koronną54. W Polsce powstanie i rozwój prawa do sądu wiązać należy z nadawaniem i rozszerzaniem przywilejów stanowych szlachty. Początek przywilejów szlacheckich miał miejsce w 1422 r., gdy Władysław Jagiełło zakazał konfi- skaty dóbr szlacheckich bez wyroku sądowego (przywilej czerwieński55). Dalszy wyraz gwarancji prawa do sądu daje udzielony przez tego władcę przywilej neminem captivabimus nisi iure victim (zakaz aresztowania bez wyroku sądowego – przywilej jedlneńsko-krakowski z lat 1430–1433)56. Odtąd zasada neminem captivabimus była uznawana jako jedno z zasadni- czych praw podstawowych szlachty. Ostateczne potwierdzenie wśród innych praw stanowych zasada ta uzyskała w prawach kardynalnych uchwalonych w 1768 r. przez sejm delegacyjny 1767/176857 i objętych gwarancją przez carycę Katarzynę II. Sformułowanie praw kardynalnych nawiązało do po- wstałych w XVII i pierwszej połowie XVIII wieku koncepcji niezmienności i trwałości przywilejów szlacheckich58. Wspólnie z wyrosłą w dobie Oświecenia europejskiego ideą konstytucji pi- sanej powstała myśl konstytucjonalizacji praw podstawowych. Jej odzwier- ciedlenie widać w pierwszej polskiej, a jednocześnie pierwszej w Europie Konstytucji – Ustawie Rządowej uchwalonej przez Sejm Wielki w dniu 3 maja 1791 r. Konstytucja 3 maja nie zawiera wprawdzie bezpośredniej proklamacji prawa do sądu, ale wynika ono z całości jej przepisów ustrojo- wych. Dotychczas przysługujące szlachcie swobody, wolności i prerogatywy z prawem neminem captivabimus potwierdzono w treści rozdziału II. Na 54 Ibidem, s. 136–139. 55 Zob. Historia sejmu polskiego, red. J. Michalski, Warszawa 1984, s. 23. 56 J. Bardach, Monarchia stanowa (w:) J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa 1998, s. 91–92. 57 Zob. J. Bardach, Dzieje Sejmu Polskiego, Warszawa 1997, s. 75–77. 58 Z. Szcząska, Pierwsza ustawa zasadnicza Rzeczypospolitej (w:) Konstytucje Polski. Studia mono- graficzne z dziejów polskiego konstytucjonalizmu, t. I, red. M. Kallas, Warszawa 1990, s. 20. 31 Rozdział I. Geneza referendarza sądowego podstawie Prawa o miastach z 18 kwietnia 1791 r. zakaz aresztowania bez wyroku sądowego rozciągnięto także na mieszczaństwo59. Było to rezultatem odejścia twórców Konstytucji 3 maja od rozumienia pojęcia narodu jako stanu szlachecko-magnackiego i zwrócenia się w stronę narodu złożonego ze stanów właścicieli ziemskich i miejskich60. W zakresie prawa do sądu znaczenie ma przyjęty w Konstytucji 3 maja monteskiuszowski model władzy, podzielonej na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą, gdyż po raz pierwszy w Polsce sprawowanie władzy sądowniczej powierzono trybunałom niezależnym od władzy wykonawczej61. Wywołany konfederacją targowicką upadek dzieła Sejmu Czteroletniego, przyniósł zastąpienie Konstytucji 3 maja przez konstytucje grodzieńskie, uchwalone przez sejm obradujący w Grodnie od 17 czerwca do 23 listopada 1793 r. Akty te były wsteczne w odniesieniu do Konstytucji 3 maja, ustana- wiając nowe prawa kardynalne i utrzymując pełną władzę dominalną szlachty nad chłopami62. Mocą konstytucji grodzieńskich prawem kardynal- nym neminem captivabimus objęto jednak – obok szlachty, posesjonatów i mieszczan – również cudzoziemców mających w Polsce majątek ziemski63. Zmiany w regulacjach prawa do sądu zawierają konstytucje powstające w okresie zaborów. Wśród zasad wymiaru sprawiedliwości zamieszczonych w nadanej przez Napoleona w Dreźnie 22 lipca 1807 r. Konstytucji Księstwa Warszawskiego znalazła się gwarancja prawa do sądu dla jednostki, wyrażona treścią art. 4 stanowiącego, że „stan osób pozostaje pod opieką trybunałów”. Obywatel Księstwa znajdował z mocy tego przepisu sądową ochronę swojego statusu64. Z tą regulacją związane było zrównanie w zakresie stosunków prawnych i sądowych mieszczan ze szlachtą. Chłopom zapewniono równość wobec prawa osobnym dekretem z 1807 r. Konstytucja Księstwa Warszaw- skiego w nowoczesny sposób normowała zasady działania sądownictwa, 59 Por. Konstytucja 3 Maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji, oprac. J. Kowecki z przedmową B. Leśnodorskiego, Warszawa 1981, s. 114. 60 B. Leśnodorski, Początki monarchii konstytucyjnej (w:) A. Ajnenkiel, B. Leśnodorski, W. Rostocki, Historia ustroju Polski (1764–1939), Warszawa 1984, s. 8–9. 61 M. Adamczyk, S. Pastuszka, Konstytucje polskie w rozwoju dziejowym, Warszawa 1985, s. 17. 62 Ibidem, s. 43–44. 63 Z. Szcząska, Pierwsza ustawa..., s. 91. 64 Tak M. Grzybowski, Zakres przedmiotowy..., s. 55. 32 1. Prawo do sądu a możliwości ograniczenia pozaorzeczniczych zadań... statuując zasadę jawności postępowania sądowego i niezawisłości sądów. Wprowadzone w wyniku jej postanowień w 1808 r. sądownictwo zrywało z zasadą sądownictwa stanowego, chociaż sama konstytucja nie znosiła po- działu społeczeństwa na stany. Konsekwencją wprowadzonej równości wobec prawa było ujednolicenie wymiaru sprawiedliwości i oddzielenie sądownic- twa karnego od cywilnego65. Prawo do sądu znalazło także swoje miejsce w Konstytucji Królestwa Pol- skiego z 27 listopada 1815 r.66, nadanej przez cara Aleksandra I. Pomimo bardziej liberalnych postanowień w zakresie praw i wolności obywatelskich niż Konstytucja Księstwa Warszawskiego z 22 lipca 1807 r.67 była ona mniej demokratyczna i postępowa, gdyż równość wobec prawa dotyczyła tylko wyznawców religii chrześcijańskiej. Zawierała pierwsze w Polsce wyodręb- nienie uregulowania poświęconego statusowi prawnemu obywateli68. Kon- stytucyjną regulację prawa do sądu stworzyło kilka zasad. Przede wszystkim wywodzono je z prawa kardynalnego neminem captivari permittemus, nisi iure victim, a ustawa zasadnicza obejmowała jego stosowaniem „wszystkich mieszkańców wszelkiego stanu”. Doprecyzowanie tak regulowanego prawa do sądu stanowiły trzy zasady: zakaz zatrzymania niezgodnego z prawem, nakaz postawienia przed sądem w ciągu trzech dni od zatrzymania oraz za- sada karania tylko na mocy wyroku sądowego. Przepisy o ustroju sądownic- twa dawały gwarancje niezależności sądownictwa oraz niezawisłości sę- dziów69. Klęska powstania listopadowego stanowiła przyczynę likwidacji swobód obywatelskich w Królestwie Kongresowym. W 1832 r. zniesiona została Konstytucja z 1815 r. W jej miejsce ogłoszono tzw. Statut Organiczny dla Królestwa Polskiego70 wcielający Królestwo do cesarstwa rosyjskiego. Statut zlikwidował niezależność sędziów. Władza sądownicza była nadana przez 65 M. Adamczyk, S. Pastuszka, Konstytucje polskie w rozwoju..., s. 60–63. 66 Dziennik Praw Królestwa Polskiego z 1815 r., t. I, s. 1–103. 67 Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego z 1807 r., t. I, s. II–XLVIII. Art. 71 proklamował zasady jawności postępowania sądowego i niezawisłości. 68 M. Grzybowski, Zakres przedmiotowy..., s. 55. 69 A. Kubiak, Konstytucyjna zasada..., s. 48. 70 Historia państwa i prawa Polski - źródła, wyb. F. Połomski, P. Jurek, Wrocław 1997, s. 256–259. 33 Rozdział I. Geneza referendarza sądowego cara i miała za zadanie działać w jego imieniu. Do wyłącznej kompetencji cara należało prawo ułaskawienia i zmniejszenia kary. Sędziowie byli nomi- nowani i obieralni. Urząd pełnili przez czas określony. Złożenie z urzędu było prawem uznaniowym cara71. Jako prawo konstytucyjne, prawo do sądu powróciło po odzyskaniu niepod- ległości w ustawach II Rzeczypospolitej. Konstytucja z 17 marca 1921 r. (Konstytucja marcowa) wśród podstawowych praw obywatelskich gwaran- towała, że „nikt nie może być pozbawiony sądu, któremu z prawa podlega, a żadna ustawa nie może zamykać obywatelowi drogi sądowej dla dochodze- nia krzywdy i straty”. Zgodnie z postanowieniami Konstytucji marcowej suwerenem był naród, a jego organami w zakresie ustawodawczym sejm i senat. Władzę wykonawczą sprawował prezydent łącznie z odpowiedzial- nymi ministrami. Wymiar sprawiedliwości należał do niezawisłych sądów. Sądy wymierzały sprawiedliwość w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej. Bez- stronność przy orzekaniu wyroków miał zapewnić zakaz przynależności partyjnej sędziów. Sędziowie w sprawowaniu urzędu byli niezawiśli i podle- gali tylko ustawom. Orzeczenia sądowe nie mogły być zmieniane ani przez władzę ustawodawczą, ani wykonawczą. W Konstytucji zawarta była zasada jawności postępowań sądowych w sprawach cywilnych i karnych72. Prawo do sądu proklamowała także następna polska Konstytucja z 23 kwietnia 1935 r. Jej art. 68 stwierdzał, że „żadna ustawa nie może zamy- kać obywatelom drogi sądowej dla dochodzenia krzywdy lub szkody” i „nikt nie może być pozbawiony sądu, któremu z prawa podlega ani karany za czyn nie zabroniony przez prawo, przed jego popełnieniem, ani też zatrzy- many bez nakazu sądu dłużej niż na czterdzieści osiem godzin”. Konstytucja kwietniowa, w odróżnieniu od Konstytucji marcowej, zbudowana na gruncie solidarystycznej koncepcji państwa, rozumiejącej państwo jako wspólne dobro, inaczej kształtowała w nim pozycję jednostki, a przez to wpływała na deklarowaną gwarancję prawa do sądu. Nacisk położony był na obowiązki jednostki w życiu zbiorowym, co zmniejszało znaczenie jej praw, których z zasady nie kwestionowano, tylko poszukiwano ich źródeł nie w przyrodzo- nej godności człowieka, ale rozpatrywano je w kontekście ich funkcji socjalnej 71 M. Adamczyk, S. Pastuszka, Konstytucje polskie w rozwoju..., s. 140–142. 72 M. Pietrzak, Konstytucja z 17 marca 1921 r. z perspektywy 80 lat, Warszawa 2001, s. 12. 34 1. Prawo do sądu a możliwości ograniczenia pozaorzeczniczych zadań... oraz przydatności z punktu widzenia celów życia społecznego73. Urzeczy- wistnienie tej koncepcji wymagało przebudowy organów państwa. Ośrod- kiem nadrzędnym miał być Prezydent RP, na którym spoczywała odpowie- dzialność wobec Boga i historii za losy państwa. Pod jego zwierzchnictwem znalazł się sejm, senat, rząd, siły zbrojne, organy kontroli państwowej oraz sądy. Sądownictwo otrzymało obowiązek nie tylko strzeżenia ładu prawnego w państwie, ale także kształtowania poczucia prawnego społeczeństwa w duchu prymatu dobra powszechnego74. W tych uwarunkowaniach prawo do sądu w Konstytucji kwietniowej, nie będąc jednym z praw w katalogu praw obywatelskich, znalazło jednak swoje miejsce jako istotna gwarancja z punktu widzenia założeń koncepcji silnego państwa, mającego być dobrem wspólnym wszystkich obywateli75. Po drugiej wojnie światowej zasada prawa do sądu nie została zamieszczona w ustawie konstytucyjnej z dnia 19 lutego 1947 r. o ustroju i zakresie działa- nia najwyższych organów Rzeczypospolitej Polskiej76. Konstytucja PRL z dnia 22 lipca 1952 w art. 56 stanowiła, że „wymiar sprawiedliwości w Pol- skiej Rzeczypospolitej Ludowej sprawują: Sąd Najwyższy, sądy wojewódzkie, sądy rejonowe i sądy szczególne”. Jako podstawowe gwarancje praworząd- ności w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości proklamowała zasadę nie- zawisłości sędziowskiej i jawności postępowania sądowego. Wprowadziła zasadę udziału w wymierzaniu sprawiedliwości czynnika społecznego, którym byli tzw. ławnicy ludowi, osoby niebędące zawodowymi sędziami. Ich prawa w zakresie orzekania były zrównane z prawami sędziów. Orzekanie o spra- wach mniejszej wagi (wykroczenia) przekazała kolegiom do spraw wykroczeń jako organom pozasądowym77. 73 Por. E. Gdulewicz, A. Gwiżdż, Z. Witkowski, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1935 r. (w:) Konstytucje Polski. Studia monograficzne z dziejów polskiego konstytucjonalizmu, t. 2, red. M. Kallas, Warszawa 1990, s. 161–162. 74 Ibidem, s. 198. 75 A. Kubiak, Konstytucyjna zasada..., s. 52. 76 J. Mordwiłko, Konstytucja i podstawowe akty ustrojowe Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Wybór aktów prawnych z zakresu prawa konstytucyjnego, Warszawa 1988, s. 17–18. 77 A. Burda, Charakterystyka postanowień Konstytucji PRL z 1952 r. (w:) Konstytucje Polski. Studia monograficzne z dziejów polskiego konstytucjonalizmu, t. 2, red. M. Kallas, Warszawa 1990, s. 275–376. 35 Rozdział I. Geneza referendarza sądowego Znaczenie dla urzeczywistniania prawa do sądu w Polsce miała dwunasta nowelizacja Konstytucji PRL przeprowadzona 26 marca 1982 r., mocą której ustanowiono Trybunał Stanu i Trybunał Konstytucyjny78. Po wprowadzeniu do Konstytucji PRL pojęcia demokratycznego państwa prawnego nowelą z 29 grudnia 1989 r.79, Trybunał Konstytucyjny nadawał znaczenie prawu do sądu, przywracając mu należne miejsce w polskim porządku prawnym. Orzecznictwo konstytucyjne w tym przedmiocie odwoływało się do tzw. Małej Konstytucji z 17 października 1992 r.80, która expressis verbis nie wypowiadała prawa do sądu. Wzorcem konstytucyjności prawa do sądu była równolegle do zasady demokratycznego państwa prawnego, wprowa- dzona przez Małą Konstytucję zasada podziału władz. Brak wyraźnego wskazania zasady prawa do sądu w latach 1992–1997, gdy obowiązywała Mała Konstytucja, nie stanowił dla Trybunału Konstytucyj- nego przeszkody w orzekaniu o zgodności z nią przepisów prawa. Wynika stąd, że prawo do sądu jako prawo jednostki i zasada prawa konstytucyjnego zdobyło trwałe miejsce w polskim porządku prawnym jeszcze przed jego konstytucjonalizacją w 1997 r.81 Współcześnie, gdy państwo przez stanowione ustawy zdaje się rozstrzygać o całej sytuacji prawnej jednostki, możliwość realizacji przez jednostkę prawa do sądu (zwanego także: „prawem do ochrony prawnej”, „prawem do wymiaru sprawiedliwości”, „prawem do drogi sądowej”, „prawem do uczciwego procesu”, „prawem do powództwa”, „prawem do obrony przed sądem”82) posiada podstawowe znaczenie dla istnienia demokratycznego porządku prawnego. W Polsce źródłem prawa do sądu jest art. 45 ust. 1 Konstytucji, stanowiący, że każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy, bez 78 Dz. U. Nr 11, poz. 232. 79 Dz. U. Nr 75, poz. 444. 80 Ustawa konstytucyjna z 17 października 1992 r. o trybie przygotowania i uchwalenia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 67, poz. 336 z późn. zm.); ustawa konstytucyjna z 23 kwietnia 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym (Dz. U. Nr 84, poz. 426 z późn. zm.). 81 A. Kubiak, Konstytucyjna zasada..., s. 53. 82 Por. S. Pilipiec, Teoretycznoprawne aspekty zasady prawa do sądu, Lublin 2000, s. 226. 36 1. Prawo do sądu a możliwości ograniczenia pozaorzeczniczych zadań... nieuzasadnionej zwłoki, przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Postanowienia powołanego artykułu składają się na treść prawa do sądu, która dopełniana jest interpretacją Trybunału Konstytucyjnego od strony podmiotowej i przedmiotowej. W nadawaniu treści pojęciu prawa do sądu istotną rolę odgrywa orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu w zakresie wykładni art. 6 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (prawo do rzetelnego procesu)83. Znaczenie dla treści art. 45 ust.1 Konstytucji mają dalsze jej artykuły, a mianowicie: art. 77 ust. 2 zakazujący zamykania drogi sądowej do docho- dzenia naruszonych wolności i praw, art. 78 normujący prawo zaskarżenia rozstrzygnięcia do organu wyższej instancji, art. 173 ustanawiający niezależ- ność sądów i trybunałów, art. 176 ust. 1 nakładający wymóg, aby postępo- wanie sądowe było co najmniej dwuinstancyjne, art. 177 tworzący monopol sądów w dziedzinie wymierzania sprawiedliwości, art. 178 zawierający gwarancję, a zarazem nakaz niezawisłości sędziów. Przywołując pogląd L. Garlickiego, prawo do sądu można określić jako uprawnienie jednostki do tego, aby wszystkie sprawy i spory jej dotyczące mogły zostać rozpoznane i rozstrzygnięte przez niezależny i niezawisły sąd, dający gwarancje podej- mowania obiektywnych, sprawiedliwych, a co z tym związane, słusznych decyzji84. Dopełnić tę definicję należy – moim zdaniem – o stwierdzenie o prawie do tego, aby każda decyzja, realizując postulat słuszności, miała za sobą oparcie w przepisach prawa. Powyższe nie oznacza jednak, aby wszystkie sprawy i spory, które odnoszą się do sytuacji prawnej jednostki, musiały być od początku rozstrzygane tylko przez organy orzekające, zawsze jednak sądom musi przysługiwać pozycja nadrzędna, na podstawie której tylko sąd jest wyposażony w możli- wość zweryfikowania legalności rozstrzygnięcia każdego innego organu orzekającego85. Powołany wyżej art. 6 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności stanowi, że każdy ma prawo do sprawiedliwego 83 Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r., ra- tyfikowana przez Polskę 19 stycznia 1993 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.). 84 L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne – zarys wykładu, Warszawa 2009, s. 328. 85 Ibidem, s. 328. 37
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Status prawny referendarza sądowego w Rzeczypospolitej Polskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: