Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00382 007489 20638679 na godz. na dobę w sumie
Status prawny referendarza sądowego w sądownictwie administracyjnym - ebook/pdf
Status prawny referendarza sądowego w sądownictwie administracyjnym - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 326
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8198-894-0 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> konstytucyjne
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Monografia stanowi pierwsze w literaturze opracowanie, które w sposób kompleksowy analizuje status ustrojowy i procesowy referendarzy sądowych w sądach administracyjnych.

W książce omówiono następujące zagadnienia:

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Geneza i rozwój urzędu referendarza sądowego w prawie polskim § 1. Rys historyczny urzędu referendarza sądowego I. Początki urzędu referendarza na ziemiach polskich Urząd referendarza na ziemiach polskich ma długą i bogatą tradycję histo- ryczną sięgającą początku XVI w. Od momentu powołania go przez Zygmunta I w statucie z 1507 r. referendarz zajmował wysokie miejsce w hierarchii dygni- tarzy koronnych, bo drugie po sekretarzu wielkim koronnym1. Król mianował dwóch referendarzy – jednego z duchowieństwa i jedną osobę świecką, któ- rzy przed rozpoczęciem sprawowania swojej funkcji składali przysięgę. Prawo piastowania urzędu mogli utracić m.in. w przypadku nałożenia na nich kary infamii2. Od referendarzy wymagano posiadania wiedzy fachowej, stąd też byli oni mianowani spośród „znawców prawa” (iurisperiti auditores). Przeważnie urząd ten pełnili kanonicy (referendarze duchowni) i sędziowie ziemscy (re- ferendarze świeccy)3. Do ich obowiązków należało „codziennie rano od Mszy do obiadu i po południu od obiadu do wieczora przesłuchiwać skargi osób prywatnych i podawane na piśmie supliki odnosić do kanclerza dla przedsta- wienia królowi”4. Warto zaznaczyć, że statut z 1507 r. nie posługiwał się pojęciem referenda- rza (referendarius), lecz jedynie określał ich kwalifikacje (duo iurisperiti unus 1 O. Balzer, Geneza Trybunału Koronnego: studyum z dziejów sądownictwa polskiego XVI wieku, Warszawa 1886, s. 43; S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. III, Warszawa 1812, s. 22. 2 J. Rafacz, Sąd referendarski koronny: z dziejów obrony prawnej chłopów w dawnej Polsce, Poznań 1948, s. 2–3, 23. 3 B. Grużewski, Sądownictwo królewskie w pierwszej połowie rządów Zygmunta Starego, w: O. Balzer (red.), Studia nad historyą prawa polskiego, t. II, z. 4, Lwów 1906, s. 46. 4 Z. Gloger, Encyklopedia staropolska, t. IV, Warszawa 1903, s. 151. 1 Rozdział I. Geneza i rozwój urzędu referendarza sądowego... spiritualis, alter saecularis) i wymieniał czynności, które mieli wykonywać (audiant ąuerentes, referantąue officialibus)5. Po raz pierwszy nazwa referenda- rius została użyta w dekretach sądowych w 1519 r. i to wyłącznie w odniesie- niu do referendarza duchownego. Dopiero od 1521 r. pojęciem tym zaczęto się posługiwać również na określenie referendarza świeckiego6. Statut z 1507 r. jasno określał podstawowy cel wprowadzenia urzędu re- ferendarza jakim było odciążenie króla w sprawowaniu obowiązków związa- nych z pełnieniem władzy sądowniczej7. Zadaniem referendarzy było zapo- znanie się z treścią skargi wniesionej do sądu królewskiego (audire queren- tes, querelis intendere), a następnie przygotowanie i zreferowanie przedmiotu sprawy8. W statucie z 1507 r. wyraz referre był używany w odniesieniu do czynności „referowania” i od tego pojęcia pochodzi nazwa ich urzędu. Jak pi- sał Z. Gloger referendarze „byli urzędnikami przysięgłymi, którzy wszystkie sprawy kryminalne i cywilne do króla i sejmu przychodzące referowali, po- rządku ich wniesienia pilnowali i w Senacie zdanie swoje o nich wypowiadać mogli”9. Początkowo referendarze pełnili funkcję dworskich urzędników. Zasiadali w sądach asesorskich, relacyjnych i sejmowych. Sądy te stanowiły organy wła- ściwe w sprawach obrazy majestatu królewskiego bądź nadużyć ministrów królewskich10. Wprowadzenie tej instytucji miało na celu usprawnienie dzia- łalności sądów królewskich w obliczu stale rosnącej liczby spraw sądowych11. W sądach asesorskich obowiązkiem referendarzy było służenie pomocą prze- wodniczącemu (kanclerzowi koronnemu lub podkanclerzemu). Do jego obo- wiązków należało „badać sprawę sporną i przygotowaną przedłożyć sądowi do zatwierdzenia”12. Jego udział w postępowaniu był istotny, gdyż to jemu proku- 5 Art. 19 statutu z 1507 r. ustanawiający przy królu dwóch audytorów sądowych, „znawców prawa” był odbiciem, ujawnionych już na sejmie elekcyjnym w 1506 г., projektów zreformowa- nia sądownictwa królewskiego opracowanych przez kanclerza wielkiego koronnego J. Łaskiego. Zob. W. Uruszczak, Sejm koronacyjny w 1507 roku w Krakowie, Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego 2002, t. 7, s. 117. 6 B. Grużewski, Sądownictwo królewskie, s. 47–49. 7 Ibidem, s. 41. 8 T. Zielińska, Stanisław Antoni Szczuka jako referendarz koronny w latach 1688–1699, KH 2004, Rocznik CXI, Nr 3, s. 12; B. Grużewski, Sądownictwo królewskie, s. 44. 9 Z. Gloger, Encyklopedia, s. 151. 10 M. Rojewski (red.), Metodyka pracy referendarza sądowego w wydziałach cywilnych, go- spodarczych, ksiąg wieczystych, rejestru zestawów i prowadzącym e-sąd, Warszawa 2012, s. 17–18. 11 B. Grużewski, Sądownictwo królewskie, s. 43. 12 I.T. Baranowski, Sądy referendarskie, PH 1909, Nr 9, s. 84. 2 § 1. Rys historyczny urzędu referendarza sądowego rator, występujący w imieniu strony, przedstawiał stan sprawy (statum causae) po wniesieniu apelacji do sądu asesorskiego. Jednocześnie referendarz miał pilnować, aby strony i ich zastępcy nie powoływali się na nowe dowody, nie- znane sądowi niższej instancji. Referendarze występowali w sądzie relacyjnym, w którym to mogli udzielać rad królowi, zabierając głos po senatorach i innych wyższych urzędnikach13. Warto dodać, że referendarze zasiadali nie tylko w sądach królewskich, ale na mocy statutu z 1569 r. mogli zasiadać w senacie z głosem doradczym. Obok czynności przewidzianych w statutach, referendarze spełniali i inne zadania, zależne od woli monarchy. Między innymi byli delegatami króla na sejmiki albo posłami królewskimi, wysyłanymi w specjalnych misjach za granicę14. Początkowo referendarze zasiadali w sądach królewskich jedynie z głosem doradczym. Dopiero w XVI w. zaczęli sądzić, jako najwyższy sąd dominalny króla, sprawy poddanych z dóbr królewskich15. Nie ma zgody wśród badaczy co do daty wyodrębnienia się sądów referendarskich. Według I.T. Baranow- skiego, sądy referendarskie wyodrębniły się pod koniec XVI w., w pierwszych latach panowania Zygmunta III16. Józef Rafacz był jednak zdania, że datę jego powstania należy ustalić na początek XVI w. Okolicznościami przemawiają- cymi za wcześniejszym przyjęciem daty powstania sądu referendarskiego są – zdaniem historyka – wzmianki o podpisywaniu przez referendarza wyro- ków w sprawach dotyczących włościan dóbr królewskich przed 1587 r., a także próby ograniczenia ich zakresu właściwości rzeczowej przez szlachtę17. Z kolei J. Matuszewski zwrócił uwagę, że Konstytucja z 1550 r.18 podkreśliła charakter referendarza jako osoby, która miała wysłuchać skarżącego i następnie „zrefe- rować” sprawę. Dlatego przychylił się do poglądu I.T. Baranowskiego, że sąd referendarski uformował się pod koniec XVI w.19 Eksperci zgodni są jednak co do tego, że utworzenie sądu referendarskiego i poddanie pod jego jurysdykcję spraw włościan, nie nastąpiło na mocy aktu 13 J. Rafacz, Sąd referendarski, s. 12–13. 14 Ibidem, s. 15. 15 T. Maciejewski, Historia ustroju i prawa sądowego Polski, Warszawa 2011, s. 66. 16 I.T. Baranowski, Sądy referendarskie, s. 83. 17 J. Rafacz, Sąd referendarski, s. 8, 10. 18 Potwierdzenie przywilejów koronnych z 26.7.1550 r., pkt 40. Uchwały sejmowe, pisane w języku łacińskim do połowy XVI wieku, nazywały się statutami. Od 1550 r. zaczęto je pisać po polsku i nazywać konstytucyami. 19 J. Matuszewski, W sprawie genezy sądu referendarskiego, w: Pisma wybrane, t. I, Łódź 1999, s. 294. 3 Rozdział I. Geneza i rozwój urzędu referendarza sądowego... ustawodawczego, lecz drogą zwyczajową20. Do właściwości sądów referendar- skich należały sprawy zwane juris colonarii, czyli spory między poddanymi z dóbr królewskich a starostami i dzierżawcami21. Sąd referendarski zajmować się miał tylko tymi sprawami, które w dobrach prywatnych należały do ich panów, a zatem stanowił najwyższy sąd patrymonialny panującego, sąd – jak się sam nazywał – „zwierzchniego pana”22. Sądy referendarskie były również właściwe w sprawach korzystania z przywilejów ekonomicznych we wsi kró- lewskiej. Uprzywilejowany mógł pozwać dzierżawcę lub starostę, gdy ten w ja- kikolwiek sposób przeszkadzał mu w korzystaniu z uprawnień, jak też staro- sta miał prawo zwrócenia się do sądu w przypadku przekroczenia nadanego uprawnienia. Ponadto sąd ten był właściwy w sprawach przeciwko gromadzie wiejskiej oraz pomiędzy poszczególnymi gromadami wiejskimi. Ostatecznie w XVII w. sąd referendarski ustalił swoją kompetencję w sprawach kryminal- nych23 i w sprawach wydawania ustaw karnych dla sądów wiejskich w kró- lewszczyznach24. Sąd referendarski był sądem najwyższym dla spraw włościan z królewszczyzn, rozpatrującym apelacje od wyroków zapadających w sądach niższych (sądów wiejskich, odbywających się pod przewodnictwem wójta gro- madzkiego)25. Sąd referendarski należał do sądów ostatniej instancji, stąd ów- czesne zwyczajne środki prawne w postaci nagany sędziego26 i apelacji były niedopuszczalne27. Sąd referendarski mógł orzekać wyłącznie w obecności króla28. Pociągało to za sobą szereg konsekwencji, jak brak stałej siedziby sądu referendarskiego i, co istotniejsze, niemożność funkcjonowania sądów referendarskich w okresie 20 J. Matuszewski, W sprawie, s. 291; I.T. Baranowski, Sądy referendarskie, s. 83; T. Lubomirski, Rolnicza ludność w Polsce od XVI do XVIII wieku, Warszawa 1862, s. 5. 21 F.A. Schmidt, Dzieje Królestwa Polskiego krótko lat porządkiem opisane przez Jana Alber- trandego, t. 2, Lwów 1846, s. 222; W. Skrzetuski, Prawo polityczne narodu polskiego, t. 2, War- szawa 1784, s. 393. 22 J. Matuszewski, W sprawie, s. 289. 23 J. Rafacz, Sąd referendarski, s. 32–33. 24 I.T. Baranowski, Sądy referendarskie, s. 92. 25 J. Rafacz, Sąd referendarski, s. 32–33. 26 Nagana sędziowska była oświadczeniem strony biorącej udział w procesie, że projekt wy- roku, wyrok lub pojedyncze postąpienie procesowe sędziego jest niesprawiedliwe, i przez które strona czuje się pokrzywdzona. Nagana, podobnie jak apelacja, była środkiem prawnym dewolu- tywnym, skutkującym ponownym rozpatrzeniem sprawy przez sąd wyższej instancji. Zasadnicza różnica między apelacją a naganą dotyczyła przedmiotu, gdyż apelacja przysługiwała jedynie wo- bec wyroku. J. Rafacz, Nagana sędziego w dawnym procesie polskim, Lublin 1921, s. 10–11. 27 J. Rafacz, Sąd referendarski, s. 79; J. Rafacz, Dawny proces polski, Warszawa 1925, s. 186. 28 B. Grużewski, Sądownictwo królewskie, s. 41. 4 § 1. Rys historyczny urzędu referendarza sądowego bezkrólewia29. Wyprowadzona ze statutu z 1538 r. zasada, mówiąca o prawie referendarza zasiadania w sądach w obecności króla, utrzymała się aż do po- czątku XVIII w. Pewna zmiana w tym zakresie nastąpiła w czasach saskich. Za- równo August II, jak i August III, większość czasu spędzali w Saksonii, skutkiem czego sprawy poddanych z dóbr królewskich, z powodu nieobecności króla, nie mogły być rozpatrywane. W latach 1702–1713 badacze nie odnotowali żadnej wzmianki o działalności sądu referendarskiego. Dopiero na początku XVIII w. przyjęto zasadę, że sądy referendarskie koronne mogą się odbywać także pod nieobecność króla, nawet wówczas, gdy ten przebywał na Litwie. W celu wyznaczenia posiedzenia sądowego potrzebne było jednak specjalne pozwolenie królewskie, które monarcha udzielał przy wyjeździe z Rzeczypo- spolitej30. Biorąc pod uwagę przemiany w organizacji i funkcjonowaniu sądu refe- rendarskiego, można wyróżnić dwa etapy w jego rozwoju. Pierwszy, datowany jest od początku jego działalności do 1764 r., kiedy to sąd ten został zniesiony, a sprawy iuris colonarii zostały przekazane sądowi asesorskiemu. Drugi etap rozpoczął się od przywrócenia sądu referendalnego w 1766 r. i trwał do sejmu grodzieńskiego w 1793 r.31 W pierwszym okresie swojej działalności, cechą charakterystyczną sądu re- ferendarskiego był jednoosobowy skład orzekający. Sędzią, formalnie decydu- jącym o wyroku, był wyłącznie referendarz rozpatrujący dany spór. Inną cechą był brak formalizmu w postępowaniu przed sądem, będący wyrazem uznawa- nej wówczas zasady, że włościanie występujący ze skargami nie znają prawa, stąd też nie należy od nich wymagać, aby znali przepisy postępowania. Co więcej, organizacja tego sądu, jego właściwość i postępowanie nie były przed- miotem ustawodawstwa sejmowego, gdyż sąd ten nie zajmował się sprawami szlachty. Do charakterystycznych cech należy także zaliczyć ustalanie właści- wości sądu przez praktykę, czyli przez pozywanie do tego sądu i przez decyzje samego referendarza32. Po dwuletniej przerwie w działalności, z chwilą przywrócenia sądu refe- rendarskiego w 1766 r., zmienił się zasadniczo jego skład. Z jednoosobowego 29 W czasie bezkrólewia ustawała działalność wszystkich sądów, gdyż swoje funkcje mogły wykonywać jedynie z mocy władzy królewskiej. S. Kutrzeba, Historya ustroju Polski w zarysie, t. 1: Korona, Lwów 1912, s. 211. 30 J. Rafacz, Sąd referendarski, s. 39–40. 31 J. Rafacz, Dawny proces, s. 20. 32 J. Rafacz, Sąd referendarski, s. 17–18. 5 Rozdział I. Geneza i rozwój urzędu referendarza sądowego... stał się sądem kolegialnym33. W jego skład wchodzili: asesorowie z urzędu, ja- kimi byli sekretarze wielcy, referendarze, pisarze, instygatorowie i viceinsty- gatorowie, regenci, pisarz dekretowy asesorski i asesorowie z wyboru, których czterech wybierał ze swego składu senat, a dwunastu wybierała izba posel- ska ze stanu rycerskiego. Ponadto ustalenie właściwości sądu referendarskiego i postępowanie przed nim stały się przedmiotem ustawodawstwa państwo- wego. Skutkowało to wprowadzeniem formalizmu w postępowaniu, który do- tychczas w odniesieniu do skarżących włościan nie był znany34. Istotnie ograniczono zakres właściwości rzeczowej. Od 1766 r. do sądów referendalnych należały wyłącznie sprawy: „a) starosty przeciw poddanym, jak i poddanych dóbr królewskich przeciw starostom i dzierżawcom uprzywilejo- wanym o rozmaite krzywdy, jak o robocizny, czynsze, daniny i inne powin- ności, a nadto o pomiar gruntów, b) wybrańców przeciw starostom o grunt, czy wybrańców przeciw gromadom, względnie między samymi wybrańcami”. Dalszą zmianą było wyznaczenie stałej siedziby sądu referendarskiego w pa- łacu Rzeczypospolitej w Warszawie oraz całkowite uniezależnienie posiedzeń sądowych od obecności króla. Konstytucja z 1766 r. przesądziła, że posiedze- nia sądowe będą odbywały się w: marcu, kwietniu, wrześniu i październiku. W 1793 r. sądy referendarskie zostały ostatecznie zniesione, a sprawy iuris co- lonarii poddano pod właściwość sądów asesorskich35. Po utracie niepodległości na dawnych obszarach państwa polskiego, włą- czonych do mocarstw zaborczych, wprowadzono nowy porządek prawny i różne systemy sądownictwa, a stanowiska w sądowej administracji podpo- rządkowano prawodawstwu państw zaborczych36. Pod zaborami urząd refe- rendarza nie istniał; zadania urzędników sądowych mających niektóre kom- petencje sędziowskie spełniał w zaborze rosyjskim i Księstwie Warszawskim podsędek, zaś w zaborze pruskim i austriackim – justycjariusz37. 33 S. Kutrzeba, Historya, s. 258. Skład sądu referendarskiego był podobny do tego, jaki już w 1764 r. przewidziano dla sądu asesorskiego. J. Rafacz, Historia ustroju dawnej Polski, z. 3, War- szawa 1928, s. 30. 34 J. Rafacz, Sąd referendarski, s. 21, 85. 35 Ibidem, s. 22, 91. 36 M. Rojewski, Referendarze sądowi. Asystenci sędziów. Urzędnicy sądowi – obowiązki i uprawnienia. Komentarz, Warszawa 2007, s. XVI. 37 Zob. Z. Góralski, Urzędy i godności w dawnej Polsce, Warszawa 1983, s. 113; Z. Kaczmar- czyk, B. Leśnodorski, Historia państwa i prawa Polski, t. II, Warszawa 1966, s. 155; S. Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym, cz. 1, Kraków 1997, s. 553. 6 § 1. Rys historyczny urzędu referendarza sądowego II. Urząd referendarza sądowego w XX w. W okresie międzywojennym zbliżone do referendarza sądowego kompe- tencje posiadali sekretarze wykonujący samodzielnie czynności sędziowskie w przypadkach określonych ustawami. Od ich rozstrzygnięć stronie przysługi- wało odwołanie do sędziego lub sądu, do którego należał sekretarz38. Określe- nie „referendarz” przypisywano wówczas urzędnikom Prokuratorii General- nej (art. 83 i 87 rozporządzenia Prezydenta RP z 6.2.1928 r.) oraz funkcjona- riuszom prokuratury – referendarzom śledczym, mianowanym i zwalnianym przez Generalnego Prokuratora Rzeczypospolitej39. Dopiero ustawa z 20.6.1985 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych40 uczyniła z referendarza pracownika administracyjnego, powierzając mu czyn- ności administracyjne oraz czynności z zakresu nadzoru nad pracą sekretaria- tów sądowych, określone przez prezesa sądu (art. 129 § 1). Osobom tym zo- stały przypisane „wyłącznie wyższe czynności sekretarskie w sądach, w wydzia- łach cywilnych bez kompetencji samodzielnego prowadzenia i rozstrzygania spraw”41. Brak uprawnień w sferze merytorycznej przełożył się na niższe wy- magania kwalifikacyjne stawiane kandydatom na ten urząd. Na referendarza sądowego mogła być mianowana osoba posiadająca wyższe wykształcenie i co najmniej pięcioletnią praktykę na stanowisku sekretarza sądowego (art. 129 § 2 PrUSP85). W szczególnie uzasadnionych wypadkach na stanowisko refe- rendarza sądowego mógł być mianowany pracownik posiadający wykształce- nie średnie i co najmniej pięcioletnią praktykę na stanowisku sekretarza sądo- wego42. Referendarzowi status urzędnika państwowego o szczególnym charakte- rze i randze nadała dopiero ustawa z 21.8.1997 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, KPC, ustawy o księgach wieczystych i hipo- 38 Art. 265 § 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 6.2.1928 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j. Dz.U. z 1964 r. Nr 6, poz. 40 ze zm.). 39 Por. art. 7, 8 i 15 ustawy z 20.7.1950 r. o Prokuraturze Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 38, poz. 346). 40 T.j. Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm. 41 Ł. Korózs, M. Sztorc, Urząd referendarza w projekcie ustawy o zmianie ustaw – Prawo o ustroju sądów powszechnych, Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz ustawy o prokuraturze, MoP 1996, Nr 11, s. 394. 42 § 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 9.7.1986 r. w sprawie szczególnych warun- ków przyjęcia na stanowisko referendarza i sekretarza sądowego oraz w sprawie organizacji prak- tyki i egzaminu na stanowisko sekretarza sądowego (Dz.U. Nr 28, poz. 140). 7 Rozdział I. Geneza i rozwój urzędu referendarza sądowego... tece oraz ustawy o prokuraturze43. Powierzono mu wykonywanie określonych czynności w sprawach związanych z prowadzeniem ksiąg wieczystych i reje- strów sądowych, które wcześniej zastrzeżone były do wyłącznej właściwości sądów44. Obawiając się trudności w powołaniu dostatecznej liczby referenda- rzy spełniających powyższe wymagania ustawodawca postanowił nie wyłączać sądów od spraw związanych z prowadzeniem ksiąg wieczystych i rejestrów są- dowych. Tym samym doszło do powstania sytuacji, w której te same czynno- ści związane z prowadzeniem ksiąg wieczystych i rejestrów sądowych wykony- wały sądy oraz nieposiadający przymiotu niezawisłości referendarze sądowi, przy czym podziału czynności pomiędzy nich dokonywało kolegium sądu wo- jewódzkiego45. W doktrynie podkreślano, że czynności powierzone referenda- rzom „są w istocie rzeczy czynnościami jurysdykcyjnymi, ale nie stanowią wy- miaru sprawiedliwości sensu stricto, bo ten jest wyłącznym przywilejem sądów i niezawisłych sędziów, lecz należy je zakwalifikować do czynności pomocni- czych wymiaru sprawiedliwości”46. Zmianie charakteru urzędu referendarskiego towarzyszyło zwiększenie wy- magań stawianych kandydatom na to stanowisko. Zgodnie z art. 122 § 2 PrUSP85 na stanowisko referendarza sądowego mógł być mianowany ten, kto: 1) posiada obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i oby- watelskich; jest nieskazitelnego charakteru; 2) 3) ukończył wyższe studia prawnicze lub wyższe studia administracyjne; 4) odbył aplikację referendarską i złożył egzamin referendarski albo odbył aplikację sądową, prokuratorską, notarialną, adwokacką lub radcowską i złożył odpowiedni egzamin albo złożył egzamin referendarski; 5) ukończył 24 lata. Aplikacja referendarska trwała 6 miesięcy. Za charakterystyczne należy uznać, że w przeciwieństwie do naboru na aplikację sądową i prokuratorską, który odbywał się w trybie postępowania konkursowego, przyjęcie na aplika- cję referendarską nie było związane z wymogiem przejścia takiej procedury, lecz odbywało się na podstawie mianowania, którego dokonywał prezes sądu 43 Dz.U. Nr 117, poz. 752. 44 Zob. też E. Wójcicka, Ewolucja statusu ustrojowego referendarza sądowego w prawie pol- skim, w: D. Fleszer, A. Pokora, A. Rogacka-Łukasik, M. Borski (red.), Prawo i czas. Księga jubile- uszowa prof. Adama Lityńskiego, Sosnowiec 2020. 45 Ł. Korózs, M. Sztorc, Urząd referendarza, s. 394–395. 46 S. Rudnicki, Nowy urząd referendarza sądowego – głos w dyskusji, MoP 1996, Nr 11, s. 395. 8 § 2. Nowy normatywny kształt urzędu referendarza... okręgowego (§ 5 ust. 1 rozporządzenia47). Akt przyjęcia na aplikację referen- darską należał do dyskrecjonalnych uprawnień właściwego organu sądowego, który – kierując się wymogami kwalifikacyjnymi wymienionymi w art. 122 § 2 PrUSP85 i § 6 rozporządzenia – decydował o składzie osobowym osób przy- jętych na tę aplikację. Akt odmowy mianowania na stanowisko aplikanta refe- rendarza nie podlegał kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego48. Po upły- wie 6-miesięcznego szkolenia praktycznego i seminaryjnego aplikant przystę- pował do egzaminu referendarskiego przed Centralną Komisją Egzaminacyjną powołaną przez Ministra Sprawiedliwości. Osoby, które zdały egzamin z naj- wyższą oceną, miały pierwszeństwo do mianowania na stanowisko referenda- rza sądowego. Referendarza sądowego mianował i zwalniał Minister Sprawiedliwości na wniosek prezesa sądu wojewódzkiego. Z dniem określonym w akcie miano- wania nawiązywał się stosunek pracy z referendarzem sądowym. Przed pod- jęciem pracy referendarz sądowy składał ślubowanie wobec prezesa sądu wo- jewódzkiego według następującej roty: „Ślubuję uroczyście na powierzonym mi stanowisku referendarza sądowego służyć wiernie narodowi polskiemu, sumiennie i starannie wykonywać obowiązki urzędowe, przestrzegać prawa, kierować się zasadami godności i uczciwości oraz dochować tajemnicy pań- stwowej i służbowej”. Za naruszenie swoich obowiązków referendarz sądowy ponosił odpowiedzialność porządkową lub dyscyplinarną na zasadach obo- wiązujących urzędników państwowych. § 2. Nowy normatywny kształt urzędu referendarza sądowego I. Referendarz sądowy w sądownictwie powszechnym Wejście w życie ustawy z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów po- wszechnych49 otworzyło nowy rozdział w historii urzędu referendarza sądo- wego. Ustawa ta powierzyła referendarzom sądowym zadania z zakresu są- dowej ochrony prawnej, utrzymując wymagania odnośnie do obywatelstwa 47 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 18.6.1998 r. w sprawie referendarzy sądowych i aplikacji referendarskiej (Dz.U. Nr 80, poz. 520 ze zm.). 48 Post. NSA we Wrocławiu z 12.6.2000 r., II SA/Wr 1831/99, Legalis. 49 T.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 365 ze zm. 9 Rozdział I. Geneza i rozwój urzędu referendarza sądowego... polskiego, pełni praw cywilnych i obywatelskich, nieskazitelnego charakteru, wieku, a także wymogu odbycia aplikacji referendarskiej i złożenia egzaminu referendarskiego (ewentualnie aplikacji sądowej, prokuratorskiej, notarialnej, adwokackiej lub radcowskiej i złożenia odpowiedniego egzaminu), albo zło- żenia egzaminu referendarskiego50. W porównaniu z regulacją z 1985 r. zmia- nie uległy wymagania w zakresie wykształcenia. Ustawodawca wyłączył z moż- liwości ubiegania się o urząd referendarza sądowego osoby, które ukończyły wyższe studia administracyjne, dopuszczając do tego zawodu jedynie osoby legitymujące się tytułem zawodowym magistra prawa. Warunki mianowania na stanowisko referendarza sądowego, określone w art. 149 PrUSP, zostały istotnie zmienione wraz z wejściem w życie ustawy z 23.1.2009 r. o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury51. Ustawodawca zlikwidował aplikację referendarską, jako drogę dojścia do zawodu referenda- rza sądowego, wprowadzając nowy scentralizowany model kształcenia wstęp- nego – aplikację ogólną prowadzoną przez Krajową Szkołę Sądownictwa i Pro- kuratury. W nowym modelu rekrutacji osób ubiegających się o stanowisko re- ferendarza sądowego wymogiem mianowania na nie było ukończenie aplikacji ogólnej lub zdania egzaminu sędziowskiego lub prokuratorskiego albo ukoń- czenia aplikacji notarialnej, adwokackiej lub radcowskiej i złożenia odpowied- niego egzaminu. Warto przypomnieć, że utrzymano w mocy przepisy dotyczące aplikacji referendarskiej w stosunku do osób przyjętych podczas ostatniego naboru w 2008 r. oraz wobec tych osób, które zamierzały przystąpić do samego egza- minu referendarskiego. Jednocześnie w przepisie przejściowym art. 66 ust. 1 KSSiPU ustawodawca uregulował sytuację kandydatów na referendarzy, któ- rzy odbyli aplikację referendarską i złożyli egzamin referendarski na pod- stawie przepisów obowiązujących przed dniem wejścia w życie tej ustawy (4.3.2009 r.) w ten sposób, że uznał, iż spełniają oni wymagania ustawowe określone w art. 149 § 1 pkt 5 PrUSP. Zamiarem ustawodawcy było umożli- wienie uzyskania mianowania na referendarzy sądowych pewnej grupie osób, które nie odpowiadały kryteriom ze znowelizowanego art. 149 § 1 pkt 5 PrUSP, 50 Organizację aplikacji referendarskiej określały przepisy rozporządzenia Ministra Sprawie- dliwości z 27.11.2002 r. w sprawie aplikacji referendarskiej (Dz.U. Nr 201, poz. 1701), a następnie rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 21.7.2006 r. w sprawie aplikacji referendarskiej i egza- minu referendarskiego (Dz.U. Nr 135, poz. 961). 51 T.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1366. 10 § 2. Nowy normatywny kształt urzędu referendarza... tj. przede wszystkim osobom, które odbyły aplikację referendarską i złożyły egzamin52. Wejście w życie ustawy z 23.1.2009 r. o Krajowej Szkole Sądownictwa i Pro- kuratury uczyniło z instytucji referendarza sądowego jedną z dróg dojścia do stanowiska sędziego, która wspólnie z asystenturą sędziowską, zastąpiła urząd asesora sądowego. Uzasadniając tę zmianę projektodawca wskazał, że: „ten- dencja przekazywania referendarzom sądowym niektórych czynności w po- stępowaniu sądowym, niezastrzeżonych w Konstytucji RP do wyłącznej kom- petencji niezawisłych sędziów, będzie umacniać się i rozszerzać na nowe kate- gorie spraw. Tendencja ta będzie wywierać pozytywny skutek także w zakresie kształtowania umiejętności praktycznych i podnoszenia kwalifikacji referen- darzy sądowych, co jest pożądane w kontekście przyjętych w projekcie zasad naboru kandydatów na stanowiska sędziowskie”53. Kolejna nowelizacja art. 149 § 1 pkt 5 PrUSP54 rozszerzyła krąg osób, które mogą być mianowane na stanowisko referendarza, o tych kandydatów, któ- rzy zdali egzamin notarialny, adwokacki lub radcowski bez ukończenia od- powiedniej aplikacji. Jednocześnie wprowadziła procedurę konkursową, która ma na celu wyłonienie kandydata o największej wiedzy i najwyższych umiejęt- nościach, predyspozycjach i zdolnościach ogólnych, niezbędnych do wykony- wania obowiązków referendarza55. Następnie z dniem 21.8.2015 r. zniesiono wymóg ukończenia aplikacji ogólnej i zlikwidowano instytucję patrona stażu na stanowisku referendarza sądowego56. Dalsze zmiany w modelu rekrutacji osób ubiegających się o stanowisko re- ferendarza sądowego wprowadzono ustawą z 11.5.2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury, ustawy – Prawo o ustroju są- dów powszechnych oraz niektórych innych ustaw57. Przywrócono egzamin re- ferendarski, który ma na celu sprawdzenie wiedzy prawniczej i umiejętności 52 Wyr. SN z 4.12.2014 r., III KRS 66/14, Legalis; wyr. SN z 23.10.2014 r., III KRS 58/14, Legalis; wyr. NSA z 25.11.2016 r., I OSK 1282/15, Legalis. 53 Uzasadnienie do rządowego projektu ustawy o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokura- tury, Druk Nr 946, Sejm VI kadencji, s. 20–21, http://orka.sejm.gov.pl/Druki6ka.nsf/wgdruku/946 (dostęp: 25.9.2018 r.). 54 Ustawa z 18.8.2011 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz nie- których innych ustaw (Dz.U. Nr 203, poz. 1192). rendarza sądowego (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 769). 55 Rozporządzenie z 22.3.2012 r. w sprawie przeprowadzenia konkursu na stanowisko refe- 56 Ustawa z 9.4.2015 r. o zmianie ustawy o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2015 r. poz. 694 ze zm.). 57 Dz.U. poz. 1139. 11 Rozdział I. Geneza i rozwój urzędu referendarza sądowego... niezbędnych do wykonywania obowiązków referendarza sądowego. Według projektodawcy: „Takie rozwiązanie podyktowane jest dość wąską specjalizacją referendarzy sądowych, co powoduje, że opanowanie materii niezbędnej do wykonywania tego zawodu (uwzględniając ukończenie 5-letnich studiów ma- gisterskich) nie wymaga przywrócenia aplikacji referendarskiej. Przy zapew- nieniu odpowiednio wysokiego poziomu egzaminu referendarskiego wystar- czające będzie kilkumiesięczne szkolenie w Krajowej Szkole już po zdaniu tego egzaminu”58. Zmiana modelu egzaminu referendarskiego nastąpiła na mocy ustawy z 20.7.2018 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw59, w szczególności poprzez rezygnację z części ustnej. Od 10.8.2018 r. egzamin referendarski przeprowadza się w formie pi- semnej, który składa się z dwóch etapów: testu sprawdzającego wiedzę z poszczególnych dziedzin prawa; 1) 2) zadań praktycznych sprawdzających umiejętności dokonywania wy- kładni i stosowania prawa, stosowania argumentacji prawniczej oraz kwalifikowania stanów faktycznych do zakresów właściwych norm prawnych (art. 52c KSSiPU). Mając na uwadze uatrakcyjnienie zawodu referendarza i zatrzymanie do- świadczonej kadry w sądach60, ustawą z 29.6.2007 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw61 wprowadzono stanowisko starszego referendarza sądowego. Awans na wyższe stanowisko służbowe możliwy jest po upływie co najmniej 10 lat pracy, w czasie których referendarz sądowy nie był karany za przewinienia dyscyplinarne i uzyskiwał pozytywne okresowe oceny. Wraz ze zmianą modelu rekrutacji i kształcenia osób ubiegających się o sta- nowisko referendarza sądowego, następowała również zmiana zakresu kom- petencji. Ustawa – Prawo o ustroju sądów powszechnych z 2001 r. przyznała referendarzom sądowym znaczne uprawnienia w ramach postępowania pro- cesowego: uzyskali oni możliwość wydawania nakazów zapłaty w postępowa- niu upominawczym, a później również wszelkich zarządzeń w tym postępowa- 58 Zmiana ustawy o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury, ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw. Druk Nr 1406, Sejm VIII kadencji, http:// www.sejm.gov.pl/Sejm8.nsf/druk.xsp?nr=1406 (dostęp: 25.9.2018 r.). 59 Dz.U. z 2018 r. poz. 1443. 60 Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, Druk Nr 1057, Sejm V kadencji, http://orka.sejm.gov.pl/Dru- ki5ka.nsf/wgdruku/1057 (dostęp: 25.9.2018 r.). 61 Dz.U. Nr 136, poz. 959 ze zm. 12 § 2. Nowy normatywny kształt urzędu referendarza... niu. W postępowaniu nieprocesowym pozostawiono im wykonywanie czyn- ności w sprawach związanych z prowadzeniem ksiąg wieczystych i rejestrów sądowych. Wpływ na zakres kompetencyjny referendarzy sądowych mają nie tylko zmiany przepisów postępowania cywilnego, ale również prawa ustrojo- wego. Początkowo byli zatrudniani wyłącznie w sądach rejonowych, a na mocy ustawy z 22.12.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych62, także w sądach okrę- gowych63. Dalsze rozszerzenie kompetencji referendarzy sądowych nastąpiło z dniem 2.3.2006 r. Na mocy ustawy z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych64, powierzono referendarzom sądowym czynności w zakresie kosz- tów sądowych. Od 20.3.2007 r. referendarze mogą również wzywać strony do uzupełniania braków formalnych pism procesowych (art. 130 § 1, art. 1301 § 1 KPC) lub wniesienia należytej opłaty (art. 1302 KPC), wyznaczać odpo- wiedni termin do wniesienia zaliczki (art. 1304 § 2 i 3 KPC), wydawać zarzą- dzenia o zwrocie pisma (art. 1301 § 2, art. 1302 § 1 i 4 KPC), wydawać po- stanowienia w przedmiocie stwierdzenia prawomocności orzeczeń (art. 364 § 2 KPC), a także nadawać klauzule wykonalności niektórym tytułom egzeku- cyjnym (art. 781 § 11 KPC)65. Zakres kompetencji referendarza sądowego został znacznie poszerzony ustawą z 24.8.2007 r. o zmianie ustawy – Prawo o notariacie oraz niektórych innych ustaw66. Wskutek dokonanej nowelizacji, z dniem 2.10.2008 r., powie- rzono im dokonywanie wszystkich czynności w postępowaniach w sprawach z zakresu prawa spadkowego, z wyłączeniem prowadzenia rozprawy, zabez- pieczenia spadku oraz przesłuchania świadków testamentu ustnego (art. 5091 § 3 KPC)67. W kolejnych latach ustawodawca sukcesywnie zwiększał zakres uprawnień referendarzy sądowych, dotychczas należące do sądów, m.in. w postępowaniu egzekucyjnym i klauzulowym ustawą z 10.7.2015 r. o zmianie ustawy – Ko- 62 Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98. 63 Zob. K. Markiewicz, Referendarz sądowy jako organ ochrony prawnej – status i kompe- tencje, w: T. Ereciński, J. Gudowski (red.), System Prawa Procesowego Cywilnego, t. III. Środki zaskarżenia, Warszawa 2013. 64 T.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 755 ze zm. 65 Szerzej A. Arkuszewska, Referendarz sądowy w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2011. 66 Dz.U. Nr 181, poz. 1287. 67 Zob. M. Malczyk-Herdzina, Czynności referendarza sądowego w sprawach z zakresu prawa spadkowego (na tle noweli kodeksu postępowania cywilnego z 24 sierpnia 2007 roku), PiS 2007, Nr 2, s. 113–117. 13 Rozdział I. Geneza i rozwój urzędu referendarza sądowego... deks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych in- nych ustaw68, która weszła w życie 8.9.2016 r.69 Z dniem 10.8.2018 r.70 referen- darzom sądowym została powierzona funkcja przewodniczących wydziałów ksiąg wieczystych, wydziałów gospodarczych do spraw rejestru zastawów oraz wydziałów gospodarczych do spraw Krajowego Rejestru Sądowego. Zmiana w tym zakresie miała na celu przesunięcie sprawujących te funkcje sędziów do czynności orzeczniczych związanych z wymiarem sprawiedliwości, ewentual- nie dokonywania czynności w zakresie właściwości tych wydziałów, do któ- rych referendarze sądowi nie są uprawnieni71. Nowelizacja Kodeksu postępo- wania cywilnego z 4.7.2019 r.72 dopuściła referendarzy sądowych do wykony- wania czynności należących do przewodniczącego (art. 471 KPC) i czynności związanych z nadaniem biegu apelacji (art. 373 § 2 KPC). Ponadto kompe- tencje referendarza sądowego w postępowaniu nieprocesowym zostały rozsze- rzone na postępowania dotyczące ewidencji prowadzonych przez sądy. Po- nadto zmodyfikowano zasady zaskarżania orzeczeń referendarza sądowego, wprowadzając, przez odesłanie do przepisów o zażaleniu, nowy katalog orze- czeń, na które skarga przysługuje, a także umożliwiając referendarzowi doko- nanie autokorekty swoich orzeczeń przez uwzględnienie skargi i ponowne wy- danie orzeczenia73. Pozytywne doświadczenia w funkcjonowaniu instytucji referendarza są- dowego w postępowaniu cywilnym skłoniły ustawodawcę do przyznania im uprawnień procesowych również w postępowaniu karnym i w sprawach o wy- 68 Dz.U. z 2015 r. poz. 1311 ze zm. 69 Zob. J. Kalak, Rozszerzenie zakresu czynności referendarza sądowego w postępowaniu egzekucyjnym, w: P. Grzegorczyk, M. Walasik (red.), Kierunki zmian egzekucji sądowej, Sopot 2017, s. 67–96; S. Śniady, Rozwój instytucji referendarza sądowego w postępowaniu cywilnym, Wiedza Prawnicza 2015, Nr 1, s. 42–51; Ł. Zamojski, Zakres czynności referendarza sądowego w postępowaniu egzekucyjnym i klauzulowym po zmianach Kodeksu postępowania cywilnego dokonanych na mocy ustawy z 10 lipca 2015 r., PPE 2017, Nr 3, s. 41–68; S. Śniady, Referendarz sądowy w postępowaniu egzekucyjnym na gruncie nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego z 10 lipca 2015 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 1311 ze zm.), PPE 2017, Suplement Nr 1, s. 131–139. 70 Ustawa z 20.7.2018 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz nie- których innych ustaw (Dz.U. z 2018 r. poz. 1443). 71 Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy – Prawo o prokuraturze oraz niektórych innych ustaw, Druk Nr 2731, Sejm VIII kadencji, http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/druk.xsp?nr=2731 (dostęp: 27.9.2018 r.). 72 Ustawa z 4.7.2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 1469 ze zm.). 73 Szerzej A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska, w: A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2019, Legalis, art. 398(22), Nb 16. 14 § 2. Nowy normatywny kształt urzędu referendarza... kroczenia oraz w postępowaniu karnym wykonawczym. Do postępowania karnego instytucja referendarza sądowego została wprowadzona 1.7.2015 r. na podstawie ustawy z 27.9.2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowa- nia karnego oraz niektórych innych ustaw74. Jej głównym celem było prze- ciwdziałanie nadmiernej przewlekłości postępowań prowadzonych przez or- gany ścigania i wymiar sprawiedliwości75. W uzasadnieniu projektu wskazano, że zmiany te zmierzają w szczególności do odciążenia sędziów, prezesów są- dów i przewodniczących wydziałów poprzez ukonstytuowanie możliwości po- dejmowania czynności, które nie stanowią „wymiaru sprawiedliwości” w ro- zumieniu art. 175 Konstytucji RP, a w dużej części mają charakter admini- stracyjno-organizacyjny przez czynnik niesądowy. Jest to wyjście naprzeciw postulatom wskazującym, że udział w postępowaniu karnym referendarzy są- dowych, przez wykonywanie „zadań z zakresu ochrony prawnej”, byłby istot- nym instrumentem umożliwiającym wykorzystanie czasu sędziów w sposób bardziej efektywny76. Kierując się wskazanymi przesłankami, stworzono moż- liwość wykonywania przez referendarzy sądowych zadań z zakresu ochrony prawnej takich jak: 1. wydawanie postanowień o charakterze obligatoryjnym 74 Dz.U. z 2013 r. poz. 1247 ze zm. 75 Przyznanie uprawnień do dokonywania niektórych czynności procesowych referendarzom zostało przez większość przedstawicieli ocenione pozytywnie. Zob. A. Sakowicz, Opinia prawna na temat projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny i niektórych innych ustaw (Druk sejmowy Nr 870), Warszawa, 27.2.2013 r., s. 2; S. Steinborn, Ekspertyza prawna do projektu ustawy o zmianie ustawy – kodeks postępowania karnego, ustawy – kodeks karny i niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 870), Warszawa, 18.2.2013 r., s. 40. Negatywnie odniósł się do propozycji wprowadzenia do postępowania karnego referenda- rza sądowego A. Lach: „Instytucja ta funkcjonuje już w procesie cywilnym i jak pokazuje prak- tyka, zakres czynności referendarza częstokroć ogranicza efektywne korzystanie z tej instytucji. [...] Nie wydaje się, aby zakres obowiązków referendarza przemawiał za wprowadzeniem tej insty- tucji, gwarantując należyte obciążenie. Instytucja ta mogłaby dobrze funkcjonować tylko w bar- dzo dużych wydziałach karnych. Dlatego lepszym rozwiązaniem może być zwiększenie liczby eta- tów asystenckich. Zauważyć też wypada, że referendarz miałby wydawać obok zarządzeń także postanowienia kończące postępowanie (np. art. 61 § 2), co z kolei wkracza w kompetencje sę- dziego. Wydawanie przez referendarza postanowień w trakcie toczącego się postępowania sądo- wego mogłoby też prowadzić do zwiększenia czasu trwania tego postępowania ze względu na moż- liwość zaskarżenia orzeczenia sprzeciwem”. A. Lach, Ocena projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, Kodeks karny i niektórych innych ustaw (druk sejmowy Nr 870 z 8.11.2012 r.), Warszawa, 4.3.2013 r., s. 11–12, http://orka.sejm.gov.pl/rexdomk7.nsf/Opdodr? OpenPage nr=870 (dostęp: 7.9.2018 r.). 76 Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny i niektórych innych ustaw. Uzasadnienie, Druk Nr 870, Sejm VII kadencji, http:// www.sejm.gov.pl/sejm7.nsf/druk.xsp?nr=870 (dostęp: 7.9.2018 r.). 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Status prawny referendarza sądowego w sądownictwie administracyjnym
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: