Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00104 005894 13638050 na godz. na dobę w sumie
Statystyczna ocena znaczenia sektora usług w gospodarce Polski - ebook/pdf
Statystyczna ocena znaczenia sektora usług w gospodarce Polski - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 237
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-308-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Sektor usług ulega wielu przeobrażeniom, a pod wpływem sygnałów płynących z rynku nadal dokonują się w nim zmiany. Zmienia się charakter usług, powstają nowe rodzaje usług między innymi oparte na wysokich technologiach, ale wiele z nich nie ma miejsca bytu. Usługi odgrywają coraz większą rolę w rozwoju społeczno-gospodarczym. Stanowią dział gospodarki, którego na co dzień w pełni nie doceniamy, ale ten dział zapewnia nam odpowiedni standard życia. Ocena rozwoju rynku usług w Polsce jest zjawiskiem złożonym, na które wpływa wiele różnorodnych czynników, a jednocześnie zależy od zadań każdej jednostki terytorialnej. Badania rozwoju sektora usług wymagają dwukierunkowego podejścia, tzn. analizy zmian znaczenia sektora usług rozumianego jako element trójsektorowej struktury gospodarczej i jego wewnętrznych zmian. Do oceny stopnia rozwoju gospodarki przede wszystkim wykorzystuje się analizy struktur zatrudnienia i wartości dodanej brutto. Analizę zmian strukturalnych można pogłębić, stosując odpowiednie metody ilościowe, które odzwierciedlałyby istotne zmiany dla tendencji rozwojowych sektora usług. Porównanie struktur zatrudnienia i wielkości wartości dodanej brutto w trzech sektorach gospodarki, na tle różnych krajów umożliwia dokonanie oceny stopnia rozwoju sektora usług w Polsce. Pozwala również na określenie dystansu dzielącego słabsze gospodarki od gospodarek państw najbardziej zaawansowanych w rozwoju usług. Rozwój sektora usług oznacza wzrastający jego udział w strukturze zatrudnienia, wartości dodanej i liczbie podmiotów gospodarczych.

Celem rozprawy jest przedstawienie przestrzennego zróżnicowania poziomu rozwoju usług w Polsce oraz określenie kierunków zachodzących zmian tego sektora.

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Agata Szczukocka – Katedra Metod Statystycznych, Instytut Statystyki i Demografii Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41 RECENZENT Piotr Niedzielski REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Ewa Siwińska SKŁAD KOMPUTEROWY Barbara Lebioda PROJEKT OKŁADKI Joanna Skopińska Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06226.13.0.H ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-886-8 ISBN (ebook) 978-83-7969-308-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Wstęp ..........................................................................................................................5 1. Sektor usług i jego rola w gospodarce ..................................................................9 1.1. Uwagi wstępne ................................................................................................9 1.2. Podział gospodarki na trzy sektory................................................................10 1.3. Pojęcie, cechy i funkcje sektora usług ..........................................................15 1.4. Klasyfikacja usług .........................................................................................22 1.5. Tendencje rozwojowe sektora usług i ich determinanty w świetle teorii ekonomicznych .............................................................................................28 1.6. Zmiany koniunktury gospodarczej a sektor usług .........................................35 1.7. Uwagi końcowe.............................................................................................37 2. Metody statystyczne stosowane w analizie rozwoju usług ..................................39 2.1. Uwagi wstępne ..............................................................................................39 2.2. Pomiar statystyczny.......................................................................................40 2.3. Modele statystyczne ......................................................................................42 2.4. Metody analizy dynamiki zjawisk.................................................................44 2.5. Wybrane miary zjawisk ekonomicznych.......................................................47 2.6. Analiza czynnikowa ......................................................................................53 2.7. Skalowanie wielowymiarowe .......................................................................61 2.8. Miary Hellwiga i Perkala ..............................................................................64 2.9. Metoda Wintersa ...........................................................................................66 2.10. Liniowe modele przestrzenne .....................................................................68 3. Poziom rozwoju sektora usług .............................................................................71 3.1. Uwagi wstępne ..............................................................................................71 3.2. Sektor usług na tle innych sektorów .............................................................72 3.3. Struktura wewnętrzna sektora usług .............................................................85 3.4. Charakterystyka sektora usług oparta na analizie czynnikowej ...................93 3.5. Sektor usług w przekroju województw .......................................................104 3.6. Rozwój sektora usług w Polsce i innych krajach Unii Europejskiej ..........121 3.7. Uwagi końcowe ..........................................................................................129 4. Działalność innowacyjna przedsiębiorstw sektora usług ....................................133 4.1. Uwagi wstępne ...........................................................................................133 4.2. Pojęcie i specyfika innowacyjności w sektorze usług ................................133 4.3. Innowacja jako element przewagi konkurencyjnej .....................................139 4.4. Poziom i kierunki rozwoju innowacyjności w sektorze usług ....................141 4.5. Uwagi końcowe ..........................................................................................166 3 5. Prognozowanie udziału sektora usług w gospodarce.........................................169 5.1. Uwagi wstępne ...........................................................................................169 5.2. Prognoza PKB według sektorów gospodarki .............................................171 5.3. Koniunktura w sektorze usług .....................................................................180 5.4. Koniunktura w województwach .................................................................191 5.5. Uwagi końcowe ..........................................................................................198 Zakończenie ............................................................................................................201 Literatura.................................................................................................................207 Aneksy ....................................................................................................................217 Aneks 1. Wartość dodana brutto w sektorze usług według sekcji w latach 2005–2010........................................................................................................219 Aneks 2. Struktura pracujących w usługach według sekcji w latach 2005–2010 ...220 Aneks 3. Nakłady na działalność innowacyjną w przedsiębiorstwach przemysłowych według województw.................................................................................................221 Aneks 4. Dynamika nakładów na działalność innowacyjną w przedsiębiorstwach z sektora usług według rodzajów działalności innowacyjnej oraz działów PKD ............................................................................................222 Aneks 5. Udział nakładów na działalność innowacyjną w sektorze usług według rodzajów działalności innowacyjnej oraz działów PKD w 2008 r. .....224 Aneks 6. Udział nakładów na działalność innowacyjną w sektorze usług według rodzajów działalności innowacyjnej oraz działów PKD w 2009 r. .....226 Aneks 7. Udział nakładów na działalność innowacyjną w sektorze usług według rodzajów działalności innowacyjnej oraz działów PKD w 2010 r. .....228 Aneks 8. Ankieta koniunktury gospodarczej – GUS ..............................................230 Sumary ....................................................................................................................233 WSTĘP Sektor usług ulega wielu przeobrażeniom, a pod wpływem sygnałów płyną- cych z rynku nadal dokonują się w nim zmiany. Zmienia się charakter usług, powstają nowe rodzaje usług między innymi oparte na wysokich technologiach, ale wiele z nich nie ma miejsca bytu. Usługi odgrywają coraz większą rolę w rozwoju społeczno-gospodarczym. Stanowią dział gospodarki, którego na co dzień w pełni nie doceniamy, ale ten dział zapewnia nam odpowiedni standard życia. Ocena rozwoju rynku usług w Polsce jest zjawiskiem złożonym, na które wpływa wiele różnorodnych czynników, a jednocześnie zależy od zadań każdej jednostki terytorialnej. Badania rozwoju sektora usług wymagają dwukierunko- wego podejścia, tzn. analizy zmian znaczenia sektora usług rozumianego jako element trójsektorowej struktury gospodarczej i jego wewnętrznych zmian. Do oceny stopnia rozwoju gospodarki przede wszystkim wykorzystuje się analizy struktur zatrudnienia i wartości dodanej brutto. Analizę zmian strukturalnych można pogłębić, stosując odpowiednie metody ilościowe, które odzwierciedla- łyby istotne zmiany dla tendencji rozwojowych sektora usług. Porównanie struk- tur zatrudnienia i wielkości wartości dodanej brutto w trzech sektorach gospo- darki, na tle różnych krajów umożliwia dokonanie oceny stopnia rozwoju sekto- ra usług w Polsce. Pozwala również na określenie dystansu dzielącego słabsze gospodarki od gospodarek państw najbardziej zaawansowanych w rozwoju usług. Rozwój sektora usług oznacza wzrastający jego udział w strukturze za- trudnienia, wartości dodanej i liczbie podmiotów gospodarczych. W pracy zaprezentowano zmiany zachodzące w sektorze usług w latach 1994–2011 w Polsce na tle pozostałych sektorów. Badania skoncentrowano na trzech problemach badawczych: 1) określeniu roli sektora usług poprzez analizę jego wpływu na proces roz- woju społeczno-gospodarczego, 2) determinantach aktywności innowacyjnej w sektorze usług, 3) wpływie wahań koniunktury na sektor usług. Wiele publikacji jest poświęconych szeroko rozumianym usługom (por. Daszkowska 1998; Kłosiński 2002, 2009; Niedzielski 2008; Rogoziński 2000; Flejterski 2005; Kłosiński 2011 i inni). W badaniach tych niewiele uwagi po- święcono sektorowi usług w ujęciu regionalnym. Celem rozprawy jest przedstawienie przestrzennego zróżnicowania poziomu rozwoju usług w Polsce oraz określenie kierunków zachodzących zmian tego sektora. 5 Aby zrealizować tak sformułowany cel głównego pracy, przyjęto następują- ce cele szczegółowe: – zbadanie, czy zachodzące zmiany w strukturze gospodarki są zgodne z prawidłowościami rozwoju społeczno-gospodarczego; – ocena za pomocą metod statystycznych wpływu najbardziej istotnych zmiennych na rozwój sektora usług; – określenie, czy dokonujące się zmiany gospodarcze zmniejszają dystans pomiędzy rozwojem sektora usług w Polsce a pozostałymi państwami Unii Eu- ropejskiej; – analiza wpływu innowacyjności na wzrost i rozwój przedsiębiorstw usłu- gowych; – charakterystyka koniunktury w sektorze usług. Na podstawie analizy wyników wielu badań, w tym badań własnych (por. Szczukocka 2011a, 2011b, 2012), sformułowano hipotezę, iż sektor usług sty- muluje rozwój gospodarki, a jego kondycja stanowi o dynamice rozwoju spo- łeczno-gospodarczego poszczególnych jednostek terytorialnych. Weryfikacji poddano także następujące hipotezy szczegółowe: – w gospodarce trójsektorowej sektor usług ma charakter dominujący; – wzrasta podobieństwo w trójsektorowych strukturach pracujących i w two- rzeniu wartości dodanej brutto pomiędzy Polską i krajami Unii Europejskiej; – występuje zróżnicowanie w strukturze pracujących i wartości dodanej brutto w układzie województw; – innowacyjność jest podstawowym czynnikiem sprzyjającym rozwojowi sektora usług, a województwa o najwyższym poziomie rozwoju społeczno- gospodarczego tworzą rejony o najwyższej innowacyjności usług; – województwa o najwyższym poziomie PKB charakteryzują się najwyż- szym poziomem rozwoju usług; – sektor usług jest odporny na wahania koniunktury. Prezentację zmian zachodzących w polskim sektorze usług w latach 1994– 2011 poprzedzono ogólną charakterystyką sektora usług. Ocena sektora usług we współczesnej gospodarce wymaga szerokiego spojrzenia na problem zarów- no od strony teorii, jak i aktualnych tendencji, zachodzących na rynku global- nym. Do analiz zachodzących zmian w sektorze usług wykorzystano podstawo- we wskaźniki makroekonomiczne, ze szczególnym uwzględnieniem udziału sektora usług w strukturze wartości dodanej brutto oraz pracujących. Podczas analizy danych niejednokrotnie napotykano na bariery związane z ich porównywalnością. Istotną rolę odegrała tu reforma administracyjna z 1999 r., ustanawiająca 16 województw. Celem reformy było utworzenie dużych regio- nów, które mogłyby konkurować z innymi regionami po wstąpieniu do Unii Europejskiej. Zmiana liczby województw z 49 na 16 spowodowała brak możli- wości porównawczych rozwoju województw z przed i po wprowadzeniu refor- 6 my administracyjnej. Pewnym ograniczeniem była także zmiana PKD 2004 na PKD 2007. Informacje publikowane w układzie PKD 2007, dotyczące m. in. sekcji, działów i grup, stały się nieporównywalne z grupowaniami PKD 2007. Kolejną barierą był brak danych na temat produktu krajowego brutto i wartości dodanej, które są publikowane z dwuletnim opóźnieniem. Wszystko to sprawiło, że w pracy koncentrowano się na różnych okresach badawczych. Większość danych, na których się opierano, pochodzi z zasobów Głównego Urzędu Staty- stycznego (GUS). Dane na temat pracujących ogółem oraz w podziale na trzy sektory, dla poszczególnych województw pochodzą z Roczników Statystycz- nych, podobnie dane na temat wartości dodanej brutto oraz podmiotów gospo- darczych. Część danych została także zaczerpnięta z Banku Danych Lokalnych GUS. Przy danych na temat wskaźników koniunktury korzystano z pomocy Biura Inwestycji i Cykli Koniunkturalnych (BIEC). Pomocne okazały się rów- nież dane publikowane przez Instytut Badań nad Gospodarka Rynkową (IBnGR) oraz Instytut Badań Rynku Konsumpcji i Koniunktur (IBRKiK). Wiele informa- cji zostało pozyskanych z bazy danych Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej oraz Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP). Uzupełnieniem bazy danych były badania przeprowadzone przez autorkę dotyczące między innymi usług elektronicznych. W pracy zawarto liczne poglądy dotyczące rozwoju sek- tora usług oparte na pogłębionych studiach literaturowych, obejmujących za- równo polskie, jak i zagraniczne piśmiennictwo. W pracy ze względu na wielowymiarowość podejmowanej problematyki, do oceny rynku usług w Polsce zostały wykorzystane różne metody badawcze. Oparto się zarówno na metodach sprawdzonych, znanych z literatury, jak i pro- pozycjach własnych autorki, polegających na zastosowaniu wybranych metod statystycznych lub ich modyfikacji. Praca ma charakter teoretyczno-empiryczny. Rozważania teoretyczne oparto na krajowej i zagranicznej literaturze przedmiotu. W części empirycznej pracy ana- lizy prowadzono w układzie międzynarodowym, krajowym oraz regionalnym. Praca składa się z pięciu rozdziałów. Rozdział pierwszy obejmuje pojęcie usług, jego ewolucję i proces kształtowania się sektora usług ze względu na trójsektorowy podział gospodarki. Przedstawione zostały charakterystyczne cechy usług, klasyfi- kacja i pełnione przez ten sektor funkcje w gospodarce. Opierając się na różnych teoriach ekonomicznych, wskazano na tendencje rozwojowe sektora usług. Złożoność procesu rozwoju oraz różnorodność usług, na który wpływa wiele zmiennych, powodują, że przeprowadzenie obiektywnej oceny rynku usług w Polsce wymaga doboru odpowiednich metod statystycznych. Do realizacji tego celu w rozdziale drugim starano się wykorzystać różne metody statystycz- ne, między innymi: miary położenia, zróżnicowania, dynamiki, analizę czynni- kową, skalowanie wielowymiarowe, miarę rozwoju Perkala i Hellwiga oraz modele przestrzenne. 7 W trzecim rozdziale przedstawiono proces rozwoju sektora usług w Polsce z uwzględnieniem innych sektorów gospodarki oraz na tle krajów Unii Europej- skiej. W rozdziale tym przeprowadzono analizę zachodzących zmian w liczbie pracujących, wartości dodanej brutto oraz w liczbie podmiotów gospodarczych w ujęciu sektorowym. Dokonano także analizy porównawczej stopnia zróżnico- wania rozwoju sektora usług w oparciu o zaproponowane wskaźniki w układzie województw z uwzględnieniem poszczególnych sekcji usługowych. Rozważania w rozdziale czwartym koncentrują się na działalności innowa- cyjnej przedsiębiorstw usługowych. W rozdziale tym poddano analizie innowa- cyjność jako determinantę rozwoju sektora usług oraz element przewagi konku- rencyjnej. Dokonano oceny i wskazano na kierunki rozwoju innowacyjności w sektorze usług. W rozdziale piątym na podstawie aktualnych wyników badań dokonano dia- gnozy i podjęto próbę prognozowania koniunktury w polskiej gospodarce jako całości, w sektorze usług według województw. Ranga podjętego problemu wy- nika z istotnych przesłanek, świadczących o ułatwianiu w podejmowania skom- plikowanych decyzji gospodarczych. Monitorowanie procesu rozwoju sektora usług poprzez przeprowadzanie ba- dań stwarza możliwości podjęcia odpowiedniej polityki regionalnej, mającej na celu zmniejszenie różnic pojawiających się w poszczególnych województwach czy państwach. Oceniając rozwój sektora usług, niejednokrotnie odnoszono się do Strategii Rozwoju Kraju na lata 2007–2015, uwzględniono wartości wskaź- ników monitorujących strategię aktualizowanych przez GUS, dostępnych na stronie internetowej GUS i Ministerstwa Rozwoju Regionalnego. Analiza wyników badań na temat rynku usług oraz dokumentów pozwala określić dalszy rozwój sektora usług w kierunku usług biznesowych, nowych technologii, usług związanych z edukacją, ochroną zdrowia i czasem wolnym. Wybór tematu był podyktowany jego aktualnością i znaczeniem sektora usług w procesach społeczno-gospodarczych. Sektor usług w coraz większym stopniu oddziałuje na produkcję, wymianę i konsumpcję. Obserwujemy nasilają- cy się proces przenikania produktów materialnych i usługowych. Zauważalny jest także wpływ sektora usługowego na wzrost inwestycji, innowacyjności i poprawę konkurencyjności polskiej gospodarki. Badanie zjawisk i prawidłowo- ści wyjaśniających rosnące znaczenie tego sektora oraz fakt jego niedoceniania stał się przesłanką do podjęcia różnego rodzaju badań. W szczególności wypeł- niona została luka dotycząca znaczenia sektora usług w przekroju województw. W tym miejscu pragnę podziękować dr. hab. prof. US Piotrowi Niedziel- skiemu za cenne uwagi i sugestie, które pozwoliły przygotować końcową wersję niniejszej pracy. 8 1. SEKTOR USŁUG I JEGO ROLA W GOSPODARCE 1.1. Uwagi wstępne Wiele prac zostało poświęconych trójsektorowemu podziałowi gospodarki i coraz większej roli sektora usług (por. np. Clark 1951, Fisher 1935, Fourastié 1954). Polska gospodarka, pokonując deformacje strukturalne odziedziczone po poprzednim systemie, podąża w kierunku zmian strukturalnych określonych przez państwa wysoko rozwinięte. Dokonujące się zmiany strukturalne są zjawi- skiem złożonym, dlatego słuszne wydaje się przybliżenie pojęcia struktury. W analizach ekonomicznych wykorzystujących pojęcie struktury zwraca się uwagę na dwa istotne elementy tego pojęcia, tzn. element proporcji i stosunków oraz element trwałości (por. Kwiatkowski 1980, s. 52–55). „Struktura oznacza proporcje i stosunki między wyodrębnionymi częściami badanej całości (ukła- du). Analizy struktur wymagają więc jasnego określenia badanej całości oraz poszczególnych elementów składowych tej całości. Jest istotne, aby badana ca- łość była dzielona na elementy składowe zgodnie z zasadami podziału logiczne- go, a zwłaszcza zasadą całkowitości (suma elementów składowych daje badaną całość ) oraz zasadą rozłączności (elementy składowe nie powinny nachodzić na siebie)” (Kwiatkowska 2007, s. 16). Natomiast przez strukturę gospodarczą ro- zumie się proporcje i relacje między wyodrębnionymi elementami gospodarki (por. Kwiatkowska 2000, s. 99). Uwzględniając wymienione zasady, można inter- pretować strukturę jako stosunki między poszczególnymi elementami składowymi badanej całości a także stosunki między tymi elementami a badaną całością. Przedmiotem analiz opartych na koncepcji podziału gospodarki na trzy sek- tory jest struktura gospodarki i zmian strukturalnych, jakie w niej zachodzą. Określenie zachodzących zmian (tendencji) w przemianach gospodarczych może być wyrazem rozwoju gospodarczego, natomiast brak odpowiednich zmian w strukturze gospodarki może być uznawany za przyczynę słabego rozwoju ekonomicznego kraju. Istotną rzeczą jest także ocena bieżącej struktury gospodarki i jej wpływ na dalszy rozwój gospodarki. W przeprowadzonych rozważaniach głównie skon- centrowano się na porównaniach zmianach strukturalnych zachodzących w trzech sektorach gospodarki, ze szczególnym uwzględnieniem sektora usług. Analizy zmian strukturalnych pozwalają na lepsze poznanie zachodzących pro- 9 cesów gospodarczych i lepsze zrozumienie ich istoty. Poprzez wskazanie, które elementy strukturalne rozwijają się szybciej, a które wolniej, przeprowadzane analizy dają możliwość formułowania wniosków na temat tempa zachodzących zmian. W przypadku niewystarczających zmian wskazana jest polityka struktu- ralna państwa, która polega na przyspieszeniu rozwoju niektórych elementów strukturalnych gospodarki oraz spowolnienie innych. Poprzez wielość funkcji, jakie pełnią usługi, starano się przedstawić rolę sektora usług w gospodarce. Opierając się na zachodzących w gospodarce zmia- nach strukturalnych, wskazano na determinanty rozwoju sektora usług. 1.2. Podział gospodarki na trzy sektory Genezy teorii trzech sektorów należy doszukiwać się w poglądach merkan- tylistów, którzy twierdzili, że w procesie pomnażania bogactwa nie wszystkie dziedziny gospodarki odgrywają taką samą rolę (por. Merkantylizm… 1958). Merkantyliści uważali, że w procesie pomnażania bogactwa kraju nie wszystkie dziedziny gospodarki odgrywają jednakową rolę, szczególne znaczenie przypi- sywali rozwojowi przemysłu i handlu, znacznie mniejsze rozwojowi rolnictwa (Kwiatkowski 1980). Konieczność rozwoju przemysłu tłumaczyli szybszym pomnażaniem bogactwa kraju. Zwracali uwagę na większą efektywność pracy w przemyśle niż w rolnictwie, wskazując na naturalne czynniki ograniczające rozwój rolnictwa. Merkantyliści podkreślali także większą opłacalność produkcji przemysłowej od rolnej, twierdząc, że w przemyśle wzrost rozmiarów produkcji jest związany ze spadkiem kosztów produkcji, czego nie obserwujemy w rolnic- twie. Istotne znaczenie handlu, którego merkantyliści podkreślali w procesie pomnażania bogactwa kraju, wynikało zaś z dostrzegania sensu pomnażania produkcji w rozwoju wymiany. Analiza ich poglądów pozwala stwierdzić, że zauważali oni pewne prawidłowości w rozwoju trzech działów gospodarki, rol- nictwa, przemysłu i handlu, w procesie wzrostu bogactwa. Problemami teorii trzech sektorów zajmowali się także Petty (Merkantylizm… 1958), Smith (1954), Surowiecki (1957), Skarbek (1931) oraz List (1922). Zdaniem Petty`ego o bogactwie kraju decyduje ilość, jakość oraz rozmiesz- czenie pracy w poszczególnych dziedzinach gospodarki. Zwracał uwagę na roz- wój przemysłu, handlu i transportu, twierdząc, że państwa rolnicze osiągają niż- szy poziom bogactwa niż te, w których dominuje dobrze rozwinięty przemysł, transport i handel. W związku z takim spostrzeżeniem Petty postulował rozwój tych dziedzin poprzez wzrost zatrudnienia w usługach. Według Smitha dla pomnażania bogactwa kraju zasadnicze znaczenie mają nie tylko rozmiary akumulacji kapitału, ale także jej kierunki. Sądził, że w po- czątkowym okresie rozwoju większa część kapitału jest kierowana do rolnictwa, 10 a następnie w miarę dalszego rozwoju do przemysłu i handlu. Wzrost znaczenia przemysłu i handlu w rozumieniu Smitha był rzeczą naturalną, prawidłowością właściwą dla procesu rozwoju gospodarczego. Problemy rozwoju gospodarczego i zmian znaczenia poszczególnych dzia- łów w gospodarce zaobserwowali także polscy ekonomiści: Skarbek i Surowiec- ki (Flejterski, Panasiuk, Perenc, Rosa 2008). Zgodnie twierdzili, że podstawą dalszego rozwoju gospodarczego jest przekształcenie gospodarki poprzez poło- żenie głównego nacisku na rozwój przemysłu i handlu. Surowiecki większy nacisk kładł na rozwój przemysłu, który według niego był decydującym elemen- tem rozwoju gospodarczego. Skarbek sądził, że rozwój gospodarczy poszcze- gólnych działów gospodarki ma charakter naturalny, wykluczał ingerencję pań- stwa, co nie było i nie jest właściwe w przypadku państw słabo rozwiniętych. Zainteresowanie problemami rozwoju gospodarczego obserwujemy także wśród ekonomistów niemieckich zwłaszcza u Lista. Na szczególną uwagę za- sługuje stworzona przez Lista koncepcja stadiów rozwojowych, według której wyróżniał (Kwiatkowski 1980): – stan dzikości, – stadium pasterstwa, – stadium rolnicze, – stadium rolniczo-przemysłowe, – stadium rolniczo-przemysłowo-handlowe. List uważał, że prawidłowością rozwoju gospodarczego jest przechodzenie od niższych do wyższych stadiów rozwojowych, poza tym wskazywał na prze- suwanie się centrum działalności gospodarczej od rolnictwa do przemysłu, a następnie do handlu. Podkreślał także znaczenie przemysłu dla rozwoju rolnic- twa oraz proces przechodzenia siły roboczej z rolnictwa do przemysłu. Od czasów Lista przez pewien okres obserwujemy brak większego zaintere- sowania problemami rozwoju poszczególnych działów gospodarki. Problemem tym dopiero na początku XX w. zainteresował się angielski ekonomista Hobson (1927). Hobson zauważył tendencję spadku znaczenia rolnictwa i wzrost zna- czenia produkcji niematerialnej w gospodarce, nie stworzył jednak szerszej kon- cepcji przemian w znaczeniu poszczególnych działów w gospodarce. Rozwój sektora usług kojarzony jest przede wszystkim z nazwiskami trzech ekonomistów: Fishera (1933, 1935), Clarka (1951) oraz Fourastiégo (1954), których uznaje się za twórców tzw. teorii trzech sektorów (por. Kwiatkowski 1980, s. 59 i dalsze). Koncepcja trójsektorowej struktury gospodarczej rozwinię- ta została w latach trzydziestych XX w. Jej twórcy poddawali analizie prawi- dłowości i czynniki rozwoju poszczególnych sektorów gospodarki, badali struk- turę gospodarczą na podstawie relacji pomiędzy poszczególnymi sektorami go- spodarki a całą gospodarką. Prowadzili badania dotyczące proporcji międzysek- torowych w zakresie zatrudnienia oraz w zakresie produkcji. 11 Na uwagę zasługuje fakt, że Fisher, Clark i Fourastié tworzyli w różnych warunkach społeczno-gospodarczych. Fisher na początku lat trzydziestych po- szukiwał przyczyn kryzysów gospodarczych. Sądził, że uchwycenie zachodzą- cych prawidłowości pozwoli stworzyć podstawy zapobiegania kryzysom. Fisher był przekonany, że ze względu na zmieniającą się strukturę spożycia i popytu zachodzi potrzeba ciągłego dostosowywania się produkcji, co z kolei jest uwa- runkowane przepływem zasobów siły roboczej do nowo powstających dziedzin gospodarki. Uważał on, że w sytuacji braku takich przepływów lub też słabej ich efektywności w gospodarce pojawią się kryzysy, którym starał się zapobiec po- przez określanie metod służących im zapobieganiu, wyznaczając dotychczasowe i przyszłe kierunki przepływu czynników produkcji. W związku z tym wyodręb- nił w gospodarce sektor rolniczy, przemysłowy i usługowy oraz wysunął tezę o spadku znaczenia sektora rolniczego i wzroście sektora usługowego. W przy- padku sektora przemysłowego w początkowej fazie postępu ekonomicznego podkreślał wzrost jego znaczenia, a następnie spadek na korzyść sektora usłu- gowego. W swoich badaniach dążył do określenia charakteru zmian w znaczeniu poszczególnych sektorów, których wymaga realizacja postępu ekonomicznego. Do sektora usług zaliczał gałęzie wytwarzające produkty o dochodowej ela- styczności popytu powyżej 1. Głębokie przekonanie o wzajemnych uwarunko- waniach postępu ekonomicznego i przemianach w znaczeniu trzech sektorów stanowiło istotne osiągnięcie Fishera w teorii trzech sektorów. Clark w odróżnieniu od Fishera nie podejmował prób wyjaśnienia przyczyn kryzysów gospodarczych, ponieważ tworzył w okresie ożywienia gospodarcze- go. Swą uwagę koncentrował na rozważaniach, dotyczących kwestii różnic w poziomie i tempie rozwoju poszczególnych krajów. Podobnie zaś jak Fisher uważał, że w początkowych etapach rozwoju gospodarczego dominujące zna- czenie ma sektor rolniczy, na wyższych etapach rozwoju przeważające znacze- nie ma sektor przemysłowy, natomiast w państwach najbardziej rozwiniętych sektor usługowy. Twierdził, że poszczególne sektory gospodarki charakteryzują się niejednakową dynamiką wydajności pracy. Opierając się na tym założeniu, sądził, że przyspieszenie rozwoju gospodarczego może być efektem przepływu siły roboczej z mniej do bardziej wydajnych sektorów gospodarki. Clark do sektora usług zalicza zarówno usługi konsumpcyjne, jak i usługi na rzecz proce- su produkcyjnego. Za kryterium wyodrębnienia sektora usług przyjął niemate- rialny charakter rezultatów pracy. Poglądy Fishera i Clarka kontynuował Fourastié, który także twierdził, że w procesie ewolucji ekonomicznej następuje spadek znaczenia sektora rolnicze- go, wzrost, a następnie spadek znaczenia sektora przemysłowego oraz wzrost znaczenia sektora usługowego. Fourastié kształtował swą teorię w okresie po II wojnie światowej. W odróżnieniu od Fishera i Clarka nie postulował aktywnej ingerencji państwa przy dokonywaniu zmian w kierunkach rozwoju sektorów 12 gospodarki. Koncepcję podziału gospodarki opierał na podstawie klasyfikacji zawodowej. Prowadził badania nad ogólną ewolucją ekonomiczną społeczeństw, a podstawą wyodrębnienia sektora usług był charakter wykonywanej pracy. Zdaniem Fourastiégo cechą sektora usług jest zatrudnienie pracowników umy- słowych. W poglądach autorów istniały pewne różnice na temat dziedzin zali- czanych do poszczególnych sektorów. Fisher i Clark dążyli w swych pracach do wyodrębnienia sektora usług poprzez analizę kształtowania się elastyczności popytu, zaś Fourastié zwracał uwagę na analizę strony podażowej, twierdząc, że postęp techniczny i wydajność pracy kształtują się na najwyższym poziomie w sektorze usług. Pomimo występujących różnic zgodnie twierdzili, że wraz z rozwojem gospodarczym zmniejsza się rola rolnictwa w gospodarce; począt- kowo rośnie, a następnie stabilizuje i zmniejsza znaczenie przemysłu i budow- nictwa oraz rośnie znaczenie sektora usług. Każdy z tych badaczy rolnictwo przypisał do sektora I, przemysł przetwórczy do sektora II, natomiast najważ- niejsze kategorie usług do sektora III. Koncepcja teorii trzech sektorów gospodarki ulegała wielokrotnym modyfi- kacją, niejednokrotnie poddawano dyskusji jej uniwersalność i podważano, nie- które założenia wyjściowe (Kwiatkowski 1980, s. 191–192). Pomimo różnej akceptacji poglądów Fishera, Clarka i Fourastiégo, teoria trzech sektorów ulegała dalszemu rozwojowi zarówno poprzez pewne jej wery- fikacje i modyfikacje oraz wprowadzanie nowych pomysłów. Znaczenie usług w trójsektorowym podziale gospodarki było przedmiotem badań wielu ekonomi- stów, należeli do nich między innymi: Wolfe (1955), Fuchs (1965, 1968) oraz Stigler (1956). Uniwersalizm panujących trendów podkreślają: Riddle, Ott, Ta- tam, Kutscher, Mark, Kravis (por. Grubel, Walker 1993, s. 232–265). Według Szukalskiego (2009) teoria trzech sektorów z biegiem czasu uległa dezaktualizacji, zwłaszcza teza Fourastié o nikłej absorpcji techniki przez sektor III. Podział gospodarki w tradycyjnym ujęciu na trzy sektory pozwala jednak na uchwycenie zmian dokonujących się w strukturze gospodarki i zdefiniowanie procesów charakteryzujących te zmiany w większości rozwiniętych państw. Do procesów powodujących te zmiany należy zaliczyć: deagraryzację, deindustria- lizację i tertiaryzację (por. Lichniak 2010). Pierwszy z wymienionych procesów oznacza spadek znaczenia sektora rolnego w gospodarce, drugi polega na zmniejszającej się roli przemysłu i budownictwa poprzez spadający udział za- trudnienia w zatrudnieniu ogółem. Tertiaryzacja tłumaczona jest jako wzrost znaczenia sektora usług w gospodarce i wzrost udziału zatrudnienia w zatrud- nieniu ogółem. Szukalski (2004, s. 48) zwraca uwagę na proces serwicyzacji, twierdząc, że jest to proces „wzrostu znaczenia usług w gospodarce, wyrażają- cego się zarówno wzrostem udziału sektora III, jak i rozszerzaniem rozmaitych funkcji usługowych w pozostałych sektorach (I i II)”. 13 Teoria trzech sektorów zawiera zarówno elementy racjonalne, jak i elementy nieracjonalne, niemniej jednak skłania do zastanowienia się nad jej wkładem w poznanie procesów rozwojowych oraz jej praktycznym znaczeniem. Przed- stawiciele teorii trzech sektorów, odchodząc od analiz o charakterze agregato- wym, stworzyli możliwości dla uchwycenia zmian dokonujących się w struktu- rze gospodarki. Podejście takie stało się punktem wyjścia do badań współzależ- ności zmian strukturalnych i procesów rozwoju. Podział gospodarki na trzy sek- tory umożliwiał analizę struktury gospodarczej, zmiany strukturalne w gospo- darce oraz uchwycenie prawidłowości przekształceń strukturalnych w gospodar- ce (Kwiatkowski 1980, s. 222–226). Ponadto dostrzeżono, że teoria trzech sektorów gospodarki ma także zna- czenie praktyczne. Teoria ta uzasadnia potrzebę prowadzenia określonej polityki strukturalnej oraz usiłuje wskazać przyszłe kierunki zmian strukturalnych w państwach, które znajdują się na niższym etapie rozwoju gospodarczego. Zgodnie z „teorią” droga rozwoju krajów będących na niższym etapie jest wy- znaczana przez przekształcenia strukturalne, dokonujące się w państwach o wyższym poziomie rozwoju. Niemniej jednak przemiany w krajach wysoko rozwiniętych mogą określać jedynie ogólny kierunek rozwoju, a nie gotowy program polityki strukturalnej w krajach o niższym szczeblu rozwoju gospo- darczego. Należy podkreślić, że zmiany strukturalne w gospodarce uważane były nie tylko za następstwo dokonującego się rozwoju gospodarczego, ale także istotny warunek tego rozwoju. Omówiona teoria trzech sektorów ze względu na brak uwzględniania przy analizie struktury gospodarczej czynników nieregularnych nie mogła w pełni wyjaśnić przyczyn kształtowania się określonej struktury gospodarczej w niektó- rych państwach. Twórcy teorii trzech sektorów zwracali uwagę na znaczenie dwóch grup czynników w procesie przekształcenia struktury w gospodarce, czyli czynniki tkwiące po stronie popytu oraz czynniki po stronie produkcji. Stwier- dzono, że przekształcenia struktury popytu konsumpcyjnego oraz różna dynami- ka wydajności pracy w poszczególnych sektorach stanowią istotne czynniki zmian strukturalnych w gospodarce. Pewne wnioski wynikające z koncepcji trzech sektorów przedstawia Szukal- ski (2001, s. 11–12), twierdząc, że: 1. „Każda gospodarka charakteryzuje się trójsektorową strukturą, na którą składają się: sektor pierwotny (rolnictwo, rybołówstwo, leśnictwo), sektor drugi (przemysł, budownictwo), sektor trzeci (szeroko rozumiane usługi)”. 2. Zgodnie z procesem rozwoju gospodarczego trójsektorowa struktura ule- ga przekształceniom, odpowiednio do stadium rozwoju obserwujemy dominację sektora I (stadium I), następnie przeważa produkcja przemysłowa (stadium II) i dominacja usług (stadium III). 14
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Statystyczna ocena znaczenia sektora usług w gospodarce Polski
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: