Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00394 010894 13621147 na godz. na dobę w sumie
Statystyka przemysłu Królestwa Polskiego w latach 1879‒1913. Materiały źródłowe - ebook/pdf
Statystyka przemysłu Królestwa Polskiego w latach 1879‒1913. Materiały źródłowe - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 265
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9228-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-30%), audiobook).
 Książka zawiera szczegółowe dane statystyczne obrazujące rozwój produkcji przemysłowej Królestwa Polskiego w latach 1879–1914. Okres ten charakteryzował się dużym przyspieszeniem procesu industrializacji w Królestwie Polskim, którego głównym czynnikiem była zmiana polityki celnej państwa rosyjskiego. Umożliwiała ona ekspansję produktów przemysłu Królestwa Polskiego na niezwykle chłonne rynki rosyjskie. Głównie wyrobów włókienniczych oraz metalowo-hutniczych. Obok protekcyjnej polityki celnej państwa rosyjskiego ważny wpływ na rozwój niektórych gałęzi przemysłu w Królestwie Polskim miały bezpośrednie zamówienia rządowe. Ich rola była szczególnie widoczna w produkcji hutniczej, w okresie rozbudowy kolejnictwa w Rosji od lat 70. do początku XX w. Ważnym czynnikiem dynamizującym rozwój przemysłu były także przeobrażenia techniczno-technologiczne. W końcu XIX i na początku XX w. w Królestwie Polskim większość gałęzi przemysłu była już zmechanizowana. Mechanizacja produkcji wkraczała także do małych i średnich firm przemysłowych dzięki upowszechnieniu silników elektrycznych i spalinowych.
Dane statystyczne w pełni potwierdzają proces dynamicznego rozwoju przemysłu w Królestwie Polskim od końca lat 70. XIX w. do wybuchu I wojny światowej. Pochodzą one ze skorowidzów i spisów zakładów przemysłowych za lata 1879, 1884, 1893, 1900, ksiąg adresowych za lata 1904 i 1913 oraz wydawnictw rosyjskiego Departamentu Górnictwa w Ministerstwie Przemysłu i Handlu za lata 1879, 1884, 1893 i 1900.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wiesław Puś – Katedra Historii Polski XIX w., Wydział Filozoficzno-Historyczny Uniwersytet Łódzki, 90-219 Łódź, ul. Kamińskiego 27a RECENZENT Jerzy Szczepański PROJEKT OKŁADKI Wojciech Puś Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ przez Wydział Filozoficzno-Historyczny © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydanie I. W.06390.13.0.M ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-991-9 ISBN (ebook) 978-83-7969-228-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 5 WSTĘP Pomysł opublikowania statystyki przemysłu jest rezultatem prowadzonych przez autora wieloletnich badań nad dziejami przemysłu Królestwa Polskiego. Dane statystyczne, które znajdują się w prezentowanej publikacji zostały opracowane na podstawie informacji zawartych w skorowidzach i spisach zakładów przemysłowych za lata 1879, 1884, 1893, 1900, które zostały wydane przez P.A. Orłowa i W.E. Warzara oraz księgi adresowe za lata 1904 i 1913 publikowane przez L. Jeziorańskiego, A.R. Srokę i D.P. Kandaurowa1. W związku z tym, iż skorowidze P.A. Orłowa i W.E. Warzara nie zawierają danych statystycznych dla przemysłu ciężkiego, wykorzystano wydawnictwa rosyjskiego Departamentu Górnictwa w Ministerstwie Przemysłu i Handlu za lata 1879, 1884, 1893 i 19002. Powyższe wydawnictwa źródłowe były już częściowo wykorzystywane przez badaczy zajmujących się historią industria- lizacji ziem polskich. Zostały one także wysoko ocenione przez specjalistów3. W przeciwieństwie do sumarycznych danych oficjalnej statystyki, gdzie najczęściej do przemysłu zaliczano także zakłady rzemieślnicze i chałupnicze, skorowidze i spisy zawierają oddzielne informacje dla każdej firmy z podaniem 1 Ukazatiel fabryk i zawodov Jewropejskoj Rossii s Carstwom Polskom i Wielikim Kniażestwom Finlandskim, opr. P.A. Orłow, S. Petersburg 1881 (dalej skrót UFZ); Ukazatiel fabryk i zawodov Jewropejskoj Rossii i Carstwa Polskogo, opr. P.A. Orłow, S. Petersburg 1887 (dalej UFZ); Ukazatiel fabryk i zawodov okrain Rossii, Carstwa Polskogo, Kawkaza, Sibirii i srednieazjatskich władienij, opr. P.A. Orłow, S. Petersburg 1895 (dalej UFZ); Spisok fabryk i zawodov Jewropejskoj Rossii, opr. W.E. Warzar, S. Petersburg 1903 (dalej SFZ); Księga adresowa przemysłu fabrycznego w Królestwie Polskim, opr. L. Jeziorański, Warszawa 1906 (dalej KAP); Przemysł i handel Królestwa Polskiego, opr. A.R. Sroka, Warszawa 1914 (dalej PH); Fabryczno-zawodskije predprijatia Rossijskoj Imperii, opr. D.P. Kandaurow, Pietrograd 1914 (dalej FZPR). 2 Gornozawodskija proizwoditielnost Rossii (1879, 1884), S. Petersburg 1881, 1886 (dalej GPR); Sbornik statisticzeskich swiedienij o gornozawodskoj promyszlennosti Rosii (1893, 1900), S. Petersburg 1895, 1903 (dalej SSSGPR). 3 Zob. I. Ihnatowicz, J. Łukasiewicz, W sprawie badań statystycznych nad historią przemysłu na ziemiach polskich, [w:] Uprzemysłowienie ziem polskich w XIX i XX w., red. I. Pietrzak- -Pawłowska, Wrocław 1970, s. 27–41. 6 daty założenia, nazwiska właściciela, adresu, liczby zatrudnionych, asortymentu i wartości produkcji, liczby maszyn parowych i ich mocy. Dane te pozwalają na oddzielenie zakładów drobnych, zatrudniających do pięciu robotników, które najczęściej niewiele miały wspólnego z produkcją przemysłową (poza przemysłem spożywczym). Umożliwiają także, w miarę pełne, opracowanie struktury wielkościowej i gałęziowej przemysłu, jak również na wyodrębnienie okręgów (regionów) co jest niemożliwe przy wykorzystaniu statystyki urzędowej (np. w dość obiektywnej statystyce Inspekcji Fabrycznej: Swody otczetow inspektorow albo Staticzeskije Jeżegodniki, które zawierały materiał statystyczny grupowany jedynie wg gałęzi produkcji lub guberni). fabrycznych Wyżej wymienione wydawnictwa źródłowe, jak już wspomniano, były wykorzystywane przez historyków. Najczęściej służyły do opracowania historii niektórych gałęzi, okręgów lub ośrodków przemysłowych4. Nigdy jednak nie zostały w pełni wykorzystane, także przez autora niniejszego opracowania, który w publikacjach obejmujących dzieje przemysłu Królestwa Polskiego (Przemysł Królestwa Polskiego w latach 1870–1914, jak również Rozwój przemysłu Królestwa Polskiego) w badaniach zagadnień struktury terytorialnej, gałęziowej oraz struktury wielkości zakładów przemysłowych, posługiwał się jedynie liczbami względnymi. W związku z tym celem prezentowanej publikacji jest udostępnienie badaczom historii gospodarczej szczegółowych danych statystycznych obrazujących rozwój produkcji przemysłowej Królestwa Polskiego w latach 1879–1914. Okres ten jak wiadomo z dotychczasowych badań historycznych charakteryzował się zdecydowanym przyspieszeniem procesu industrializacji w Królestwie Polskim. Głównym czynnikiem tego przyspieszenia była zmiana polityki celnej państwa rosyjskiego. Przejście Rosji w 1877 r. do protekcyjnej polityki celnej (tzw. złote cła) umożliwiło ekspansję produktów przemysłu Królestwa Polskiego na niezwykle chłonne rynki rosyjskie. Warto przypomnieć, że w latach 1890–1913 lokowano tam od 60 do 4 K. Badziak, Przemysł włókienniczy Królestwa Polskiego w latach 1900–1918, Łódź 1979; Z. Pustuła, Początki kapitału monopolistycznego w przemyśle hutniczo-metalowym Królestwa Polskiego (1882–1900), Warszawa 1968; W. Pruss, Rozwój przemysłu warszawskiego 1864–1914, Warszawa 1977; Zakłady przemysłowe w Polsce XIX i XX wieku. Studia i materiały, red. I. Pietrzak-Pawłowska, Wrocław 1967; Uprzemysłowienie ziem polskich w XIX i XX wieku. Studia i materiały, red. I. Pietrzak-Pawłowska, Wrocław 1970; B. Mikulec, Przemysł Lubelszczyzny w latach 1864–1914, Lublin 1989; W. Puś, Przemysł włókienniczy w Królestwie Polskim w latach 1870–1900. Zagadnienia struktury i dynamiki rozwoju, Łódź 1976; W. Puś, Przemysł Królestwa Polskiego w latach 1870–1914, Łódź 1984; W. Puś, Rozwój przemysłu w Królestwie Polskim 1870–1914, Łódź 1997; S. Pytlas, Łódzka burżuazja przemysłowa 1864–1914, Łódź 1994; D. Klemantowicz, Region łódzki jako ośrodek przemysłu metalowo-maszynowego Królestwa Polskiego w latach 1864–1914, Łódź 2008; W. Ziomek, Rozwój przemysłu drzewnego Królestwa Polskiego w latach 1870–1914, Łódź 2009. 7 90 globalnej produkcji Królestwa, głównie wyrobów przemysłu włókien- niczego oraz metalowo-hutniczego5. Obok protekcyjnej polityki celnej państwa rosyjskiego ważny wpływ na rozwój niektórych gałęzi przemysłu w Królestwie Polskim miały bezpośrednie zamówienia rządowe. Ich rola była szczególnie widoczna w produkcji hutniczej, w okresie rozbudowy kolejnictwa w Rosji od lat siedemdziesiątych do początku XX wieku6. Ważnym czynnikiem dynami- zującym rozwój przemysłu były także przeobrażenia techniczno-technologiczne. W końcu XIX i na początku XX wieku w Królestwie Polskim większość gałęzi przemysłu była już zmechanizowana. Mechanizacja produkcji wkraczała także do małych i średnich firm przemysłowych dzięki upowszechnieniu silników elektrycznych i spalinowych7. Prezentowane materiały statystyczne w pełni potwierdzają proces dynamicznego rozwoju przemysłu w Królestwie Polskim od końca lat siedemdziesiątych XIX wieku do wybuchu I wojny światowej. Całość danych statystycznych została przedstawiona w trzech rozdziałach. W pierwszym znalazły się materiały w postaci tabel charakteryzujących rozwój przemysłu w Królestwie Polskim w latach 1879–1913 z uwzględnieniem następujących mierników: liczby zakładów, wartości produkcji, liczby robotni- ków oraz mocy urządzeń energetycznych w KM (koniach mechanicznych). Ponadto w rozdziale tym przedstawiono zmiany w strukturze wielkościowej przedsiębiorstw przemysłowych w badanym okresie, jak również przeobrażenia w strukturze gałęziowej przemysłu Królestwa Polskiego. Z kolei w rozdziale drugim znalazły się materiały statystyczne ukazujące zmiany w rozmieszczeniu przestrzennym przemysłu Królestwa Polskiego oraz szczegółowe dane cha- rakteryzujące rozwój czterech głównych okręgów (regionów) przemysłowych: łódzkiego, warszawskiego, sosnowiecko-częstochowskiego i staropolskiego. Natomiast w trzecim rozdziale zostały przedstawione materiały statystyczne charakteryzujące rozwój przemysłu poza głównymi okręgami. We wszystkich trzech rozdziałach podstawowymi miernikami ukazującymi zmiany strukturalne oraz rozwój przemysłu były: liczba zakładów, wartość produkcji, liczba zatrudnionych oraz moc energetyczna w KM. Przy analizie struktury wielkościowej przemysłu wyróżniono siedem grup wielkości zakładów: od 5 do 20 robotników, 21–50, 51–100, 101–200, 201–500, 501–1000 i powyżej 1000 zatrudnionych. Podział ten został wprowadzony przez funkcjonującą od początku lat dziewięćdziesiątych XIX wieku w Rosji Inspekcję Fabryczną8. Należy dodać, że w stosunku do zakładów przemysłu spożywczego 5 A. Jezierski, Problemy wzrostu gospodarczego Polski w XIX wieku, [w:] Polska XIX wieku. Państwo, społeczeństwo, kultura, red. S. Kieniewicz, Warszawa 1977, s. 111. 6 Pustuła, op. cit., s. 51–70. 7 Puś, Rozwój przemysłu…, s. 13. 8 Zob. Swod otczotow fabrycznych inspiektorow za 1901–1913 gody, S. Petersburg 1901– 1913. 8 i drzewnego (gorzelnie i tartaki) autor do pierwszej grupy firm zaliczył również zakłady zatrudniające poniżej pięciu robotników. Ogółem dane statystyczne obejmują 12 gałęzi przemysłu (wydobywczy, hutniczy, metalowo-maszynowy, włókienniczy, papierniczo-poligraficzny, drzewny, chemiczny, skórzany, mineralny, spożywczy, konfekcyjny oraz tzw. inne). W latach 1879, 1884, 1893, 1900, 1904 i 1913 łącznie analizie poddano 17 521 zakładów przemysłowych, dane każdego zakładu oddzielnie. Materiał ten został przedstawiony w 321 tablicach statystycznych. 9 Rozdział I ROZWÓJ PRZEMYSŁU KRÓLESTWA POLSKIEGO W LATACH 1879–1913 STRUKTURA WIELKOŚCIOWA I GAŁĘZIOWA Rozdział pierwszy obejmuje zagadnienia rozwoju przemysłu Królestwa Polskiego ogółem (wszystkie gałęzie produkcji) w latach 1879–1913, strukturę wielkościową w sześciu przekrojach chronologicznych (1879, 1884, 1893, 1900, 1904 i 1913). Ponadto strukturę gałęziową oraz strukturę wielkości poszcze- gólnych gałęzi produkcji przemysłowej. 1. Rozwój przemysłu w latach 1879–1913 Rozwój przemysłu w Królestwie Polskim w latach 1879–1913 był bardzo dynamiczny. W okresie 34 lat liczba zakładów przemysłowych zwiększyła się ponad dwukrotnie, wartość produkcji wzrosła prawie ośmiokrotnie, liczba zatrudnionych robotników ponad 4,5-krotnie, natomiast moc maszyn energe- tycznych 23 razy. Ten ostatni wskaźnik świadczy o zdecydowanym postępie w mechanizacji produkcji przemysłowej we wszystkich gałęziach produkcji. Rozwój przemysłu (wszystkie gałęzie produkcji) w Królestwie Polskim 1879–1913 Tabela 1 Wartość produkcji w tys. rb 116 609 180 928 231 963 405 375 596 187 897 664 Liczba robotników 90 558 117 886 156 740 254 131 324 702 412 437 Moc w KM 17 432 31 036 73 376 200 000 217 373 406 186 Lata Zakłady 1879 1884 1893 1900 1904 1913 1 922 2 518 2 788 2 761 3 592 3 940 100,0 178,0 420,9 1147,3 1246,9 2330,1 Źródło: UFZ 1879 r.; UFZ 1884 r.; UFZ 1893 r.; SFZ 1900 r.; KAP 1904 r.; PH 1913 r.; 100,0 130,2 173,0 280,6 358,5 455,4 100,0 155,1 198,9 347,6 511,2 769,8 100,0 131,0 145,0 143,6 186,9 204,9 FZPR 1913 r.; GPR 1879 r.; GPR 1884 r.; SSSGPR 1893 r.; SSSGPR 1900 r.; obliczenia własne. 10 2. Zmiany w strukturze wielkości zakładów przemysłowych Wraz z rozwojem produkcji przemysłowej zachodziły zmiany w strukturze wielkościowej zakładów i przedsiębiorstw. Stopniowo następowała koncentracja produkcji w zakładach dużych i wielkich. Udział zakładów małych, zatrudniających do 20 robotników w ogólnej liczbie przedsiębiorstw wyraźnie spadał. Największe zmiany udziału zakładów małych (zatrudniających 5–20 i 21–50 robotników) i średnich (zatrudniających od 51–100 i od 101–200 robotników) następowały w globalnej wartości produkcji oraz w ogólnej liczbie zatrudnionych. Przewaga przedsiębiorstw dużych robotników) i wielkich (501–1000 i ponad 1000 robotników) była szczególnie widoczna w mechanizacji produkcji mierzonej liczbą KM. (201–500 Tabela 2 Struktura wielkości zakładów w przemyśle (ogółem) Królestwa Polskiego w 1879 r. Grupy wielkości zakładów 5–20 21–50 51–100 101–200 201–500 501–1000 Ponad 1000 Razem Liczba firm 1 376 240 132 72 70 24 8 1 922 71,6 12,5 6,9 3,7 3,6 1,2 0,4 100,0 Wartość produkcji w tys. rb 18 951 10 798 11 906 13 712 17 382 21 350 22 510 116 609 16,2 9,3 10,2 11,8 14,9 18,3 19,3 100,0 Liczba robotników 10 391 7 623 9 156 10 234 20 125 15 878 17 151 90 558 11,5 8,4 10,1 11,3 22,2 17,5 18,9 100,0 Liczba KM . . . . . . . 17 432 . . . . . . . 100,0 Źródło: UFZ 1879 r.; GPR za 1879 r.; obliczenia własne. W 1879 r. w przemyśle Królestwa Polskiego w liczbie zakładów zdecy- dowanie przeważały firmy małe, które stanowiły ponad 84 ogółu przedsię- biorstw. Ich udział w ogólnej wartości przemysłu także był znaczny i prze- kraczał 25 , natomiast w liczbie zatrudnionych jedynie ponad 19 . Z kolei firmy średniej wielkości stanowiły jedynie ponad 10 ogółu zakładów, a ich udział w wartości produkcji wynosił 22 , w zatrudnieniu zaś ponad 21 . Przedsiębiorstwa duże, mające niewielki udział w ogólnej liczbie zakładów – 3,6 skupiały prawie 15 globalnej wartości produkcji i ponad 22 ogólnej liczby robotników. Mimo iż zakłady wielkie stanowiły jedynie 1,6 ogółu firm przemysłowych, to jednak w globalnej wartości produkcji ich udział był 11 znaczący i wynosił ponad 37 , podobnie w ogólnej liczbie zatrudnionych skupiały one ponad 36 robotników przemysłowych (tab. 2). Zmiany, które nastąpiły w czasie kolejnych 5 lat do 1884 r. były znaczące. Przede wszystkim zwiększyła się liczba przedsiębiorstw przemysłowych o ponad 500 firm, wartość produkcji o ponad 64 mln rb, liczba zatrudnionych o ponad 27 tys. robotników oraz moc maszyn energetycznych o ponad 14 tys. KM (tab. 3). Tabela 3 Struktura wielkości zakładów w przemyśle Królestwa Polskiego w 1884 r. Grupy wielkości zakładów 5–20 21–50 51–100 101–200 201–500 501–1000 Ponad 1000 Razem Liczba firm 1876 298 134 83 89 25 13 2518 74,5 11,8 5,3 3,3 3,5 1,0 0,5 100,0 Wartość produkcji w tys. rb 35 863 16 827 11 382 13 868 34 219 23 548 45 221 180 928 19,8 9,3 6,3 7,7 18,9 13,0 25,0 100,0 Liczba robotników 12 786 9 711 9 478 11 832 29 300 15 549 29 230 117 886 10,8 8,2 8,0 10,0 24,9 13,2 24,8 100,0 Liczba KM 2,4 758 3,2 1 001 5,6 1 742 9,5 2 953 22,1 6 857 24,1 7 470 10 255 33,0 31 036 100,0 Źródło: UFZ za 1884 r.; GPR za 1884 r.; obliczenia własne. W poszczególnych grupach wielkości zakładów przemysłowych w 1884 r. w stosunku do 1879 r. największy przyrost odnotować należy w grupie zakładów małych, których liczba wzrosła o 558 firm. Świadczy to o dobrej koniunkturze gospodarczej w tym czasie. Zakłady te zwiększyły swój udział w globalnej wartości produkcji od 3,6 do 29,1 , natomiast poziom zatrudnienia pozostał na tym samym poziomie – 19 . Firmy średniej wielkości nie zwiększyły swego udziału w ogólnej liczbie zakładów, jednak dość wyraźnie obniżył się ich udział w globalnej wartości produkcji do 14 oraz w zatrudnieniu do 18 . Znacznie wzrosła liczba przedsiębiorstw dużych o 19 firm, jednak ich udział w ogólnej liczbie zakładów pozostał na poziomie 3,5 , zdecydowanie zwiększył się ich udział w wartości produkcji, prawie do 19 oraz w zatrudnieniu, prawie do 25 . Zakłady duże skupiały także znaczną liczbę mocy energetycznej, ponad 22 . Zakłady wielkie nie zwiększyły swego udziału w ogólnej liczbie firm, mimo ich wzrostu o 6 przedsiębiorstw. Nieco zwiększył się ich udział w globalnej wartości produkcji do 38 i w ogólnej liczbie zatrudnionych także do 38 . Przedsiębiorstwa wielkie zdecydowanie przodowały w liczbie mocy energetycznej, skupiając 33 KM (tab. 3). 12 Tabela 4 Struktura wielkości zakładów w przemyśle Królestwa Polskiego w 1893 r. Grupy wielkości zakładów 5–20 21–50 51–100 101–200 201–500 501–1000 Ponad 1000 Razem Liczba firm 1 888 392 206 107 110 45 19 2 767 68,3 14,2 7,4 3,8 4,0 1,7 0,6 100,0 Wartość produkcji w tys. rb 43 995 16 151 19 081 13 440 39 059 43 512 56 725 231 963 18,9 7,0 8,2 5,8 16,8 18,8 24,5 100,0 Liczba robotników 13 212 11 289 13 546 14 174 33 782 28 461 42 276 156 740 8,4 7,2 8,6 9,0 21,6 18,2 27,0 100,0 Liczba KM 3 341 3 800 4 529 3 732 16 170 9 575 32 229 73 376 4,6 5,2 6,2 5,1 22,0 13,0 43,9 100,0 Źródło: UFZ za 1893 r.; SSSGPR za 1893 r.; obliczenia własne. W 1893 r., po załamaniu kryzysowym w 1892 r., nastąpił dalszy zdecydowany rozwój przemysłu w Królestwie Polskim. W strukturze wielkościowej zakładów nastąpiły wyraźne zmiany, spada udział firm małych w ogólnej liczbie przedsiębiorstw do ponad 82 , natomiast ich udział w globalnej produkcji również się zmniejsza do 26 oraz w zatrudnieniu do nieco ponad 15 . Mimo wzrostu udziału zakładów średnich w ogólnej liczbie firm do ponad 11 , nie zmienia się ich udział w globalnej wartości produkcji – 14 , a w ogólnej liczbie zatrudnionych spada do 15,8 . Przedsiębiorstwa duże poza nieco wyższym ich udziałem w ogólnej liczbie firm – 4,0 , zmniejszają swój udział w globalnej wartości produkcji do 16,8 oraz w zatrudnieniu do 21,6 . Zdecydowanie rośnie natomiast liczba zakładów wielkich z 38 w 1884 r. do 64 w 1893 r., a ich udział w ogólnej liczbie firm przekracza 2 , zaś w globalnej wartości produkcji wzrasta do ponad 43 i w ogólnej liczbie robotników do ponad 45 . Przedsiębiorstwa wielkie dominują w procesie mechanizacji produkcji skupiając prawie 56 mocy urządzeń energetycznych (tab. 4). W 1900 r., mimo narastającego kryzysu, po okresie niezwykle dynami- cznego inwestowania w przemyśle Królestwa Polskiego w latach 1893–1899, nastąpiły wyraźne zmiany w strukturze wielkości przedsiębiorstw, a w kon- sekwencji postępująca koncentracja produkcji i zatrudnienia w zakładach dużych i wielkich (tab. 5). W 1900 r. nastąpił dalszy spadek znaczenia małych firm, których udział w ogólnej liczbie zakładów obniżył się do 73,8 , a w wartości produkcji do 12,7 , w zatrudnieniu do 13,6 . Rośnie natomiast znaczenie zakładów średnich, w ogólnej liczbie przedsiębiorstw do 17 , w globalnej wartości 71 Rozdział II STRUKTURA PRZESTRZENNA PRZEMYSŁU KRÓLESTWA POLSKIEGO I ROZWÓJ OKRĘGÓW PRZEMYSŁOWYCH W końcu lat siedemdziesiątych XIX w. w Królestwie Polskim ostatecznie ukształtowały się cztery okręgi (regiony) przemysłowe, w kolejności według udziału w produkcji łódzki, warszawski, sosnowiecko-częstochowski i staropolski. Zasięg i obszar tych okręgów w dotychczasowej literaturze historycznej zostały już dokładnie określone (por. W. Puś, Rozwój przemysłu w Królestwie Polskim, Łódź 1997, s. 48–50) w związku z tym w prezentowanej publikacji nie wracamy do tego problemu przyjmując delimitację tych regionów według ustaleń autora w przywoływanej publikacji z 1997 r. Struktura przestrzenna przemysłu w Królestwie Polskim w latach 1879, 1884, 1893, 1900, 1904 i 1913 została przedstawiona wg podziału na okręgi i obszar poza okręgami. W tabelach statystycznych nazwy okręgów zastąpiono skrótami: łódzki – Ł, warszawski – W, sosnowiecko-częstochowski – SC oraz staropolski – ST, natomiast obszar poza okręgami skrótem: PO – poza okręgami. i zatrudnieniu całego przemysłu były to: 1. Rozmieszczenie przemysłu Królestwa Polskiego ogółem (wszystkie gałęzie produkcji) W 1879 r. wśród okręgów przemysłowych Królestwa Polskiego pierwszą pozycję zajmował region łódzki, który skupiał 27,9 ogółu zakładów, 41,6 globalnej wartości produkcji, 27 ogólnej liczby robotników oraz stosunkowo niewiele mocy energetycznej liczonej w KM – 16,5 . Na drugim miejscu był region warszawski, którego udział w ogólnej liczbie firm wynosił 16,9 , w produkcji 24,6 , zatrudnieniu 19,3 , a w ogólnej liczbie mocy energetycznej jedynie 10,5 . Trzecią pozycję zajmował region sosnowiecko-częstochowski, który skupiał 7,5 ogółu przedsiębiorstw, 11,7 wartości produkcji, 16 72 ogólnej liczby robotników oraz 31,9 KM, co dawało temu okręgowi pierwszą pozycję pod względem zaawansowania w procesie mechanizacji produkcji. Należy dodać, że było to także związane ze strukturą gałęziową przemysłu tego regionu, w którym główną rolę odgrywały takie gałęzie jak: górnictwo, hutnictwo i przemysł metalowo-maszynowy. Ostatnie miejsce wśród okręgów przemysłowych zajmował region staropolski, którego udział w ogólnej liczbie zakładów wynosił 6,5 , w produkcji 4,5 , zatrudnieniu 8,2 oraz 20,2 w liczbie KM, co było następstwem, podobnie jak w wypadku okręgu sosnowiecko-częstochowskiego, struktury gałęziowej przemysłu z przewagą hutnictwa i przemysłu metalowego. Mimo skupienia w okręgach przemy- słowych łącznie 58,8 ogółu przedsiębiorstw, 82,4 globalnej wartości produkcji, 70,5 ogólnej liczby robotników oraz ponad 79 mocy energe- tycznej to jednak poza regionami przemysłowymi funkcjonowało ponad 41 firm, których wartość produkcji wynosiła 17,6 , zatrudnienie 29,5 oraz 20,9 KM (tab. 77). Tabela 77 Rozmieszczenie przemysłu Królestwa Polskiego w 1879 r. Okręgi Liczba firm 536 325 145 125 791 1 922 Ł W SC ST PO Razem 27,9 16,9 7,5 6,5 41,2 100,0 Wartość produkcji w tys. rb 48 565 28 664 13 664 5 258 20 458 116 609 41,6 24,6 11,7 4,5 17,6 100,0 Liczba robotników 24 489 17 509 14 511 7 400 26 649 90 558 27,0 19,3 16,0 8,2 29,5 100,0 Liczba KM 2 871 1 828 5 558 3 521 3 654 17 432 16,5 10,5 31,9 20,2 20,9 100,0 Źródło: UFZ za 1879 r.; GPR za 1879 r.; obliczenia własne. Tabela 78 Rozmieszczenie przemysłu Królestwa Polskiego w 1884 r. Okręgi Liczba firm 451 433 158 168 1 308 2 518 Ł W SC ST PO Razem 17,9 17,2 6,3 6,7 51,9 100,0 Wartość produkcji w tys. rb 60 304 38 889 26 468 5 589 49 678 180 928 33,3 21,5 14,6 3,1 27,5 100,0 Liczba robotników 30 420 20 617 21 048 7 054 38 751 117 886 25,8 17,5 17,8 6,0 32,9 100,0 Liczba KM 5 642 3 121 14 547 2 383 5 343 31 036 18,2 10,0 46,9 7,7 17,2 100,0 Źródło: UFZ za 1884 r.; GPR za 1884 r.; obliczenia własne. 177 Rozdział III PRZEMYSŁ KRÓLESTWA POLSKIEGO POZA GŁÓWNYMI OKRĘGAMI W latach 1879–1913 również poza głównymi okręgami przemysłowymi (łódzkim, warszawskim, sosnowiecko-częstochowskim oraz staropolskim) proces industrializacji również miał miejsce. W prezentowanym rozdziale przedstawiono rozwój przemysłu w Królestwie Polskim poza wyżej wymie- nionymi okręgami, strukturę wielkości zakładów, strukturę gałęziową oraz stan uprzemysłowienia w poszczególnych guberniach. Powyższe zagadnienia zostały opracowane statystycznie w sześciu przekrojach chronologicznych (1879, 1884, 1893, 1900, 1904 i 19013) z uwzględnieniem liczby zakładów przemysłowych, wartości produkcji, liczby zatrudnionych oraz jeśli źródła na to pozwalały także liczby KM. 1. Rozwój przemysłu w Królestwie Polskim poza głównymi okręgami w latach 1879–1913 Przemysł Królestwa Polskiego w latach 1879–1913 poza głównymi okręgami Tabela 219 Lata 1879 1884 1893 1900 1904 1913 Liczba firm 791 1 308 1 287 1 050 1 122 1 225 100,0 165,3 162,7 132,7 141,8 154,8 Wartość produkcji w tys. rb 20 458 49 678 62 048 67 207 87 194 159 162 100,0 242,8 303,3 328,5 426,2 778,0 Liczba robotników 26 649 38 751 38 688 47 894 54 739 71 982 100,0 145,4 145,1 179,7 205,4 270,1 Liczba KM 3 654 5 343 11 128 . 100,0 146,2 304,5 . 21 763 595,6 55 319 1513,9 Źródło: UFZ za lata 1879, 1884, 1893; GPR za lata 1879, 1884; SSSGPR za lata 1893, 1900; SFZ za 1900 r.; KAP za 1904 r.; FZPR za 1913 r.; PH za 1913 r.; obliczenia własne.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Statystyka przemysłu Królestwa Polskiego w latach 1879‒1913. Materiały źródłowe
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: