Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
02349 034966 15590506 na godz. na dobę w sumie
Stosunek prawa ochrony konkurencji do prawa własności intelektualnej - ebook/pdf
Stosunek prawa ochrony konkurencji do prawa własności intelektualnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 586
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-4687-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> monografie prawnicze
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka jest pierwszym na polskim rynku wydawniczym kompleksowym opracowaniem zagadnień z pogranicza prawa ochrony konkurencji i prawa własności intelektualnej.

Publikacja zawiera wskazówki pozwalające ocenić przedsiębiorcom i ich pełnomocnikom procesowym ryzyko związane z możliwością uznania określonej postaci komercjalizacji praw własności intelektualnej za niedozwolone praktyki monopolistyczne. W opracowaniu wyjaśniono także, w jaki sposób powinny procedować sady orzekające w sprawach z zakresu ochrony konkurencji dotyczących praw własności intelektualnej.

Autor przedstawia szereg argumentów, jakie mogą podnosić pełnomocnicy procesowi przedsiębiorców, wraz ze wskazaniem ich adekwatności/nieadekwatności w odniesieniu do różnych praktyk ograniczających konkurencje oraz różnych rynków.

Adresaci:
Książka adresowana jest zarówno do praktyków prawa - sędziów, radców prawnych, aplikantów sadowych i radcowskich, jak i teoretyków prawa zainteresowanych ochrona konkurencji i prawem własności intelektualnej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wstęp W gospodarce opartej na wiedzy umiejętność wytwarzania infor- macji, transformowania jej w produkty, używania do zwiększania war- tości oferty przedsiębiorcy w oczach nabywców ma kluczowe znaczenie z punktu widzenia uzyskania i utrzymywania przewagi konkurencyj- nej na rynku. Przewagę taką zapewnia przede wszystkim informacja unikalna. W zależności od rynku, na którym może być wykorzysty- wana, poziom owej unikalności zapewniający stosowną korzyść kon- kurencyjną będzie różny. Z reguły uzyskanie takiej informacji wy- maga zainwestowania znacznych zasobów w procesy prowadzące do jej wytworzenia. Jest to równocześnie działanie obarczone ryzykiem. Nie wiadomo, czy zaangażowanie środków doprowadzi do uzyskania informacji dającej się komercyjnie wykorzystać na taką skalę, by inwe- stycja w jej wytworzenie została uznana za gospodarczo uzasadnioną. Podczas gdy samo uzyskanie informacji jest zazwyczaj czasochłonne i wymaga kapitału, jej rozpowszechnianie jest dość łatwe i tanie. Stąd pragmatyczna i moralna potrzeba ochrony informacji przed wykorzy- stywaniem jej przez osoby, które nie poniosły kosztów i ryzyka nie- zbędnych do jej pozyskania. W tym celu stworzono prawo własności intelektualnej, które uznawane jest za najlepszy ze znanych sposobów stymulowania działalności polegającej na wytwarzaniu użytecznych gospodarczo i społecznie informacji. Jego unormowania identyfikują informacje zasługujące na ochronę za pomocą instytucji prawa wy- łącznego, które zapewnia wytwórcy informacji narzędzie pozwalające kontrolować korzystanie z niej przez osoby trzecie. Uprawnienie to może przerodzić się w prawo decydowania o tym, kto będzie mógł działać na rynku oraz na jakich zasadach będą zaspokajane potrzeby konsumentów. Prawa własności intelektualnej służą opanowywaniu rynku, obro- nie uzyskanej pozycji oraz blokowaniu konkurentów. W ten sposób 21 Wstęp ich wykonywanie, nabywanie, a nawet istnienie wpływa na konku- rencję. Konieczna jest zatem znajomość reguł gry rządzących spra- wami z pogranicza prawa ochrony konkurencji oraz prawa własności intelektualnej, by uzyskując, rozwijając i eksploatując przewagę kon- kurencyjną opartą na prawach wyłącznych do dóbr niematerialnych, minimalizować ryzyko narażenia się na sankcje z tytułu naruszenia norm chroniących konkurencję. Na styku obu dziedzin powstaje bo- wiem wiele problemów o różnej naturze i genezie. Reguły prawne chroniące konkurencję ingerują w korzystanie przez uprawnionego z przysługującego mu prawa wyłącznego, które w systemie gospodarki wolnorynkowej ma za zadanie dostarczyć odpowiednich bodźców do rozwoju działalności intelektualnej. W ten sposób literalnie rozumiana swoboda działania oraz wolność konkurowania doznaje ustawowego ograniczenia w postaci prawa wyłącznego chroniącego uprawnionego przed bezpośrednią presją ze strony konkurentów. Możliwość wejścia na rynek, poszerzenia oferty, zaoferowania klientom lepszych warun- ków koliduje z uprawnieniem do zakazania czynności naruszających dobro niematerialne. Niższe ceny i większa podaż substytucyjnych dóbr przeciwstawiane są takim wartościom, jak lepsza jakość oraz wyższa innowacyjność. Wreszcie potrzeba szybkiego i szerokiego upo- wszechnienia nowych rozwiązań i towarów kontrastuje z koniecznoś- cią zapewnienia możliwości uzyskania wysokich przychodów, rekom- pensujących ryzyko odrzucenia nowości przez „niewidzialną rękę” rynku. Niniejsza publikacja poświęcona jest relacji prawa ochrony kon- kurencji do prawa własności intelektualnej, analizowanej z punktu widzenia kryteriów relewantnych dla pierwszej z wymienionych dzie- dzin prawa. Przez pojęcie stosunku prawa ochrony konkurencji do prawa własności intelektualnej rozumie się znaczenie, jakie w prawie ochrony konkurencji należy przypisać zachowaniom podejmowanym przez profesjonalnych uczestników rynku na podstawie prawa własno- ści intelektualnej z punktu widzenia dopuszczalności bądź celowości zastosowania reguł konkurencji. Głównym zamiarem badawczym jest udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy zachowania podmiotu legitymu- jącego się prawem wyłącznym korzystają z formalnego (systemowego lub ustawowego) albo materialnego (faktycznego) immunitetu ograni- czającego weryfikację zgodności tych zachowań z normami chronią- cymi konkurencję? Celem naukowym pracy – służącym udzieleniu odpowiedzi na postawione powyżej pytanie – jest zidentyfikowanie, 22 Wstęp analiza i uporządkowanie sposobów ukształtowania relacji między prawem ochrony konkurencji a prawem własności intelektualnej, za- równo w przypadkach normatywnego rozstrzygnięcia tej kwestii, jak i milczenia ustawodawcy. Realizacja tego zamierzenia ma doniosły wymiar praktyczny. Dostarcza odpowiedzi na wyzwania, jakie przed organami ochrony konkurencji stawiają nowe, chronione prawami własności intelektualnej technologie, w kontekście dokonywania właś- ciwej interpretacji istniejących przepisów prawnych1. W zależności od sposobu ukształtowania stosunku prawa ochrony konkurencji do prawa własności intelektualnej wszystkie, niektóre albo żadne dzia- łania uprawnionego związane z wykorzystywaniem przewagi kon- kurencyjnej, jaką dają prawa na dobrach niematerialnych, wyłączone są spod zakazów prawa ochrony konkurencji. Przykładowo przedsię- biorca zawsze będzie mógł odmówić udzielenia licencji, będzie mógł uczynić to tylko bezwarunkowo lub ze skutkiem na niektórych ryn- kach właściwych, ewentualnie każda odmowa udzielenia licencji bę- dzie traktowana jako zachowanie prima facie antykonkurencyjne i na uprawnionym będzie spoczywał ciężar dowodu, że w okolicznościach faktycznych sprawy odmowa udzielenia licencji innemu podmiotowi wpłynie, w ostatecznym rozrachunku, pozytywnie na konkurencję. Przedmiotem rozprawy nie jest problematyka samego zastosowa- nia prawa ochrony konkurencji do zachowań przedsiębiorców obję- tych zakresem normowania prawa własności intelektualnej ani kwestia wpływu prawa własności intelektualnej na rozumienie poszczególnych instytucji prawa ochrony konkurencji. Oba te zagadnienia mają cha- rakter wtórny względem badanych w niniejszej rozprawie problemów. Kwestia stosunku prawa ochrony konkurencji do prawa własności in- telektualnej musi zostać rozstrzygnięta zanim rozpocznie się właściwa analiza zgodności zachowania przedsiębiorcy z konkretnym zakazem wynikającym z norm prawa ochrony konkurencji. Nie ma bowiem potrzeby weryfikowania, czy odmowa udzielenia licencji ogranicza konkurencję, jeżeli ze względu na literę prawa, względy systemowe lub pragmatykę prawa antymonopolowego działanie takie nie może lub nie powinno być kwalifikowane jako zakazana praktyka. Konieczność naukowej analizy zdefiniowanego powyżej zagad- nienia badawczego wynika ze specyfiki prawa ochrony konkurencji. Posługuje się ono wyjątkowo nieostrymi pojęciami w przepisach sta- 1 Polityka konkurencji na lata 2008–2010, www.uokik.gov.pl, s. 73. 23 Wstęp tuujących jego zakres przedmiotowy. Zakres ten obejmuje wszystkie dziedziny gospodarki i wszystkie rynki, które w różnym zakresie pod- dane są innym regulacjom prawnym, oddziałującym na sposób działa- nia przedsiębiorców. Z kolei prawo własności intelektualnej odgrywa istotną rolę z punktu widzenia istnienia i działania rynków. Relacje między prawem ochrony konkurencji a prawem własności intelektu- alnej sporadycznie kształtowane są przez ustawodawcę. W większo- ści porządków prawnych nadanie im odpowiedniego kształtu pozo- stawione zostało praktyce stosowania reguł konkurencji. Boryka się ona wówczas z problemem wyważenia między wartościami, które są istotne dla prawa ochrony konkurencji, a interesami, które ustawo- dawca uznał za godne ochrony, przyznając prawo wyłączne do dobra niematerialnego. Podstawowym założeniem badawczym, determinującym per- spektywę prowadzonej analizy, jest teza o braku związków między normami prawa ochrony konkurencji i prawa własności intelektualnej uzasadniających operowanie tradycyjnymi regułami przy rozstrzy- ganiu spraw na styku obu dziedzin. Stąd istota problemu badawcze- go w niniejszej rozprawie polega na ustaleniu, czy i w jakim zakresie prawo ochrony konkurencji powinno uwzględniać istotne z punktu widzenia mechanizmu rynkowego funkcje prawa własności intelektu- alnej oraz determinowany przez jego unormowania kontekst prawny, w jakim działają przedsiębiorcy wykorzystujący prawa na dobrach niematerialnych w grze rynkowej, na etapie poprzedzającym właś- ciwe zastosowanie normy prawa antymonopolowego do zachowania uprawnionego z prawa własności intelektualnej. Powyższym zagad- nieniom poświęcono rozdział I. W pracy naświetlono zasadniczy prawny i ekonomiczny kontekst analizowanego zagadnienia. Służy on weryfikacji tezy, zgodnie z którą prawa własności intelektualnej oddziałują na konkurencję zarówno w pozytywny, jak i w negatywny sposób. Przekłada się to na ocenę potrzeby unormowania przez ustawodawcę relacji między prawem ochrony konkurencji a prawem własności intelektualnej poprzez ograniczenie przedmiotowego zakresu zastosowania prawa antymo- nopolowego. Pozwala również ukierunkować politykę prawa konku- rencji w sprawach dotyczących własności intelektualnej. Zakłada się zatem, że ostateczny kształt stosunku prawa ochrony konkurencji do prawa własności intelektualnej jest uzależniony od tego, co w danym systemie prawnym rozumie się przez pojęcie samej konkurencji oraz 24 Wstęp w jaki sposób prawa własności intelektualnej oddziałują na realizację celów stawianych przed prawem antymonopolowym. Wywody za- warte w rozdziale II mają za zadanie przełożenie różnych koncepcji prawniczych i ekonomicznych, odnoszących się do analizowanego za- gadnienia, na problematykę tworzenia, interpretacji i zastosowania regulacji normatywnych. Wyjaśnienie opisanych powyżej kwestii jest konieczne dla zrozu- mienia założeń, a także oceny poszczególnych teorii relacji, którym poświęcony jest rozdział III. Doktrynalne koncepcje stosunku pra- wa ochrony konkurencji do prawa własności intelektualnej stanowią podstawę rekonstrukcji różnych teorii relacji. Przy ich pomocy można wyznaczać zakres przedmiotowy reguł konkurencji w sprawach do- tyczących praw własności intelektualnej. Pełnią one rolę filtra wyod- rębniającego zachowania przedsiębiorcy oparte na przepisach prawa własności intelektualnej, do których zastosowanie norm prawa anty- monopolowego nie jest możliwe albo jest niecelowe. W rozdziale III zidentyfikowano, usystematyzowano oraz przeanalizowano według jednolitego wzorca najważniejsze teorie wyjaśniające doktrynal- ne i praktyczne podstawy kształtowania stosunku między prawem ochrony konkurencji a prawem własności intelektualnej. W ten sposób uzyskano narzędzie metodyczne do prowadzenia analizy omawianego w niniejszej pracy zagadnienia w dowolnym systemie prawnym. Zgodnie z przyjętym założeniem badawczym problem stosunku prawa ochrony konkurencji do praw własności intelektualnej można rozpatrywać w dwóch płaszczyznach: formalnej i materialnej. Płasz- czyzna formalna udziela odpowiedzi na pytanie, czy zastosowanie reguł konkurencji do określonego zachowania uprawnionego jest w ogóle dopuszczalne. Zrekonstruowane w jej ramach teorie formal- ne pozwalają zidentyfikować sferę zachowań uprawnionego wolną od ingerencji ze strony norm prawa ochrony konkurencji. Według przyjętej na użytek niniejszej pracy koncepcji wyróżniono następujące teorie formalne: nadrzędności prawa własności intelektualnej, zakresu wyłączności, istoty prawa wyłącznego, alokacji rynku (teorię formal- ną alokacji rynku), nadużycia prawa własności intelektualnej oraz wykonywania praw własności intelektualnej. Płaszczyzna materialna rozgranicza sferę zastosowania prawa ochrony konkurencji poprzez udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy zastosowanie reguł konkurencji do określonego zachowania przedsiębiorcy jest uzasadnione z punktu widzenia celów prawa antymonopolowego w danym systemie praw- 25 Wstęp nym. Formułowane z tej perspektywy teorie relacji między prawem ochrony konkurencji a prawem własności intelektualnej pozwalają a priori zidentyfikować sytuacje, w których w odniesieniu do takiego samego zachowania dwóch różnych uprawnionych z tytułu takiego sa- mego prawa własności intelektualnej zastosowanie reguł konkurencji byłoby niezasadne. Bezcelowość zastosowania reguł konkurencji po- strzegana jest przy tym z punktu widzenia efektu końcowego procesu stosowania normy prawa ochrony konkurencji, który doprowadziłby do konkluzji, że do naruszenia przedmiotowej normy nie doszło. Teo- rie materialne relacji ukierunkowują zatem politykę prawa w zakresie ochrony konkurencji. Do tej grupy teorii zaliczono teorię materialnej alokacji rynków, teorię konkurencji przez substytucję oraz konkuren- cji przez imitację, teorię komparatywnej przewagi konkurencyjnej, te- orię wpływu na alokację zasobów, teorie współczynnikowe oraz teorię konkurencyjnej przewagi komparatywnej. W rozdziale III przedsta- wiono także założenia koncepcji błędnie – zdaniem autora tej pracy – uznawanych za teorie relacji: teorię komplementarności celów, teorię zrównania praw własności intelektualnej z prawem własności rzeczy oraz teorię nadrzędności prawa ochrony konkurencji. Dwie pierw- sze z wymienionych koncepcji opisują, w jaki sposób przepisy prawa konkurencji powinny być stosowane w sprawach dotyczących praw własności intelektualnej. Natomiast wyodrębnienie trzeciej z nich jest konsekwencją niedostatecznej analizy miejsca obu dziedzin w systemie prawa. Jak bowiem wykazuje się w rozdziale I, normy prawa ochro- ny konkurencji mogą znaleźć zastosowanie do każdego zachowania przedsiębiorcy, które negatywnie oddziałuje na konkurencję. Przedstawione podstawy doktrynalne kształtowania relacji mię- dzy prawem ochrony konkurencji a prawem własności intelektualnej odniesiono do unormowań i praktyki w czterech porządkach praw- nych (rozdziały IV–VII). Zamierzeniem badawczym jest identyfikacja, które ze wskazanych w rozdziale III teorii relacji znalazły lub obecnie znajdują zastosowanie w wybranych systemach prawnych. Kryterium doboru miało znaczenie dla rozwoju badanego zagadnienia, stąd też określona kolejność analizy. Współczesne prawo ochrony konkurencji wywodzi się z prawa antytrustowego Stanów Zjednoczonych Ameryki, gdzie problematyka stosunku prawa ochrony konkurencji do prawa własności intelektualnej doczekała się obszernego orzecznictwa i dok- tryny (rozdział IV). Praktyka i piśmiennictwo antytrustowe oddziały- wały i oddziałują na rozwój badanej problematyki w innych systemach 26 Wstęp prawnych, w szczególności w prawie Unii Europejskiej (rozdział V), ale także w prawie polskim (rozdział VI). Uwzględnienie unijnego porządku prawnego jest zaś naturalną konsekwencją konieczności uwzględnienia interakcji zachodzących między prawem UE a pra- wem krajowym przy analizie większości zagadnień z zakresu prawa ochrony konkurencji i prawa własności intelektualnej. Umiejscowienie rozdziału dotyczącego prawa międzynarodowego (rozdział VII) na końcu rozprawy uzasadnia jego nikłe oddziaływanie na omawianą problematykę. Prawo międzynarodowe pozostawia unormowanie sto- sunku prawa ochrony konkurencji do prawa własności intelektualnej w gestii państw-stron umów wielostronnych, nie narzucając konkret- nego, uniwersalnego rozwiązania. Struktura rozdziałów IV–VII dostosowana jest do specyfiki kształtowania stosunku prawa ochrony konkurencji do prawa włas- ności intelektualnej. W Stanach Zjednoczonych Ameryki określenie relacji między prawem ochrony konkurencji a prawem własności in- telektualnej pozostawiono praktyce prawa antytrustowego. Dlatego analiza koncentruje się na ustaleniu stosunku obu dziedzin w orzecz- nictwie sądowym oraz działaniach organów ochrony konkurencji. Po- dobnie przedstawia się sytuacja w prawie Unii Europejskiej. Na wstępie należy jednak zastrzec, że specyfiką prawa unijnego jest systemowa nadrzędność reguł konkurencji nad prawem własności intelektualnej. Jest to konsekwencją umiejscowienia podstawowych zakazów pra- wa antymonopolowego w traktatach konstytuujących tę organizację ponadnarodową. Struktura analizy badanego zagadnienia w rozdziale VI odbiega nieco od przyjętej w dwóch poprzednich. Prawo polskie wyróżnia się bowiem na tle pozostałych systemów prawnych branych pod uwagę w niniejszej rozprawie normatywną regulacją badanego zagadnienia, dlatego uwaga koncentruje się na ustaleniu jego znaczenia oraz ewo- lucji w kolejnych ustawach antymonopolowych. Z uwagi na liczne inicjatywy uregulowania problematyki styku obu dziedzin struktura rozdziału VII, poświęconego prawu międzynarodowemu, nawiązuje do układu przyjętego w rozdziale VI. Jego treść koncentruje się na analizie kolejnych projektów oraz tych umów międzynarodowych dotyczących styku obu dziedzin, które weszły w życie. Pracę zamyka podsumowanie zawierające wnioski ogólne. Szcze- gółowe konkluzje dotyczące wywodów przeprowadzonych w poszcze- 27 Wstęp gólnych rozdziałach zamieszczone zostały w wieńczących je jednost- kach redakcyjnych. Postawionym celom badawczym służy selektywne operowanie przykładami z orzecznictwa. Ilustrują one wywód w części rozprawy poświęconej analizie ukształtowania stosunku prawa ochrony kon- kurencji do prawa własności intelektualnej w wybranych systemach prawnych. Specyfika prawa ochrony konkurencji, opierającego się na ogólnie sformułowanych zakazach i rekonstruowaniu ich znaczenia w oparciu o analizę poszczególnych przypadków zastosowania, w prak- tyce powoduje, że rezygnacja z odwołań do konkretnych rozstrzygnięć utrudniłaby zrozumienie praktycznych konsekwencji rozważań teore- tycznych. Dla ilustracji wywodów dotyczących omawianej problema- tyki miarodajne są przede wszystkim sprawy dotyczące indywidual- nych praktyk ograniczających konkurencję. Źródłem zastrzeżeń jest wówczas zachowanie mające najczęściej wyraźne oparcie w normach prawa własności intelektualnej. W przypadku kolektywnych praktyk ograniczających konkurencję źródłem wątpliwości co do zgodności z prawem ochrony konkurencji będzie nie tyle oddziaływanie na konkurencję za pomocą czynności (prawnych lub faktycznych) do- zwolonych przez prawo własności intelektualnej, ile fakt koordynacji zachowań rynkowych z innymi przedsiębiorcami. W dotychczasowym polskim piśmiennictwie nie powstało stu- dium poświęcone kompleksowej syntezie problematyki relacji między prawem ochrony konkurencji a prawem własności intelektualnej. Pod- stawową publikacją poruszającą różne problemy będące przedmiotem analizy w niniejszej rozprawie jest praca I. Wiszniewskiej2, w której zidentyfikowano główne koncepcje relacji między prawem ochrony konkurencji a prawem własności intelektualnej (teoria nadrzędności prawa własności intelektualnej, teoria nadużycia prawa własności inte- lektualnej, teoria zakresu wyłączności i teoria wykonywania praw włas- ności intelektualnej), jednak bez przypisania im znaczenia nadanego w niniejszej pracy3. Kolejnym opracowaniem z obszaru wchodzącego w zakres badań niniejszej publikacji jest praca J. Szwai i M. du Valla 2 I. Wiszniewska, Granice kartelowo-prawne ważności licencji patentowych, Ossoli- neum 1991, w szczególności rozdział II, s. 60–133. 3 We wcześniejszem piśmiennictwie odwoływano się tylko do teorii zakresu wy- łączności – S. Sołtysiński, Licencje na korzystanie z cudzych rozwiązań technicznych, Warszawa 1970, s. 62. 28 Wstęp dotycząca licencji patentowych i know-how4. Praca L. Gilicińskiego5, najbardziej kompleksowe opracowanie dotyczące stosowania poszcze- gólnych instytucji unijnego prawa ochrony konkurencji do różnych praw własności intelektualnej, w ograniczonym stopniu porusza wątki istotne dla niniejszej rozprawy. Wszystkie wymienione powyżej mo- nografie z uwagi na upływ czasu, rozwój praktyki i doktryny obcej już tylko częściowo zachowują aktualność. Ponadto ze względu na ich zakres przedmiotowy w ograniczonym stopniu odnoszą się do zagad- nień stanowiących istotę problemu badawczego niniejszej rozprawy. Koncentrują się na sprawach dotyczących samego stosowania przepi- sów prawa antymonopolowego wobec różnych aktów wykonywania praw własności intelektualnej na rynku. W nowszym piśmiennictwie problematyka relacji między prawem ochrony konkurencji a prawem własności intelektualnej w ujęciu analizowanym w niniejszej pracy doczekała się zaledwie kilku opracowań artykułowych6 oraz jednego rozdziału w opracowaniu monograficznym poświęconym odmowie zawarcia umowy jako praktyce ograniczającej konkurencję7. Praca uwzględnia stan prawny, orzecznictwo i literaturę przed- miotu na dzień 1 stycznia 2012 r. *** Serdecznie dziękuję Pani dr hab. prof. UW i INP Małgorzacie Król-Bogomilskiej za trud przygotowania recenzji wydawniczej, cenne uwagi oraz możliwość wymiany poglądów na forum Zakładu Prawa Konkurencji. Dziękuję Panom prof. dr. hab. Władysławowi Czapliń- skiemu i prof. dr. hab. Andrzejowi Wróblowi za umożliwienie pracy naukowej w INP PAN. Panu prof. dr. hab. Ryszardowi Skubiszowi bar- dzo dziękuję za życzliwość i ukierunkowywanie moich zainteresowań badawczych w stronę prawa własności intelektualnej. 4 M. du Vall, J. Szwaja, Reguły konkurencji a licencje patentowe i know-how, War- 5 L. Giliciński, Wykonywanie praw własności intelektualnej w prawie Wspólnoty szawa 1996. Europejskiej, Warszawa 1997. 6 M.K. Kolasiński, Prawo konkurencji a ochrona własności intelektualnej, KPPubl. 2007, nr 1–2, s. 63–81; S. Jóźwiak, Prawo własności intelektualnej a prawo konkurencji – spór o pierwszeństwo w prawie europejskim, dodatek do M. Praw. 2010, nr 8, s. 35–43; zob. również G. Materna, Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów a wykonywanie praw autorskich, KPPubl. 2002, nr 4, s. 51–88. 7 M.K. Kolasiński, Obowiązek współpracy gospodarczej w prawie antymonopolo- wym, Toruń 2009, s. 273–280. 29 Wstęp Przygotowanie niniejszej publikacji było możliwe dzięki stypen- dium badawczemu Centrum Europejskiego Natolin na przeprowadzenie kwerendy w bibliotece European University Institute we Florencji oraz grantowi Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (N N110 088739), za co Autor składa serdeczne podziękowania obu instytucjom. Rozdział I Prawo ochrony konkurencji a prawo własności intelektualnej – problem badawczy 1.1. Wprowadzenie Problematyka interakcji między prawem ochrony konkurencji a prawem własności intelektualnej uznawana jest za jedno z naj- bardziej złożonych zagadnień w każdym systemie prawnym. Jest to konsekwencją różnorodności wątków oraz możliwości podejścia do tematu badawczego. Zdefiniowanie jako tematu badawczego za- gadnienia stosunku prawa ochrony konkurencji do prawa własności intelektualnej zawęża spektrum analizy. Zakłada bowiem badanie przedmiotowej relacji z określonej perspektywy. Jeśli przyjąć jako punkt wyjścia systemowe wyodrębnienie prawa ochrony konkurencji i prawa własności intelektualnej, optyka badania problematyki zde- finiowanej w tytule rozprawy, o ile nie ma szczegółowych przepisów normujących to zagadnienie, jest jednostronna: analiza dokonywana jest wyłącznie z perspektywy prawa ochrony konkurencji. To jego unormowania zajmują się efektami oddziaływania zachowań przed- siębiorców na rynek, a w konsekwencji decydują o tym, czy i w jakim zakresie normy prawa antymonopolowego mogą znajdować zasto- sowanie do zachowań podmiotów uprawnionych z praw na dobrach niematerialnych. 31 Rozdział I. Prawo ochrony konkurencji a prawo własności intelektualnej... 1.2. Zagadnienia terminologiczne 1.2.1. Prawo ochrony konkurencji Prawo ochrony konkurencji, zwane także prawem antymonopo- lowym, prawem konkurencji, prawem antytrustowym lub prawem kartelowym, jest to zespół norm, którego przedmiotem jest zapew- nienie istnienia konkurencji na rynku, jako podstawowego mechani- zmu regulującego zaspokajanie popytu i podaży. Prawo to zabezpiecza konkurencję przed niepożądanymi zakłóceniami pochodzącymi od profesjonalnych uczestników rynku, jakimi są przedsiębiorcy1. Dotychczasowa historia gospodarcza świata jest dowodem na to, że mechanizm rynkowy, pomimo swych niedoskonałości, posiada najmniej wad na tle innych sposobów regulacji rozdziału dóbr2. Aby mechanizm ten mógł funkcjonować, konieczne jest istnienie ram prawnych tworzą- cych warunki dla samej wymiany dóbr na rynku, a także regulujących zasady jego działania. Należą do nich w szczególności normy chroniące istnienie konkurencji. Konkurencja jest bowiem dobrem publicznym – każdy chce korzystać z jej dobrodziejstw (niższe ceny, większy wybór, lepsza jakość, nowe produkty), ale nikt nie jest skłonny ponosić jej kosz- tów (mniejsze zarobki, większa presja rywali, wyższe koszty zaspokojenia potrzeb klientów). Bez norm chroniących konkurencję przedsiębiorcy maksymalizowaliby korzyści z obecności na rynku poprzez ogranicza- nie konkurencji, a nie poprzez doskonalenie własnej oferty. Sformułowanie syntetycznej i powszechnie akceptowanej definicji konkurencji napotyka trudności. Natomiast kontrowersji nie budzą 1 W tym kierunku zmierzają definicje prawa ochrony konkurencji formułowane w doktrynie, zob.: M. Stefaniuk, Publicznoprawne reguły konkurencji, Lublin 2005, s. 23; E. Kosiński, Rodzaje i zakres sektorowych wyłączeń zastosowania ogólnych reguł ochro- ny konkurencji, Warszawa 2007, s. 11; M. Bernatt, A. Jurkowska, T. Skoczny, Ochrona konkurencji i konsumentów, Warszawa 2007, s. 19; G. Materna, Pojęcie przedsiębiorcy w polskim i europejskim prawie ochrony konkurencji, Warszawa 2009, s. 25, a także zadań polityki konkurencji – zob. W. Szpringer, Regulacja konkurencji a konkurencja regulacyj- na, Warszawa 2010, s. 105. 2 M. Lutter, J. Semler, Podstawy prawne gospodarki wolnorynkowej, Warszawa 1997, s. 207; L. Balcerowicz, Konkurencja – wynalazek Zachodu (w:) Ochrona konku- rencji i konsumentów w Polsce i Unii Europejskiej (studia prawno-ekonomiczne), red. C. Banasiński, Warszawa 2005, s. 67; W. Orłowski, Piętnaście lat walki z monopolami – kilka uwag z perspektywy makroekonomicznej (w:) Ochrona konkurencji..., red. C. Ba- nasiński, s. 38. O zaletach i wadach wolnego rynku i konkurencji zob. J. Olszewski (w:) Publiczne prawo gospodarcze, red. J. Olszewski, Warszawa 2005, s. 1–2. 32 1.2. Zagadnienia terminologiczne funkcje samej konkurencji3. W ramach funkcji alokacyjnej prowadzi ona do optymalnej alokacji zasobów, których ilość (wartość) jest zawsze ograniczona. O ich podziale i użyciu decyduje rynek, czyli ogół inter- akcji między dostawcami a klientami, zamiast państwa i kierujących nim polityków. Dzięki konkurencji konsumenci otrzymują produkty, które odpowiadają ich oczekiwaniom co do ceny, jakości, właściwo- ści i przeznaczenia. W ramach funkcji dostosowawczej konkurencja wymusza elastyczność przedsiębiorców, którzy muszą reagować na bodźce rynkowe. Dlatego konkurencja prowadzi do obniżenia cen oraz wzrostu produkcji, skutkuje koncentracją środków produkcji i kapita- łu, eliminuje z rynku nieefektywne podmioty. Funkcja innowacyjna konkurencji powoduje, że przedsiębiorcy, dążąc do utrzymania się na rynku bądź jego zdobycia, ulepszają swoje dotychczasowe produkty, opracowują nowe, inwestują w badania nad nowymi technologiami, podnoszą jakość. Dodatkowo wyróżnia się wiele funkcji społeczno- -politycznych4. Polegają one na realizacji zasad konstytucyjnego ustro- ju gospodarczego współczesnego demokratycznego państwa prawa, od gwarantowania samej wolności gospodarczej rozumianej jako możli- wość wejścia na rynek, po ochronę istnienia samej demokracji dzięki zapobieganiu pojawianiu się podmiotów o zbyt dużych wpływach go- spodarczych. Reasumując, konkurencja podlega ochronie, ponieważ postrzegana jest jako korzystna dla społeczeństwa5. Natomiast sporne było i jest, czy i w jakim zakresie poszczególne funkcje konkurencji są relewantne dla prawa ochrony konkurencji oraz jaka powinna być ewentualnie ich hierarchia. Wykonując stawiane przed nim zadania, prawo antymonopolowe zajmuje się de facto tym, jak profesjonalni uczestnicy rynku korzystają z przysługujących im praw podmiotowych oraz jak swoimi zachowa- niami oddziałują na interesy majątkowe, a także na możliwość wy- 3 W. Wrzosek, Funkcjonowanie rynku, Warszawa 1998, s. 196–197. 4 W. Fikentscher, F. Kaske, German law against restraints of competition: a general survey and the special issue of intellectual property (w:) Current problems of laws protect- ing competition. A collection of essays on the laws of the USA, Japan, European Union, Germany and Poland, red. M. du Vall, ZNUJ 1994, z. 63, s. 73; R. Janusz, T. Skoczny, Ustawy antymonopolowe krajów postsocjalistycznych, Warszawa 1995, s. 11. 5 P. Areeda, H. Hovenkamp, Antitrust law: an analysis of antitrust prin- ciples and their application, New York 2006, t. IIB, § 401, s. 4; S. Gronowski, Ustawa o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym – komentarz, Warszawa 1999, s. 30; E. Modzelewska-Wąchal, Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów – komentarz, Warszawa 2002, s. 10–11. 33 Rozdział I. Prawo ochrony konkurencji a prawo własności intelektualnej... konywania własnych praw podmiotowych przez innych uczestników rynku. Mimo to prawo ochrony konkurencji zalicza się tradycyjnie do prawa gospodarczego publicznego, ponieważ nie chroni praw podmio- towych uczestników rynku, lecz interes społeczeństwa6. Naruszenie praw lub interesów jednostki nie jest wystarczającą przesłanką naru- szenia zakazów ustanowionych w prawie ochrony konkurencji7. Nie wynika to jednak z publicznoprawnego charakteru prawa ochrony konkurencji, lecz z istoty samego mechanizmu konkurencji. Niejako z założenia dopuszcza on ponoszenie uszczerbku majątkowego przez tych uczestników rynku, którzy nie nadążają za zachodzącymi na nim zmianami, oraz pozwala na monopolizację rynku wskutek lepszego wykorzystania posiadanych zasobów. Tak należy rozumieć założenie, zgodnie z którym indywidualne interesy poszczególnych uczestni- ków rynku chronione są przez przepisy prawa ochrony konkurencji tylko w takim zakresie, w jakim godzące w nie zachowania innych uczestników rynku są niezgodne z interesem publicznym. Interes ten odnosi się bowiem do funkcjonowania samego mechanizmu konku- rencji, a nie do jego wpływu na prawa majątkowe lub interesy faktyczne jednostek8. 6 W odniesieniu do polskiego prawa ochrony konkurencji zob.: C. Kosikowski, T. Ławicki, Ochrona prawna konkurencji i zwalczanie praktyk monopolistycznych, Warsza- wa 1994, s. 23; S. Gronowski, Ustawa..., s. 23; P. Podrecki, Porozumienia monopolistyczne i ich cywilnoprawne skutki, ZNUJ 2000, z. 74, s. 14; R. Janusz, T. Skoczny, Postępowanie antymonopolowe jako szczególne postępowanie administracyjne (w:) Księga jubileuszo- wa profesora zw. dra hab. Józefa Filipka, Kraków 2001, s. 263–266; J. Olszewski, Nadzór nad koncentracją przedsiębiorców jako forma prewencyjnej ochrony konkurencji, Rzeszów 2004, s. 20; M. Stefaniuk, Publicznoprawne..., s. 21–23; Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, red. C. Banasiński, E. Piontek, Warszawa 2009, s. 17; G. Ma- terna, Pojęcie przedsiębiorcy..., s. 25; C. Banasiński, Ewolucja ustawodawstwa antymono- polowego w Polsce (w:) Ochrona konkurencji i konsumentów w Polsce i Unii Europejskiej (studia prawno-ekonomiczne), red. C. Banasiński, Warszawa 2005, s. 9; A. Jurkowska, D. Miąsik, T. Skoczny, Wprowadzenie (w:) Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, red. T. Skoczny, A. Jurkowska, D. Miąsik, Warszawa 2009, s. 4. W odniesie- niu do unijnych reguł konkurencji zob. M. Bernatt, Prywatny model ochrony konkurencji oraz jego realizacja w postępowaniu przed sądem krajowym (w:) Nowe tendencje..., red. E. Piontek, s. 303. W odniesieniu do prawa antytrustowego zob. United Shoe Machinery Corporation v. U.S., 258 U.S. 451 (1922), s. 464 – „udzielenie prawa z patentu nie ograni- cza prawa Kongresu do uchwalenia ustawodawstwa nie kłócącego się z uzasadnionymi prawami zapewnionymi przez patent, lecz zakazującego w interesie publicznym zawie- rania porozumień, które mogą osłabić konkurencję i wykreować monopol”. 7 S. Gronowski, Ustawa..., s. 25. 8 Zwracają na to uwagę wyjaśniając motywy publicznoprawnej ochrony konkuren- cji C. Kosikowski, T. Ławicki, Ochrona prawna..., s. 21. Dyskusyjne jest traktowanie jako 34 1.2. Zagadnienia terminologiczne 1.2.2. Prawo i prawa własności intelektualnej „Prawo własności intelektualnej” traktowane jest w niniejszym opracowaniu w znaczeniu przedmiotowym jako kategoria zbiorcza obejmująca różne akty prawne dotyczące problematyki powstania, treści, zmiany, ustania oraz ochrony podmiotowych praw do dóbr niematerialnych, dla których wspólną cechą jest bezwzględne prawo wyłączne do wytworu intelektu człowieka9. Pojęcie to jest nadrzędne nad wszystkimi innymi desygnatami dziedzin prawa kreujących prawa do wytworów umysłu ludzkiego10. Określenie to jest powszechnie uży- wyznacznika publicznoprawnego charakteru prawa ochrony konkurencji metody regu- lacji polegającej „na wyodrębnieniu jakiejś dziedziny stosunków społecznych (zakresu spraw) oraz ustaleniu organu administracji, któremu prawo powierza kompetencję do stosowania środków działania (w tym środków władczych)”, M. Stefaniuk, Publiczno- prawne..., s. 21. Organ antymonopolowy, chociaż niewątpliwie dysponuje uprzywilejo- waną pozycją względem adresatów wydawanych przez niego decyzji, nie jest jedynym podmiotem stosującym normy prawa ochrony konkurencji. Nie ma także swobodnego uznania w zakresie rozstrzygania o tym, czy danego rodzaju zachowanie negatywnie oddziałuje na konkurencję. Zakres swobodnego uznania organu ochrony konkurencji ogranicza się do wyboru spraw, które jego zdaniem naruszają interes publiczny, a zatem do konkretyzowania polityki ochrony konkurencji swoimi interwencjami. Natomiast zakwalifikowanie zachowania jako antykonkurencyjne wynika z ustawowego zakazu. Dlatego w doktrynie obcej spotyka się nawet pogląd, zgodnie z którym prawo ochrony konkurencji, jako zespół unormowań znajdujących zastosowanie do oceny sposobu ko- rzystania przez jednostki z przysługującego im prawa własności oraz swobody umów, nie mieści się w klasycznie rozumianym prawie publicznym, zob. np. J. Basedow, Kar- tellrecht im Land der Kartelle, WuW 2008, nr 3, s. 270: „Das Recht der Wettbewerbsbe- schraenkungen betrifft private Wirtschaftsbeziehungen und ist in der Sache daher dem Privatrecht zuzuordnen”. 9 R. Skubisz, Prawo własności przemysłowej (charakterystyka ogólna), PiP 2002, z. 3, s. 4–5; idem (w:) Prawo własności przemysłowej, red. R. Skubisz, System Prawa Prywatnego, t. 14a, Warszawa 2012, s. 54; P. Podrecki, Środki ochrony praw własności intelektualnej, Warszawa 2010, s. 26. Nie wszystkie dobra niematerialne będące efektem działalności ludzkiej zaliczane są do prawa własności intelektualnej. Dlatego używany w niniejszej rozprawie zwrot „dobra niematerialne” należy rozumieć wąsko, jako obej- mujący tylko te dobra, która kwalifikuje się jako przedmioty własności intelektualnej. Szerzej o dobrach niematerialnych niemieszczących się w katalogu praw własności inte- lektualnej zob. ibidem, s. 26–30. 10 M. Poźniak-Niedzielska, Ewolucja prawa własności intelektualnej w dobie współ- czesnej, PiP 2002, z. 10, s. 5; R. Kostański (w:) Prawo własności przemysłowej. Komentarz, red. R. Kostański, Warszawa 2010, s. 5–6; M. Załucki, Europejskie prawo znaków towa- rowych. Zagadnienia konstrukcyjne, Warszawa 2009, s. 14. O różnych zastrzeżeniach co do posługiwania się pojęciem własności intelektualnej zob. M. Czajkowska-Dąbrowska, Własność czy własności (intelektualne)? (w:) Współczesne problemy prawa handlowego. Księga jubileuszowa dedykowana prof. dr hab. Marii Poźniak-Niedzielskiej, red. A. Kidy- 35 Rozdział I. Prawo ochrony konkurencji a prawo własności intelektualnej... wane w publikacjach odnoszących do problematyki stosowania reguł konkurencji11. Ograniczenie się do analizy stosunku prawa ochrony konkurencji do praw własności przemysłowej mogłoby sugerować, że inne zasady obowiązują w relacjach prawa antymonopolowego z in- nymi prawami na dobrach niematerialnych. Tymczasem z punktu widzenia przedmiotu niniejszej pracy nie ma znaczenia, jakiego ro- dzaju dobra niematerialne zaliczane są w danym systemie prawnym do praw własności intelektualnej. Irrelewantne są również klasyfikacje przeprowadzane ze względu na ładunek intelektualny12 bądź związki z postępem technicznym13. Podział ten może mieć znaczenie z punktu widzenia stosowania reguł ochrony konkurencji w konkretnych spra- wach. Każde z praw własności intelektualnej wykazuje bowiem inny potencjał oddziaływania na konkurencję. Bez znaczenia jest również podnoszone w doktrynie odmienne rozłożenie akcentów w określe- niach „własność przemysłowa” i „własność intelektualna”, skutkiem czego to ostatnie ma szerszy zakres zastosowania14. Z perspektywy niniejszej pracy istotne jest wyłącznie oddziaływanie praw własności intelektualnej na zachowania przedsiębiorców15. Tylko ich działalność jest relewantna dla prawa ochrony konkurencji. ba, R. Skubisz, Kraków 2007, s. 45–53; o genezie i rozróżnieniu między własnością inte- lektualną a własnością przemysłową zob. R. Skubisz, Własność przemysłowa w systemie prawa, SPP 2010, z. 4(19), 2011, z. 1(20), s. 25–27 oraz 30–32. 11 Zob. np.: L. Giliciński, Wykonywanie praw własności intelektualnej w prawie Wspólnoty Europejskiej, Warszawa 1997, s. 17; M.K. Kolasiński, Obowiązek współpracy gospodarczej w prawie antymonopolowym, Toruń 2009, s. 273; M. Górska, Przesłanki uznania odmowy dostępu do własności intelektualnej za nadużycie pozycji dominującej (w:) Konkurencja a własność intelektualna, red. J. Kępiński, K. Klafkowska-Waśniow- ska, R. Sikorski, Warszawa 2011, s. 2. Prawo polskie posługuje się natomiast w obszarze prawa ochrony konkurencji – począwszy od 19 maja 1995 r., wraz z wejściem w życie ustawy z dnia 3 lutego 1995 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu praktykom mono- polistycznym (Dz. U. Nr 41, poz. 208) – określeniem „prawo własności przemysłowej” oraz „prawo własności intelektualnej”; szerzej zob. rozdział VI. 12 Na temat takiej klasyfikacji zob. U. Promińska, Wprowadzenie (w:) Prawo włas- ności przemysłowej, red. U. Promińska, Warszawa 2004, s. 16–17. 13 Na temat takiego rozróżnienia w ramach praw własności przemysłowej zob. E. Nowińska, U. Promińska, M. du Vall, Prawo własności przemysłowej, Warszawa 2011, s. 18. 14 O relacjach między własnościa intelektualną a przemysłową zob. A. Szewc, J. Jyż, Prawo własności przemysłowej, Warszawa 2003, s. 2–3. 15 Współcześnie prawo własności intelektualnej adresowane jest de facto do przed- siębiorców i to w ich interesie kolejne dobra niematerialne uznawane są przez ustawo- dawcę za godne ochrony za pomocą prawa wyłącznego. Podobnie jest z poszerzaniem zakresu ochrony, zob. G. Ghidini, Innovation, competition and consumer welfare in intel- 36 1.2. Zagadnienia terminologiczne Z kolei używane w pracy sformułowanie „prawa własności intelek- tualnej” oznacza prawo własności intelektualnej w znaczeniu podmio- towym. To szeroko rozumiane korzystanie z praw podmiotowych do poszczególnych dóbr niematerialnych oddziałuje na funkcjonowanie rynku i jest przedmiotem ewentualnej oceny ze strony unormowań prawa ochrony konkurencji. Prawa własności intelektualnej różnią się przedmiotem ochrony, zasadami nabywania, zakresem ochrony, formami materializacji i komercyjnej eksploatacji, ale łączy je jedna cecha wspólna: wszystkie opierają się na tej samej konstrukcji, jaką jest bezwzględne prawo podmiotowe do przedmiotu ochrony16. W zakresie określonym przez odpowiednie przepisy prawo to przyznaje określone- mu podmiotowi wyłączność posługiwania się konkretnym dobrem nie- materialnym17. Korelatem tego prawa jest możliwość zakazania wszyst- kim innym osobom ingerowania w sferę wyłączności. Uprawniony jest więc jedynym dysponentem określonego dobra i tylko on może czerpać korzyści z gospodarczej eksploatacji tego dobra, a przez to decydować o warunkach korzystania z niego przez inne podmioty w ich działalno- ści na rynku. Ta cecha charakterystyczna prawa własności intelektualnej ma podstawowe znaczenie dla prawa ochrony konkurencji. Problem styku obu dziedzin sprowadza się bowiem do rozstrzygnięcia kwestii, czy i na ile prawo antymonopolowe może kwestionować istnienie, wy- konywanie lub nabywanie praw wyłącznych do dóbr niematerialnych. lectual property law, Cheltenham 2010, s. 5. Sformułowanie „przedsiębiorca” używane jest zgodnie z konwencją przyjętą w polskim polskim prawie antymonopolowym, zob. G. Materna, Pojęcie przedsiębiorcy..., s. 44–161. W rozdziale V zastąpiono je unijnym określeniem „przedsiębiorstwo”. 16 A. Kopff, Prawo cywilne a prawo dóbr niematerialnych, ZNUJ 1975, z. 5, s. 28; J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie, Warszawa 2010, s. 17; R. Kostański (w:) Prawo własności przemysłowej..., red. R. Kostański, s. 6; M. du Vall, Prawo patentowe, Warszawa 2008, s. 151; U. Promińska, Wprowadzenie..., s. 21; A. Szewc, J. Jyż, Prawo własności..., s. 3; M. Załucki, Prawo własności intelektualnej: repetytorium, Warszawa 2009, s. 22; A. Szajkowski, Patenty (w:) System prawa własności intelektualnej, red. nacz. J. Szwaja, t. 3, Prawo wynalazcze, red. tomu J. Szwaja, A. Szajkowski, Ossolineum 1990, s. 214; E. Nowińska, U. Promińska, M. du Vall, Prawo..., s. 19; F.-K. Beier, Protection for spare parts in the proposals for European design law, IIC 1994, vol. 25(6), s. 857; tak w odniesieniu do praw własności przemysłowej R. Skubisz, Własność przemysłowa w systemie..., s. 35 i n. 17 M. Surdek, Odmowa Microsoftu przekazania konkurentom informacji zapewnia- jących interoperacyjność ich systemów operacyjnych dla serwerów z platformą Windows (w:) Sprawa Microsoft – studium przypadku. Prawo konkurencji na rynku nowych tech- nologii, red. D. Miąsik, T. Skoczny, M. Surdek, Warszawa 2008, s. 48. Zakres ten może różnić się w odniesieniu do poszczególnych praw na dobrach niematerialnych, M. Czaj- kowska-Dąbrowska, Własność czy własności..., s. 53. 37 Rozdział I. Prawo ochrony konkurencji a prawo własności intelektualnej... Prawo własności intelektualnej zajmuje się powstawaniem (kreo- waniem), treścią, obrotem i ochroną praw podmiotowych do dóbr nie- materialnych18. Funkcją prawa własności intelektualnej w najogólniej- szym ujęciu jest zachęcanie do angażowania się wszystkich członków społeczeństwa w działalność intelektualną, prowadzącą do poprawy warunków życia ogółu. W ten sposób tworzone są wspomniane na wstępie informacje, z których część zostaje uznana za godną ochrony, dzięki której możliwa jest ich komercjalizacja19. Wykonując to zada- nie, prawo własności intelektualnej określa cechy dóbr zasługujących na ochronę za pomocą prawa wyłącznego. Precyzuje, jakiego rodza- ju zachowania osób trzecich stanowią ingerencję w dobro należące do uprawnionego. Z uwagi na niematerialny charakter przedmiotu ochrony, postanowienia prawa własności intelektualnej w sposób do- kładniejszy – w porównaniu z unormowaniami odnoszącymi się do prawa własności rzeczy – normują, na czym polega korzystanie z pra- wa wyłącznego oraz kiedy dochodzi do jego naruszenia. Określając, co uprawniony może czynić z przysługującym mu prawem, prawo własności intelektualnej nie zajmuje się – modelowo – tym, w jaki sposób zachowania uprawnionych oddziałują na konkurencję na ryn- ku. Interes publiczny, uzasadniający wiele instytucji prawa własno- ści intelektualnej20, oraz wzgląd na prawa osób trzecich odnoszą się do społecznej potrzeby zagwarantowania maksymalnie szerokiego spektrum możliwości dla dalszego rozwoju działalności intelektualnej człowieka. Unormowania prawa własności intelektualnej dotyczące 18 U. Promińska, Wprowadzenie..., s. 30; M. Grzybowski, Geneza i miejsce prawa autorskiego w systemie prawa (w:) Prawo autorskie, red. J. Barta, System Prawa Prywat- nego, t. 13, Warszawa 2003, s. 6. 19 O tendencji do obejmowania ochroną samej informacji zob. C. Godt, Eigentum an Information. Patentschutz und allgemeine Eigentumstheorie am Beispiel genetischer Information, Tübingen 2007, s. 260–261; H.K. Schmidt, Article 82‘s „exceptional circum- stances” that restrict intellectual property rights, ECLR 2002, vol. 23, no. 5, s. 210. 20 Dotyczy to zarówno instytucji wspólnych dla wszystkich praw własności intelek- tualnej, jak i przedmiotowych wyłączeń z zakresu ochrony (np. kategorie wynalazków niepodlegające opatentowaniu, rezultaty pracy człowieka nieobjęte ochroną prawno- autorską, oznaczenia opisowe w prawie znaków towarowych); czasu trwania praw wy- łącznych; wyczerpania; jak i instytucji charakterystycznych dla poszczególnych praw własności intelektualnej, w szczególności dozwolonego użytku w prawie autorskim; ko- rzystania z wynalazku dla celów poznawczych; obowiązku używania w prawie znaków towarowych. Ta ostatnia instytucja „równoważy możliwość nieograniczonej w czasie ochrony znaku”, M. Trzebiatowski, Obowiązek używania znaku towarowego. Studium z prawa polskiego na tle prawnoporównawczym, Warszawa 2007, s. XVII. 38 1.2. Zagadnienia terminologiczne istnienia, nabywania i wykonywania praw własności intelektualnej uwzględniają prawa podmiotowe innych osób i ich interesy w oder- waniu od faktycznej sytuacji na rynku21. Prawo własności intelektualnej zaliczane jest powszechnie do pra- wa prywatnego (cywilnego), choć zawiera także unormowania z za- kresu prawa administracyjnego i karnego22. Jest więc dziedziną inter- dyscyplinarną, zawierającą normy prawa prywatnego i publicznego23. Nie ulega jednak wątpliwości, że w zakresie dotyczącym wykonywania prawa wyłącznego oraz obrotu nim mamy do czynienia z regulacją o charakterze cywilnoprawnym24. Pierwiastki publicznoprawne prze- ważają natomiast w unormowaniach dotyczących przesłanek powsta- nia samego prawa wyłącznego, zarówno tam, gdzie konieczne jest wy- danie konstytutywnej decyzji organu administracji odpowiedzialnego za formalną lub materialną weryfikację przesłanek powstania prawa wyłącznego (patenty, wzory użytkowe, wzory przemysłowe, znaki to- warowe, chronione odmiany roślin, topografie układów scalonych), jak i w przypadku praw na dobrach niematerialnych powstających z mocy prawa (prawo autorskie). Decydując o warunkach wstępnych, jakie muszą być spełnione, aby określona informacja (wiedza) stała się przedmiotem prawa wyłącznego, ustawodawca uwzględnia, w jakim stopniu przyznanie prawa bezwzględnego służy interesowi publicz- nemu. Za regulacje o charakterze publicznoprawnym można również uznać przewidziane w prawie własności intelektualnej ograniczenia zakresu prawa wyłącznego. 21 Jedynym odstępstwem są przesłanki udzielenia licencji przymusowej, zob. M. du Vall, Prawo..., s. 290–295. 22 S. Grzybowski, Prawo wynalazcze (w:) S. Grzybowski, A. Kopff, J. Szwaja, S. Włodyka, Zagadnienia prawa wynalazczego, Warszawa 1969, s. 11; A. Kopff, Prawo cywilne a prawo dóbr..., s. 10; Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 1997, s. 15–16; M. Grzybowski, Geneza i miejsce..., s. 5–6; M. du Vall, Prawo..., s. 149; M. Załucki, Prawo własności..., s. 20. 23 A. Szewc, J. Jyż, Prawo własności..., s. 8; tak S. Grzybowski w odniesieniu do prawa wynalazczego (patentowego), Prawo wynalazcze..., s. 12; podobnie S. Sołtysiń- ski, według którego licencja przymusowa jest publicznoprawnym obciążeniem patentu, Licencje patentowe (w:) System prawa własności intelektualnej, red. nacz. J. Szwaja, t. 3, Prawo wynalazcze, red. tomu J. Szwaja, A. Szajkowski, Ossolineum 1990, s. 503. 24 A. Jakubecki, Dochodzenie roszczeń z zakresu prawa własności przemysłowej w postępowaniu cywilnym, SPP 2010, z. 1(16)–2(17), s. 276; S. Grzybowski, Prawo wyna- lazcze..., s. 18. Ten ostatni autor w odniesieniu do prawa patentowego stwierdza wręcz, że przepisy o charakterze administracyjnym „to jedynie pewnego rodzaju dodatki, uzu- pełnienia”, ibidem. 39 Rozdział I. Prawo ochrony konkurencji a prawo własności intelektualnej... Pojęcie prawa własności intelektualnej na użytek niniejszej pracy nie obejmuje prawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji25. Z perspek- tywy przedmiotu prowadzonych badań ta dziedzina prawa odnosi się do zasad funkcjonowania przedsiębiorców na rynku i oddziaływania na rynek26. Prawo o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z tej perspek- tywy należy zaliczyć do prawa konkurencji sensu largo27. Przedmiotem ochrony jego norm jest ta wartość, jaką jest uczciwość funkcjonowa- nia w obrocie, a nie powstawanie i korzystanie z praw wyłącznych na dobrach niematerialnych28. Zachowania przedsiębiorców o postaci zbliżonej do aktów naruszeń praw wyłącznych do dóbr niematerial- nych są traktowane jako delikty nieuczciwej konkurencji nie tyle ze względu na naruszenie prawa wyłącznego innego przedsiębiorcy, ile z powodu ich destrukcyjnego wpływu na funkcjonowanie rynku jako instrumentu alokacji zasobów w społeczeństwie, a tym samym szko- dę, jaką wyrządzają godnym ochrony interesom majątkowym innych uczestników rynku. 25 Podobne stanowisko zajmują: E. Nowińska, U. Promińska, M. du Vall, Prawo..., s. 19; E. Nowińska, M. du Vall, Komentarz do ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konku- rencji, Warszawa 2010, s. 103–104; odmiennie np. M. Górska, Przesłanki uznania..., s. 2. W sprawie trudności z kwalifikacją prawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji jako elementu prawa własności przemysłowej i różnych koncepcji zob. R. Skubisz, Własność przemysłowa w systemie..., s. 36. O „dwoistym” charakterze prawa o zwalczaniu nieuczci- wej konkurencji, wchodzącego w skład prawa własności intelektualnej oraz prawa kon- kurencji, zob. J. Szwaja (w:) Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz, red. J. Szwaja, Warszawa 2006, s. 64 oraz 77–81. 26 Tak również A. Heinemann, Immaterialgüterschutz in der Wettbewerbsordnung, Tübingen 2002, s. 7. W doktrynie sporne jest, na ile prawo o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji chroni prawa podmiotowe, a na ile interesy przedsiębiorców – zob. M. du Vall, Prawo..., s. 151. 27 Pojęcie takie wyróżniają m.in.: R. Skubisz, Prawo konkurencji (w:) Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, red. R. Skubisz, Warszawa 2003, s. 162; idem, Prawo konkurencji, Warszawa 1995, s. IX; G. Materna, Pojęcie przedsiębiorcy..., s. 25; C. Banasiński (w:) Prawo gospodarcze. Zagadnienia administracyjnoprawne, red. M. Wierzbowski, M. Wyrzykowski, Warszawa 2005, s. 233; C Kosikowski, Prawo gospo- darcze publiczne, Warszawa 2007, s. 294. W takim znaczeniu zwrotu „prawo konkuren- cji” używa również G. Ghidini, Intellectual property and competition law. The innovation nexus, Northampton 2007, zwłaszcza s. 99–114. 28 A. Szewc, M. Kępiński (w:) Konwencja paryska o ochronie własności przemysłowej, red. A. Adamczak, A. Szewc, Warszawa 2008, s. 62; M. Załucki, Prawo własności..., s. 21. 40 1.2. Zagadnienia terminologiczne 1.2.3. Sprawa z zakresu ochrony konkurencji dotycząca praw własności intelektualnej Każdy przedsiębiorca zainteresowany jest znalezieniem takiego rynku lub niszy rynkowej, w której mógłby funkcjonować w sposób niezagrożony przez konkurentów. Jeżeli mu się to nie uda, powinien dążyć do pokonania konkurentów, a przynajmniej uzyskania nad nimi przewagi. W tym celu może wykorzystywać różne sposoby osiągnięcia sukcesu i korzystać z oferowanych przez system prawny możliwości wypchnięcia rywali z rynku. Prawa własności intelektualnej są jednym z instrumentów, za pomocą których przedsiębiorcy mogą konkurować na rynku i oddziaływać na konkurencję29. Zasygnalizowane na wstępie znaczenie praw własności intelek- tualnej we współczesnej gospodarce powoduje, że są one uwzględ- niane w każdej sprawie z zakresu ochrony konkurencji. Nie ma dziś przedsiębiorców nieposługujących się w swej działalności prawami własności intelektualnej. Nie można zatem pomijać ich przy ustala- niu rynku właściwego i zasad jego funkcjonowania. Nie oznacza to jednak, że w każdej sprawie, w której prawa własności intelektualnej uwzględniane są przy stosowaniu reguł konkurencji, właśnie prawa wyłączne do dóbr niematerialnych zostały wykorzystane do ograni- czenia konkurencji. W takich postępowaniach nie zachodzi potrzeba analizowania stosunku prawa ochrony konkurencji do prawa własno- ści intelektualnej. Prawa własności intelektualnej są w nich traktowane tylko jako jeden z elementów stanu faktycznego. Mimo że prawa włas- ności intelektualnej nie są obojętne dla stosowania reguł konkurencji30, w większości przypadków są neutralne z punktu widzenia ustalania negatywnego wpływu zachowania przedsiębiorcy na konkurencję. Zróżnicowanie znaczenia praw własności intelektualnej dla spraw z zakresu ochrony konkurencji powoduje, że zasadne staje się wyróż- nienie takich spraw z zakresu ochrony konkurencji, które dotyczą praw własności intelektualnej. Są to sprawy, w których źródłem ewentual- nego ograniczenia konkurencji jest oddziaływanie przedsiębiorcy na konkurencję za pomocą praw wyłącznych na dobrach niematerialnych. Ta kategoria obejmuje przypadki, w których przedsiębiorca, zachowu- 29 Tak w odniesieniu do znaków towarowych E. Chamberlin, The theory of mo- nopolistic competition – a re-orientation of the theory of value, Cambridge 1969, s. 60. 30 H. Hovenkamp, Federal antitrust policy the law of competition and its practice, St. Paul 1999, s. 142. 41 Rozdział I. Prawo ochrony konkurencji a prawo własności intelektualnej... jąc się w sposób odpowiadający funkcjom lub literze prawa własności intelektualnej, naraża się na ryzyko zakwalifikowania jego działań lub zaniechań jako naruszenia reguł konkurencji. Innymi słowy, chodzi o sprawy, w których istnienie, wykonywanie lub nabywanie praw włas- ności intelektualnej będzie wpływać na ocenę zgodności postępowania uprawnionego z normami wynikającymi z reguł konkurencji. Do spraw z zakresu ochrony konkurencji dotyczących praw włas- ności intelektualnej w rozumieniu przyjętym w niniejszej rozprawie nie zaliczono natomiast takich, w których przedsiębiorca zawdzięcza siłę rynkową prawu własności intelektualnej i korzysta z niej w spo- sób sprzeczny z regułami konkurencji, nie posługując się jednocześ- nie uprawnieniami, jakie daje mu prawo własności intelektualnej31. Przykładowo nie są sprawami z zakresu praw własności intelektualnej sprawy antymonopolowe dotyczące takich zachowań uprawnionych z tytułu praw na dobrach niematerialnych, które wykluczają konku- rentów z rynku bez wykorzystania uprawnień przysługujących na podstawie przepisów prawa własności intelektualnej, nawet gdy siła rynkowa zawdzięczana jest prawu wyłącznemu (np. drapieżnictwo cenowe). W sprawach tego rodzaju nie ma potrzeby rozstrzygania za- gadnień z pogranicza prawa antymonopolowego i prawa na dobrach niematerialnych, ponieważ uprawniony nie oddziałuje na konkurencję za pomocą środków ochrony prawnej przewidzianych w prawie włas- ności intelektualnej. 31 Wyjątkiem są sytuacje, gdy jego zachowanie podyktowane jest dążeniem do maksymalizacji korzyści ekonomicznych z posiadanego prawa. Do spraw takich nale- ży zaliczyć odmowę sprzedaży towarów wytworzonych według patentu lub oznaczo- nych znakiem towarowym podyktowaną dążeniem do ochrony korzyści gospodarczych odnoszonych przez uprawnionego z komercjalizacji prawa wyłącznego, szerzej zob. D. Miąsik, Glosa do wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 16 września 2008 r. w po- łączonych sprawach C-468/06–478/06 Sot. Lélos kai Sia EE (C-468/06), Farmakempo- riki AE Emporias kai Dianomis Farmakeftikon Proïonton (C-469/06), Konstantinos Xydias kai Sia OE (C-470/06), Farmakemporiki AE Emporias kai Dianomis Farmakef- tikon Proïonton (C-471/06), Ionas Stroumsas EPE (C-472/06), Ionas Stroumsas EPE (C-473/06), Pharmakapothiki Pharma-Group Messinias AE (C-474/06), K. P. Marinopou- los AE Emporias kai Dianomis Pharmakeftikon Proïonton (C-475/06), K. P. Marinopoulos AE Emporias kai Dianomis Pharmakeftikon Proïonton (C-476/06), Kokkoris D. Tsánas K. EPE i in. (C-477/06), Kokkoris D. Tsánas K. EPE i in. (C-478/06) przeciwko GlaxoSmit- hKline AEVE Farmakeftikon Proïonton, dawne Glaxowellcome AEVE (w:) Orzecznictwo sądów wspólnotowych w sprawach konkurencji w latach 2005–2009, red. A. Jurkowska, Warszawa 2010, s. 167–171 oraz 177–178. 42 1.2. Zagadnienia terminologiczne 1.2.4. Nabywanie, istnienie i wykonywanie praw własności intelektualnej Pojęcie sprawy z zakresu ochrony konkurencji dotyczącej praw własności intelektualnej obejmuje przypadki wywierania na konku- rencję wpływu przez istnienie, wykonywanie lub nabywanie takich praw. Uwaga doktryny koncentruje się na aktach wykonywania praw własności intelektualnej, ponieważ to one najczęściej uznawane są za praktyki ograniczające konkurencję32. Zawężenie pola badawczego do aktów wykonywania praw własności intelektualnej mogłoby jed- nak dawać błędny przekaz, że sam fakt legitymowania się tytułem ochronnym w postaci prawa własności intelektualnej bądź nabywania tych praw jest zawsze irrelewantny z punktu widzenia prawa ochrony konkurencji. Tymczasem zarówno fakt nabywania praw, jak i samo ich istnienie ma nie tylko istotne znaczenie w procesie stosowania po- szczególnych instytucji prawa ochrony konkurencji, ale może również negatywnie wpływać na stan konkurencji na rynku. Przez pojęcie nabywania praw własności intelektualnej rozumie się uzyskiwanie przez przedsiębiorcę w dowolny sposób uprawnienia do posługiwania się w obrocie gospodarczym dobrem niematerialnym chronionym prawem wyłącznym. Obejmuje ono zarówno przypadki uzyskania tytułu ochronnego w wyniku własnej działalności inno- wacyjnej, jak i uzyskania prawa do korzystania z tytułu ochronnego przysługującego innemu podmiotowi w wyniku zawarcia umowy li- cencyjnej oraz wstąpienia w prawa dotychczasowego uprawnionego i uzyskiwania kolejnych tytułów ochronnych tego samego lub róż- nego rodzaju do konkretnego przedmiotu ochrony bądź jego fizycz- nego nośnika. Są to działania podejmowane w celu uzyskania prawa wyłącznego lub zezwolenia na korzystanie z przedmiotu ochrony, do którego prawa przysługują osobie trzeciej. Nabywanie praw własności intelektualnej nie jest – ze strony podmiotu uzyskującego możliwość korzystania z dobra niematerialnego – ich wykonywaniem. Istnienie praw własności intelektualnej to sytuacja, w której w sta- nie faktycznym danej sprawy z zakresu ochrony konkurencji doty- czącej praw własności intelektualnej podmiot, któremu zarzuca się naruszenie reguł prawa antymonopolowego, legitymuje się prawem 32 Zob. np. M. du Vall, Nadużycie pozycji dominującej poprzez wykonywanie praw własności intelektualnej, ZNUJ PWiOWI 2010, z. 3(109), s. 5–34. 43 Rozdział I. Prawo ochrony konkurencji a prawo własności intelektualnej... własności intelektualnej, dzięki któremu posiada lub może w przyszło- ści uzyskać siłę rynkową za sprawą wyłączności na posługiwanie się w obrocie gospodarczym konkretnym dobrem niematerialnym. Wykonywanie praw własności intelektualnej rozumiane jest w ni- niejszym opracowaniu jako każdy przejaw korzystania przez upraw- nionego z będącego w jego dyspozycji przedmiotu ochrony oraz przy- sługującego mu do niego prawa wyłącznego, wywołujący reperkusje na rynku33. Pojęcie to obejmuje przykładowo: warunki wprowadzania do obrotu produktów uzyskanych w wyniku samodzielnej eksploatacji prawa na dobrach niematerialnych; udzielanie bądź odmowę udziele- nia licencji; występowanie z roszczeniami przeciwko osobom trzecim niemającym zgody uprawnionego na posługiwanie się przysługującym mu dobrem niematerialnym itp. Określenie to używane jest na równi ze zwrotem „eksploatacja komercyjna”. 1.2.5. Towar inkorporujący prawa własności intelektualnej Sformułowania używane w doktrynie prawa ochrony konkurencji do opisu problemów zachodzących na styku prawa ochrony konku- rencji i prawa własności intelektualnej często nie odpowiadają określe- niom używanym w prawie własności intelektualnej. Konkurencja jest przedmiotem badań różnych dyscyplin naukowych. Prawo ochrony konkurencji czerpie z ich dorobku. Dotyczy to w szczególności opisu zjawisk zachodzących na rynku, które oddziałują na stosowanie reguł konkurencji. Do jego dokonywania używana jest aparatura pojęcio- wa wypracowana na użytek innych niż prawo nauk zajmujących się funkcjonowaniem rynku34. 33 Wykonywanie prawa to zachowanie uprawnionego (podmiotu danego prawa podmiotowego), „które mieści się w ustalonej odpowiednimi przepisami sferze moż- ności postępowania”, S. Grzybowski, Prawo podmiotowe (w:) System prawa cywilnego, red. nacz. W. Czachórski, t. 1, Część ogólna, red. tomu S. Grzybowski, Ossolineum 1985, s. 250. Innymi słowy to urzeczywistnianie treści pewnego prawa podmiotowego, ibi- dem, s. 250. Z. Radwański przyjmuje, że wykonywanie prawa podmiotowego polega na takim zachowaniu, które zmierza do uzyskania prawnie uznanych interesów podmiotu prawa, ze względu na które to interesy ukształtowano dane prawo podmiotowe, Prawo cywilne..., s. 103. 34 O tej specyfice prawa ochrony konkurencji zob. R. Molski, Prawo antymono- polowe w obliczu globalizacji. Kierunki rozwoju, Bydgoszcz–Szczecin 2008, s. 134–135. 44 1.2. Zagadnienia terminologiczne Dobra niematerialne, których dotyczy prawo własności intelektu- alnej, są bytami odrębnymi od przedmiotów materialnych. Istnieją bez swego rzeczowego substratu35. Z kolei przedmiotem zainteresowania prawa ochrony konkurencji są zachowania przedsiębiorców na rynku. Niezależnie od rozumienia tego pojęcia36, aby rynek mógł powstać, konieczne jest istnienie przedmiotu wymiany między znajdującymi się po jego przeciwstawnych stronach sprzedawcami i nabywcami. Przed- miotem takim mogą być towary, usługi, a nawet prawa. Stąd koniecz- ność wypracowania autonomicznego pojęcia dla zbiorczego określenia „przedmiotu wymiany” w sprawach dotyczących praw własności inte- lektualnej. Prawo własności intelektualnej obejmuje bowiem różnego rodzaju przedmioty ochrony37. Mając na względzie ogólny charakter niniejszej pracy, niewłaściwe byłoby analizowanie relacji między pra- wem ochrony konkurencji a prawem własności intelektualnej z za- stosowaniem terminologii charakterystycznej dla konkretnego prawa Przykładowo w prawie antymonopolowym używa się określeń „konkurencja we- wnątrzmarkowa” i „międzymarkowa”. Koncepcja ta odnosi się do konkurencji między sprzedawcami towarów oznaczonych znakiem towarowym jednego uprawnionego (wewnątrzmarkowa) oraz
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Stosunek prawa ochrony konkurencji do prawa własności intelektualnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: