Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00420 006314 13436750 na godz. na dobę w sumie
Stowarzyszanie się „wykluczonych”. Przykład bezdomności - ebook/pdf
Stowarzyszanie się „wykluczonych”. Przykład bezdomności - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 308
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-963-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Podstawę do napisania książki stanowi trwające kilka lat badanie partycypacyjne, prowadzone wśród bezdomnych mężczyzn próbujących „Wziąć sprawy w swoje ręce” i samodzielnie powołać organizację, która miała temu sprzyjać. Efektem badania stała się rekonstrukcja procesu ich stowarzyszania się, w który wpisane są mechanizmy stygmatyzacji ujawniające się na styku światów osób bez domu oraz „domnych”.Wygenerowana w badaniu teoria ciągłości biograficznej stowarzyszenia, ujawniająca cykliczność przemian władzy i powtarzalność towarzyszących jej mechanizmów, może mieć zastosowanie w różnych stowarzyszeniach, które są specyficzne, lecz nie ze względu na kwestię społeczną, ale działanie społeczne, komunikację - bezdomność stanowi tu jedynie przykład służący dalszemu uogólnieniu.

Publikacja skierowana jest zarówno do środowiska akademickiego (badacze, studenci), jak i środowiska organizacji pozarządowych i profesjonalistów zajmujących się na co dzień pomocą oraz integracją społeczną.

„Opis zawarty w pracy jest uchwyceniem procesu stowarzyszania się, równoznacznego z kondycją demokracji, która „istoczy się” między innymi w takim właśnie - ludzkim działaniu. W tym przypadku, dzięki wybranej metodologii i ogromnej wrażliwości badawczej Autorki - działaniu znakomicie wiążącym zróżnicowane światy Badanych i Badaczki, przekraczającym społeczne podziały, łamiącym stereotypy oraz zdejmującym (przemieszczającym) piętna [...\. Autorka zadbała o każdy szczegół i - ogromnie celnie - określiła go jako badanie społecznie zaangażowane, wiążące się ze społeczną zmianą [...\. Arcyciekawe są wyniki analizy strategii i taktyk rozgrywających się w przestrzeni hostelu i obecnych w analizowanym procesie stowarzyszania się. Zachowując świadomość ograniczeń wynikających z metody, skłaniają one do refleksji o uniwersalnym charakterze. Praca jest fascynująca.

Z recenzji prof. zw. dr hab. Marii Mendel

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Małgorzata Kostrzyńska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Katedra Pedagogiki Społecznej, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENT Maria Mendel REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Katarzyna Gorzkowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/albertyurolaits/iofoto © Copyright by Małgorzata Kostrzyńska, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08169.17.0.M Ark. wyd. 13,5; ark. druk.19,25 ISBN 978-83-8088-962-0 e-ISBN 978-83-8088-963-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Moim Rodzicom Spis treści Wstęp .............................................................................................. 11 Rozdział I Perspektywa badawcza .................................................................. 1.Wprowadzenie w kontekst badania ................................... 1.1.Usytuowanie badacza w świecie Uczestników badania .......................................................................... 1.2.Tożsamość interdyscyplinarna badacza .................... 2.Teoretyczno-metodologiczna perspektywa badania ....... 2.1.Teoria w perspektywie interpretatywnej i jej uwra- żliwiający charakter ..................................................... 2.2.Metodologiczne podstawy rekonstrukcji badanej rzeczywistości ............................................................... Rozdział II Rekonstrukcja kontekstu procesu stowarzyszania się .............. 1.Materialny kontekst procesu stowarzyszania się ............. 2.Symboliczny kontekst procesu stowarzyszania się .......... 2.1.Biografia stowarzyszenia – historia buntu i prze- wrotu .............................................................................. 2.2.Sposoby de(cid:20)niowania siebie i innych ........................ Rozdział III Teoria ciągłości biogra(cid:20)cznej stowarzyszenia ........................... 1.Rytuał przejścia wpisany w ciągłość biogra(cid:20)czną stowa- rzyszenia ............................................................................... 17 17 17 25 28 28 38 43 45 48 49 65 77 77 8 Spis treści 2.Interakcyjna dynamika procesu stowarzyszania się ko- lejnych przywódców ........................................................... 2.1.Różnice w interakcyjnej dynamice procesu stowa- rzyszania się kolejnych przywódców .......................... 2.2.Pola interakcyjnej pracy nad stowarzyszaniem się ... 88 89 94 Rozdział IV Dochodzenie do stowarzyszenia ................................................. 99 1.Narastanie ............................................................................ 100 1.1.Narastanie możliwości ................................................. 101 1.2.Narastanie napięcia ...................................................... 105 1.2.1.Napięcie związane z aktualnym przywódcą ... 106 1.2.2.Napięcie związane z przemianami kontekstów świadomościowych ........................................... 107 2.Nastrajanie – interakcyjna praca nad stawaniem się przywódcą ................................................................................ 116 2.1.Praca własna nowego .................................................... 117 2.1.1.Praca nad autoprezentacją siebie jako przy- wódcy ..................................................................................... 118 2.1.2.Praca nad czarnym pijarem ............................... 125 2.2.Praca „innego znaczącego” – nagabywanie .............. 125 3. Przewrót ............................................................................... 132 3.1.Ścieżki przejmowania władzy ..................................... 134 3.2.Strategie nastawione na „walkę” o władzę w stowa- rzyszeniu ........................................................................... 139 3.2.1.Strategie ofensywne ........................................... 141 3.2.2.Strategie defensywne ......................................... 151 Rozdział V (Od)budowanie .............................................................................. 155 1.(Od)budowanie składu ....................................................... 157 1.1.Praca nad czyszczeniem ............................................... 159 1.1.1.Pozbywanie się niewygodnych......................... 159 1.1.2.Pozbywanie się „bez-użytecznych” .................. 163 1.1.3.Taktyki realizacji pracy nad czyszczeniem składu ................................................................... 165 1.2.Praca nad dopełnianiem .............................................. 171 Spis treści 9 1.2.1.Wbudowywanie członków ................................ 171 1.2.2.Obudowywanie się pionkami ............................ 178 1.3.Praca nad przywiązaniem ........................................... 192 2.(Od)budowanie wizerunku ................................................ 194 2.1.Praca nad domykaniem przeszłości ............................ 195 2.2.Praca nad dachowaniem .............................................. 198 2.3.Praca nad relacjami ...................................................... 200 2.4.Praca nad pozyskiwaniem ............................................ 204 3.(Od)budowanie statusu formalnego – interakcyjna praca nad walnym .......................................................................... 209 Rozdział VI (Prze)trwanie – „folwark zwierzęcy”, czyli rzeczywistość po prze- wrocie ....................................................................................................... 217 1.Stagnacja – przywykanie ..................................................... 218 1.1.Cisza i spokój, czyli krajobraz po burzy ..................... 220 1.2.Demokratyzacja życia .................................................. 222 2.Kryzys – republika recydywa .............................................. 226 2.1.Za dużo luzu – solidarność w piciu ............................. 227 2.2.Republika recydywa ...................................................... 229 2.3.Maskarada demokracji ................................................ 232 2.4.Przyczyny i konsekwencje kryzysu ............................ 232 3.Powrót/początek – świnia chodząca na zadnich nogach ... 235 3.1.Myślenie po prezesowemu ............................................ 238 3.2.Stara gwardia ................................................................ 239 3.3.Przekładalność perspektyw ......................................... 242 Rozdział VII Rekonstrukcja dynamiki procesu stowarzyszania się ze styg- mą w tle ........................................................................................... 245 1.Znaczenie stygmatyzacji w kontekście mieszanych sytu- acji społecznych................................................................... 245 2.Praca nad piętnem w procesie stowarzyszania się bez- domnych i„domnych” ........................................................ 248 2.1.Praca unieważniania piętna ........................................ 252 2.1.1.Strategia pomijania piętna ................................ 252 2.1.2.Strategia zakrywania piętna ............................. 260 10 Spis treści 2.2.Praca uwydatniania (manifestowania) piętna .......... 262 2.3.Praca zawieszania piętna ............................................. 265 2.4.Praca „domnych” wykorzystująca piętno bezdom- nego ............................................................................... 267 2.4.1.Zapożyczanie piętna .......................................... 267 2.4.2.Zarażanie piętnem ............................................. 269 Zakończenie, czyli o możliwościach przekraczania trudności w procesie stowarzyszania się „wykluczonych” .......................... 275 Bibliogra(cid:20)a ..................................................................................... 287 Spis rysunków ................................................................................ 307 Wstęp Jeden wielki teatr. Zakładamy maski i robimy to, co nam pa- suje. Iotwieramy teatrzyk z marionetkami. Dzisiaj jesteś tym, jutro będziesz tamtym. To tak jakbym był w „Pinokiu”1 – pod- nosi się kurtyna, wyskakuje dwóch pajacyków i następnych dwóch z pałkami rządzących całym państwem, zagłuszają to i jest spokój, czysto, kurtyna opada, koniec przedstawienia. A tu nie. A tu jeden pajacyk się podnosi… i i i… jeszcze jeden głęboki oddech łapie i pokazuje coś jeszcze (C.)2. Kiedy mówimy o stowarzyszaniu się, przychodzą na myśl wzniosłe idee, takie jak: demokracja, współdecydowa- nie, branie spraw w swoje ręce, ruchy oddolne, aktywizacja, wspólne dobro. Myślimy wówczas o jednoczeniu się jedno- stek dla wspólnego celu, realizacji wspólnych interesów. Tak silnie ideowo obudowane zjawisko w którymś momencie 1 Nazwa teatru lalek. 2 W niniejszej książce dokonałam kilku zabiegów w celu zachowania anonimowości Uczestników badania. Po pierwsze, unikam podawania nazwy badanego stowarzyszenia – przywoływane w tekście określenie „hostel” nie stanowi nazwy własnej, lecz miejsce przebywania Uczest- ników badania (celowo niewymienne na określenia typu placówka czy schronisko, zakreślając tym samym tożsamość osobową owego miejsca – hostelu, co szczegółowo omawiam w rozdziale drugim, w ramach ma- terialnego kontekstu procesu stowarzyszania się). Po drugie, każdemu z Uczestników badania przypisałam symbol literowy (A., B., C., …), któ- rymi opatrzone są przytaczane wypowiedzi. 12 Wstęp przestaje stanowić przedmiot krytycznego myślenia, poda- wania w wątpliwość. W eksploracji stanowiącej podstawę niniejszej publikacji moim celem nie było usilne doszukiwanie się „drugiego dna” badanego stowarzyszenia. Pierwotne zainteresowania ba- dawcze krążyły raczej wokół tożsamości stowarzyszających się aktorów społecznych, będących jednocześnie mieszkań- cami prowadzonego przez stowarzyszenie hostelu. Jednak w miarę wzajemnego poznawania się na pierwszy plan wy- sunął się inny wymiar działania społecznego obserwowanej rzeczywistości. Stowarzyszenie ujawniło się jako przestrzeń komunikacji podmiotów reprezentujących odmienne inter- subiektywności, co zachwiało pierwotnym wyobrażeniem, z jakim wkraczałam w tę rzeczywistość. Można pokusić się o stwierdzenie, że to rzeczywistość badawcza, ujawniając związki pomiędzy przemianami tożsamości społecznych jej uczestników (zakładanym pierwotnie przedmiotem bada- nia) a mechanizmami samego procesu stowarzyszania się, uczyniła owe związki faktycznym przedmiotem moich zain- teresowań badawczych. Rekonstrukcja prawidłowości interakcyjnych leżących u podstaw stowarzyszania się aktorów społecznych oma- wianego stowarzyszenia i próba rozumiejącego odtworzenia czynników znaczących dla przebiegu tego procesu stały się obszarem mojej eksploracji. Kluczowe okazało się konstru- owanie stowarzyszenia przez „wykluczonych”, w tle którego ujawnia się stygma, przebiegające w kontekście mieszanych sytuacji społecznych, rozumianych jako te, w ramach któ- rych dochodzi do mieszanych kontaktów, czyli interakcji re- prezentantów dwóch światów – normalsów i nosicieli piętna (Go(cid:18)man, 2005). Określenie „wykluczeni” celowo opatrzo- ne jest cudzysłowem, ponieważ – wbrew obowiązującemu w społeczeństwie stereotypowi osoby bezdomnej – Uczest- nicy badania ukazują siebie jako jednostki zorganizowane, zaangażowane, upełnomocnione, świadomie kierujące wła- snym losem. Wstęp 13 Przyjęta w badaniu perspektywa interpretatywna znala- zła odzwierciedlenie w proponowanej Czytelnikowi struktu- rze niniejszej publikacji. Perspektywę badawczą przyjętą przeze mnie podczas eksploracji zaprezentowałam w rozdziale pierwszym. Wpro- wadzenie w kontekst badania ujawnia moje usytuowanie w świecie jego Uczestników, zaś teoretyczno-metodologiczna perspektywa badania przybliża Czytelnika do teoretycznych inspiracji oraz metodologicznego zaplecza eksploracji. Podjętą analizę rozpoczęłam od rekonstrukcji kontekstu procesu stowarzyszania się (rozdział drugi) w postaci kon- tekstów materialnego (warunków bytowych hostelu) i sym- bolicznego (biogra(cid:20)i stowarzyszenia oraz sposobów de(cid:20)nio- wania siebie i innych). Opisane konteksty stanowiły istotne odniesienie dla rekonstrukcji prawidłowości procesu stowarzyszania się w perspektywie historycznej. Tu z kolei jest mowa o wyge- nerowanej w badaniu teorii ciągłości biogra(cid:20)cznej stowarzy- szenia oraz rytuałach przejścia w procesie stowarzyszania się „wykluczonych”, jak również o różnicach w interakcyjnej dynamice procesu za czasów kolejnych prezesów badanego stowarzyszenia (rozdział trzeci). W następnych trzech rozdziałach pracy zrekonstruowałam proces stowarzyszania się, odsłaniając trzy kolejne jego fazy. Pierwsza faza, tj. dochodzenia do stowarzyszenia (rozdział czwarty), ujawnia działania przed i podczas przewrotu mają- cego na celu przejęcie władzy w stowarzyszeniu prowadzącym hostel dla osób bezdomnych. Faza ta składa się z trzech sub- faz: subfazy narastania możliwości i napięcia spowodowanego kon(cid:17)iktem z „władzą”; subfazy nastrajania w postaci interak- cyjnej pracy nad stawaniem się przywódcą, wykonywanej sa- modzielnie przez nowego, ale także przez innego znaczącego, aż wreszcie subfazy przewrotu, ujawniającej ścieżkę przejmo- wania władzy i obalania przywódcy. Faza druga procesu stowarzyszania się w postaci (od)bu- dowania (rozdział piąty) koncentruje się na (od)budowaniu 14 Wstęp składu stowarzyszenia (poprzez interakcyjną pracę nad czysz- czeniem, dopełnianiem i przywiązaniem), jego wizerunku (dzięki pracy nad domykaniem przeszłości, dachowaniem, pra- cy nad relacjami oraz pozyskiwaniem) oraz statusu formalne- go, realizowanej dzięki interakcyjnej pracy nad walnym zebra- niem członków stowarzyszenia. Trzecią fazą procesu, dopełniającą dwie poprzednie, jest faza (prze)trwania (opisana w rozdziale szóstym), ujawniają- ca rzeczywistość po dokonanym przewrocie, w postaci sub- faz: stagnacji, kryzysu i powrotu/początku. Rozdział siódmy zawiera rekonstrukcję dynamiki proce- su stowarzyszania się ze stygmą w tle, koncentrując się na interakcyjnych prawidłowościach procesu (w tym pracy nad piętnem). Zakończenie monogra(cid:20)i poświęcone jest prezentacji możliwości przekraczania opisywanych trudności w proce- sie stowarzyszania się „wykluczonych”. * * * Ktoś kiedyś powiedział, że życie „nadwrażliwca” nie jest łatwe – więcej odczuwa, intensywniej przeżywa nieszczęścia i uwikłania cudzych losów. Dlaczego więc nie wykorzystać tej cechy – być może niejednokrotnie utrudniającej życie – dla głębokiego poznania i zrozumienia człowieka w podej- mowanej przez „nadwrażliwego” badacza próbie dotknięcia tak delikatnej materii, jaką jest ludzkie życie? Dlaczego nie pozwolić na prawdziwie wrażliwe jego ujęcie, sytuując się dodatkowo w swoistej perspektywie postrzegania człowieka przez badacza – pedagoga społecznego, a więc perspektywie rozumiejącej, „przeżywanej”, określanej przez H. Radlińską mianem „wżywania się”? (Radlińska, 1935: 75). Uważam, że taka społecznie zaangażowana perspekty- wa otwiera przed badaczem możliwość współodczuwania poprzez podzielanie intersubiektywnych znaczeń przy- pisywanych otaczającej rzeczywistości przez aktorów ją (cid:41)st(cid:60)p 15 współtworzących, stanowiąc tym samym nie tyle obciążenie, ile walor prowadzonych badań. Nie wierzę w przypadkowość tego, co nam się przyda- rza. Wszystko dzieje się „po coś”, jeśli tylko jesteśmy na tyle otwarci i gotowi, by to „coś” zauważyć i próbować zrozu- mieć. Nieprzypadkowo pewnego dnia podszedł do mnie na ulicy bezdomny mężczyzna, prosząc o wsparcie, tym samym otwierając przede mną zupełnie nieznaną dotąd rzeczy- wistość, której na co dzień doświadczają ludzie pozbawie- ni domu. Zabrał mnie w „podróż”, która – mam wrażenie – nie może być zakończona i nieustannie na nowo podsyca potrzebę jej naukowego i emocjonalnego poznania. Stanowi ono niezmiennie próbę oddania głosu Bezdomnym – tym, których niejednokrotnie przestało się słuchać, a którzy naj- więcej powinni mieć do powiedzenia, kiedy kolejne osoby zabierają się za interpretowanie ich życia. * * * Chcę podziękować tym, bez których zaangażowania ni- niejsza publikacja nie miałaby szansy przybrać obecnej for- my czy w ogóle powstać. Myślę tu o Promotorze mojej pracy doktorskiej, stanowiącej podstawę niniejszej książki – Pani Profesor Ewie Marynowicz-Hetce, dziękując jej za niezliczo- ne wskazówki, inspiracje oraz wsparcie na każdym etapie pracy. Jestem wdzięczna Recenzentom – Pani Profesor Marii Mendel oraz Pani Profesor Danucie Urbaniak-Zając za cenne uwagi, skłaniające do re(cid:17)eksji wzbogacających prezentowa- ną monogra(cid:20)ę. Dziękuję także mojej koleżance, Pani Dok- tor Anicie Gulczyńskiej, za towarzyszenie mi, począwszy od pracy w terenie, po analizę materiału, merytoryczne i emo- cjonalne wsparcie, tak niezbędne w prowadzeniu badań za- angażowanych. Pragnę też podziękować tym, którzy cier- pliwie znosili zacieranie granic między tym, co zawodowe, a tym, co prywatne – Michałowi, Konstantemu, Remigiuszo- wi i Leonardowi. 16 (cid:41)st(cid:60)p Wreszcie chcę wyrazić wdzięczność wobec tych, bez których moja podróż nie mogłaby w ogóle mieć miejsca – Uczestników badania, którzy zaprosili mnie do swojego świata, dzieląc się przeżyciami i doświadczeniami, a także zafascynowali nim na tyle, że pozostałam w nim na tyle dłu- go i intensywnie, by po części stał się i moim. Rozdział I Perspektywa badawcza Sytuowanie badania w perspektywie interpretatywnej po- zwala na odkrywanie eksplorowanej rzeczywistości, nie zaś wery(cid:20)kowanie postawionych na wstępie założeń. Teoria staje się jego konsekwencją, a nie punktem wyjścia. Tym samym obecny rozdział, poświęcony perspektywie badawczej, różni się od klasycznego sposobu prezentowania teoretyczno-me- todologicznych założeń. Podstawę dla jej zrozumienia stano- wi poznanie kontekstu badań, w tym usytuowania badacza w świecie Uczestników badania oraz jego dyscyplinarnej toż- samości, jak również – wynikającej z powyższych – teoretycz- no-metodologicznej perspektywy przyjętej w badaniu. 1. WPROWADZENIE W KONTEKST BADANIA 1.1. Usytuowanie badacza w świecie Uczestników badania1 […] wnikanie w tajniki duszy ludzkiej nie może być korsar- stwem, choćby dokonywało się w imię celów badawczych. Nie wystarczy przyjmować zwierzenia, nie wystarczy czynić 1 Zgodnie z obraną w badaniu metodą, w której osoby objęte bada- niem współkonstruują teorię wraz z badaczem, jak również moją potrze- bą podkreślenia ich podmiotowości, decyduję się określać ich mianem nie tyle „badanych”, co Uczestników badania. 18 Rozdział I obserwacje, nie wystarczy wydzierać duszom ludzkim ich ta- jemnice. Nie wystarczy brać. Trzeba umieć w zamian coś z sie- bie dawać. Coś równie wartościowego, coś wszechludzkiego. Dopiero wtedy taka wymiana stanie się przeżyciem wzboga- cającym. Właśnie takie stanowisko jest usprawiedliwieniem dla „wścibstwa” badacza terenowego. Wiem, że w jakichkolwiek okolicznościach wnikać będę w ży- cie […], stanę się jego uczestnikiem […]. Stosunki zadzierzgnięte […] w myśl takich zasad nie mogą być czymś przemijającym, jak nie może być przemijająca głęboka i prawdziwa przyjaźń. Wnikli- wość badawcza to jeszcze nie wszystko. Badacz terenowy nie może ani na chwilę zapomnieć, że pakt przyjaźni nakłada nań poważ- ne zobowiązania, zarówno w toku badań, jak i przy opracowywa- niu materiałów. Chodzi przecież o żywych, czujących ludzi. Nale- ży uczynić wszystko, by […] ludzi […] „nie sponiewierać”2. Zrozumienie usytuowania badacza w świecie Uczestni- ków badania wymaga odpowiedzi na pytanie, kim jest ba- dacz w badanej rzeczywistości, w szczególności koncentrując się na: biogra(cid:30)i badacza, kontekście rozpoczęcia badania, jego obecności i roli w świecie Uczestników badania. Biogra(cid:30)a badacza. Kilkanaście lat temu zatrzymał mnie na ulicy bezdomny mężczyzna, prosząc o pieniądze na chleb. Zrobiliśmy zakupy, długo rozmawialiśmy o wspólnych – jak się okazało – zainteresowaniach, umówiliśmy się na kolejne spotkanie3. Taki był początek. Codzienność obcowania z bezdom- nymi zintensy(cid:20)kowała moje współprzeżywanie otaczającej rzeczywistości, stopniowo prowadząc do odkrywania i wy- jaśniania jej z perspektywy Bezdomnego, co uznaję za naj- większy walor tego trwającego ponad trzy lata Spotkania. 2 Zawistowicz-Adamska (1948: 134–135). 3 Były to badania partycypacyjne prowadzone na ulicach miasta z bezdomnymi przebywającymi poza systemem pomocy społecznej (lata 2005–2008). Szczegółowy opis znalazł odzwierciedlenie w pracy magi- sterskiej: Wujcicka (2008). Perspektywa badawcza 19 Badanie to – mam wrażenie – nigdy nie zostało zakończo- ne. Tkwią w mojej pamięci nie tylko wyraźne obrazy „moich” bezdomnych, ale i wspólnie podejmowane działania, emocje, jakie im towarzyszyły, wnikliwe obserwacje ich świata. Świa- ta, który bez wątpienia stał się po części także moim. I choć w moją osobistą biogra(cid:20)ę zawodową i prywatną życie wplotło dwuletnią przerwę w obcowaniu z bezdomnymi (zperspekty- wy czasu widzę, jak bardzo potrzebną), w którymś momencie pojawiła się potrzeba powrotu. Poprzednia eksploracja obejmowała przestrzeń życia bezdomnych mężczyzn przebywających na ulicach miasta. Jednak podejmowane wówczas aktywności, wyznaczane codziennymi potrzebami Uczestników badania, w którymś momencie zaprowadziły mnie do hostelu prowadzonego przez stowarzyszenie. Wówczas równolegle starałam się za- równo towarzyszyć Uczestnikom badania, jak i poznawać mieszkańców właśnie odkrytego przeze mnie miejsca. Przez ponad rok regularnych spotkań miałam możliwość towarzy- szenia mieszkańcom hostelu w podejmowanych działaniach, przyglądając się im w pewnym stopniu „obok” głównego nurtu moich ówczesnych zainteresowań, a więc badań do- tyczących bezdomnych „niezinstytucjonalizowanych”, „bez- dachowych”. W sposób szczególny moje zainteresowanie wzbudziła ich aktywność tak dalece odbiegająca od tej ste- reotypowo przypisywanej bezdomnym. Dlatego mój powrót do hostelu początkowo podyktowany był potrzebą głębszego poznania jego mieszkańców, ich tożsamości. Niekiedy, jak w przypadku opisywanego badania, punk- tem wyjścia dla jego podjęcia może stać się osobiste doświad- czenie, biogra(cid:20)a badacza4, która podświadomie kieruje go w stronę takiej, a nie innej rzeczywistości badawczej. Badacz 4 Taki sposób wykorzystania własnych doświadczeń przez badacza określany jest mianem „autobiogra(cid:20)cznej socjologii” (Friedman, 1990), „opowiadania własnych historii” (Ellis, Bochner, 1992) czy też „autoetno- gra(cid:20)i” (Reed-Danahay, 2001). Podobnie za wykorzystaniem własnego do- świadczenia, zwłaszcza w tak czasochłonnych, trudnych i emocjonalnie 20 Rozdział I zostaje „zaproszony” przez tę rzeczywistość, „wciągnięty” do uczestnictwa – jeśli jest na tyle otwarty, by te sygnały od- czytać i uznać za interesujące. Podjęcie takiego wyzwania J.Riemer (1977) określa mianem „badania wykorzystującego okoliczności”. Osobiście nie uważam, że życiem ludzkim kierują przy- padki. Wierzę natomiast w rozmaite wydarzenia, które po- jawiają się na naszej drodze „po coś”, w określonym celu. Osobista wrażliwość badacza, połączona z jego otwartością na to, co przynosi życie, pozwala dostrzegać wydarzenia wo- kół nas i czynić je przedmiotem zainteresowań. Kiedy ktoś zadaje mi pytanie: „Dlaczego akurat bezdomni?”, zwykle odpowiadam, że koncentracja na tym obszarze nie była efek- tem mojego wyboru, lecz raczej wyboru dokonanego przez samą rzeczywistość. W przypadku pierwszych badań moja wiedza dotycząca bezdomności była szczątkowa, oparta na pośpiesznych obserwacjach bezdomnych mijanych na ulicy, podejmowanych krótkich rozmowach. To bezdomny nawią- zał interakcję, „wciągając” mnie do swojego świata na tyle skutecznie, że pozostałam w nim na długi czas. Prezentowana w niniejszej książce eksploracja rozpoczęła się we wrześniu 2011 r., po dwóch latach przerwy, stanowiąc efekt „przypadkowego” spotkania w parku z bezdomnym – mieszkańcem hostelu prowadzonego przez stowarzysze- nie, do którego tra(cid:20)łam przy okazji pierwszych badań. Za- częliśmy rozmawiać, dowiedziałam się o licznych zmianach w funkcjonowaniu tego miejsca (nowi mieszkańcy, nowy zarząd stowarzyszenia), pojawiła się bliżej niesprecyzowana potrzeba „powrotu”. Jednak potrzeba ta koncentrowała się w tamtym momencie raczej wokół chęci głębszego poznania tożsamości bezdomnych mieszkańców, stopniowo przeobra- żając się wraz z upływem czasu. angażujących badaniach terenowych, opowiadają się kolejni badacze: J.Lo(cid:17)and, D.A. Snow, L. Anderson, L.H. Lo(cid:17)and (2009: 31). Perspektywa badawcza 21 Kontekst rozpoczęcia badania. Moment „powrotu” do hostelu okazał się z jednej strony łatwiejszy niż rozpoczynanie badania w zupełnie nowej rzeczywistości, z drugiej zaś trudny z racji zastania tego miejsca odmienionym. Spotkałam wielu no- wych mieszkańców5, ale i dwie już znane mi osoby, które w tam- tym momencie, jak się okazało, znacznie ułatwiły mi „wejście” w teren (na wspólnym spotkaniu z mieszkańcami odwołali się do mojej obecności sprzed kilku lat, świadczonej pomocy, tym samym zapewniając, że jestem w porządku). Rozpoczęta eksplo- racja pozwoliła mi stopniowo „zanurzać się” w rzeczywistość zdecydowanie różną od tej przywoływanej we wspomnieniach z poprzednich badań. Obserwacje i rozmowy z poszczególny- mi mieszkańcami zaczęły odsłaniać aktualną sytuację, w jakiej osoby te się znajdują. Za moment przełomowy, w wyniku któ- rego skierowałam swoją uwagę na nieco inny niż początkowy przedmiot zainteresowań, uznaję rozmowę z jednym z miesz- kańców, którego poznałam podczas poprzednich badań. Wspo- minając „stare” czasy, przyznał się, że wszystko, o czym wów- czas opowiadał, było nieprawdą. Dlaczego? Powodem miał być strach przed ówczesnym prezesem stowarzyszenia prowadzą- cego hostel (czyli kierownikiem tegoż hostelu), który – zgodnie z podejrzeniami mieszkańców – miałby dowiadywać się o tre- ści naszych rozmów, by potem wyciągać z tego konsekwencje w postaci usunięcia z hostelu. Zastraszanych mieszkańców nie przekonywały wówczas moje zapewnienia o poufności rozmów. Dlatego też – jak się dowiedziałam – wystawiali laurkę prezeso- wi, zapewniając sobie spokojne życie6. 5 Rotacja mieszkańców hostelu jest spora ze względu na jedną z za- sad jego funkcjonowania, a mianowicie zakaz spożywania alkoholu, za co grozi usunięcie. Jednocześnie nadużywanie alkoholu stanowi jeden z głównych problemów towarzyszących bezdomności, utrudniających próby zmiany sytuacji życiowej osoby bezdomnej. 6 W celu oddania atmosfery zjawisk opisywanych przez Uczestni- ków badania w książce wielokrotnie pojawiają się określenia zaczerpnięte bezpośrednio z ich języka potocznego, tak zwane kody „in vivo” (in vivo codes) (Glaser, Strauss, 1967), w tekście pisane kursywą. 22 Rozdział I Informacja ta, jakkolwiek dla mnie wówczas wstrząsająca, kazała mi zwrócić uwagę na to, co stanowi kontekst podejmo- wanych przez mieszkańców działań, wychodząc poza wyłącz- nie ich biogra(cid:20)czne i jednostkowe uwarunkowania. Kolejnym istotnym elementem „rozpoczynania” badania było stopniowe poznawanie jednego z nowych mieszkańców, który był swoistym „motorem” podejmowanych w hostelu rewolucyjnych działań, zmierzających do obalenia aktual- nego zarządu stowarzyszenia. Zostałam włączona w odby- wające się regularnie narady, mające na celu przygotowanie mieszkańców do obalenia zarządu i przejęcia władzy. Obecność i rola badacza w świecie Uczestników bada- nia. Moja obecność w hostelu za czasów funkcjonowania poprzedniego zarządu, ale i wkroczenie w tę rzeczywistość w momencie przygotowywania zmiany oraz pozostawanie w niej także po dokonanym „przewrocie”, pozwoliła na bez- pośrednie przyglądanie się zachodzącym zmianom, umoż- liwiając uchwycenie procesualności zrzeszania się członków stowarzyszenia (w większości mieszkańców hostelu). Mia- łam zatem szansę w sposób mniej lub bardziej bezpośredni przyglądać się stowarzyszeniu i towarzyszyć jego członkom za kadencji trzech kolejnych prezesów. Prowadzona eksploracja, a tym samym moja obecność w terenie, ulegała mody(cid:20)kacjom dyktowanym przeobraża- jącą się, niezwykle dynamiczną rzeczywistością badawczą. W tym miejscu przedstawiam charakter mojej obecno- ści w terenie, dzieląc ją na poszczególne etapy. Podział ten, którego kryterium stanowi intensywność mojej obecności w rzeczywistości badawczej, jest czysto intuicyjny, bez za- kreślania wyraźnych granic czasowych. Początkowy etap był czasem w naturalny sposób prze- znaczonym na poznawanie się i zdobywanie zaufania. To czas regularnych, cotygodniowych, kilkugodzinnych spot- kań w hostelu. Spotkania te jednak stosunkowo szybko (po około miesiącu mojej obecności) uległy zintensy(cid:20)kowaniu na skutek „zagęszczenia” aktywności podejmowanych przez Perspektywa badawcza 23 mieszkańców. Ze względu na większą dynamikę rewolucyj- nych przygotowań, w których punktem zwrotnym miało być zorganizowanie walnego zgromadzenia członków stowarzy- szenia (zarazem mieszkańców hostelu), a następnie w trakcie jego trwania obalenie zarządu i powołanie nowego, złożone- go z mieszkańców, niezbędne okazały się częstsze spotkania (przez kolejne miesiące kilkugodzinne codzienne), jak rów- nież wielokrotne rozmowy telefoniczne. Opisany wzrost intensywności mojej obecności wśród Uczestników badania był spowodowany dwoma czynnika- mi. Pierwszy łączył się z moją osobistą potrzebą, by być na bieżąco i nie dopuścić do zagubienia znaczących dla całe- go procesu wątków – bezpośrednio przyglądać się i towa- rzyszyć podejmowanym przez mieszkańców działaniom, pozwalając na uchwycenie w najmniejszych detalach dy- namiki przeobrażeń. Co ważne, tak intensywne „bycie” w świecie Uczestników badania umożliwiło dostrzeżenie towarzyszących im emocji, budujących specy(cid:20)czną atmos- ferę stanowiącą istotne tło przeobrażeń. Drugim czynni- kiem była potrzeba ujawniana przez Uczestników badania, którzy w emocjonujący sposób opowiadali o swoich dzia- łaniach i odczuciach w związku z zaistniałą sytuacją. Spo- tkania służyły wówczas wysłuchaniu relacji z wydarzeń, dzieleniu się pomysłami, radzeniu się co do możliwości działania, wyładowaniu emocji, konfrontowaniu na bieżą- co kolejnych kroków. O tej potrzebie świadczy wielokrotne telefonowanie do mnie w sytuacji, gdy spotkanie z różnych przyczyn się nie odbywało, jak również zaraz po moim wyjściu z hostelu w celu przegadania nowych spraw. Tak in- tensywny okres trwał trzy miesiące, kończąc się przełomo- wym momentem zorganizowania walnego zgromadzenia i formalnym przejęciem władzy w stowarzyszeniu. Kolejny okres charakteryzują próby stabilizowania sytu- acji i regulowania działań podejmowanych przez nowy zarząd (wówczas spotkania stały się bardziej uregulowane) przepla- tające się z próbami odzyskania władzy przez stary zarząd, 24 Rozdział I walką, a więc i potrzebą częstszych spotkań. Moja obecność w tym okresie wśród Uczestników badania była zatem podyk- towana konsekwencjami dokonanego przewrotu. Kolejny etap ujawnia znacznie większą stabilizację, wy- pełnioną działaniami prowadzącymi do uregulowania spraw związanych z funkcjonowaniem stowarzyszenia i hostelu oraz zapewnieniem sobie przetrwania7. Wraz z obecnością w badanej rzeczywistości zmianom ulegała także moja rola i relacja z Uczestnikami badania. Po- czątkowo swoją rolę deklarowałam w kategoriach pomocy w podejmowanych przez mieszkańców aktywnościach, przy jednoczesnym jawnym informowaniu o prowadzeniu badań (nie informowałam o szczegółach samego badania, jednak zawsze otwarcie odpowiadałam na zadawane mi pytania). Konsekwentnie, wraz ze wzrostem intensywności spotkań, mody(cid:20)kacjom ulegała moja rola w kierunku większego zaan- gażowania. Świadczą o tym podejmowane przez Uczestników badania rozmowy, potrzeba kontaktu czy celowość „użycia” mojej osoby jako źródła określonych korzyści8. O coraz silniej- szym moim zakorzenianiu się w eksplorowanej rzeczywistości świadczą wypowiedzi mieszkańców podkreślające naturalną obecność mojej osoby w ich świecie, oczekiwania co do kolej- nych spotkań, zaniepokojenie nieobecnością czy podkreślanie znaczenia mojej osoby jako tej, której można zaufać, na której można polegać, która nigdy nie wystawiła. A.: – Wierzę pani, nie w nich, bo czasami nie wychodzi jak wygląda. Ja pani wierzę. A.: – To, że się pani nie zgadza, to ja się bardziej liczę z pani zdaniem, aniżeli z jej (fundraisera współpracującego 7 Etapy te stanowią analogię do rytuałów przejścia, charakteryzując się określoną specy(cid:20)ką, powtarzalnością, co pokazuję w rozdziale trze- cim, poświęconym prawidłowościom dynamiki procesu stowarzyszania się, a dokładniej ciągłości biogra(cid:20)cznej stowarzyszenia. 8 O interesownym wykorzystywaniu osób w roli pionków piszę w rozdziale piątym w ramach obudowywania się pionkami. Perspektywa badawcza 25 ze stowarzyszeniem – M.K.). Dlaczego? Dlatego, że pani ten temat bardziej zna niż ona. A.: – No, ci co nie znają tej pani, to nie wiedzą, a ci, co znają, to wiedzą. To jest najbardziej sumienna i oddana kobieta dla stowarzyszenia. (głosy potwierdzające) M.K.: – Nie trzeba takiej reklamy. A.: – Oj, to nie jest żadna reklama. Tak jest. To nie jest żadna reklama. A.: – Ja nie mam innej osoby takiej, jakiej teraz ufam, poza panią. Nie musi mi pani mówić, bo ja wiem, choćby dla takie- go sprawdzianu, że to nie było zajęcie dla pani przez 5 minut, tylko to jest przez tyle lat i jest pani cały czas w tym. Pani jest jedyną osobą, której wierzę i która robi to, nie patrząc, czy bę- dzie miała tam coś z tego, czy nie. Podsumowując opisane powyżej moje usytuowanie w rzeczywistości Uczestników badania i role, jakie pełni- łam, z przekonaniem przypisuję im wyraźny wpływ na ta- kie, a nie inne projektowanie badania oraz sam jego przebieg. Tak zaangażowana obecność w świecie Uczestników badania – mam nadzieję – wyjaśnia dokonany przeze mnie wybór paradygmatu interpretatywnego. 1.2. Tożsamość interdyscyplinarna badacza Możliwość czerpania przez badacza inspiracji z dowol- nych kontekstów teoretycznych ograniczona jest szczęśli- wie jedynie przez przedmiot zainteresowań, co wzmacnia- ją słowa określające pedagogikę społeczną – rodzimą mi naukę – jako „naukę praktyczną, rozwijającą się na skrzy- żowaniu nauk o człowieku, biologicznych i społecznych z etyką i kulturoznawstwem, dzięki własnemu punktowi widzenia […]” (Radlińska, 1961: 364). Nie chodzi o dookre- ślanie zakresu rzeczywistości wychowawczej, ale o ustale- nie, z jakiego punktu widzenia zamierza się ją postrzegać (Przecławska, 1990: 82). Ponadto, pedagogika społeczna 26 Rozdział I stanowi „żywotną i ekspansywną dyscyplinę, co przejawia się w wędrówce wspólnych idei występujących we wszyst- kich naukach pedagogicznych, społecznych i (cid:20)lozo(cid:20)cz- nych”, a jej cechą jest „otwartość na rozwój i zdobycze róż- nych dyscyplin naukowych (nie tylko pedagogicznych), na działania innowacyjne twórczych teoretyków, wrażliwość na poczynania praktyczne w poszukiwaniu metod i form prowadzących do optymalnych efektów wychowawczo- -społecznych” (Lepalczyk, 1995: 30). Perspektywa pedagogiki społecznej każe stawiać pyta- nia nie tyle o to, dlaczego jednostka działa, ile w jaki sposób przebiega to działanie, podkreślając re(cid:17)eksyjność człowieka oraz procesy jego postrzegania i doświadczania w przebiegu życia, koncentrując uwagę na znaczeniu sił indywidualnych i zbiorowych, które dynamizują życie społeczne, prowadząc do jego przekształcania, ukazuje mechanizmy i sposoby bio- gra(cid:20)zacji (porządkowania znaczeń i sensów przez podmiot z jego perspektywy) czy uczenia się z życia (Urbaniak-Zając, 2005: 118–123). „Celem jest więc zrozumienie pojedynczego człowieka w jego wyznaczonych sensem odniesieniach do codziennego świata przeżywanego oraz odtworzenie jego biogra(cid:20)cznego stawania się” (ibidem: 126). Istotną kwestię stanowi również otwarta postawa peda- gogiki społecznej na „[…] różnorodne sytuacje społeczne, w których problemy formułowane są z pozycji uczestnika, wymagają nie tylko wyjaśnienia, ale w równym stopniu zro- zumienia i całościowej interpretacji” (Piekarski, 2001: 22). Moja tożsamość pedagoga społecznego – wyrażająca się nie tyle w opisywaniu rzeczywistości, ile w opisie służącym zmianie; nie zdystansowaniu, lecz zaangażowaniu i niezgo- dzie na zastaną rzeczywistość – wyraźnie zakreśliła cha- rakter prowadzonego badania. W nim perspektywa Uczest- ników badania, współkonstruujących rzeczywistość, jak również zaangażowanie badacza, współodczuwającego losy Uczestników, musiały znaleźć swoje odzwierciedlenie w ob- ranej w badaniu perspektywie. Stąd też, biorąc pod uwagę Perspektywa badawcza 27 podstawy ontologiczno-epistemologiczne tak zakreślonej perspektywy, sytuuję przeprowadzone przeze mnie badania w paradygmacie interpretatywnym (Wilson, 1971), który –wodróżnieniu od paradygmatu normatywnego –poszuku- je źródeł ładu społecznego w interakcyjnie interpretowanych znaczeniach, nie zaś w normach społecznych (Czyżewski, 1984: 46; Granosik, 2007: 171); koncentruje się wokół pojęcia „działania”, znajdującego się w opozycji wobec normatywne- go „bezznaczeniowego zachowania” (ibidem: 17–18). Natura jednostki w ujęciu interpretatywnym jest twórcza, zaś role społeczne, jakie jednostka odgrywa, są zależne od jej pro- cesów interpretacyjnych i re(cid:17)eksyjności. Rola jest nieustan- nie wytwarzana, negocjowana (Wilson, 1971; Czyżewski, 1984:49). Przyjęcie przez badacza paradygmatu interpreta- tywnego orientuje jego prace koncepcyjne na podejście „ja- kościowe”, czyli takie, które wywodzi się z codzienności ba- danych, ich doświadczeń i przeżywanej rzeczywistości, by na drodze indukcji, poprzez praktykę i poznanie świata, prowa- dzić ku wyłaniającej się teorii (Pilch, Bauman, 2001: 292). Wybór określonego podejścia i wynikające z niego postę- powanie metodologiczne dyktowane są wieloma czynnika- mi, w tym usytuowaniem badacza w kontekście badania, sta- nem dotychczasowej wiedzy o przedmiocie badania, a także celem, jaki stawia sobie badacz. W przypadku mojego bada- nia decydującą rolę odegrało moje kilkuletnie usytuowanie w rzeczywistości Uczestników badania oraz społeczne za- angażowanie. Znaczącym czynnikiem kontekstualizującym mój wybór była z pewnością moja podstawowa tożsamość dyscyplinarna – pedagogika społeczna. Moje badanie koncentruje się na ukazaniu intersu- biektywnie nadawanych znaczeń zjawiskom dziejącym się w określonych kontekstach społecznych. Badanie to obejmo- wało nieustanne działanie podejmowane przez partnerów interakcji, nadawany przez nich jego podmiotowy sens, by następnie na tej podstawie – na drodze generowania teo- rii ugruntowanej – prowadzić do określania uogólnionego 28 Rozdział I znaczenia tegoż działania (Czyżewski, 1984: 19). Wszystko to pokierowało badanie w stronę paradygmatu interpreta- tywnego i podejścia jakościowego. 2. TEORETYCZNO-METODOLOGICZNA PERSPEKTYWA BADANIA Opisany powyżej kontekst badania, jego usytuowanie w paradygmacie interpretatywnym, implikuje określone przesłanki dla dokonanych przeze mnie wyborów metodolo- gicznych, a także zastosowania i rozumienia teorii. 2.1. Teoria w perspektywie interpretatywnej i jej uwrażliwiający charakter W badaniu stanowiącym podstawę niniejszej publika- cji brak uprzedniego namysłu teoretycznego nie świadczy o bezzałożeniowości. Teoria w badaniu nie służy późniejszej wery(cid:20)kacji, lecz wskazuje obszar teoretycznych inspiracji i sposobu postrzegania rzeczywistości, przyjmując postać „wstępnych idei w odniesieniu do składników zjawiska, któ- re nie są jeszcze dobrze rozumiane”, dzięki którym badacz „wie, gdzie szukać – w jakim otoczeniu, wśród jakich akto- rów” (Miles, Huberman, 2000: 18). Zważywszy na charakter mojego usytuowania w świecie Uczestników badania oraz dyscyplinarną tożsamość, wyzna- czającą zaangażowanie, współprzeżywanie ich rzeczywistości, a wreszcie stosunkowo mierny efekt przeglądu badań prowadzo- nych w zakresie interesującej mnie problematyki, odnalazłam wsparcie w interpretacjach interakcjonizmu symbolicznego9. 9 Interakcjonizm jako orientacja teoretyczna wyjaśniająca interac- tive effects został zaproponowany przez G. H. Meada w Chicago i był sumiennie rozwijany poprzez podkreślanie procesów symbolizacji, już w formie interakcjonizmu symbolicznego, przez jego ucznia, H. Blu- mera, w środowisku Uniwersytetu Chicagowskiego (pierwszej szkoły Perspektywa badawcza 29 Jego najważniejsze przesłanki10 koncentrują się wokół nada- wania przedmiotom znaczenia, na postawie którego jednostki podejmują określone działanie, zaś znaczenia te powoływane są w interakcjach z innymi, w nich też są mody(cid:20)kowane i pod- dawane ciągłym interpretacjom, które mają pomóc jednostce w radzeniu sobie z przedmiotami, z którymi się spotyka (Blu- mer, 1969: 2; por. Czyżewski, 1984: 47). Dopiero próba podjęcia bardziej wnikliwej analizy pozwala odczytywać rzeczywistość oraz życie społeczne jako nieustannie konstruowane przez oddziałujące względem siebie podmioty, na skutek ciągłych procesów interpretacji działań partnerów i samych zasad ładu społecznego, czego podstawą staje się interakcja symboliczna, będąca źródłem wskazówek kierowanych do partnera, które ujawniają zamiary partnera interakcji, jednocześnie nadając znaczenie działaniom drugiego (Ziółkowski, 2006: 259). W tej perspektywie rzeczywistość jest zmiennym światem codzien- nego doświadczania (Hałas, 2007: XV), złożona z interakcji polegających na interpretacji działań partnerów interakcji (Blu- mer, 2006: 10–11), a więc odczytywaniu znaczenia działania partnera interakcji (interpretacja), a następnie informowaniu go o swoich zamiarach działania (de(cid:20)nicja), przy czym podstawę skoncentrowanej wokół R.E. Parka oraz drugiej szkoły skupionej wokół H.Blumera), ale też inne osoby mające istotne znaczenie dla kształto- wania się nowego kierunku, takie jak A. Strauss, E. Hughs, H.S. Becke, T.Shibutani, R.H. Turner, S. Stryker, C. Couch, M. Kuhn. Mead czerpał z korzeni europejskich – W.Diltheya i W.Wundta, zaś na Parka wpływała myśl G.Simmla; w Polsce rozwijany przez F. Znanieckiego czy współcze- śnie najbardziej znanych interpretatorów – J. Habermasa i A.Giddensa (Hałas, 2005: 7–8). 10 H. Blumer, uczeń i jeden z najważniejszych kontynuatorów myśli G.H. Meada, wprowadził do interakcjonizmu termin „symbolicznej in- terakcji”, „odnoszącej się do pewnego szczególnego typu interakcji, jaka występuje miedzy ludźmi. Swoistość ową powoduje fakt, że ludzie inter- pretują i »de(cid:20)niują« wzajemnie swoje działania, zamiast na nie po prostu reagować. Tak więc ludzka interakcja jest zapośredniczona przez symbo- le, przez interpretację, czy też nadawanie znaczenia działaniom innych” (Blumer, 1984: 71–72), co tym samym chociażby wyróżnia ludzi spośród zwierząt jedynie reagujących na komunikat nadawcy. 30 Rozdział I dla tych procesów stanowi komunikacja11, zawsze usytuowana w kontekście społecznym (Blumer, 1975: 74). Pod wpływem po- dejścia jakościowego konstruowane w trakcie badania pojęcia przybrały charakter „uwrażliwiający”, „uczulający” (sensitising concepts)12, nie zaś rozstrzygający (de(cid:25)nitive concepts), struk- turyzujący przedwcześnie badany świat społeczny, prowadząc tym samym do potwierdzania zespołu pojęć zamiast zagłębie- nia się w procesy interakcji i odkrywania tych, którymi władają sami badani (Turner J., 2004: 427). Przedmiotem przeprowadzonego przeze mnie badania był proces stowarzyszania się ze stygmą w tle, którego prawidłowo- ści rekonstruowałam na przykładzie wybranego stowarzyszenia. Obrany przedmiot zakreśla drogi teoretycznych poszukiwań, kolejno proces stowarzyszania się oraz proces stygmatyzacji w kontekście mieszanych sytuacji społecznych. Przesłanki procesu stowarzyszania się Moja tożsamość pedagoga społecznego zakreśla punkt wyjścia w momencie rozpoczęcia badania i sposób postrzega- nia eksplorowanej rzeczywistości. W przeprowadzonym prze- ze mnie badaniu badacz staje się także narzędziem badania13, 11 Zgodnie z koncepcją symbolicznego interakcjonizmu porządek życia społecznego podlega nieustannym zmianom, jest niestabilny, gdyż jest efektem procesu ciągłego negocjowania znaczeń między partnerami interakcji, zaś to z kolei odbywa się w procesie komunikacji między nimi, przez co komunikacja sama w sobie staje się podstawowym pojęciem dla całego przebiegu interakcji (Denzin, 1973: 260–269; Blumer, 1975: 72–76; Czyżewski, 1984: 212–215; Granosik, 2007: 172). Dla właściwego przebie- gu komunikacji konieczna jest wzajemna „współprezentacja”, polegająca na próbie uchwycenia rozmówcy jako świadomego podmiotu, w czym wyraża się zainteresowanie poznawcze (Granosik, 2007: 440). 12 W „pojęciach uwrażliwiających” rezygnuje się z doprecyzowania na rzecz wskazania ogólnego rozeznania co do istotności zdarzeń. Pozwala to na elastyczne podejście do zachodzących w rzeczywistości zmian, sugeru- jąc jedynie obszary poszukiwań (Turner J., 2004: 429–430). 13 Stanowisko to wynika z obranej w badaniu metody generowania teorii ugruntowanej z jej konstruktywistycznym ujęciem, co zostało opi- sane w ramach perspektywy teoretyczno-metodologicznej.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Stowarzyszanie się „wykluczonych”. Przykład bezdomności
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: