Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00368 006205 14677145 na godz. na dobę w sumie
Strajk i inne rodzaje akcji protestacyjnych jako metody rozwiązywania sporów zbiorowych - ebook/pdf
Strajk i inne rodzaje akcji protestacyjnych jako metody rozwiązywania sporów zbiorowych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 459
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5812-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> pracy i ubezpieczeń społecznych
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia jako jedna z niewielu na polskim rynku wydawniczym zawiera szczegółową analizę instytucji strajku, w tym prezentuje szerzej nieznane postacie strajków lub akcji protestacyjnych. Niewątpliwym atutem książki jest pogłębione omówienie instytucji strajku okupacyjnego oraz, po raz pierwszy w literaturze, wnikliwe przedstawienie problematyki komitetu strajkowego.

Książka powstała na podstawie badań autora, które uwzględniają dorobek doktryny polskiego prawa pracy oraz literaturę państw zachodnich. Opracowanie jest dogłębnym spojrzeniem na praktyczne problemy związane ze strajkiem oraz innymi akcjami protestacyjnymi, w których autor z racji zajmowanego stanowiska radcy prawnego uczestniczył.

Na uwagę zasługuje także przywołanie obszernej bibliografii oraz orzecznictwa sądowego, w tym wielu orzeczeń sądowych dotychczas razem nieprezentowanych w żadnych innych opracowaniach.

Adresaci:
Publikacja adresowana jest do szerokiego kręgu odbiorców - zarówno teoretyków zbiorowego prawa pracy, praktyków, jak i pracodawców oraz przedstawicieli związków zawodowych. Może być również pomocna w zdobywaniu wiedzy z zakresu zbiorowego prawa pracy przez studentów oraz aplikantów zawodów prawniczych.

'Zaprezentowano w publikacji szereg interesujących wątków o charakterze praktycznym. Autor w sposób rzetelny analizuje problematykę rozmaitych kategorii akcji protestacyjnych. Wielokroć mają one przymiot wnikliwości, a formułowane poglądy będą niewątpliwie użyteczne dla osób uczestniczących bezpośrednio bądź pośrednio w rozmaitych rodzajach sporów zbiorowych'.

Prof. dr hab. Krzysztof W. Baran



Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

STRAJK I INNE RODZAJE AKCJI PROTESTACYJNYCH JAKO METODY ROZWIĄZYWANIA SPORÓW ZBIOROWYCH Janusz Żołyński Warszawa 2013 Stan prawny na 1 marca 2013 r. Recenzent Prof. dr hab. Krzysztof W. Baran Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Ewa Wysocka Opracowanie redakcyjne Agnieszka Bąk Łamanie Wolters Kluwer Polska Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSI(cid:141)(cid:257)KI © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2013 ISBN 978-83-264-4149-3 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Książkę dedykuję in memoriam moim dziadkom Franciszce i Karolowi Chodynieckim oraz dr. Januszowi Morylowi i Gustawowi Mogrskiemu Spis treści Wykaz skrótów / 11 Od autora / 15 Rozdział I Spór zbiorowy / 19 1. 2. Pojęcie sporu zbiorowego / 19 Przedmiot sporu zbiorowego / 27 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6. Spór zbiorowy a spór indywidualny / 44 Spór zbiorowy a obowiązywanie układu zbiorowego pracy lub innego porozumienia / 51 Spór zbiorowy w przypadku częściowego wypowiedzenia układu zbiorowego pracy / 64 Spór zbiorowy co do części żądań nieobjętych ustawą o rozwiązywaniu sporów zbiorowych / 65 Możliwość rozszerzenia sporu zbiorowego o nowe żądania / 67 Spór zbiorowy a przekształcenia własnościowe pracodawcy (prywatyzacja) oraz procesy restrukturyzacyjne / 77 Spór zbiorowy a zwolnienia grupowe / 81 Spór zakładowy i spór wielozakładowy / 84 3. 2.7. 2.8. Podmioty sporu zbiorowego / 87 3.1. Pojęcie pracodawcy / 88 3.1.1. Zmiana pracodawcy i jej wpływ na status prawny sporu zbiorowego i zakładową organizację związkową / 102 Zmiana pracodawcy a status prawny zakładowej organizacji związkowej / 103 3.1.2. 7 Spis treści 3.1.3. Zmiana pracodawcy i jej wpływ na spór zbiorowy / 110 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. Pojęcie strony pracowniczej / 114 Spór zbiorowy prowadzony przez związek zawodowy, który utracił uprawnienia zakładowej organizacji związkowej / 137 Powołanie związku zawodowego jedynie w celu przeprowadzenia sporu zbiorowego / 139 Status prawny związku zawodowego przystępującego do wszczętego sporu zbiorowego / 142 Rozdział II Porozumienia zawierane w trakcie trwania sporu zbiorowego / 144 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Uwagi wstępne / 144 Porozumienia zawierane pomiędzy związkami zawodowymi / 145 Porozumienia zawierane pomiędzy pracodawcami / 149 Porozumienia zawierane pomiędzy pracodawcą a związkiem zawodowym w trakcie trwania sporu zbiorowego / 152 Porozumienie o zawieszeniu sporu zbiorowego / 153 Charakter prawny porozumienia kończącego spór zbiorowy / 155 Podjęcie sporu zbiorowego uprzednio zakończonego podpisaniem porozumienia / 172 Dopuszczalność odstąpienia (wypowiedzenia) od zawartego porozumienia kończącego spór zbiorowy / 174 Skuteczność porozumień zawieranych przez nieuprawniony związek zawodowy / 177 Rozdział III Charakter prawny prawa do strajku / 180 Strajk jako pojęcie prawne / 180 Charakter prawny prawa do strajku w dokumentach prawa międzynarodowego / 199 Ograniczenia prawne dopuszczalności przeprowadzania strajku / 205 1. 2. 3. 8 Spis treści 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 3.6. Zakaz wywoływania strajków na stanowiskach pracy, urządzeniach i instalacjach, na których zaniechanie pracy zagraża życiu i zdrowiu ludzkiemu lub bezpieczeństwu państwa / 211 Zakaz organizowania strajków ze względu na miejsce zatrudnienia / 216 Zakaz organizowania strajków określanych jako „dzikie” / 219 Zakaz organizowania strajków politycznych / 221 Zakaz prowadzenia strajku z uwagi na ważny interes państwa / 227 Zakaz prowadzenia strajku głodowego / 228 Rozdział IV Typologia strajków (rodzaje strajków) / 231 1. 2. 3. 4. Strajk podstawowy (klasyczny) / 234 Strajk ostrzegawczy (prewencyjny) / 265 Strajk solidarnościowy / 271 Kryteria podziału strajków / 231 Strajki w systemie polskiego zbiorowego prawa pracy / 234 2.1. 2.2. 2.3. Rodzaje strajków nieregulowane przepisami ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych / 277 3.1. 3.2. 3.3. Strajk sporadyczny / 279 Strajk zorganizowany dla przeciwdziałania niezgodnym z prawem praktykom pracodawcy / 280 Strajk w obronie wolności i praw związkowych (strajk kompetencyjny) / 281 Strajk obrotowy / 283 3.4. Strajk przerywany / 284 3.5. Inne rodzaje strajków / 285 Strajk generalny / 285 4.1. Strajk perlisty / 286 4.2. Strajk czynny / 286 4.3. Strajk czarny / 287 4.4. Strajk absencyjny / 287 4.5. Strajk demonstracyjny / 288 4.6. Strajki terminowe i strajki bezterminowe / 289 4.7. 9 Spis treści Rozdział V Strajk okupacyjny / 290 1. 2. 3. 4. 1. 2. Uwagi wstępne / 290 Kryteria warunkujące dopuszczalność strajku okupacyjnego / 294 Obowiązki organizatorów strajku okupacyjnego / 302 Wnioski końcowe / 313 Rozdział VI Inne rodzaje pracowniczych akcji protestacyjnych / 326 Pozastrajkowe akcje protestacyjne / 326 Pracownicze akcje protestacyjne określane jako „strajk” / 345 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. Strajk włoski / 346 Strajk obstrukcyjny / 348 Strajk japoński / 349 Strajk tajny / 350 Rozdział VII Status prawny komitetu strajkowego / 358 1. 2. 3. 4. 5. 6. Uwagi wstępne / 358 Powołanie komitetu strajkowego / 359 Powołanie komitetu strajkowego przez komitet założycielski związku zawodowego / 363 Kompetencje komitetu strajkowego / 366 Komitet strajkowy w wypadku strajku ostrzegawczego i strajku solidarnościowego / 385 Odpowiedzialność prawna komitetu strajkowego / 386 6.1. 6.2. 6.3. Odpowiedzialność cywilna / 387 Odpowiedzialność karna / 395 Odpowiedzialność pracownicza / 396 Zakończenie / 407 Conclusion / 419 Bibliografia / 425 Wykaz aktów prawnych / 447 Wykaz orzecznictwa / 453 Wykaz skrótów Akty prawne Europejska Karta Społeczna z dnia 18 paź- dziernika 1961 r. (Dz. U. z 1999 r. Nr 8, poz. 67 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 94 z późn. zm.) ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks pracy (Dz. U. Nr 24, poz. 142 z późn. zm.) 11 EKS k.c. k.k. Konstytucja RP k.p. k.p.c. k.p.k. p.w.k.c. p.w.k.p. Wykaz skrótów u.o.d.o. ustawa o spor. zbior. ustawa o ZFŚS ustawa o zwol. grup. u.z.n.k. u.z.z. ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 101 poz. 926 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywa- niu sporów zbiorowych (Dz. U. Nr 55, poz. 236 z późn. zm.) ustawa z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 592 z późn. zm.) ustawa z dnia 13 marca 2003 r. o szczegól- nych zasadach rozwiązywania z pracownika- mi stosunków pracy z przyczyn niedotyczą- cych pracowników (Dz. U. Nr 90, poz. 844 z późn. zm.) ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalcza- niu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 z późn. zm.) Inne BHP DGP Dz. U. Dz. Urz. UE ETS GSP IPiSS KAS LEX bezpieczeństwo i higiena pracy Dziennik Gazeta Prawna Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej Europejski Trybunał Sprawiedliwości Gdańskie Studia Prawnicze Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Kolegium Arbitrażu Społecznego przy Sądzie Najwyższym System Informacji Prawnej LEX 12 MOP M.P.Pr. NP NSA OSNC OSNKW OSNP OSP OSPiKA OTK OTK-A PiM PiP PiZS ppoż. PS PUP RPEiS Sł. Prac. SN SO SR St. Cyw. St. Praw. TK Wykaz skrótów Międzynarodowa Organizacja Pracy Monitor Prawa Pracy Nowe Prawo Naczelny Sąd Administracyjny Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywil- na Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicz- nych Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Ar- bitrażowych Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A Prawo i Medycyna Państwo i Prawo Prawo i Zabezpieczenie Społeczne przeciwpożarowe Przegląd Sądowy Powiatowy Urząd Pracy Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologicz- ny Służba Pracownicza Sąd Najwyższy Sąd Okręgowy Sąd Rejonowy Studia Cywilistyczne Studia Prawnicze Trybunał Konstytucyjny 13 Wykaz skrótów UZP ZNUJ układ zbiorowy pracy Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskie- go 14 Od autora Konflikty społeczne są immanentną cechą społeczności ludzkiej. Przejawiają się one od zarania dziejów w różny sposób. Są to wojny, konflikty natury religijnej, gospodarczej, światopoglądowej, kulturowej itp. Konflikty te podlegają badaniom różnych gałęzi nauki, od historii, ekonomii, socjologii, psychologii, kulturoznawstwa, politologii poczy- nając, a kończąc na społecznej nauce Kościoła katolickiego. Jednym z przejawów konfliktów społecznych, który jest wynikiem industriali- zacji od końca XVIII wieku, jest spór zachodzący pomiędzy pracodaw- cami a pracownikami. Konflikt ten jest różnie określany i nazywany – zatarg zbiorowy, spór zbiorowy itp. Gałęzią nauki, która procesy te bada, analizuje, poszukuje ich genezy, a także poszukuje rozwiązań przeciwdziałających tym zjawiskom, jest prawo, a ściślej – szeroko ro- zumiane prawo pracy. Spór na linii pracownicy – pracodawca przechodzi różne etapy, fazy rozwoju. Są to etapy prowadzenia rozmów pomiędzy tymi uczestnikami (nazywane rokowaniami i mediacjami), które w wyniku nieosiągnięcia konsensusu mogą przerodzić się w najostrzejszą formę jego rozwiązywania, bezpośredniej konfrontacji, jaką jest przerwanie pracy przez pracowników i wywołanie strajku, a tym samym wyrządze- nie szeroko rozumianej szkody pracodawcy (szkody materialnej i nie- materialnej). Konsekwencje wywołania strajku są obopólne, nie ponosi ich wyłącznie pracodawca. W szerokim znaczeniu szkoda ta dotyczy także samych strajkujących, pozbawiając ich przez czas trwania strajku środków na własne utrzymanie (wynagrodzenia), a w przypadku dopro- wadzenia w wyniku strajku do likwidacji pracodawcy – także szeroko rozumianego społeczeństwa, co może potęgować konflikty społeczne. Konfliktowi temu polskie (i nie tylko) prawo pracy poświęciło przez wiele dziesiątków lat bardzo dużo opracowań zarówno teoretycznych (w tym wiele monografii), jak i praktycznych. Mimo tego problem 15 Od autora sporu zbiorowego i będącego jego wynikiem strajku cały czas wywołuje wiele wątpliwości natury interpretacyjnej. Zachodzące w trakcie sporu zbiorowego zjawiska mają bowiem charakter dynamiczny i często nie- przewidywalny. Nie sposób zatem wszystkie je ująć w ramy prawne, a tym samym na bieżąco dokonywać ich stosownej analizy i objąć ko- mentarzem. Jednym z takich zjawisk jawi się zagadnienie formy (posta- ci), sposobu prowadzenia strajku okupacyjnego. Dotyczy to także pro- blemu organu przygotowującego, proklamującego strajk, a następnie kierującego nim. Organ ten w literaturze określany jest mianem „komi- tetu strajkowego”. W tym miejscu należy zauważyć, że pomimo doniosłości proble- matyki strajku, w literaturze polskiej jest niewiele opracowań o charak- terze monograficznym, które odnosiłyby się w sposób szczególny do istoty strajku jako zjawiska społecznego i prawnego. Uzasadnione jest także stwierdzenie, że w zasadzie brak jest opracowań, który by zagad- nienie strajku poruszały także od strony praktycznej. Autor ma jednak świadomość, że próbując dokonać opisu i analizy tych zjawisk i insty- tucji, nie jest w stanie uczynić tego całościowo. Nie jest w stanie odpo- wiedzieć na wszystkie nasuwające się pytania i wątpliwości. Jest to zresztą zrozumiałe, gdyż życie społeczne cały czas podlega zmianom, rozwojowi i ewoluuje w różne kierunki i w różnych postaciach. Niemniej jednak opracowanie to jest próbą odpowiedzi na pewne zjawiska pod- noszone w doktrynie zbiorowego prawa pracy oraz na wiele nurtujących pracowników (w tym związki zawodowe) i pracodawców problemów prawnych, w oparciu o istniejące rozwiązania prawne, orzecznictwo sądowe, poglądy różnych autorów (w tym zagranicznych), a także własne spostrzeżenia piszącego. Opracowanie zostało podzielone tematycznie na części dotyczące pojęcia sporu zbiorowego, porozumień zawieranych w trakcie sporu zbiorowego, charakteru prawa do strajku, typologii strajków oraz innych pracowniczych akcji protestacyjnych. Autor dokonał także wyodrębnie- nia w poszczególnych rozdziałach problematyki strajku okupacyjnego oraz komitetu strajkowego, gdzie dokonano ich pogłębionej analizy. Jest to zamierzenie celowe, ponieważ instytucji strajku okupacyjnego w literaturze polskiej poświęcono dotychczas niewiele opracowań, przy czym czyniono to raczej na marginesie innych rozważań. Z kolei zagad- nienie komitetu strajkowego nie spotkało się w doktrynie z szerszym zainteresowaniem, a tym samym instytucja ta dotychczas nie doczekała 16 Od autora się stosownej i odrębnej pracy badawczej (zarówno od strony doktry- nalnej, jak i praktycznej) oraz właściwej analizy prawnej. Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że opracowanie to nie preten- duje do bycia monografią sensu stricto, bowiem to wymagałoby rozwa- żenia wielu ważnych aspektów (pominiętych lub jedynie zasygnalizo- wanych) oraz pogłębionej analizy doktrynalnej, a to z kolei wymagałoby znacznie szerszej objętości dzieła. Ponadto zamiarem autora było za- chowanie pewnej spójności i logiczności opracowania. Z pewnością nie uniknął on jednak pewnych niedoskonałości czy nieprecyzyjności, w tym także w formułowaniu poglądów i stawianych tez, jak również ułomności językowo-redakcyjnych. Autor pragnie podziękować wielu życzliwym osobom, które udzieliły mu wprost nieocenionej pomocy przy pisaniu niniejszej książki, czyniąc to bezinteresownie. Nie sposób wymienić wszystkie te osoby. Autor podziękowania swoje kieruje pod adresem recenzenta wydawniczego Pana Prof. dr. hab. Krzysztofa Wojciecha Barana, a także Pana dr. hab. Arkadiusza Sobczyka, który udzielił Autorowi wielu cennych spostrzeżeń i wskazówek. Szczególne podziękowania Autor kieruje pod adresem Pana dr. Bolesława Macieja Ćwiertniaka, który w sposób szczególny przyczynił się do ostatecznej redakcji tekstu. Lubin, marzec 2013 r. 17 Rozdział I Spór zbiorowy 1. Pojęcie sporu zbiorowego Spory na linii pracodawca – pracownik/pracownicy są nieodłączną częścią funkcjonowania obecnej cywilizacji przemysłowej. Szczególne znaczenie mają spory zbiorowe. Są one mianowicie interakcją praco- dawcy na żądania wysuwane przez pracowników lub sprzeciwem pra- cowników wobec działań pracodawcy. Mechanizmy prawne ich rozwią- zywania determinują tym samym poziom pokoju społecznego i w sposób pośredni rzutują na funkcjonowanie całego systemu społecz- no-gospodarczego. Konsekwencją tych sporów jest bowiem bunt pra- cowników przejawiający się niejednokrotnie w postaci strajków. Kon- flikty pomiędzy pracodawcami a pracownikami (oczywiście różnie określane i nieodnoszące się do obecnie obowiązujących rozwiązań prawnych) istniały od niepamiętnych czasów1. Zawsze polecający wy- konanie danej usługi swojemu podwładnemu dążył do jak najlepszego wykonania zadania przy minimalizacji wynagrodzenia za wykonaną czynność. Stąd powstawały konflikty indywidualne, które w ramach rozwoju szeroko rozumianych stosunków handlowo-przemysłowych przeradzały się w konflikty zbiorowe. Genezę współczesną sporu zbio- rowego należy traktować jako wynik niesprawiedliwości, nędzy mate- rialnej i krzywdy towarzyszącej ludziom pracy zaistniałych podczas drugiej rewolucji przemysłowej, np. bunt tkaczy w Lyonie z 1831 r., 1 Zalążków strajków we współczesnym rozumieniu można dopatrywać się już w późnym średniowieczu. W szczególności początek temu dał średniowieczny rozwój cechów i konflikty między starszyzną cechową a czeladnikami i uczniami. 19 Rozdział I. Spór zbiorowy okupiony ofiarą 600 istnień ludzkich2. Od tego momentu następuje na świecie (z wieloma trudnościami i oporami przed legalizacją prawa koalicji pracowniczej) proces instytucjonalizacji sporów powstałych w trakcie pracy. Odnosząc się do zatargów na linii pracodawca – pracownicy na gruncie prawa polskiego, należy wyraźnie zaznaczyć, że polskie doświad- czenia legislacyjne w zakresie rozwiązywania sporów zbiorowych są bardzo małe3. Wpływ na to miały między innymi względy historyczne i polityczne – zabory oraz krótki okres funkcjonowania odrodzonego państwa polskiego po I wojnie światowej i ścierające się ówcześnie różne opcje polityczne. W okresie międzywojennym4 problematyka sporów zbiorowych nie była ujęta w ramy jednego aktu prawnego, lecz regulowana była kilkoma aktami prawnymi, chodzi między innymi o przepisy: a) o załatwianiu zatargów zbiorowych pomiędzy pracodaw- cami i pracownikami rolnymi5, b) o zatargach zbiorowych między właścicielami nieruchomości miejskich a dozorcami domowymi6 czy c) o zatargach zbiorowych w przemyśle i handlu7. Sytuacja nie uległa większej zmianie po 1945 r. Po II wojnie światowej pierwszym aktem 2 W. Masewicz, Zatarg zbiorowy pracy, Biblioteczka Służby Pracowniczej, z. 75, Bydgoszcz 1994, s. 7–8. Autor ten opublikował tę samą pracę pod identycznym tytułem w tym samym roku w innym wydawnictwie w Poznaniu. 3 Szeroko na ten temat m.in. A.M. Świątkowski, Ustawa o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (w:) Zbiorowe prawo pracy. Komentarz, pod red. J. Wratnego, K. Walczaka, Warszawa 2009, s. 246–259. Zob. też J. Bloch, Kodeks pracy. Ustawy, rozporządzenia, dekrety, orzecznictwo, komentarz, Warszawa 1936, s. 555 i n. 4 Na temat rozwiązywania sporów zbiorowych w Polsce przed II wojną światową zob.: H. Sadokierski, Przepisy o załatwianiu zatargów między pracodawcami a pracowni- kami rolnymi. Komentarz, Warszawa 1936; J.G. Wengierow, Problemy rozjemstwa w zatargach zbiorowych, Warszawa 1938; czy B. Wertheim, Pojęcie i wolność strajku w świetle prawa, Warszawa 1933. 5 Ustawa z dnia 28 marca 1919 r. o załatwianiu zatargów zbiorowych pomiędzy pracodawcami a pracownikami rolnymi, Dz. U. Nr 29, poz. 251 oraz ustawa z dnia 1 sierpnia 1919 r. o załatwianiu zatargów zbiorowych pomiędzy pracodawcami a pracow- nikami rolnymi, tekst jedn.: Dz. U. z 1931 r. Nr 90, poz. 706 z późn. zm. 6 Ustawa z dnia 23 stycznia 1920 r. o rozszerzeniu działania przepisów ustawy z dnia 1 sierpnia 1919 r. o załatwianiu zatargów zbiorowych pomiędzy pracodawcami a pracow- nikami rolnymi (Dziennik Praw z 1919 r. Nr 65, poz. 394) na zatargi zbiorowe między właścicielami nieruchomości miejskich a dozorcami domowymi, Dz. U. Nr 8, poz. 53 z późn. zm. 7 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. o komisjach rozjemczych do załatwiania zatargów zbiorowych pomiędzy pracodawcami a pracownikami w przemyśle i handlu, Dz. U. Nr 82, poz. 604 z późn. zm. 20 1. Pojęcie sporu zbiorowego prawnym regulującym prawa i zasady postępowania odnoszące się do rozwiązywania sporów zbiorowych była dopiero ustawa z dnia 8 paź- dziernika 1982 r. o związkach zawodowych8. Należy w tym miejscu wyraźnie zaznaczyć, że faktycznie jednak dopiero zmiana ustrojowa i zmiana sytuacji społeczno-polityczno-gospodarczej, która miała miejsce po 1989 r., „wymusiła” opracowanie aktu prawnego, który w miarę „zbiorczy” sposób uregulował prezentowaną problematykę. Jest to obecnie obowiązująca ustawa z 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych9. Rozpatrując zagadnienie sporu zbiorowego10, należy mieć na uwadze, że jest to pojęcie stosunkowo nowe11 i składa się z trzech części składowych – zbiorowości, zatargu i jego związku z pracą. Jest odbiciem pojęcia zatargu zbiorowego, konfliktu przemysłowego (ang. industrial conflict) czy konfliktu socjalnego (niem. Socjale Konflikt) (szeroko na temat społeczno-ekonomicznych przyczyn sporów zbiorowych wypo- wiedział się między innymi W. Masewicz)12. Jak już wcześniej wspo- mniano, we wzajemnych relacjach między pracodawcami i pracowni- kami niejednokrotnie dochodzi do różnego rodzaju zatargów, konflik- tów i sporów. Są to konflikty mające wymiar jednostkowy (indywidu- alny), jak i konflikty dotyczące większej zbiorowości pracowników (konflikty zbiorowe). Stąd w rozumieniu przepisów prawa pracy spory te możemy podzielić na spory indywidualne i spory zbiorowe (grupo- we)13. 8 Tekst jedn.: Dz. U. z 1985 r. Nr 54, poz. 277 z późn. zm. 9 Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych, Dz. U. Nr 55, poz. 236 z późn. zm. 10 W słowniku terminów polskiego prawa pracy określenie „spór zbiorowy” wystę- puje od uchwalenia ustawy o związkach zawodowych z 1982 r., A. Świątkowski, Spory zbiorowe, PiZS 1987, nr 8, s. 8. 11 Należy zauważyć, że termin „zbiorowe prawo pracy” pojawiał się już w materiałach Delegatury Rządu RP na Kraj, Departamentu Pracy i Opieki Społecznej, przygotowującej między innymi tezy pt. „Zbiorowe prawo pracy i rozjemstwo”, W. Szubert, Problemy pracy w koncepcjach programowych Delegatury Rządu na Kraj (1941–1945), Łódź 2012, s. 103 i n. 12 W. Masewicz, Zatarg zbiorowy..., s. 7–29; czy tenże, Strajk. Studium prawno-so- cjologiczne, Warszawa 1986. 13 Niektórzy autorzy wyróżniają wśród sporów zbiorowych konflikty organizacyjne. Rozróżnienie to jest wynikiem rodzaju zaangażowania podmiotów. Zdaniem J. Jończyka spór zbiorowy jest konfliktem między pracownikiem a pracodawcą, natomiast konflikt organizacyjny jest to spór pomiędzy pracownikami a związkami zawodowymi; na ten temat J. Jończyk, Zbiorowe prawo pracy, Wrocław 1983, s. 144 i n.; tenże, Prawo pracy, 21 Rozdział I. Spór zbiorowy Spory indywidualne w teoretycznym ujęciu są to spory wynikające z różnicy stanowisk pracownika i pracodawcy co do treści uprawnień lub obowiązków stron objętych stosunkiem pracy. Spór taki może być rozstrzygnięty polubownie bezpośrednio pomiędzy pracownikiem i pracodawcą lub poprzez wkroczenie organu zewnętrznego – poprzez wydanie stosownego orzeczenia sądowego14. Spór zbiorowy jest niewątpliwie kategorią prawną odrębną od sporu indywidualnego, ponieważ charakteryzuje się innymi właściwo- ściami i elementami. Jest to konflikt „na większą skalę”. Jest sporem na linii pracownicy (a więc występuje zbiorowość, kolektyw) – pracodawca i dotyczy warunków pracy, płacy, świadczeń socjalnych oraz praw i wolności związkowych i jak każdy inny spór jest przejawem realnie istniejącego konfliktu, a więc jest kategorią socjologiczną15. Powstaje on z dążenia do uzyskania korzystniejszych uprawnień przez pracow- ników16. Jak zauważył Z. Masternak, spór zbiorowy ma niejako dwie płaszczyzny: płaszczyznę faktyczną i płaszczyznę prawną. Z tego też względu „realne stosunki zachodzące w faktycznej płaszczyźnie sporu zbiorowego są niekiedy w tych sporach na tyle silne, że uniemożliwiają realizację przepisów prawnych, którym poddany jest spór”. Dokonując zatem analizy prawnych aspektów sporu zbiorowego, należy zdawać sobie z tego sprawę, gdyż faktyczny przebieg sporu zbiorowego często Warszawa 1995, s. 229–235; czy W. Sanetra, Prawo pracy. Zarys wykładu, t. 1, Białystok 1994, s. 339–342. 14 Zob.: K.W. Baran, Procesowe prawo pracy, Kraków 2003; tenże, Postępowanie w sprawach z zakresu prawa pracy z kazusami, Gdańsk–Kraków 1999; L. Florek, Ochrona praw i interesów pracownika, Warszawa 1990. 15 Na temat problematyki pojęcia sporu zbiorowego zob. m.in.: K.W. Baran, Spór indywidualny a spór zbiorowy w prawie pracy (w:) Zbiorowe prawo pracy w społecznej gospodarce rynkowej, pod red. G. Goździewicza, Toruń 2000; tenże, Zbiorowe prawo pracy. Komentarz, wyd. 2, Warszawa 2010; tenże, Zbiorowe prawo pracy, Kraków 2002; B. Cudowski, Spory zbiorowe w polskim prawie pracy, Białystok 1998; H. Lewandowski, Spory zbiorowe pracy. Pojęcie, przedmiot i strony sporu zbiorowego, Studia z zakresu prawa pracy i polityki społecznej, pod red. A. Świątkowskiego, Kraków 1997/1998; tenże, Ustawa o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (w:) Prawo pracy, t. 3, pod red. Z. Salwy, Warszawa 1998; A.M. Świątkowski, Ustawa o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (w:) Zbiorowe prawo pracy. Komentarz, pod red. J. Wratnego, K. Walczaka, Warszawa 2009; tenże, Spory zbiorowe, cz. 1 i 2, PiZS 1987, nr 8 i 9; tenże, Rozwiązywanie sporów zbioro- wych pracy, Studia z zakresu prawa i polityki społecznej, pod red. A. Świątkowskiego, Kraków 1994; czy W. Masewicz, Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych. Komentarz, Warszawa 1992. 16 R. Jurkowski, Negocjacje zbiorowe: kiedy, o czym i jak rozmawia pracodawca z przedstawicielstwem pracowników, Warszawa 2000, s. 348. 22 1. Pojęcie sporu zbiorowego odbiega od jego modelu wynikającego z przepisów prawnych. „Doko- nując oceny prawnej można wręcz powiedzieć, że uczestnicy sporów zbiorowych stosunkowo często nie przestrzegają prawa”17. Składa się na to wiele czynników. Jedyną rzeczą, która łączy spór indywidualny i spór zbiorowy, jest drugi podmiot tego konfliktu – jest nim zawsze pracodawca. Z teoretycznego punktu widzenia spory zbiorowe dzielą się na spory o prawo (np. o realizację przez pracodawcę obowiązków wynika- jących z ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych)18 oraz spory o interesy (np. o wypłatę przez pracodawcę odsetek za zaległości od niedokonanych wpłat na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych). Jak wskazano na powyższych przykładach, rozróżnienie sporu o prawa i interesy nie zawsze jest jednak proste. Stanowisko moje wynika także z faktu, że, po pierwsze – ustawa o rozwiązywaniu sporów zbiorowych w art. 1 nie używa terminu „prawa” ani „interes”. Należy jednakże za- uważyć, że wzmianka, iż spór zbiorowy jest sporem o interesy pracow- nicze, została zawarta w ustawie o związkach zawodowych – w art. 3719. Po drugie – pojęcie interesu kojarzy się z szeroko rozumianymi korzy- ściami, a nie ze stratą. Nie jest ponadto terminem prawnym. Jest to termin ekonomiczny, którym w różnych konfiguracjach posługują się również nauki społeczne20. Pojęcie interesu tłumaczone jest zazwyczaj przez pryzmat potrzeby, dążenia czy motywu. Po trzecie – pojęcie sporu o interes w doktrynie prawa pracy nie jest w zasadzie zdefinio- wane21. Ponadto samo pojęcie interesów pracowniczych nie ma także 17 Z. Masternak, Spory zbiorowe (w:) Z. Kubot, T. Kuczyński, Z. Masternak, H. Szurgacz, Prawo pracy. Zarys wykładu, Warszawa 2005, s. 377. 18 Ustawa z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 592 z późn. zm. 19 Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 z późn. zm. 20 Zob.: W. Masewicz, Zbiorowy spór pracy w polskim ustawodawstwie i w praktyce, RPEiS 1988, z. 4, s. 118–119; L. Florek, Ochrona praw i interesów pracownika, Warszawa 1990, s. 126 i n. 21 W. Masewicz, Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbioro- wych..., s. 6. 23 Rozdział I. Spór zbiorowy ustalonej definicji ustawowej22. Po czwarte23 – część doktryny uznaje szerokie rozumienie pojęcia sporów zbiorowych, przez które rozumie zarówno spory o interesy, jak i spory o prawa24, a część zawęża je wy- łącznie do sporów o interesy25. Pomimo tych wątpliwości i braku zdefiniowania pojęcia sporu o interes można jednak uznać, że sformułowanie to oznaczać będzie zainteresowanie pracowników odmiennym ukształtowaniem ich pozycji, często połączone z koniecznością zmiany wewnętrznych aktów praw- nych (układu zbiorowego pracy, szeroko rozumianych regulaminów wynagradzania itp.)26. Pracownicy dążą do osiągnięcia szeroko rozu- mianych korzyści, pożytków, efektów związanych z pozostawaniem w stosunku pracy u danego pracodawcy i niekoniecznie związanych z bezpośrednim świadczeniem pracy (np. uzyskanie prawa do wszelkich świadczeń chorobowych w wymiarze 100 wynagrodzenia już od pierwszego dnia niezdolności do pracy czy praw związanych z przej- ściem i pozostawaniem na emeryturze – uzyskanie wyższej odprawy emerytalnej, zachowanie praw do deputatów, które posiadali jako pra- cownicy, a także uzyskanie obniżonej odpłatności za korzystanie z obiektów wypoczynkowych). Sporem o interesy będzie także ochrona przed zmniejszeniem ich uprawnień (np. w sytuacjach kryzysowych), czyli zachowanie status quo lub tylko ich nieznaczne ograniczenie. Spory o interesy będą zatem sporami o charakterze ofensywnym lub defensywnym27. Pracownicy będą tym samym dążyli do zmiany szeroko rozumianych podstaw prawnych tworzących i w trakcie trwania 22 A.M. Świątkowski, Ustawa o rozwiązywaniu sporów..., s. 272 czy B. Cudowski, Spory zbiorowe w polskim prawie..., s. 24. 23 Na temat sporów o prawa i sporów o interesy zob. m.in.: H. Lewandowski, Spory zbiorowe pracy. Pojęcie, przedmiot i strony..., s. 128 i n. czy B. Cudowski, Spory zbiorowe w polskim prawie..., s. 24–33. 24 Tak np.: G. Goździewicz, Spory zbiorowe. Strajk (Komentarz do ustawy z dnia 23 maja 1991 r.), Toruń 1991, s. 8–9; A. Świątkowski, Rozwiązywanie sporów zbiorowych..., s. 293; J. Jończyk, Prawo pracy, Warszawa 1995, s. 236; czy H. Lewandowski, Ustawa o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (w:) Prawo pracy, t. 3, pod red. Z. Salwy, Warszawa 1998, s. III/E/151; oraz tenże, Spory zbiorowe pracy..., s. 130. 25 Na przykład: W. Masewicz, Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych..., s. 6–7; Z. Salwa, Nowa regulacja rozwiązywania sporów zbiorowych, PiZS 1991, nr 8–9, s. 5; B. Cudowski, Pojęcie i przedmiot sporu zbiorowego, PiZS 1995, nr 11, s. 33–34; czy K. Kolasiński, Prawo pracy znowelizowane, Toruń 1996, s. 251. 26 Na temat ochrony interesów pracowniczych zob. m.in. L. Florek, Ochrona praw i interesów pracownika, Warszawa 1990. 27 Szerzej zob. H. Lewandowski, Ustawa o rozwiązywaniu sporów..., s. III/E/152 i n. 24 1. Pojęcie sporu zbiorowego stosunku pracy kształtujących ten stosunek warunków wynikających z umów o pracę, regulaminów ZFŚS, regulaminów wynagradzania (premiowania, nagród) czy układów zbiorowych pracy, lub ich za- chowania. Spory o interesy w rozumieniu cywilistycznym są zatem sporami o ukształtowanie prawa. Z kolei za spory o prawa możemy uznać konflikty na tle wykładni lub zastosowania określonych przepisów (rozbieżności co do stosowania prawa). Stąd spory te nie są częstym zjawiskiem i niewątpliwie nie mają takiego ciężaru gatunkowego jak spory zbiorowe o interesy28. Spory zbiorowe mogą również dotyczyć szeroko rozumianych in- teresów pracowniczych, jak i stosowania bądź wykładni norm prawnych w przedmiocie praw i wolności zbiorowych29. W życiu społeczno-go- spodarczym zaistnieć mogą również spory zbiorowe o charakterze „mieszanym” – spór o prawo łączony ze sporem o interesy, np. sporem o prawo jest spór o realizację obowiązków pracodawcy wynikających z ustawy o ZFŚS, a sporem o interesy jest żądanie od pracodawcy wpłaty zaległych odsetek na fundusz socjalny30. Jak już wspomniałem, materia sporu zbiorowego dotyczy określonej zbiorowości, „interesów większej” grupy pracowników, a więc prawa i interesy stanowiące podstawę sporu zbiorowego powinny mieć cha- rakter kolektywny, czyli dotyczyć szerszej grupy pracowników (z reguły całej lub części załogi zakładu pracy). Zbiorowość łączy zatem wspólny cel, wspólne dobro, które jest przedmiotem żądania. Spór zbiorowy od sporu indywidualnego odróżnia więc liczba „mnoga”. Stroną sporu zbiorowego nie może być pracownik jako jed- nostka i tak samo pracownik jako jednostka nie może inicjować sporu zbiorowego (nie mieszczą się w ramach sporu zbiorowego żądania przywrócenia do pracy indywidualnego pracownika, z wyjątkiem przypadku, gdy pracodawca rozwiązał stosunek pracy z prowadzącym spór zbiorowy działaczem związkowym, o czym będzie mowa w dalszej części opracowania). Przepisy jednak nie wskazują, jaka liczba pracow- ników uznana zostanie już za „zbiorowość”, co spowoduje, że powstały konflikt może przybrać charakter sporu zbiorowego w świetle prawa 28 H. Lewandowski, Spory zbiorowe pracy. Pojęcie, przedmiot i strony..., s. 129. 29 B. Skulimowska, Procedury pojednawstwa i rozjemstwa w zatargach zbiorowych (studium porównawcze), t. 2, Warszawa 1982, s. 7. 30 Uzasadnienie do postanowienia KAS z dnia 17 października 1996 r., KAS 2/96, OSNP 1997, nr 10, poz. 180, z glosą B. Cudowskiego. 25 Rozdział I. Spór zbiorowy pracy (notabene nie czynią tego także przepisy o sporach zbiorowych obowiązujące w innych krajach)31. Słusznie zauważa W. Masewicz32, że „zbiorowy” charakter sporu nie może być określony wskaźnikami ilościowymi, gdyż w małych liczebnie zakładach pracy „zbiorowy” charakter może mieć spór dotyczący na przykład pięciu pracowników. Ponadto należy wyraźnie zaznaczyć, że praktyka prowadzenia sporów zbiorowych w Polsce powoduje, że wysuwane żądania z reguły mają charakter ekonomiczny (żądanie podwyżki wynagrodzeń, skróce- nia czasu pracy) lub socjalny (budowa własnego ośrodka wypoczynko- wego, zapewnienie bezpłatnego leczenia sanatoryjnego). Żądania eko- nomiczne są to żądania dotyczące ustanowienia nowych warunków płacy lub pracy, które z mocy art. 262 § 2 pkt 1 k.p. nie podlegają kogni- cji sądów pracy. Z kolei żądania socjalne z uwagi na swoją istotę nie mają charakteru roszczeniowego i nie mogą być dochodzone na drodze sądowej w trybie indywidualnego powództwa pracowniczego. Podsumowując tę część rozważań, należy uznać, że pojęcie sporu zbiorowego winno być rozpatrywane w trzech kategoriach: 1) podmiotowej – określającej, kto może być stroną sporu zbiorowego, 2) przedmiotowej – określającej, czego może dotyczyć spór zbiorowy, 3) czasowej – wyznaczającej moment powstania sporu zbiorowego. Wskazane powyżej kategorie mają istotne znaczenie dla powstania, a następnie rozwoju sporu zbiorowego. Składają się one bowiem na definicję sporu zbiorowego i decydują o tym, czy wszczęty protest załogi jest sporem w rozumieniu ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych, a więc czy jest sporem legalnym. Niespełnienie jednego z tych warunków skutkuje nielegalnością pracowniczej akcji protestacyjnej. W tym też względzie na gruncie ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych nieodzowne jest zwrócenie uwagi, że w doktrynie prawa pracy niektórzy autorzy wyróżniają dwa rodzaje likwidowania zbiorowych sporów pracy, tj. metodę ireniczną33 i nieireniczną. Według metody irenicznej likwidowanie sporu sprowadza się do pokojowego jego rozwiązywania, bez uciekania się do użycia przymusu, w szczególności ekonomicznego bądź organizacyjnego. Zalicza się do tego rokowania, mediacje i arbitraż. 31 H. Lewandowski, Ustawa o rozwiązywaniu sporów..., s. III/E/148. 32 W. Masewicz, Rokowania oraz spory zbiorowe pracy, Biblioteczka Pracownicza, poradnik nr 26, Warszawa 1993, s. 33. 33 Przymiotnik „ireniczny” pochodzi od greckiego słowa eirene, co oznacza „pokój”. 26 2. Przedmiot sporu zbiorowego Z kolei metoda nieireniczna sprowadza się do użycia przymusu ekono- micznego, organizacyjnego bądź psychologicznego wywieranego na partnera socjalnego w celu uzyskania zgody na stawiane w sporze żąda- nia. Do tej metody zalicza się strajk i inne akcje protestacyjne34. 2. Przedmiot sporu zbiorowego Zakres przedmiotowy sporu zbiorowego – czyli katalog dóbr (wartości), których spór zbiorowy może dotyczyć – określony został w art. 1 ustawy o spor. zbior. W doktrynie zbiorowego prawa pracy formułuje się na podstawie tego pogląd, że podstawową treścią sporu zbiorowego jest ustanowienie prawa lub zmiana prawa już istniejącego35. Zgodnie z przywołanym powyżej artykułem ustawy o rozwiązywa- niu sporów zbiorowych spór zbiorowy może dotyczyć wyłącznie czte- rech zagadnień: a) warunków pracy, b) warunków płacy, c) świadczeń socjalnych, d) praw i wolności pracowników lub innych grup, którym przysługuje prawo zrzeszania się w związkach zawodowych. W tym miejscu szczególnego podkreślenia wymaga fakt, że zamiesz- czony w ustawie katalog dóbr, które mogą być przedmiotem sporu zbiorowego, ma charakter enumeratywny, przy czym, co także wymaga wyraźnego zaznaczenia, przedmiot sporu zbiorowego został zakreślony ogólnie, przy użyciu zwrotów niedookreślonych i nieostrych. Jak zauwa- żono w doktrynie, określenie przedmiotu sporu jest niewystarczające. Ustawa o rozwiązywaniu sporów zbiorowych w art. 1 zawiera tylko kategorie spraw, których spór może dotyczyć, a tym samym nie zawiera żadnego wskazania dotyczącego rodzaju żądań, jakie mogą poprzez 34 K.W. Baran, Zbiorowe prawo pracy, Kraków 2002, s. 266. 35 G. Goździewicz, Z. Myszka, J. Piątkowski, Uprawnienia związków zawodowych w stosunkach pracy (ustawy związkowe z dnia 23 maja 1991 r.), Gdańsk 1991, s. 183. W najnowszej literaturze na temat przedmiotu sporu zbiorowego zob.: B. Cudowski, Przedmiot i strony zakładowego sporu zbiorowego pracy (w:) Związkowe przedstawicielstwo pracowników zakładu pracy, pod red. Z. Hajna, Warszawa 2012; A.M. Świątkowski, Ustawa o rozwiązywaniu sporów...; K.W. Baran, Zbiorowe prawo pracy..., 2010; czy M. Kurzynoga, Warunki legalności strajku, Warszawa 2011. 27 Rozdział I. Spór zbiorowy formułowanie ich przez stronę pracowniczą być przedmiotem żądań. „W przepisie tym nie znajdujemy odpowiedzi na pytanie, co może być treścią żądań, z czym łączy się dylemat, czy spory zbiorowe są sporami o interesy, czy także sporami o prawa”36. Stąd w praktyce bardzo często występują między związkami zawodowymi a pracodawcą rozbieżności, kontrowersje, trudności interpretacyjne, a tym samym liczne wątpliwoś- ci i niejasności, czy zgłaszane żądania mieszczą się w przedmiocie sporu zbiorowego. W tym też zakresie Komitet Wolności Związkowej MOP wyraźnie opowiada się za niedopuszczalnością organizowania strajków (a więc i wszczynania sporów zbiorowych – J.Ż.) dla poparcia roszczeń, które wynikają z odmiennej interpretacji obowiązujących przepisów prawa pracy37. Pomimo tego należy kategorycznie stwierdzić, że spory niemieszczące się w zakresie definicji sporu zbiorowego nie są spo- rami w rozumieniu ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych38. Niedopuszczalne jest zatem ich rozwiązywanie w oparciu o przepisy cyt. ustawy. Dlatego wszelkie akcje protestacyjne dotyczące np.: reorga- nizacji pracodawcy (przedsiębiorstwa), jego rozwoju, strategii, prze- kształceń własnościowych, sposobu zarządzania tym podmiotem, wy- boru władz, które w imieniu pracodawcy zarządzają zakładem, nie mogą być poddane pod spór zbiorowy w świetle przepisów ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych39. Można w tym miejscu postawić tezę, że ustawodawca ustanowił zamknięty katalog dozwolonych przez prawo przyczyn wszczęcia legalnego sporu zbiorowego, które to przy- czyny mogą być następnie podstawą strajku lub innej akcji protestacyj- nej40. 36 H. Lewandowski, Ustawa o rozwiązywaniu sporów..., s. III/E/148. 37 A.M. Świątkowski, Ustawa o rozwiązywaniu sporów..., s. 382. 38 Podobne stanowisko w literaturze zajmuje się m.in. H. Lewandowski, który roz- patrując zagadnienie strajku politycznego, uznaje, że brak któregokolwiek z wymienionych elementów definicji ustawowej sporu powoduje, że w odróżnieniu od legalnego lub nie- legalnego strajku, zaistniały konflikt nie jest sporem zbiorowym w rozumieniu ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych, H. Lewandowski, Spory zbiorowe pracy. Pojęcie, przedmiot i strony..., s. 135–136. 39 Na ten temat zob. pkt 2.6. Spór zbiorowy a przekształcenia własnościowe praco- dawcy (prywatyzacja) oraz procesy restrukturyzacyjne. 40 Przykłady spraw rozstrzyganych przez kolegia arbitrażu społecznego dotyczących przedmiotu sporu zbiorowego przywołał A. Rycak, Praktyka arbitrażu społecznego w zbiorowych sporach pracy w Polsce (w:) Arbitraż i mediacja w prawie pracy. Doświad- czenia amerykańskie i polskie, pod red. G. Goździewicza, Lublin 2005, s. 137–138. 28 2. Przedmiot sporu zbiorowego Warunki pracy Ustawa o rozwiązywaniu sporów zbiorowych, a także inne przepisy prawa pracy nie precyzują pojęcia warunków pracy41. Pojęcie to ma charakter okazjonalny i odnosi się do różnych aspektów pracy, takich jak: techniczno-organizacyjne, zarobkowe, higieniczno-sanitarne, so- cjalne itp. Terminu tego używają jednak różne przepisy prawa pracy, nadając mu „indywidualną” treść odpowiednią do materii, którą nor- mują (np. art. 42 k.p.). Stąd pojęcie to może być rozumiane rozmaicie. W doktrynie prawa pracy przyjmuje się: • węższe ich rozumienie – jako warunki, w których praca jest wyko- nywana (okoliczności świadczenia pracy), • szersze rozumienie – jako wszelkie warunki, w jakich praca jest wykonywana, w tym również warunki specyficzne ze względu na właściwości danej gałęzi pracy, zawodu, regionu czy zakładu pracy42. Według tego rozumienia obejmuje ono także istotne warunki treści stosunku pracy43. Na tym tle występuje na przykład problem z za- kwalifikowaniem do warunków umowy o pracę, a tym samym z zakwalifikowaniem do warunków pracy rodzaju umów o pracę (umowy terminowe i bezterminowe)44. Pomimo braku definicji ustawowych w tym zakresie opowiadam się za szerokim ujęciem warunków pracy, a tym samym przyjmuję, że są to wszelkie kwestie o charakterze zarówno technicznym, organiza- cyjnym, jak i socjalnym, odnoszące się do miejsca, w którym pracownicy świadczą pracę45. Argumentacją przemawiającą za szerokim ujęciem „warunków pracy” jest to, że bardzo wąska interpretacja w sposób 41 Zdaniem W. Masewicza zwrot „warunki pracy” może być odnoszony do różnych aspektów pracy, zob. W. Masewicz, Ustawa o związkach zawodowych, ustawa o rozwią- zywaniu sporów zbiorowych, Warszawa 1998, s. 142. 42 G. Goździewicz, Układy zbiorowe pracy. Komentarz, Bydgoszcz 1994, s. 29. 43 A.M. Świątkowski, Ustawa o rozwiązywaniu sporów..., s. 276–278. 44 Odmienne poglądy prezentują: T. Zieliński, Wypowiedzenie warunków umowy o pracę według kodeksu pracy, NP 1975, nr 5, s. 642; W. Piotrowski, Rozwiązanie stosunku pracy (w:) Studia nad kodeksem pracy, Poznań 1975, s. 79; oraz T. Bińczycka-Majewska, Zmiana treści umownego stosunku pracy, Warszawa 1985, s. 61. 45 Za szerokim ujęciem warunków pracy opowiadają się także m.in.: G. Goździewicz, Spory zbiorowe. Strajk..., s. 9; W. Masewicz, Ustawa o związkach, ustawa o rozwiązywaniu sporów..., s. 8; czy I. Boruta, Z. Góral, Z. Hajn, Komentarz do ustaw o: związkach zawo- dowych, organizacjach pracodawców, zbiorowych sporach pracy, Łódź 1992, s. 103. 29 Rozdział I. Spór zbiorowy znaczący ograniczyłaby pracownikom możliwość legalnej walki – w oparciu o określone procedury ustawowe – o własne prawa (z reguły o szeroko rozumianym charakterze socjalnym) lub ich ochronę. Z tego też względu przez warunki pracy należy rozumieć takie czynniki, jak: 1) środowisko pracy (praca świadczona w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze), 2) organizacja pracy (oczywiście nie wszystkie aspekty, gdyż np. kwestia samych rozkładów czasu pracy budziłaby już wątpli- wości), 3) warunki BHP i ppoż. (np. warunki wykonywania pracy z uwagi na zagrożenie bezpieczeństwa dla życia i zdrowia pracowników z uwagi na występowanie wysokiej szkodliwości środków i mate- riałów stosowanych w procesie pracy)46, 4) wyposażenie zakładu pracy (w części mającej wpływ na warunki pracy), 5) infrastruktura społeczna w zakładzie, 6) dostępność do służby zdrowia, 7) dostępność do środków komunikacji (dojazdy do pracy); rozu- miem przez to, że w przypadku trudności komunikacyjnych i ze względu na specyfikę lokalizacji zakładu pracy pracodawca jest zobowiązany do zorganizowania tzw. przewozów pracowniczych, 8) stan techniczny uzbrojenia pracy, 9) możliwość podnoszenia kwalifikacji i szkoleń, 10) zagadnienia związane z czasem pracy, urlopami, ochroną trwałości zatrudnienia, równym traktowaniem w zatrudnieniu, przeciwdzia- łaniem mobbingowi, 11) zmiany rodzajów umów o pracę zawartych z grupą pracowników, 12) kryteria oceny pracownika i wyników jego pracy, 13) stosunki społeczne zachodzące w procesie pracy, a zwłaszcza sto- sunki między przełożonymi i podwładnymi47. W literaturze za przedmiot żądań strajkujących (a więc i za przed- miot sporu zbiorowego) związanych z warunkami pracy niektórzy au- torzy uznają także przenoszenie pracowników do firm zewnętrznych (tzw. outsourcing), zawarcie umów o pracę z grupą pracowników czy 46 H. Lewandowski, Ustawa o rozwiązywaniu sporów..., s. III/E/155. 47 W. Masewicz, Rokowania oraz spory zbiorowe..., s. 22. 30 2. Przedmiot sporu zbiorowego zatrudnienie większej liczby osób48. Z tego też względu w rachubę wchodzą nie tylko kwestie organizacyjne, ochronne, techniczne, ale również normatywne. Niemniej jednak postulaty w sporze zbiorowym zazwyczaj zmierzają do korzystniejszego ukształtowania warunków zatrudnienia49. Wyrażam odmienny pogląd w zakresie możliwości wszczynania sporu, a następnie strajku na tle dokonywania zmian strukturalnych u pracodawcy. Dlatego spór zbiorowy mający za podstawę sam outsour- cing, tj. zakazanie pracodawcy jego przeprowadzenia, uważam za niedopuszczalny. Stanowisko swoje uzasadniam tym, że outsourcing związany jest z reguły z tzw. decyzjami zarządczymi, często dotyczącymi zmian o charakterze strategicznym, reorganizującym przedsiębiorstwo, jego rozwoju, na które to decyzje związki zawodowe nie powinny wpływać. Uznając, że outsourcing (jeszcze raz podkreślam – sam out- sourcing) może być podstawą sporu zbiorowego, tym samym należałoby uznać, iż podstawą sporu zbiorowego mogłyby być przekształcenia własnościowe po stronie pracodawcy czy też zbycie wydzielonej części przedsiębiorstwa, gdyż nowy pracodawca (właściciel) mógłby próbować wpłynąć na niekorzystną dla pracowników szeroko rozumianą zmianę warunków pracy. Stąd a priori zakładano by, że zmiany te są niekorzyst- ne dla pracowników. Ten sposób wykładni ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych i takie rozumowanie jej przepisów uważam za niedopuszczalne i łamiące konstytucyjną zasadę wolności gospodarczej. Pomimo że spór mający za podstawę sam outsourcing uważam za nie- dopuszczalny, niemniej jednak stoję na stanowisku, iż przedmiotem sporu zbiorowego mogą być bezpośrednie dla pracowników skutki, jakie on wywołuje. Dlatego przedmiotem sporu zbiorowego nie może być zakazanie pracodawcy przeprowadzenia procesu outsourcingu, lecz negocjowane przez związki zawodowe warunki, na jakich pracow- nicy przechodzą do innego pracodawcy (zakaz obniżania wynagrodzenia czy rozwiązania stosunku pracy z przekazywanymi pracownikami przez pewien „okres ochronny”). 48 M. Kurzynoga, Warunki legalności..., s. 151. 49 W najnowszej literaturze szerzej powyższym zagadnieniem zajmuje się m.in. M. Kurzynoga, która przywołuje z praktyki przykłady sporów zbiorowych wszczynanych przez związki zawodowe na tle warunków pracy, tamże, s. 148–152. 31 Rozdział I. Spór zbiorowy Warunki płacy Termin „płaca” jest pojęciem ekonomicznym, mimo to używa się go powszechnie w przepisach i nauce prawa pracy. Równie powszechnie używa się terminu „warunki płacy”, choć nie zostały one jednak zdefi- niowane w ustawie o rozwiązywaniu sporów zbiorowych. W ogóle za- gadnienie warunków płacy budzi wątpliwości, które sprowadzają się do pytań: • czy pojęcie płacy jest równoznaczne z pojęciem wynagrodzenia, • oraz o zasadność wszczynania sporów u pracodawców, którzy nie mają wpływu na ilość środków przeznaczonych na wynagrodzenia (tzw. sfera budżetowa). Na występujące w tym względzie wątpliwości zwrócił uwagę w lite- raturze między innymi B. Cudowski50. Wynagrodzenie za pracę jest mianowicie obligatoryjnym świadczeniem pracodawcy, które jest wy- płacane odpowiednio do rodzaju i ilości pracy pracownika, według z góry ustalonych stawek51. Nie wchodzą w zakres tego pojęcia więc takie świadczenia pieniężne, jak wypłaty za czas niewykonywania pracy, wypłaty kompensacyjne, świadczenia odszkodowawcze, odprawy po- śmiertne i nagrody52. Nie jest również zaliczane do wynagrodzenia za pracę wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy53. Z tego też względu autor ten formułuje pogląd, że świadczenia niewchodzące w skład wynagrodzenia nie mogą być przedmiotem sporu zbiorowego. Możliwość taką jednak dopuszcza, jeżeli dane świadczenia można by zakwalifikować do warunków pracy. Konkluduje to stwierdzeniem, że: „Trudno jednak o taką kwalifikację w przypadku świadczeń odszkodo- wawczych czy odpraw pośmiertnych. Świadczenia tego rodzaju mogą stać się przedmiotem sporu zbiorowego, ale tylko wtedy, gdy są okreś- lone w układzie zbiorowym pracy”54. Autor ten zauważa (czynią to zresztą także licznie inni autorzy) również ograniczenia sporów zbiorowych na tle płacowym u pracodaw- 50 B. Cudowski, Pojęcie i przedmiot sporu..., s. 37–39. 51 Szerzej M. Seweryński, Wynagrodzenie za pracę, Warszawa 1981. 52 Z. Salwa, Prawo pracy, Olsztyn 1994, s. 203–204. 53 Uchwała 7 sędziów SN z dnia 23 lutego 1993 r., I PZP 37/92, OSNC 1993, nr 7–8, 54 B. Cudowski, Pojęcie i przedmiot sporu..., s. 38. poz. 119. 32 2. Przedmiot sporu zbiorowego ców sfery budżetowej. Uznaje on mianowicie, że prowadzenie sporu zbiorowego z takim pracodawcą jest bezcelowe, ponieważ płace są re- gulowane przepisami, których zmiana nie leży w gestii pracodawcy. Tacy pracodawcy z reguły nie dysponują środkami pozwalającymi na zwiększenie wynagrodzeń. Jedynym więc problemem mogącym wywołać spór zbiorowy może być rozdział środków przeznaczonych na podwyżkę wynagrodzeń. Pomimo przedstawionych powyżej wątpliwości, stoję na stanowi- sku, że do tej kategorii należy zaliczyć zjawiska, które dotyczą: 1) wysokości wynagrodzeń (dokonywanie podwyżek płac), w tym mające szczególny charakter żądanie godziwego wynagrodzenia; z uwagi na specyficzny charakter tego ostatniego żądania należy poświęcić mu więcej uwagi (zostanie omówione poniżej); 2) dodatków do wynagrodzeń, odpraw; 3) tworzenia i podziału środków przeznaczonych na fundusz płac; 4) tworzenia regulaminów płacowych (regulaminu wynagrodzeń, premiowania, nagród); 5) ustalania struktur wynagrodzeń; 6) tworzenia układów zbiorowych pracy; 7) zasady wartościowania pracy; 8) stawek wynagrodzenia odpowiadających kategoriom zaszerego- wania, w tym rozpiętości stawek wynagrodzenia wyrażonych stosunkiem stawki najniższego zaszeregowania do stawki najwyż- szej; 9) przyznawania dodatków; 10) terminu i formy wypłaty wynagrodzenia; 11) proporcji pomiędzy wynagrodzeniem zasadniczym a jego skład- nikami dodatkowymi; 12) nieuzgodnienia z zakładową organizacją związkową zasad podziału środków na wynagrodzenia dla pracowników zatrudnionych w państwowej jednostce sfery budżetowej (art. 27 ust. 2 u.z.z.). Żądanie otrzymywania godziwego wynagrodzenia, jako pożądany kierunek w kształtowaniu wynagrodzeń u pracodawcy, może być przedmiotem sporu zbiorowego; nie może być natomiast co do zasady przedmiotem sporu indywidualnego. Stanowisko to wynika z normy prawnej zawartej w treści art. 13 k.p., który gwarantuje pracownikowi prawo do godziwego wynagrodzenia. Warunki realizacji tego prawa określają przepisy prawa pracy oraz polityka w dziedzinie płac, 33 Rozdział I. Spór zbiorowy w szczególności poprzez ustalenie minimalnego wynagrodzenia za pracę. Przepis ten nie precyzuje, co należy rozumieć przez godziwe wynagrodzenie. Wskazuje jedynie, że nie może być ono niższe od mi- nimalnej płacy. Poza tym zawiera odesłanie do niedookreślonych przepisów prawa pracy, będących instrumentami kształtowania pozio- mu wynagrodzenia na godziwym poziomie. W ocenie Sądu Najwyższe- go55 próba zdefiniowania godziwego wynagrodzenia uwzględniać musi nie tylko rodzaj, ilość i nakład pracy (art. 78 § 1 k.p.) czy też zapewnienia pracownikowi i jego rodzinie godziwego poziomu życia (art. 4 ust. 1 Europejskiej Karty Społecznej z 18 października 1961 r., nieratyfikowa- nej przez Polskę, lecz przydatnej do ustalenia definicji wynagrodzenia godziwego), ale także nie może naruszać ogólnej kondycji gospodarczej państwa. Oznacza to, że pojęcie godziwego wynagrodzenia uwarunko- wane jest nie tylko indywidualnymi okolicznościami, wynikającymi z konkretnego stosunku pracy, lecz ma wymiar globalny, uwzględnia elementy ekonomiczne. Dlatego SN uznał, że z uwagi na ogólny i nie- dookreślony charakter normy prawnej zawartej w art. 13 k.p. oraz to, iż obiektywne ustalenie godziwego wynagrodzenia uwarunkowane jest zbyt wieloma czynnikami, przepis ten nie może stanowić samodzielnej podstawy roszczeń płacowych pracownika, z wyjątkiem wyrównania wynagrodzenia do poziomu minimalnego. Można zatem uznać, że wyrażona w art. 13 k.p. zasada ma jedynie charakter postulatywny, określający raczej pożądany kierunek, w jakim ma zmierzać polityka kształtowania wynagrodzeń pracowniczych. Przedmiotem sporu zbiorowego w zakresie warunków płacy może być również zachowanie dotychczasowych uprawnień, przywilejów płacowych, które w dobie przemian rynkowych (występującej jeszcze prywatyzacji) niejednokrotnie ulegają zmianom (z reguły obniżeniu lub tzw. optymalizacji i restrukturyzacji). Dotyczyć to będzie zazwyczaj sytuacji, gdy pracodawca wypowiada układ zbiorowy pracy lub inne porozumienie płacowe. Stąd dopuszczalny jest spór zbiorowy w sytua- cji, gdy pracodawca odmawia zawarcia układu zbiorowego pracy. W tym też względzie Kolegium Arbitrażu Społecznego przy Sądzie Najwyższym orzekło, że spór o określenie podstawy obliczenia szczegó- łowego składnika wynagrodzenia górników, jakim jest dodatkowa na- groda roczna (tzw. 14. pensja), jest sporem zbiorowym pracy56. W naj- 55 Wyrok SN z dnia 29 maja 2006 r., I PK 230/05, OSNP 2007, nr 11–12, poz. 155. 56 Orzeczenie KAS z dnia 18 kwietnia 1994 r., KAS 1/94, OSNP 1994, nr 12, poz. 201. 34 2. Przedmiot sporu zbiorowego nowszej literaturze szerzej na zagadnienie warunków płac zwróciła uwagę między innymi M. Kurzynoga57. Świadczenia socjalne Pojęcie świadczeń socjalnych budzi wiele wątpliwości i niejasności zarówno pod względem szeroko rozumianego prawa pracy (przez co rozumiem także zabezpieczenie społeczne), jak i na przykład prawa podatkowego. Stan ten wynika między innymi z tego, że pojęcie to nie jest zdefiniowane ani przez ustawę o rozwiązywaniu sporów zbiorowych, ani przez ustawę o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, ani przez inne przepisy prawa pracy. Określenie „świadczenia socjalne” nie jest pojęciem normatywnym i nie ma ściśle oznaczonej treści58. W nomenklaturze prawniczej pojęcie to rozumiane jest z reguły jako uprawnienie do zasiłków, dopłat, zapomóg, ulg, pożyczek itp. Należy uznać, że do świadczeń socjalnych zalicza się m.in.: 1) wypoczynek pracowników i ich rodzin; 2) działalność kulturalno-oświatową (w tym obiekty służące działal- ności kulturalnej); 3) działalność sportowo-rekreacyjną (w tym ośrodki wczasowe, obiekty sportowo-rekreacyjne); 4) pomoc materialną dla pracowników i ich rodzin oraz pomoc materialną dla byłych pracowników (zapomogi, dopłaty, paczki na święta, zasiłki, pożyczki, dofinansowania); w tym także zwięk- szenie środków pomocowych; 5) zaspokajanie potrzeb bytowych (budownictwo mieszkaniowe); 6) budowę własnego ośrodka wypoczynkowego; 7) zapewnienie bezpłatnego leczenia sanatoryjnego; 8) opiekę nad dziećmi w żłobkach i przedszkolach; 9) wydłużenie urlopów; 10) świadczenia socjalne mogą również polegać na udostępnianiu pomieszczeń, środków transportu, organizowaniu czasu wolnego59. Biorąc powyższe pod uwagę, należy stwierdzić, że spory zbiorowe na tle socjalnym mogą zatem dotyczyć m.in.: 57 M. Kurzynoga, Warunki legalności..., s. 152–155. 58 H. Lewandowski, Spory zbiorowe pracy. Pojęcie, przedmiot i strony..., s. 133. 59 B. Cudowski, Pojęcie i przedmiot sporu..., s. 39. 35 Rozdział I. Spór zbiorowy • zasad wydatkowania środków z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych (i – moim zdaniem – z zakładowego funduszu mieszka- niowego, które były kiedyś powszechne, a obecnie występują tylko wyjątkowo); • niezgodnego z prawem wydatkowania tych środków; • ulg w odpłatnościach za otrzymywane towary, świadczone usługi, korzystanie z lokali, pomieszczeń itp.60; • a także kwestii przekazywania należnych środków na ten fundusz przez pracodawcę61. Adresatami obowiązków pracodawcy w zakresie świadczeń socjal- nym są więc: a) pracownicy, przy czym zachowanie i ich realizacja nie ma wpływu na sytuację pracowników w ramach stosunku pracy62, b) byli pracownicy (emeryci, renciści), c) członkowie rodzin pracowników lub członkowie rodzin byłych pracowników. Należy tu zwrócić uwagę, że ustawa o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych w art. 8 ust. 3 umożliwia wprawdzie związkom zawodowym występowanie na drogę sądową w dochodzeniu od praco- dawcy roszczeń „o zwrot Funduszowi środków wydatkowanych nie- zgodnie z przepisami ustawy lub o przekazanie należnych środków na Fundusz”, lecz wobec braku wyraźnego zakazu w ustawie o rozwiązy- waniu sporów zbiorowych oraz faktu, że sprawa ta nie jest sprawą in- dywidualną w rozumieniu art. 4 ustawy o spor. zbior. – spór zbiorowy w tym zakresie jest – moim zdaniem – dopuszczalny. (W wyroku z dnia 16 sierpnia 2005 r. SN uznał, że sprawa o zwrot środków zakładowego funduszu świadczeń socjalnych wydatkowanych niezgodnie z przepisa- mi ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych jest sprawą ze stosunku pracy. Legitymowanym biernie w takiej sytuacji jest praco- dawca, który ma zdolność sądową i procesową, choćby nie posiadał osobowości prawnej. Czynnie legitymowana do wystąpienia z takim 60 W. Masewicz, Ustawa o związkach zawodowych. Ustawa o rozwiązywaniu spo- 61 A. Sobczyk, Nowelizacja ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych – wybrane problemy, PiZS 1996, nr 8–9, s. 87. 62 H. Lewandowski, Ustawa o rozwiązywaniu sporów..., s. III/E/156. rów..., s. 143. 36 2. Przedmiot sporu zbiorowego roszczeniem jest nie tylko zakładowa organizacja związkowa, lecz i międzyzakładowa organizacja związkowa obejmująca swoim działa- niem pozwanego pracodawcę)63. Spór zbiorowy może zatem dotyczyć np. żądania przekazania na rachunek bankowy zakładowego funduszu świadczeń socjalnych odsetek od zaległych kwot, które powinny zostać przekazane w wysokości i w terminach określonych w art. 5 i 6 ustawy o ZFŚS64. Żądanie to ma wprawdzie oparcie w przepisach określających obowiązek opłacania składek, natomiast może być uzasadnione z uwagi na szczególny interes pracowników i stać się przedmiotem zo- bowiązania ustanowionego przez kolegium arbitrażu społecznego65. Za dopuszczalne należy uznać także wszczęcie sporu, który będzie dotyczył zmiany regulaminu świadczeń socjalnych czy też sposobu wydatkowania środków w ramach obowiązującego już regulaminu. Stanowisko moje wynika z faktu, że pod pewnymi warunkami, wynika- jącymi z art. 30 ust. 5 u.z.z., pracodawca może „przeforsować” swoją wersję warunków regulaminu świadczeń socjalnych, a tym samym ograniczyć lub pozbawić pracowników niektórych świadczeń. Może także tak „skonstruować” zasady przyznawania pomocy socjalnej, że będzie to niezgodne z ustawą o ZFŚS. W wyroku SN z dnia 16 września 2009 r.66 zwrócono uwagę, że przyznanie wszystkim pracownikom bo- nów, bez uwzględnienia ich sytuacji materialnej, nie jest świadczeniem z funduszu socjalnego, lecz świadczeniem dodatkowym, które narusza art. 8 ust. 1 ustawy o ZFŚS. Stąd będąc konsekwentnym, wyrażam po- gląd, że w tych podmiotach, gdzie nie ma obowiązku tworzenia ZFŚS, spór o jego utworzenie jest także dopuszczalny67. Jest to bowiem – moim zdaniem – przejaw szeroko rozumianej funkcji ochronnej prawa pracy i poniekąd walki pracowników o warunki pracy (z funduszu so- cjalnego mogą być bowiem realizowane dopłaty do wczasów leczni- czo-profilaktycznych, pomoc materialna dla rodzin pracowników znajdujących się w niedostatku, zasiłki, pożyczki, dofinansowania itp.). 63 I PK 12/05, OSNP 2006, nr 11–12, poz. 182. 64 Związek zawodowy wszczynający spór z pracodawcą o nakazanie przekazania środków na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych zwolniony jest z kosztów opłaty sądowej – art. 96 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 z późn. zm. 65 Postanowienie KAS z dnia 17 października 1996 r., KAS 2/96, OSNP 1997, nr 10, poz. 180. 66 I UK 121/09, OSNP 2011, nr 9–10, poz. 133. 67 Tak również B. Cudowski, Spory zbiorowe w polskim prawie..., s. 46. 37 Rozdział I. Spór zbiorowy Osobnego zwrócenia uwagi wymaga fakt, że w świetle ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (art. 4 ust. 1) nie jest z kolei możliwe prowadzenie sporu zbiorowego w sprawie wypłaty świadczenia urlopowego, wynikającego art. 3 ust. 5 ustawy o ZFŚS. Stanowisko powyższe wynika z natury prawnej tego świadczenia. Otóż świadczenie urlopowe nie jest „świadczeniem socjalnym” sensu stricto. Ma bowiem zindywidualizowany charakter, związany ze stosunkiem pracy konkret- nego pracownika i może być dochodzone przez niego (w przeciwień- stwie do świadczeń socjalnych sensu stricto) – jako świadczenie o cha- rakterze roszczeniowym – na drodze postępowania przed sądem pracy68. Nie są to zatem roszczenia grupowe, lecz indywidualne69. Prawa i wolności pracowników, którym przysługuje prawo zrzesza- nia się w związkach zawodowych Ani ustawa o rozwiązywaniu sporów zbiorowych, ani ustawa o związkach zawodowych nie definiuje pojęcia praw i wolności związ- kowych. Termin ten jest natomiast powszechnie uży
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Strajk i inne rodzaje akcji protestacyjnych jako metody rozwiązywania sporów zbiorowych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: