Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00665 008108 12241718 na godz. na dobę w sumie
Struktura ludności województwa łódzkiego w II Rzeczypospolitej - ebook/pdf
Struktura ludności województwa łódzkiego w II Rzeczypospolitej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 338
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8320-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
Publikacja to kompendium wiedzy o strukturze ludności województwa łódzkiego w okresie międzywojennym. Autor, wykorzystując nowoczesne metody analizy i prezentacji danych statystycznych, przedstawił stan badanej populacji według cech demograficzno-społecznych, takich jak: liczba ludności, gęstość zaludnienia, wiek, płeć, stan cywilny, stopień zamożności, skład zawodowy, wykształcenie, struktura narodowościowo-wyznaniowa. Dodatkowo porównał uzyskane wyniki badań dla województwa łódzkiego z danymi dla województwa białostockiego, które również posiadało na swoim terytorium przemysł włókienniczy, ważny czynnik rozwoju obu regionów. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Arkadiusz Rzepkowski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Historiografii i Nauk Pomocniczych Historii, 90-219 Łódź, ul. Kamińskiego 27a RECENZENT Tomasz Jaworski, Konrad Wnęk, Sabina Rejman REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/jukai5 https://commons.wikimedia.org – WIG Mapa Operacyjna Polski – 64 Łódź 1936 © Copyright by Arkadiusz Rzepkowski, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07070.15.0.M Ark. wyd. 17,0; ark. druk. 21,125 ISBN 978-83-8088-319-2 e-ISBN 978-83-8088-320-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Spis treści Wstęp 1. Przedmiot pracy 2. Metody badawcze 3. Konstrukcja pracy Rozdział 1 Podstawa źródłowa pracy 1. Źródła archiwalne 2. Źródła drukowane Rozdział 2 Województwo łódzkie i zamieszkująca je ludność 1. Terytorium. Liczba ludności. Gęstość zaludnienia 2. Ludność miejska i wiejska Rozdział 3 Struktura ludności według płci, wieku i stanu cywilnego 1. Płeć 2. Wiek 3. Stan cywilny 7 10 11 13 15 19 31 33 67 79 81 99 113 5 Spis treści Rozdział 4 Struktura społeczna 1. Stratyfikacja społeczna – pojęcia 2. Struktura społeczna województwa łódzkiego Rozdział 5 Struktura zawodowa i wykształcenie ludności 1. Grupy zawodowe 2. Poziom wykształcenia Rozdział 6 Skład narodowościowy, językowy i wyznaniowy 1. Narodowości 2. Języki 3. Wyznania Zakończenie Aneks Bibliografia Wykaz tabel i wykresów Indeks geograficzny Nota o autorze 6 123 125 128 163 165 191 205 207 222 227 241 245 301 315 331 339 Wstęp 1. Przedmiot pracy Książka, którą autor przekazuje Czytelnikowi jest efektem jego kilkuletniej pracy nad materiałami statystycznymi, będącymi w większości efektem prze- prowadzonych w roku 1921 i 1931 powszechnych spisów ludności. Zawierają one m.in. dane o stanie i strukturze ludności województwa łódzkiego. Zakres chronologiczny książki obejmuje okres istnienia międzywojennej Polski. Przedmiotem niniejszej publikacji jest analiza struktury ludności woje- wództwa łódzkiego. Pytania badawcze odnoszą się przede wszystkim do stop- nia przemian, jakie nastąpiły w jej zakresie, szczególnie w okresie międzyspi- sowym, co jest uwarunkowane wspomnianym już wyżej stanem źródeł. Po- szukiwałem także odpowiedzi na pytanie, jaki był wpływ różnych czynników – głównie o charakterze gospodarczym – na strukturę tej populacji. Zasadni- czym celem badawczym, jaki sobie postawiłem podejmując się realizacji tego tematu, jest ustalenie poprzez poznanie różnych struktur badanej populacji stopnia rozwoju społeczno-gospodarczego (cywilizacyjnego) województwa łódzkiego w okresie istnienia II Rzeczypospolitej. Do napisania niniejszej książki skłoniło mnie przekonanie o potrzebie zaję- cia się kwestiami demografii regionu łódzkiego w dwudziestoleciu międzywo- jennym. Dotychczasowe badania nad ludnością II Rzeczypospolitej koncentro- 7 Wstęp wały się bowiem przede wszystkim ogólnie, na całym terytorium odrodzonej Rzeczypospolitej oraz na kilku ważniejszych ośrodkach miejskich. Znacznie mniejszym zainteresowaniem cieszyły się poszczególne regiony kraju. Obszary międzywojennego województwa łódzkiego wchodziły w okresie zaborów w skład Królestwa Polskiego będącego częścią Imperium Rosyjskie- go. Kongresówka należała do lepiej rozwiniętych rejonów państwa rosyjskiego, szczególnie jej zachodnia część, która miała charakter agrarno-industrialny. Królestwo Polskie pod względem społecznym było najbardziej rozwinięte spo- śród wszystkich ziem polskich, występowały tu bowiem wszystkie klasy i war- stwy społeczne, które wykształciły się w wyniku przemian cywilizacyjnych w Europie w okresie nowożytnym. Największym ośrodkiem o charakterze in- dustrialnym na tym terytorium był łódzki okręg przemysłowy1. Dotychczas sporo pisano o Łodzi, która była największym ośrodkiem prze- mysłowym na obszarze II Rzeczypospolitej2. Ludnością województwa łódzkie- go zajmowano się jednak w niewielkim stopniu i to przede wszystkim w pra- cach poświęconych kwestiom ludnościowym w ujęciu całego kraju. Wspomnieć tutaj trzeba niewątpliwie o pracy Andrzeja Gawryszewskiego Ludność Polski w XX w.3 Najwięcej informacji o województwie łódzkim znajdziemy tu w roz- dziale poświęconym strukturze językowej, narodowościowej i wyznaniowej, gdzie autor podaje dane dotyczące liczebności i udziału Żydów oraz Niemców na obszarze województwa łódzkiego, w tym z ludnością miejską. Omówiona została także struktura językowa Polski międzywojennej z uwzględnieniem największych skupisk ludności polskiej, żydowskiej, niemieckiej i innych grup etnicznych. Zdecydowanie więcej jest w tej książce informacji na temat ludno- ści samej Łodzi czy okręgu łódzkiego, przykładowo w rozdziale poświęconym źródłom utrzymania ludności. Z kolei Tomasz Wysocki w pracach Struktura narodowościowa mieszkańców Polski w 1931 roku na podstawie deklarowanego języka traktowanego jako ojczy- sty, a także publikacji Struktura wyznaniowa mieszkańców Polski w 1931 roku na 1 J. Żarnowski, Gospodarka i społeczeństwo na ziemiach polskich na przełomie wie- ków XIX i XX, [w:] Polska – Hiszpania. Migracje. Migracje i społeczeństwo, t. 9, Warszawa 2004, s. 44–47. 2 Wymienić tutaj należy przede wszystkim moją pracę: A. Rzepkowski, Lud- ność miasta Łodzi w latach 1918–1939, Łódź 2008. O ludności Łodzi pisali także J. K. Janczak czy A. Ginsberg. 3 A. Gawryszewski, Ludność Polski w XX w., Warszawa 2005. 8 Wstęp podstawie drugiego powszechnego spisu ludności4 ukazał strukturę narodowoś- ciową i wyznaniową populacji województwa łódzkiego, z podziałem na mia- sto i wieś, na początku lat trzydziestych XX w., wykorzystując do tego wyniki drugiego powszechnego spisu ludności. Kwestie te omówił także Jerzy Toma- szewski w pracy Rzeczpospolita wielu narodów5, autor przedstawił tam również dane odnośnie do struktury językowej województwa łódzkiego. W pracy tej na podstawie wyników powszechnych spisów ludności z 1921 i 1931 r. przedsta- wiono udział Niemców i Żydów w strukturze narodowościowej województwa łódzkiego oraz liczebność osób wyznania mojżeszowego w 1931 r. w tym woje- wództwie. Pewne informacje dotyczące składu narodowościowego województwa łódz- kiego zawierają także prace Zygmunta Stolińskiego, Liczba i rozmieszczenie Niemców w Polsce oraz Henryka Chałupczaka i Tomasza Browarka Mniejszości narodowe w Polsce 1918–19956. Pierwsza z nich dotyczy początku lat dwudzie- stych i opiera się na pierwszym powszechnym spisie ludności. Druga obejmuje cały dwudziesty wiek – autorzy omawiając liczebność i skupiska poszczegól- nych mniejszości narodowych na obszarze II Rzeczypospolitej, za punkt wyj- ścia przyjęli wyniki powszechnego spisu ludności z 1931 r. W odniesieniu do ludności niemieckiej podana została dokładna jej liczba zamieszkująca w tym czasie województwo łódzkie, czego niestety nie zrobiono w przypadku ludności żydowskiej. Warto wspomnieć jeszcze artykuł Piotra Eberharda Przemiany struktury etnicznej Polski w XX wieku, głownie ze względu na zamieszczone tam dane odnoszące się do struktury językowej mieszkańców województwa łódzkiego7. Strukturę społeczną ludności województwa łódzkiego w świetle powszechnych 4 T. Wysocki, Struktura narodowościowa mieszkańców Polski w 1931 roku na pod- stawie deklarowanego języka traktowanego jako ojczysty, „Sprawy Narodowościo- we. Seria Nowa” 2005, z. 26, s. 29–55; T. Wysocki, Struktura wyznaniowa miesz- kańców Polski w 1931 roku na podstawie drugiego powszechnego spisu ludności, „Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa” 2006, z. 27, s. 71–99. 5 J. Tomaszewski, Rzeczpospolita wielu narodów, Warszawa 1985. 6 Z. Stoliński, Liczba i rozmieszczenie Niemców w Polsce, „Sprawy Narodowościo- we” 1927, R. 1, nr 4; H. Chałupczak, T. Browarek, Mniejszości narodowe w Polsce 1918–1995, Lublin 1998. 7 P. Eberhardt, Przemiany struktury etnicznej ludności Polski w XX wieku, „Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa” 2006, z. 28, s. 53–74. 9 Wstęp spisów ludności z okresu II Rzeczypospolitej, z zastosowaniem tego samego podziału społecznego co w niniejszej książce, przedstawiłem z kolei w pracy Struktura społeczna mieszkańców województwa łódzkiego w świetle powszech- nych spisów ludności w 1921 i 1931 r.8 Na koniec warto wymienić także pracę Janusza Żarnowskiego Społeczeń- stwo Drugiej Rzeczypospolitej9, która co prawda omawia zagadnienia związane ze strukturą ludności międzywojennej Polski w skali makro, jednakże stanowi dla mnie dość istotny punkt odniesienia, szczególnie jeśli chodzi o kwestie me- todologiczne. Chodzi tu przede wszystkim o przyjętą przez Żarnowskiego kla- syfikację społeczną w odniesieniu do ludności międzywojennej Polski, chociaż mam do niej jednak pewne zastrzeżenia. Strukturę ludności województwa łódzkiego z uwagi na kilka cech demo- graficzno-społecznych (szczególnie istotne były tu takie cechy, jak stanowisko społeczne, zawód oraz miejsce zamieszkania z podziałem na miasto i wieś) po- równuję głównie ze strukturą populacji województwa białostockiego – chodzi szczególnie o całą ludność i mieszkańców miast – które również rozwijało na swoim obszarze przemysł włókienniczy. Zdecydowałem się także porównać wo- jewództwo łódzkie z sąsiadującym wówczas z nim od południa województwem kieleckim posiadającym na swym terytorium ważne ośrodki przemysłowe, choć o odmiennej strukturze branżowej, pod względem struktury społecznej. 2. Metody badawcze W prezentowanej pracy zastosowałem metody badawcze pozwalające dokonać analizy struktury ludności województwa łódzkiego. Do tak dużej liczby danych musiały zostać użyte komputerowe bazy danych, stworzone w programie Excel, pozwalające następnie na ich przetworzenie przy wykorzystaniu odpowiednich współczynników statystycznych i demograficznych. Na początku moich prac nad tą książką przeprowadziłem kwerendę mate- riałów statystycznych znajdujących się w Archiwum Państwowym w Łodzi, Archiwum Akt Nowych oraz Archiwum Państwowym w Poznaniu. Kwerenda 8 A. Rzepkowski, Struktura społeczna mieszkańców województwa łódzkiego w świetle powszechnych spisów ludności w 1921 i 1931 r., „Przegląd Nauk Histo- rycznych” 2012, nr 1, s. 25–42. 9 J. Żarnowski, Społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, Warszawa 1973. 10 Wstęp dotyczyła także opublikowanych wyników powszechnych spisów ludności z lat 1921 i 1931, a także powstałych na ich podstawie skorowidzów miejscowości na obszarze II Rzeczypospolitej, znajdujących się w Bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego oraz Bibliotece Głównego Urzędu Statystycznego (Warszawa). Dane pochodzące z materiałów statystycznych, mające charakter surowy, wymagały ich przetworzenia na wskaźniki statystyczne i demograficzne. Znaj- dujące się w materiale źródłowym dane liczbowe przetworzone zostały na liczby względne w postaci konkretnych wskaźników – są to głownie wskaźniki struk- tury (procenty), gęstość zaludnienia na kilometr kwadratowy, przyrost procen- towy, współczynnik urbanizacji, współczynnik maskulinizacji, współczynnik feminizacji, mediana wieku, współczynnik aktywności zawodowej. Materiały źródłowe zawierające te same dane były porównywane ze sobą. Za pomocą programu Excel utworzyłem bazy danych, które pozwoliły mi na przetworzenie danych surowych na wskaźniki. Po tej operacji, mając już statystycznie przetworzone dane, przystąpiłem do tworzenia tabel statystycz- nych i wykresów przy użyciu arkusza kalkulacyjnego i kreatora wykresów programu Excel. Liczba danych była dość duża, co miało wpływ na to, że bazy danych zostały znacznie rozbudowane – stąd w pracy występuje pokaźna liczba tabel statystycznych, a szczególnie wykresów. Z programu Excel tabele i wykresy przeniosłem do programu Word, w którym dokonałem ich osta- tecznej obróbki. 3. Konstrukcja pracy Niniejsza praca składa się zasadniczo ze wstępu, sześciu rozdziałów o charak- terze merytorycznym i zakończenia. Pierwszy rozdział poświęcony jest przed- stawieniu źródeł archiwalnych i drukowanych dotyczących międzywojennego województwa łódzkiego. Kolejny dotyczy terytorium województwa łódzkiego, jego stanu zaludnienia, a także proporcji pomiędzy ludnością miejską i wiej- ską. Zdecydowałem się rozdział trzeci poświecić strukturze płci, wieku tudzież stanowi cywilnemu mieszkańców tego województwa. Czwarty rozdział opisu- je strukturę społeczną badanej populacji, piąty zaś skład zawodowy oraz wy- kształcenie mieszkańców województwa. W ostatnim rozdziale ukazana została struktura narodowościowa, wyznaniowa i językowa tej społeczności. Po tym rozdziale umieszczono zakończenie zawierające najważniejsze wnioski, na- stępnie aneks (a w nim tabele i wykresy dotyczące poszczególnych powiatów 11 Wstęp województwa łódzkiego), a dalej bibliografię. Książkę uzupełniają wykaz tabel i wykresow oraz indeks geograficzny. Zdecydowałem się na początku pracy omówić kwestie typowo demograficz- ne, aby następnie przejść do spraw związanych z zagadnieniami o charakterze społeczno-demograficznym. Sądzę, iż taki układ jest także korzystny dla czy- telnika, który na początku uzyskuje informacje odnośnie do stanu zaludnienia analizowanego terytorium czy płci i wieku ludności, a następnie dopiero zapo- znaje się z jej składem społecznym, zawodowym itd. Autor chciałby tu podziękować wszystkim tym osobom, które wspomogły go w czasie kwerendy źródłowej, czyli pracownikom Archiwum Państwowe- go w Łodzi, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Państwowego w Poznaniu, Archiwum Uniwersytetu Łódzkiego oraz pracownikom Biblioteki Uniwersyteckiej w Łodzi, Biblioteki Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uni- wersytetu Łódzkiego, a także Archiwum i Biblioteki Głównego Urzędu Staty- stycznego w Warszawie. Podziękowania należą się też Kolegom i Koleżankom z Instytutu Historii Uniwersytetu Łódzkiego, z innych krajowych ośrodków akademickich, szczególnie tym skupionym w zespole demografii historycznej Komitetu Nauk Demograficznych Polskiej Akademii Nauk, którzy służyli au- torowi tej pracy cenną radą podczas jej pisania. ROZDZIAŁ 1 PODSTAWA ŹRÓDŁOWA PRACY 1. Źródła archiwalne W badaniach nad stanem zaludnienia i strukturą ludności województwa łódzkiego wykorzystałem źródła archiwalne i drukowane. W przypadku tych pierwszych były to głównie archiwalia znajdujące się w Archiwum Państwo- wym w Łodzi, wchodzące w skład zespołu Akta miasta Łodzi, wytworzone przez działający w Łodzi w okresie dwudziestolecia międzywojennego Wydział Statystyczny. Warto nieco miejsca poświęcić przedstawieniu tej instytucji statystycznej. W 1918 r. na terenie Łodzi, na mocy uchwały Rady Miejskiej z dnia 4 grudnia 1917 r., został utworzony Wydział Statystyczny. W początkowym okresie jego działalności kierował nim Antoni Goerne. W czerwcu 1919 r. na czele tej insty- tucji stanął Bronisław Michalczewski, który został zastąpiony w maju 1920 r. przez Fryderyka Lera. Powołano także Komisję Wydziału, w skład której wcho- dzili ławnicy miejscy. W lutym 1918 r. Wydział Statystyczny wykonał na terenie Łodzi spis ludności. W 1921 r. na czele Wydziału stanął doświadczony statystyk Edward Grabowski. Z jego osobą wiąże się usprawnienie funkcjonowania Wy- działu Statystycznego, co uwidoczniło się w podjęciu przez tę instytucję szeregu badań statystycznych obejmujących samo miasto, jak i obszary pozałódzkie1. Wydział Statystyczny w ramach swoich zadań zajmował się gromadzeniem i opracowywaniem danych statystycznych, obejmujących różne aspekty ów- czesnego życia społeczno-gospodarczego. Podstawowym jego celem było prze- prowadzanie powszechnych spisów ludności, które pod względem organizacyj- nym i metodologicznym były największym wyzwaniem, przed jakim stanęła ta instytucja. W obrębie Wydziału Statystycznego działała sekcja demograficzna, która zajmował się wszelkimi pracami wchodzącymi w zakres statystyki lud- nościowej. Od 1922 do 1939 r. pracami tej sekcji kierował znakomity polski de- mograf Edward Rosset2. 1 Archiwum Państwowe w Łodzi (dalej: APŁ), Akta miasta Łodzi (dalej: AmŁ), sygn. 23543, k. 1–2; A. Rżewski, Przedmowa, „Statystyka miasta Łodzi” 1922, s. nlb. 2 APŁ, AmŁ, sygn. 23545, k. 7–8; „Dziennik Zarządu Miejskiego w Łodzi” 1923, R. 5, s. 117–118; Archiwum Uniwersytetu Łódzkiego, Akta Osobowe Pracowni- ków, sygn. 4115/1, k. 3–4; E. Grabowski, Łódź w  trzyleciu 1918–20, „Statystyka m. Łodzi” 1922, nr 1, s. 6–58; S. Kwiatkowski, Powstanie i rozwój statystyki pub- 15 Podstawa źródłowa pracy Wydział Statystyczny, choć zajmował się przede wszystkim Łodzią, pozostawił po sobie także materiały dotyczące kilku powiatów województwa łódzkiego, które wchodzą w skład zespołu Akta Miasta Łodzi. Odnoszą się one do następujących powiatów: brzezińskiego, łaskiego, łęczyckiego, piotrkowskiego, radomszczań- skiego, sieradzkiego i wieluńskiego3. Materiały te zawierają dane na temat sta- nu zaludnienia tych powiatów oraz poszczególnych gmin (miejskich i wiejskich) znajdujących się w ich obrębie. Odnoszą się one do zakresu chronologicznego 1932–1938. Zawarte tam informacje są szczególnie cenne, dotyczą one bowiem okresu po 1931 r., czyli po dokonaniu drugiego i ostatniego zarazem powszechne- go spisu ludności w II Rzeczypospolitej. Dane o liczbie ludności kilku wymienio- nych wyżej powiatów zostały uzyskane w wyniku tzw. ewidencji bieżącej, wska- zują na to adnotacje zamieszczone na poszczególnych dokumentach, mówiące o tym, że zarządy gminne lub zarządy miejskie są tymi, które te materiały wytwa- rzały i przesyłały do starostw powiatowych, które z kolei udostępniały je Wydzia- łowi Statystycznemu. Materiały te stanowią w przypadku niniejszej pracy dość istotne źródło (szczególnie dla ustalenia stanu zaludnienia niektórych powiatów, gmin czy miast) obok powszechnych spisów ludności. Wiarygodność owych źró- deł nie jest już jednak zapewne tak duża jak wszystkich danych liczbowych, które uzyskane zostały przez Główny Urząd Statystyczny w efekcie przeprowadzenia powszechnych spisów ludności, nie zawsze w urzędach gminnych czy miejskich pracowały bowiem osoby, które rzetelnie prowadziły statystykę ludnościową, a zapewne w wielu przypadkach byli to ludzie, którzy na co dzień zajmowali się innymi sprawami i jedynie okresowo oddelegowani zostali do tego rodzaju prac. W teczce poświęconej powiatowi brzezińskiemu znajdują się tabele zawie- rające dane o ludności tego powiatu, a także jego miast, takich jak Brzeziny, Stryków, Głowno, Tomaszów Mazowiecki oraz gmin wiejskich – Biała, Będków, Bratoszewice, Ciosny, Długie, Dobra, Dmosin, Gałkówek, Lipiny, Łazisko, Ła- znów, Mikołajów, Mroga-Dolna, Niesułków, Popień4. Teczka z danymi z powiatu łaskiego zawiera tabele odnoszące się do popu- lacji tego powiatu oraz ludności miast Łask, Pabianice i następujących gmin wiejskich: Bałucz, Buczek, Chociw, Dąbrowa Rusiecka, Dłutów, Dobroń, Gór- licznej na ziem łódzkiej, [w:] Rozwój myśli i instytucji statystycznych na ziemiach polskich, Warszawa 1994, s. 141. 3 APŁ, AmŁ, sygn. 23664, 23665, 23666, 23667, 23668, 23669. 4 Tamże, sygn. 23664. 16 1. Źródła archiwalne ka Pabianicka, Lutomiersk, Łask, Pruszków, Sędziejowice, Szczerców, Widzew, Widawa, Wodzierady, Wygiełzów, Zapolice, Zelów5. W teczce dotyczącej powiatu łęczyckiego są tabele poświęcone całemu temu powiatowi oraz takim miastom, jak Łęczyca, Ozorków, Poddębice i gminom wiejskim: Chociszew, Dalików, Grabów, Gostków, Leśmierz, Mazew, Piasko- wice, Piątek, Poddębice, Rogoźno, Sobótka, Tkaczew, Topola, Tum, Witonia6. W teczce powiatu piotrkowskiego znajdują się tabele na temat całego powia- tu, miast takich, jak Piotrków Trybunalski, Bełchatów, Sulejów oraz gmin wiej- skich: Bełchatówek, Bogusławice, Bujny Szlacheckie, Chabielice, Grabica, Go- lesze, Gorzkowice, Kamiensk, Kleszczów, Kluki, Krzyżanów, Łęczno, Łękawa, Parzniewice, Podolin, Ręczno, Rozprza, Szydłów, Uszczyn, Wadlew, Woźniki7. Teczka poświęcona powiatowi radomszczańskiemu, poza tabelami odno- szącymi się do wszystkich mieszkańców tego powiatu, zawiera też tabele doty- czące miasta Radomsko, a także gmin wiejskich: Brudzice, Brzeźnica, Dąbrowa, Dmenin, Garnek, Gidle, Gosławice, Kobiele, Konary, Koniecpol, Kruszyna, Ma- luszyn, Masłowice, Pajęczno, Pławno, Przerąb, Radomsko, Radziejowice, Rząś- nia, Rzeki, Sulmierzyce, Wielgomłyny, Zamoście, Żytno8. W teczce z danymi z powiatu sieradzkiego znajdują się tabele poświęcone ca- łemu powiatowi, a także odnoszące się do miast: Sieradz, Szadek, Warta, Zduń- ska Wola i Złoczów oraz gminom wiejskim: Barczew, Bartochów, Bogumiłów, Brzeźno, Charłupia Mała, Godynice, Gruszczyce, Klonowa, Krokocice, Maja- czewice, Męka, Rossoczyca, Szadek, Wierzchy, Wojsławice, Wróblew, Zadzim, Zduńska Wola, Złoczew9. Teczka dotycząca powiatu wieluńskiego zawiera z kolei tabele z danymi o ludności tego powiatu oraz miast: Wieluń, Praszka, Wieruszów i gmin wiej- skich: Bolesławiec, Chotynin, Czastary, Działoszyn, Dzietrzkowice, Galewice, Kamionka, Kiełczygłów, Konopnica, Kurów, Kuźnica Grabowska, Lututów, Mierzyce, Mokrsko, Naramice, Praszka, Radoszewice, Rudniki, Siemkowice, Skomlin, Skrzynki, Skrzynno, Sokolniki, Starzenice, Wydyrzyn10. 5 Tamże, sygn. 23665. 6 Tamże, sygn. 23666. 7 Tamże, sygn. 23667. 8 Tamże, sygn. 23668. 9 Tamże, sygn. 23669. 10 Tamże, sygn. 23670. 17 Podstawa źródłowa pracy W materiałach tych znajduje się wiele skreśleń, obok których widnieją po- prawione liczby, co było zapewne efektem poprawek wprowadzanych przez pracowników Wydziału Statystycznego po weryfikacji początkowych wyników badań, świadczy to niewątpliwie o dążeniu do uzyskania jak najbardziej wia- rygodnych danych i jest dowodem na to, iż w Wydziale Statystycznym dbano o jakość prac statystycznych. Dość często stan zachowania tych dokumentów jest niezadowalający, co stwarza trudności przy odczytywaniu tytułów tabel, napisów znajdujących się w ich główce lub boczku oraz innych napisów znajdu- jących się na kartach, choć trzeba przyznać że liczby zawarte w tabelach są dość czytelne, częściowo były one wpisywane odręcznie do tabel. Przy niektórych tabelach widnieją komentarze będące uzupełnieniem ich treści. Pod wieloma znajdują się podpisy wójta danej gminy oraz sekretarza gminy, bardzo często także pieczęć gminy. W Archiwum Państwowym w Łodzi zachowała się także teczka wchodząca w skład zespołu Wydział Powiatowy w Łodzi, która zawiera dane o strukturze narodowościowej i wyznaniowej powiatu łódzkiego (ziemskiego) w 1928 r.11 Dane te zostały zebrane podczas przeprowadzenia w 1928 r. spisu ludności po- wiatu łódzkiego. W Archiwum Akt Nowych jedna z teczek wchodzących w skład zespołu Mi- nisterstwo Opieki Społecznej zawiera dane dotyczące struktury wyznaniowej i narodowościowej województwa łódzkiego i jego powiatów w 1937 r.12 Istnieje duże prawdopodobieństwo, że informacje te zostały zebrane przez działający w Łodzi Wydział Statystyczny, a następnie przekazane do Ministerstwa Opieki Społecznej. Dane te mają jednak charakter raczej szacunkowy, bardzo wiele liczb pochodzących z tabeli przedstawiającej strukturę narodowościową i wy- znaniową jest mocno zaokrąglonych. W Archiwum Akt Nowych znajdują się także, w ramach zespołu Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Pub- licznego, dane przedstawiające strukturę wyznaniową województwa łódzkie- go w 1927 r.13 Z tegoż archiwum pochodzą też protokoły wchodzące w skład zespołu Prezydium Rady Ministrów. Protokoły Rady Ministrów, zawierające 11 APŁ, Wydział Powiatowy w Łodzi (dalej: WPwŁ), sygn. 1534. 12 Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), Ministerstwo Opieki Społecznej (dalej: MOS), sygn. 813. 13 AAN, Ministerstwo Wyznań Religijnych i  Oświecenia Publicznego (dalej: MWRiOP), sygn. B-9370. 18 2. Źródła drukowane informacje o organizacji pierwszego powszechnego spisu ludności z 1921 r.14 Cenne okazały się także materiały dotyczące zmiany granicy pomiędzy woje- wództwem łódzkim a województwem poznańskim, przechowywane w Archi- wum Państwowym w Poznaniu, wchodzące w skład zespołu Urząd Wojewódz- ki Poznański15. Dane liczbowe dotyczące ludności województwa łódzkiego i jego powiatów zostały zebrane i opracowane w latach trzydziestych XX w. Nie są one zapewne tak dokładne jak dane spisowe, zawierają bowiem bardzo często liczby zaokrą- glone. Materiały te są jednak istotnym źródłem dla okresów międzyspisowych. Archiwalia dostarczają więc niemało danych odnoszących się głównie do lat trzydziestych wieku XX (dane Wydziału Statystycznego) i choć nie zawsze do- tyczą całego terytorium województwa łódzkiego (chodzi tutaj konkretnie o ma- teriały statystyczne wytworzone przez Wydział Statystyczny), to jednak – jak wspomniano wyżej – są one cenne właśnie z tego względu, że dotyczą okresu po roku 1931, czyli po dokonaniu, jak się z czasem okazało, ostatniego powszech- nego spisu ludności w II Rzeczypospolitej16. 2. Źródła drukowane W swoich badaniach wykorzystałem także źródła drukowane, przede wszystkim wyniki powszechnych spisów ludności z okresu istnienia II Rze- czypospolitej, a konkretnie z 30 września 1921 r. i 9 grudnia 1931 r. Są to źródła bardzo ważne dla badań o charakterze demograficzno-społecznym w odniesieniu do województwa łódzkiego i innych obszarów międzywojen- nej Polski. Spisy ludności są statystyczno-demograficzną metodą ujmowania stanu i struktury ludności, pojawiały się one już w starożytności, choć powszechne spisy ludności zaczęto przeprowadzać dopiero w wieku XVIII. Są więc spisy ludności najstarszym przejawem działalności statystycznej, najprawdopo- 14 AAN, Prezydium Rady Ministrów. Protokoły Rady Ministrów (dalej: PRM. Prot. RM), t. 13. 15 Archiwum Państwowe w Poznaniu (dalej: APP), Urząd Wojewódzki Poznański (dalej: UWP), sygn. 83. 16 Kolejny powszechny spis ludności miał się odbyć w 1941 r., nie został jednak przeprowadzony w ze względu na okupację ziem polskich przez Niemcy hitle- rowskie. 19 Podstawa źródłowa pracy dobniej pierwsze z nich przeprowadzano już około 3000 lat p.n.e. w staro- żytnym Egipcie17. W czasach nowożytnych pojawiły się powszechne spisy ludności, w któ- rych badaniu podlega cała populacja zamieszkująca terytorium danego państwa. Pierwszego takiego spisu dokonano w Szwecji w 1749 r. W 1790 r. odbył się pierwszy powszechny spis ludności w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Na początku XIX w. zaczęto ich dokonywać w poszczególnych krajach europejskich, najwcześniej we Francji i w Wielkiej Brytanii. Na zie- miach polskich takie spisy odbyły się w okresie istnienia Księstwa Warszaw- skiego, w 1808 i 1810 r. W Cesarstwie Niemieckim pierwszy powszechny spis ludności zrealizowany został w 1871 r. Na obszarze monarchii habsbur- skiej począwszy od 1857 r. zaczęto dokonywać tych spisów. Do 1910 r., czyli w okresie istnienia Austro-Węgier, zrealizowano ich kilka. Dość późno, bo dopiero w 1897 r. pierwszy taki spis został przeprowadzony w Imperium Rosyjskim18. W Polsce szlacheckiej dokonywano już spisów ludności, lecz nie o charak- terze powszechnym. Pod koniec istnienia I Rzeczypospolitej przeprowadzony został na terytorium całego państwa polsko-litewskiego spis ludności o charak- terze podatkowo-wojskowym. Jego podstawę prawną stanowiła uchwała Sejmu Czteroletniego z 22 czerwca 1789 r. W spisie tym pominięto stany uprzywilejo- wane, czyli szlachtę i duchowieństwo, z tego też powodu nie można tego spisu uważać za powszechny. Akcja spisowa rozpoczęła się w roku 1789, a skończyła w roku kolejnym, pominięto podczas niej prawdopodobnie większość ludności zamieszkującej centralne ziemie polskie. Spis ten stanowi jednak podstawę sza- cunków zaludnienia Rzeczypospolitej w schyłkowym okresie jej istnienia. Był on spisem sumarycznym, wykazał liczbę ludności poszczególnych miast i wsi 17 M. Latuch, Demografia społeczno-ekonomiczna, Warszawa 1980, s. 61; Z. Pavlik, Demograficzne, geograficzne, ekonomiczne i  społeczne problemy spisów ludno- ści w rozwoju historycznym, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 1967, t. 28, s. 11. 18 Cz. Kozłowski, Powszechne spisy ludności, Warszawa 1951, s. 18–19; J. Berger, Spisy ludności na ziemiach polskich do 1918 r., „Wiadomości Statystyczne” 2002, R.ź47, nr 1, s. 14; T. Gąsowski, Austriackie spisy ludności z lat 1869–1910, „Prze- szłość Demograficzna Polski” 1981, t. 13, s. 37–48; T. Ładogórski, Złudzenia pru- skiej statystyki ludnościowej pierwszej polowy XIX w. i próby jej korekty na Ślą- sku, „Przeszłość Demograficzna Polski” 1970, t. 3, s. 3. 20 2. Źródła drukowane znajdujących się na terenie ówczesnej Rzeczypospolitej. W roku 1790 r. przepro- wadzono także na obszarze kraju spis ludności o charakterze imiennym19. W połowie XIX w. zaczęto powszechnie realizować spisy ludności odpowia- dające wymogom: nego kraju; wana społeczność; i nazwiska20; a) powszechności, czyli obejmujące całą ludność zamieszkałą na terenie da- b) wyznaczonego momentu krytycznego, do którego odnoszona jest spisy- c) imienności, gdy każda spisywana osoba musi być wymieniona z imienia d) bezpośredniości, co oznacza, iż odpowiedzi na pytania umieszczone w formularzu spisowym powinna udzielić spisywana osoba lub ktoś z jej do- mowników21. W odrodzonej Rzeczypospolitej pierwszy powszechny spis ludności został przeprowadzony w czasie, kiedy kształtowały się jeszcze jej granice, był to także pierwszy spis powszechny przygotowywany i przeprowadzony samo- dzielnie przez władze polskie. O niezbędności jego dokonania zadecydowała konieczność dostarczenia danych potrzebnych do kierowania tym od nowa tworzonym państwem. Istotną sprawą było ustalenie rzeczywistej liczby Po- laków na terenie etnograficznie polskim, w okresie zaborów liczebność osób narodowości polskiej była bowiem przez państwa zaborcze celowo zaniżana. Instytucją zajmującą się realizacją akcji spisowej był Główny Urząd Staty- styczny, utworzony w roku 1818 na mocy reskryptu Rady Regencyjnej z 13 lip- ca 1918 r. Do zadań tej instytucji należało prowadzenie badań statystycznych i demograficznych na terytorium kraju. Pierwszy powszechny spis ludności w II Rzeczypospolitej planowany był początkowo na koniec 1920 r. Ze wzglę- du na toczącą się w tym roku wojnę polsko-bolszewicką zdecydowano się go przesunąć na czerwiec 1921 r. Różnego rodzaju trudności spowodowały jed- 19 Volumina legum, t. 9, Kraków 1889, s. 101–102; Cz. Kozłowski, Powszechne spi- sy…, s. 21; I. Gieysztorowa, Wstęp do demografii staropolskiej, Warszawa 1976, s. 110–115; J. Z. Holzer, Demografia, Warszawa 1980, s. 24. 20 Ten postulat nie zawsze był przestrzegany, przeprowadzane były bowiem także powszechne spisy ludności o charakterze sumarycznym, jak np. pierwszy po za- kończeniu II wojny światowej w Polsce powszechny spis ludności z 1946. 21 Z. Zaremba, Światowe powszechne spisy ludności, „Studia Demograficzne” 1971, nr 27, s. 3. 21 Podstawa źródłowa pracy nak, że nie udało się go zrealizować także w tym terminie. Ze względów orga- nizacyjnych przełożono ostatecznie termin realizacji spisu na wczesną jesień – odbył się on 30 września 1921 r. Spis ten nie objął tych terenów, które w obrębie II Rzeczypospolitej znalazły się dopiero w 1922 r., chodzi tutaj o Górny Śląsk i tzw. Litwę Środkową (Wileńszczyznę). Pierwszy powszechny spis ludności z roku 1921 został dokonany na podstawie ustawy sejmowej z 1919 r., która została znowelizowana w 1921 r., dotyczącej organizacji statystyki admini- stracyjnej na terytorium Polski. W ustawie była mowa o tym, że powszechne spisy ludności przeprowadzane będą w odstępach dziesięcioletnich22. Akcję spisową poprzedziły działania o charakterze legislacyjnym. Główny Urząd Statystyczny w lutym 1921 r. przedłożył Radzie Ministrów projekt zmian postanowienia Ustawy o organizacji Statystyki administracyjnej określający ter- min spisu. Rada Ministrów przyjęła ten projekt, a następnie skierowała go do Sejmu. 13 maja 1921 r. Sejm Ustawodawczy przyjął ostateczny termin pierwsze- go powszechnego spisu ludności. Cały wysiłek organizacyjny związany z powo- łaniem władz spisowych, przygotowaniem formularzy spisowych, rekrutacją komisarzy oraz wydaniem dla nich stosownych instrukcji spoczął na Głównym Urzędzie Statystycznym23. 22 „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej” (dalej: DzURP), 1919, nr 85, poz. 464, s. 855–856; DzURP, 1921, nr 43, poz. 262, s. 610; „Monitor Polski”, 19 VII 1918, nr 100, s. 1; Cz. Kozłowski, Powszechne spisy…, s. 99; H. Grossman, Zna- czenie i  zadania pierwszego powszechnego spisu ludności w  Polsce, [w:] Spisy ludności Rzeczypospolitej Polskiej 1921–2002, pod red. Z. Strzeleckiego i T. To- czyńskiego, Warszawa 2002, s. 98; L. Krzywicki, Wartość wyników spisu jedno- dniowego (Streszczenie odczytu w Tow. Ek. i Stat. Polskich), [w:] Spisy ludności Rzeczypospolitej Polskiej 1921–2002…, s. 131; M. Nadobnik, Pierwszy spis ludności w Polsce. Najważniejsze wiadomości o przyszłym spisie z dnia 30 września 1921, [w:] Spisy ludności Rzeczypospolitej Polskiej 1921–2002…, s. 122; T. Spiczyński, Spisy powszechne, statystyka ruchu naturalnego i migracje ludności w badaniach Głównego Urzędu Statystycznego w latach 1918–1993, [w:] Rozwój demografii pol- skiej 1918–1993, pod red. E. Frątczak, Warszawa 1994, s. 36. 23 DzURP, 1921, nr 43, poz. 262; AAN, PRM. Prot. RM, t. 13, k. 580–598; J. Pie- kałkiewicz, Organizacja pierwszego powszechnego spisu ludności w Polsce, „Mie- sięcznik Statystyczny” 1922, t. 5, z. 4, s. 109–111; L. Krzywicki, Rozbiór krytyczny wyników spisu, [w:] Spis ludności i zwierząt gospodarskich z dnia 30 września 1921 roku. Wyniki tymczasowe, opr. L. Krzywicki, Warszawa 1923, s. 3; Cz. Ko- złowski, Powszechne spisy…, s. 99; A. Rzepkowski, Organizacja i przebieg pierw- 22
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Struktura ludności województwa łódzkiego w II Rzeczypospolitej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: