Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00144 009773 11028337 na godz. na dobę w sumie
Struktura magii. Kształtowanie ludzkiej psychiki, czyli więcej niż NLP. Część 2 - książka
Struktura magii. Kształtowanie ludzkiej psychiki, czyli więcej niż NLP. Część 2 - książka
Autor: , Liczba stron: 272
Wydawca: Onepress Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-246-0855-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> perswazja i nlp
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Jak formować zachowania innych i osiągać założone cele?
W tej książce Richard Bandler i John Grinder - ojcowie NLP (neurolingwistycznego programowania™) - opisują krok po kroku proces celowego zmieniania ludzkiej psychiki. Nazywają po imieniu to, co wielu psychologów uznaje za nieuchwytne.

W drugiej części Struktury magii twórcy skupili się na procesie komunikacji oraz zjawisku zmiany. Zajmują się metataktykami pojawiającymi się w czasie rozmów, szyfrowaniem i deszyfrowaniem komunikatów oraz reakcjami poszczególnych grup ludzi na niespójności. Biorą na warsztat każdą możliwość przekazywania wiadomości - wizualną, słuchową oraz wspólną dla obu tych zmysłów. Udowadniają, że odpowiednio użyta niepoprawność semantyczna może wywołać poprawny skutek.

Autorzy zabiorą Cię też na wyższy poziom stosowania zdobyczy NLP. Pokażą, jak w sposób delikatny, ale efektywny wpływać na przeprowadzanie zmian w dysfunkcyjnych rodzinach. Jak identyfikować problemy, które w nich istnieją, i skutecznie ingerować w toksyczne relacje, by zaczęły one przypominać obraz idealny. Uwaga! To naprawdę zaawansowana szkoła jazdy!

Kluczowe zagadnienia omawiane książce to:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Struktura magii. Kszta‡towanie ludzkiej psychiki, czyli wiŒcej ni¿ NLP. CzŒ(cid:156)(cid:230) 2 Autor: Richard Bandler, John Grinder T‡umaczenie: Wojciech Sztukowski ISBN: 978-83-246-0855-3 Tytu‡ orygina‡u: The Structure of Magic II Stron: 380 (cid:149) Projektowanie komunikat(cid:243)w werbalnych i przekaz(cid:243)w pozawerbalnych (cid:149) Warsztat hipnotyzera: okre(cid:156)lenie predykat(cid:243)w odbiorcy (cid:149) Wprowadzanie zmian w ¿ycie jednej osoby oraz ca‡ych rodzin Jak formowa(cid:230) zachowania innych i osi„ga(cid:230) za‡o¿one cele? W tej ksi„¿ce Richard Bandler i John Grinder (cid:150) ojcowie NLP (neurolingwistycznego programowania(cid:153)) (cid:150) opisuj„ krok po kroku proces celowego zmieniania ludzkiej psychiki. Nazywaj„ po imieniu to, co wielu psycholog(cid:243)w uznaje za nieuchwytne. W drugiej czŒ(cid:156)ci Struktury magii tw(cid:243)rcy skupili siŒ na procesie komunikacji oraz zjawisku zmiany. Zajmuj„ siŒ metataktykami pojawiaj„cymi siŒ w czasie rozm(cid:243)w, szyfrowaniem i deszyfrowaniem komunikat(cid:243)w oraz reakcjami poszczeg(cid:243)lnych grup ludzi na niesp(cid:243)jno(cid:156)ci. Bior„ na warsztat ka¿d„ mo¿liwo(cid:156)(cid:230) przekazywania wiadomo(cid:156)ci (cid:150) wizualn„, s‡uchow„ oraz wsp(cid:243)ln„ dla obu tych zmys‡(cid:243)w. Udowadniaj„, ¿e odpowiednio u¿yta niepoprawno(cid:156)(cid:230) semantyczna mo¿e wywo‡a(cid:230) poprawny skutek. Autorzy zabior„ CiŒ te¿ na wy¿szy poziom stosowania zdobyczy NLP. Poka¿„, jak w spos(cid:243)b delikatny, ale efektywny wp‡ywa(cid:230) na przeprowadzanie zmian w dysfunkcyjnych rodzinach. Jak identyfikowa(cid:230) problemy, kt(cid:243)re w nich istniej„, i skutecznie ingerowa(cid:230) w toksyczne relacje, by zaczŒ‡y one przypomina(cid:230) obraz idealny. Uwaga! To naprawdŒ zaawansowana szko‡a jazdy! Kluczowe zagadnienia omawiane ksi„¿ce to: (cid:149) praca nad jŒzykiem, dopasowywanie go do odbiorcy i stosowanie komunikat(cid:243)w wielokrotnych, (cid:149) identyfikacja niesp(cid:243)jno(cid:156)ci odbiorcy i sortowanie ich, (cid:149) magiczne chwyty: czytanie w my(cid:156)lach i bezb‡Œdne wykorzystywanie zwi„zk(cid:243)w przyczynowo-skutkowych, (cid:149) prowadzenie terapii rodzinnych i indywidualnych. S P I S T R E ĺ C I • • • • • • • • • • • • • • • • • CzÚĂÊ I Systemy reprezentacji — róĝne mapy tego samego terytorium .......... 9 Wprowadzenie .............................................................................. 9 mwiczenia .................................................................................... 20 Meta — co z tego wynika? ......................................................... 23 Metataktyka ................................................................................ 27 Podsumowanie ............................................................................ 39 CzÚĂÊ II NiespójnoĂÊ ................................................... 41 Zadanie terapeutów .................................................................... 41 Teoria typów logicznych ............................................................ 47 Ogólna strategia reagowania na niespójnoĂÊ ............................ 62 mwiczenia. Rozwijanie umiejÚtnoĂci wykrywania niespójnoĂci ........................................................ 83 Metataktyka w przypadku niespójnoĂci .................................. 124 CzÚĂÊ III Funkcje rozmyte ......................................... 133 Podsumowanie czÚĂci trzeciej ................................................. 165 Struktura magii. Ksztaïtowanie ludzkiej psychiki, czyli wiÚcej niĝ NLP CzÚĂÊ IV Terapia rodzinna — delikatny kwiat ......... 167 CzÚĂÊ V Notacja formalna ......................................... 221 Funkcje ..................................................................................... 222 Epilog ......................................................................... 259 Bibliografia ................................................................ 263 8 Struktura magii. Ksztaïtowanie ludzkiej psychiki, czyli wiÚcej niĝ NLP Komunikaty przekazywane za poĂrednictwem wszystkich kanaïów wyjĂciowych akceptowane jako istotne reprezentacje pacjenta. Brak akceptacji dla ograniczeñ integracji czÚĂci osobowoĂci pacjenta reprezentowanych przez sprzeczne parakomunikaty. Rozróĝnienie miÚdzy poziomem relacji i poziomem treĂci. Poziom relacji, rozumiany jako metakomunikat w stosunku do poziomu treĂci, staje siÚ w rezultacie komunikatem istotnym. Akceptacja ograniczenia integracji czÚĂci osobowoĂci — wszelkie próby integracji czÚĂci reprezentowanych przez poziomy relacji i treĂci stanowiÈ naruszenie teorii typów logicznych. Przedstawimy teraz strategiÚ wykorzystania niespójnoĂci pacjenta jako podstawy rozwoju i zmiany. OGÓLNA STRATEGIA REAGOWANIA NA NIESPÓJNO¥m Gdy pacjent komunikuje siÚ w sposób niespójny, przedstawiajÈc zestaw niedopasowanych parakomunikatów, terapeuta staje przed koniecznoĂciÈ podjÚcia decyzji natury egzystencjalnej. Dziaïania podejmowane w reakcji na niespójnoĂÊ bÚdÈ mieÊ niezwykle istotny wpïyw na przyszïe doĂwiadczenia pacjenta. Zadaniem terapeuty jest udzielenie pomocy pacjentowi w prze- prowadzeniu zmiany. Musi zintegrowaÊ jego pozostajÈce w konflik- cie pïaszczyzny osobowoĂci, musi zlikwidowaÊ niespójnoĂÊ wysysa- 62 NiespójnoĂÊ jÈcÈ z niego energiÚ, blokujÈcÈ uzyskanie tego, na czym mu zaleĝy, sabotujÈcÈ moĝliwoĂÊ osiÈgniÚÊ. Zazwyczaj pacjent borykajÈcy siÚ z tym problemem dysponuje co najmniej dwoma niezgodnymi mo- delami lub mapami Ăwiata. Niemniej posïuguje siÚ nimi, co spra- wia, ĝe jego zachowanie samo w sobie jest sprzeczne. Integracja to proces, za pomocÈ którego pacjent tworzy nowy model Ăwiata obejmujÈcy dotychczas niezgodne modele. ZaczynajÈ one funkcjo- nowaÊ w sposób skoordynowany, wspierajÈc pacjenta w uzyskiwa- niu tego, na czym mu zaleĝy w ĝyciu. Ogólna strategia integracji zostaïa opisana w pierwszej czÚĂci Struktury magii (rozdziaï 6, str. 28 – 29): Róĝne fragmenty struktury odniesienia danej osoby moĝna wy- raziÊ za pomocÈ róĝnych systemów reprezentacji. […] fragment struktury odniesienia przedstawiony przez jeden system repre- zentacji moĝe nie pasowaÊ do fragmentu struktury odniesienia wyraĝonego za pomocÈ drugiego systemu reprezentacji. O tej sytuacji mówimy, ĝe jest to podwójny niespójny komunikat lub zachodzi sprzecznoĂÊ czy komunikacja sprzeczna. […] Jedna z najbardziej zuboĝajÈcych sytuacji zdarzajÈcych siÚ w trakcie naszej pracy terapeutycznej zachodzi wtedy, kiedy pacjent utrzy- muje sprzeczne z sobÈ fragmenty swojej struktury odniesienia. Zazwyczaj przybierajÈ one postaÊ dwóch sprzecznych uogólnieñ odnoszÈcych siÚ do tego samego obszaru zachowania. NajczÚĂciej dzieje siÚ tak, ĝe osoba majÈca w swojej strukturze odniesienia niespójne uogólnienia doznaje uczucia sparaliĝowania, dogïÚbnej dezorientacji lub oscyluje pomiÚdzy dwiema niespójnymi for- mami zachowania. […] 63 Struktura magii. Ksztaïtowanie ludzkiej psychiki, czyli wiÚcej niĝ NLP CaïoĂciowa strategia przyjÚta przez terapeutÚ okreĂlona zostaïa w sposób wyraěnie sformuïowany przez metamodel. Miaïo to na celu zakwestionowanie i poszerzenie zuboĝonych fragmentów modelu pacjenta. Zwyczajowo proces ten przybiera postaÊ albo odzyskiwania (odgrywanie), albo tworzenia (fantazja kierowana) paradoksów terapeutycznych, czyli struktury odniesienia, która kwestionuje ograniczajÈce uogólnienia w modelu pacjenta. W tym przypadku sprzeczna komunikacja sama w sobie wskazuje na dwa fragmenty niespójnej struktury odniesienia danej osoby, dwa uogólnienia mogÈce posïuĝyÊ za przeczÈce sobie nawzajem stru- ktury odniesienia. Strategia terapeuty polega na tym, ĝeby je skonfrontowaÊ. Moĝna to osiÈgnÈÊ w sposób jak najbardziej bez- poĂredni, w drodze sprowadzenia uogólnieñ do tego samego sys- temu reprezentacji.7 W szczególnoĂci strategia pracy z niespójnoĂciÈ obejmuje trzy etapy: 1. Identyfikacja niespójnoĂci pacjenta 2. Sortowanie niespójnoĂci pacjenta 3. Integracja niespójnoĂci pacjenta Te trzy etapy majÈ oczywiĂcie charakter orientacyjny, podobnie jak wszystkie modele. Niekiedy zdarza siÚ, ĝe nie wystÚpujÈ one w peïnej postaci, czÚsto teĝ nie moĝna ich wyraěnie rozróĝniÊ, ponie- waĝ przenikajÈ siÚ wzajemnie. Okazaïy siÚ jednak (a wymaga siÚ tego od kaĝdego skutecznego modelu) uĝytecznym sposobem organi- zowania doĂwiadczeñ terapeutycznych. 7 Na podstawie ksiÈĝki, Struktura magii: ksztaïtowanie ludzkiej psychiki, czyli wiÚcej niĝ NLP, w przekïadzie Joanny Krzemieñ-Rusche. 64 NiespójnoĂÊ Krótko mówiÈc, terapeuta ma pomóc pacjentowi osiÈgnÈÊ spój- noĂÊ. Aby czytelnik mógï ĂledziÊ opis tego procesu, zamieĂciliĂmy minisïowniczek. Minisïowniczek SpójnoĂÊ/niespójnoĂÊ — terminu spójnoĂÊ uĝywa siÚ do opisu sytu- acji, w której wszystkie kanaïy wyjĂciowe komunikujÈcej siÚ osoby, a wiÚc postawa, gesty, ton gïosu, szybkoĂÊ mówienia i sïowa, reprezentujÈ lub przekazujÈ ten sam lub zgodny komunikat. Opisy doĂwiadczeñ osób obcujÈcych ze spójnÈ istotÈ ludzkÈ dotyczÈ zwykle jej niezwykïej osobowoĂci — uwaĝa siÚ, ĝe taka osoba „wie, o czym mówi”, jest charyzmatyczna, dynamiczna i ma wiele innych cudownych zalet. Dwa nadzwyczajne przykïady, które przychodzÈ nam do gïowy, to ludzie, którzy wypracowali w sobie tÚ zdolnoĂÊ zachowywania spójnoĂci: znana terapeutka rodzinna Virginia Satir i Rudolf Nuriejew, jeden z najsïawniejszych na Ăwiecie tancerzy. Czïowiek niespójny z kolei przedstawia za poĂrednictwem kanaïów wyjĂciowych niepasujÈce do siebie, niezgodne komuni- katy. Dla osób postronnych jawi siÚ jako czïowiek chaotyczny — nie wie, czego naprawdÚ chce, jest peïen sprzecznoĂci, niegodny zaufania i niezdecydowany. Terminy spójny i niespójny moĝna stosowaÊ zarówno w odnie- sieniu do komunikatów, jak i do ich nadawców. Komunikaty nie- zgodne i niepasujÈce do siebie uznamy za niespójne, komunikaty dopasowane bÚdziemy uwaĝaÊ za spójne. Terminy spójny i nie- spójny mogÈ byÊ takĝe stosowane w odniesieniu do reprezentacji tworzonych w róĝnych systemach — uĝywa siÚ wówczas tych samych kryteriów, co opisane powyĝej. 65 Struktura magii. Ksztaïtowanie ludzkiej psychiki, czyli wiÚcej niĝ NLP Metakomunikat/parakomunikat — termin metakomunikat stosowany jest w analizie relacji miÚdzy komunikatami A i B. Komunikat A jest metakomunikatem w stosunku do komunikatu B, jeĝeli i tylko jeĝeli: (a) zarówno A, jak i B sÈ komunikatami naleĝÈcymi do tego samego systemu reprezentacji lub do tego samego kanaïu wyjĂciowego; muje swoim zakresem B). (b) A jest komunikatem dotyczÈcym B (lub równowaĝnie: A obej- Jeĝeli na przykïad komunikatem B jest zdanie Jestem wĂciekïy, to komunikat A bÚdzie uwaĝany za metakomunikat w stosunku do B, gdy A bÚdzie zdaniem Obawiam siÚ, ĝe jestem wĂciekïy. Termin parakomunikat stosowany jest w odniesieniu do dwóch lub wiÚkszej liczby komunikatów wyraĝanych jednoczeĂnie w róĝnych systemach reprezentacji lub (czÚĂciej) w róĝnych kanaïach wyjĂciowych. Parakomunikaty mogÈ byÊ wzajemnie spójne lub wzajemnie niespójne. Jeĝeli na przykïad kobieta wy- powiada zdanie Jestem smutna, mówiÈc gïoĂno i tak, jakby komuĂ groziïa, komunikaty reprezentowane przez sïowa Jestem smutna i ton gïosu sÈ parakomunikatami — w tym przypadku niespój- nymi. Parakomunikaty sÈ zawsze komunikatami naleĝÈcymi do tego samego poziomu logicznego, ale wyraĝanymi w róĝnych systemach reprezentacji lub w róĝnych kanaïach wyjĂciowych. Niesprzeczny/sprzeczny — termin niesprzeczny stosowany jest w odniesieniu do dwóch lub wiÚkszej liczby komunikatów nale- ĝÈcych do tego samego typu logicznego (wyraĝanych za poĂred- nictwem tego samego systemu reprezentacji lub kanaïu wyjĂcio- 66 wego), które sÈ zgodne — mogÈ byÊ jednoczeĂnie prawdziwe. Na przykïad stwierdzenia: NiespójnoĂÊ Jestem gïodny. oraz Chce mi siÚ jeĂÊ. — sÈ komunikatami niesprzecznymi. Termin sprzeczny stosowany jest w odniesieniu do dwóch lub wiÚkszej liczby komunikatów naleĝÈcych do tego samego typu logicznego (wyraĝanych za poĂrednictwem tego samego systemu reprezentacji lub kanaïu wyjĂciowego), które sÈ niezgodne — nie mogÈ byÊ jednoczeĂnie prawdziwe. Do przykïadów zaliczyÊ moĝna dowolne zdanie i jego zaprzeczenie. Zdania: Jestem gïodny. i Nie jestem gïodny. — sÈ wïaĂnie takÈ parÈ. Kategoria Satir — Virginia Satir zidentyfikowaïa cztery kategorie komunikacyjne, obejmujÈce róĝne zbiory postaw, gestów, odczuÊ cielesnych i reguï skïadniowych, stosowanych w sytuacji stresu. (1) Uspokajacz W sïowach — zgadza siÚ („Cokolwiek powiesz, bÚdzie w po- rzÈdku. Jestem tu tylko po to, by CiÚ uszczÚĂliwiaÊ”). Ciaïo — uspokaja („Jestem bezradny”). WnÚtrze — („CzujÚ siÚ tak, jakby mnie nie byïo; bez niego jestem martwy. Jestem bezwartoĂciowy”). 67 Struktura magii. Ksztaïtowanie ludzkiej psychiki, czyli wiÚcej niĝ NLP Uspokajacz zawsze mówi w sposób pochlebczy, starajÈc siÚ sprawiaÊ przyjemnoĂÊ, przepraszaÊ i niezaleĝnie od wszyst- kiego, nigdy nie kwestionowaÊ wypowiedzi rozmówcy. To potakiwacz. Rozmawia tak, jak gdyby nie byï w stanie zrobiÊ niczego dla siebie; zawsze musi zyskaÊ czyjÈĂ aprobatÚ. JeĂli odgrywasz tÚ rolÚ chociaĝ przez minutÚ, zaczynasz odczuwaÊ mdïoĂci i chce Ci siÚ wymiotowaÊ. SporÈ pomocÈ w dobrym odgrywaniu roli uspokajacza jest myĂlenie o sobie jako o czïowieku niewiele wartym. Przepeï- nia CiÚ szczÚĂcie tylko dlatego, ĝe ktoĂ pozwoliï Ci jeĂÊ. Kaĝ- demu jesteĂ winien wdziÚcznoĂÊ i naprawdÚ ponosisz odpo- wiedzialnoĂÊ za wszystkie sprawy, które toczÈ siÚ ěle. Wiesz, ĝe mógïbyĂ powstrzymaÊ deszcz, gdybyĂ uĝyï umysïu, ale niestety, pomyliïeĂ kolejkÚ, kiedy rozdawano mózgi. Oczy- wiĂcie odczuwasz wdziÚcznoĂÊ za kaĝdym razem, gdy ktoĂ zechce siÚ do Ciebie odezwaÊ, niezaleĝnie od tego, co mówi czy jak to mówi. No bo kim Ty wïaĂciwie jesteĂ, ĝebyĂ mógï kogokolwiek o cokolwiek prosiÊ? Poza tym, jeĝeli tylko bÚdziesz wystarczajÈco grzeczny, dostaniesz wszystko, czego potrzebujesz. 68 NiespójnoĂÊ BÈdě najbardziej ckliwÈ, cierpiÚtniczÈ, sïuĝalczÈ osobÈ, jakÈ jesteĂ w stanie sobie wyobraziÊ. MyĂl o sobie jak o czïowieku, który caïy czas przyklÚka na jedno kolano, nieco siÚ chwiejÈc i wyciÈgajÈc dïoñ w bïagalnym geĂcie. Nie zapomnij pod- nieĂÊ gïowy tak, by rozbolaïa CiÚ szyja i oczy — postaraj siÚ dostaÊ ciÚĝkiej migreny tak szybko, jak to tylko moĝliwe. Gdy rozmawiasz z kimĂ, przyjmujÈc tÚ pozycjÚ, Twój gïos staje siÚ jÚkliwy i piskliwy, poniewaĝ utrzymujesz ciaïo w tak obniĝonej pozycji, ĝe nie masz doĂÊ powietrza, ĝeby mówiÊ peïnym gïosem. BÚdziesz odpowiadaÊ „tak” na wszystko, nie- zaleĝnie od tego, co bÚdziesz czuÊ czy myĂleÊ. Uspokajacz przyjmuje pozycjÚ ciaïa pasujÈcÈ do uspokajajÈcej odpowiedzi. (2) Obwiniacz W sïowach — nie zgadza siÚ („Nigdy niczego nie robisz do- brze. Co siÚ z TobÈ dzieje?”). Ciaïo — obwinia („Ja tu jestem szefem”). WnÚtrze („Jestem samotny i nic mi siÚ nie udaje”). 69 Struktura magii. Ksztaïtowanie ludzkiej psychiki, czyli wiÚcej niĝ NLP Obwiniacz to besserwisser, dyktator, szef. Dziaïa w sposób wïadczy, zdaje siÚ mówiÊ: „Gdyby nie Ty, wszystko szïoby dobrze”. Odczuwa napiÚcie miÚĂni i organów. JednoczeĂnie wzrasta mu ciĂnienie krwi. Gïos ma ciÚĝki, napiÚty, czÚsto wypowiada siÚ ostro i gïoĂno. Tyranizuje, sprowadza do par- teru wszystkich i wszystko. Aby wczuÊ siÚ w tÚ rolÚ, wyobraě sobie, ĝe wyciÈgasz palec w oskarĝajÈcym geĂcie, a kaĝdÈ wypowiedě zaczynasz od sïów: „Nigdy tego nie robisz...”, „Zawsze to robisz...”, „Dlaczego Ty zawsze...” albo „Dlaczego Ty nigdy...” i tak dalej. Nie przejmuj siÚ odpowiedziÈ. Nie ma znaczenia. Obwiniacz jest bardziej zainteresowany szarogÚszeniem siÚ niĝ faktycznym zdobyciem jakichkolwiek informacji. Niezaleĝnie od tego, czy zdajesz sobie z tego sprawÚ, czy nie, gdy obwiniasz, wdychasz maïe hausty powietrza albo wstrzymujesz oddech, poniewaĝ masz bardzo napiÚte miÚĂnie gardïa. Czy widziaïeĂ kiedyĂ pierwszej klasy obwiniacza — czïowieka z wybaïuszonymi oczami, naprÚĝonymi miÚĂniami szyi i wydÚtymi nozdrzami, czerwieniejÈcego, z gïosem, który przypominaï děwiÚk towarzyszÈcy przerzucaniu wÚgla ïopatÈ? Wyobraě sobie, ĝe stoisz, trzymajÈc jednÈ rÚkÚ opartÈ o bio- dro, drugÈ wyciÈgajÈc przed siebie, kierujÈc palec wskazujÈcy w stronÚ rozmówcy. Twarz masz wykrzywionÈ, usta zaciĂniÚte, a nozdrza wydymajÈ siÚ, gdy wrzeszczysz, wyzywasz i kryty- kujesz wszystko, co kiedykolwiek ujrzaïo Ăwiatïo dzienne. (3) Rachmistrz W sïowach — hiperrozsÈdny („Gdyby siÚ temu uwaĝnie przyj- rzeÊ, moĝna by zauwaĝyÊ strudzone pracÈ rÚce jednej z obecnych osób”). 70 NiespójnoĂÊ Ciaïo — kalkuluje („Jestem spokojny, chïodny i opanowany”). WnÚtrze („CzujÚ siÚ bezbronny”). Rachmistrz postÚpuje poprawnie i bardzo rozsÈdnie, jest spokojny i opanowany. Moĝna by go porównaÊ do komputera lub sïownika. Jego ciaïo jest suche, nie wyraĝa emocji. Gïos ma monotonny, a sïowami czÚsto wpïywa na przestwór oceanu abstrakcji. Gdy jesteĂ rachmistrzem, uĝywaj najdïuĝszych sïów, jakie znasz, nawet jeĝeli nie jesteĂ pewien ich znaczenia. Przy- najmniej zabrzmisz inteligentnie. Po jednym akapicie i tak nikt nie bÚdzie CiÚ sïuchaÊ. Aby naprawdÚ wczuÊ siÚ w tÚ rolÚ, wyobraě sobie, ĝe Twój krÚgosïup jest dïugim, ciÚĝkim, stalowym prÚtem siÚgajÈcym od poĂladków do karku, a wokóï szyi masz ciasny, ĝelazny koïnierz. Staraj siÚ utrzymywaÊ wszystko wokóï siebie w moĝliwie jak najwiÚkszym bezru- chu — w tym takĝe usta. BÚdzie Ci bardzo trudno powstrzy- maÊ dïonie od gestykulowania, ale daj z siebie wszystko. 71 Struktura magii. Ksztaïtowanie ludzkiej psychiki, czyli wiÚcej niĝ NLP Gdy kalkulujesz, Twój gïos w sposób naturalny zaczyna przypominaÊ ton zombie, poniewaĝ od czaszki w dóï nicze- go nie odczuwasz. Twój umysï koncentruje siÚ na utrzyma- niu bezruchu, a Ty sam jesteĂ bardzo zajÚty dobieraniem wïaĂciwych sïów. Nigdy nie powinieneĂ przecieĝ popeïniaÊ ĝadnych bïÚdów. Smutne jest to, ĝe rola ta wydaje siÚ ideal- nym celem dla wielu osób: „Wypowiadaj wïaĂciwe sïowa, nie okazuj ĝadnych uczuÊ, nie reaguj”. (4) Rozpraszacz Sïowa — nieistotne (sïowa nie majÈ sensu). Ciaïo — powyginane i nieobecne, przebywa gdzieĂ indziej. WnÚtrze („Nikogo to nie obchodzi. Nie ma tu dla mnie miejsca”). Nic, co mówi lub robi rozpraszacz, nie jest w ĝaden spo- sób zwiÈzane z tym, co mówi lub robi ktokolwiek inny. On nigdy nie odpowiada na temat. WewnÈtrz jest skoïowany. 72 NiespójnoĂÊ Gïos moĝe mieÊ Ăpiewny, ale czÚsto intonacja nie pasuje do sïów — wznosi siÚ lub opada bez powodu. Czïowiek ten na niczym siÚ nie skupia. Gdy grasz tÚ rolÚ, wyobraě sobie, ĝe jesteĂ nieustannie toczÈcÈ siÚ, wypukïÈ pokrywkÈ, która nigdy nie wie, dokÈd zmierza, ani zdaje sobie sprawy, kiedy dotrze do celu. JesteĂ zbyt zajÚty poruszaniem ustami, rÚkami, nogami. Upewnij siÚ, ĝe mówiÈc, nigdy nie nawiÈzujesz do tematu. Ignoruj wszystkie pytania, a od czasu do czasu zadawaj wïasne, caï- kowicie niezwiÈzane z omawianym zagadnieniem. Zdejmuj z ubrañ rozmówców niewidzialne paprochy i rozwiÈzuj so- bie sznurowadïa. PomyĂl sobie, ĝe Twoje ciaïo przemieszcza siÚ we wszy- stkich kierunkach jednoczeĂnie. Zewrzyj kolana, przesadnie je wyginajÈc, a jednoczeĂnie wypnij poĂladki i skieruj rÚce w przeciwne strony. Z poczÈtku odgrywanie tej roli sprawia ulgÚ, ale po kilku minutach pojawia siÚ straszliwa samotnoĂÊ i bezcelowoĂÊ. W ramach Êwiczenia przybierz cztery opisane powyĝej postawy, wytrzymaj przez minutÚ i zobacz, co zacznie siÚ z TobÈ dziaÊ. Poniewaĝ wiele osób jest nieprzyzwyczajonych do odczuwania reakcji wïasnego ciaïa, poczÈtkowo moĝe Ci siÚ wydawaÊ, ĝe jesteĂ zajÚty myĂleniem i niczego nie odczu- wasz. Poczekaj chwilÚ, a doznasz wewnÚtrznych odczuÊ, któ- rych doĂwiadczaïeĂ wczeĂniej wiele razy. Gdy znów staniesz siÚ sobÈ, poczujesz spokój i odzyskasz swobodÚ ruchów, zorientujesz siÚ, ĝe Twoje odczucia ulegïy zmianie. 73 Struktura magii. Ksztaïtowanie ludzkiej psychiki, czyli wiÚcej niĝ NLP Takich wïaĂnie sposobów komunikacji uczymy siÚ we wczesnym dzieciñstwie. Gdy dziecko próbuje znaleěÊ drogÚ w skomplikowanym i czÚsto przeraĝajÈcym Ăwiecie, wykorzy- stuje jednÈ z opisanych powyĝej metod komunikacji. Po wy- starczajÈco dïugim jej stosowaniu nie jest w stanie odróĝniÊ swoich reakcji od poczucia wïasnej wartoĂci ani od swojej osobowoĂci. Przyjmowanie którejkolwiek z opisanych postaw spra- wia, ĝe poczucie wïasnej wartoĂci staje siÚ jeszcze niĝsze, a w naszym garnku ubywa duchowej strawy. Równieĝ postawy przewaĝajÈce w spoïeczeñstwie wzmacniajÈ takie sposoby komunikowania siÚ — wielu z nich uczymy siÚ juĝ u mamy na kolanach: „Nie narzucaj siÚ; prosiÊ o coĂ dla siebie to przejaw ego- izmu” (uspokajacz); „Nie pozwól, ĝeby ktokolwiek CiÚ upokarzaï. Nie bÈdě tchórzem!” (obwiniacz); „Nie bÈdě taki powaĝny. Daj spokój! Kto by siÚ przejmo- waï?” (rozpraszacz). (Peoplemaking, s. 63 – 72; Science and Behavior Books) Na koniec chcielibyĂmy dodaÊ do stworzonego przez Satir opisu kaĝdej postawy zbiór korelatów skïadniowych, które, jak wynika z naszych obserwacji, zwykle im towarzyszÈ: Kategoria Satir nr 1 — Uspokajacz Stosowanie kwalifikatorów: jeĝeli, tylko, zaledwie, nawet itp. Stosowanie trybu przypuszczajÈcego czasowników: mógïbym, 74 NiespójnoĂÊ zrobiïbym itp. Naruszanie poprawnoĂci semantycznej typu czytanie w myĂlach. Kategoria Satir nr 2 — Obwiniacz Stosowanie kwalifikatorów uniwersalnych: wszystko, kaĝdy, dowolny, za kaĝdym razem itp. Stosowanie pytañ negatyw- nych: Dlaczego tego nie robisz? Jak to nie moĝesz? Narusza- nie poprawnoĂci semantycznej typu przyczyna – skutek. Kategoria Satir nr 3 — Rachmistrz Usuwanie podmiotów wyraĝanych za pomocÈ zaimków oso- bowych w zdaniach takich jak „(Ja) widzÚ, ĝe...” — „Jak wi- daÊ...”. Stosowanie rzeczowników bez skonkretyzowanych wskaěników odniesienia (ktoĂ, ludzie) i zdañ bezpodmiotowych (z uĝyciem czasowników moĝna, naleĝy itp). Stosowanie nomi- nalizacji: frustracja, stres, napiÚcie itp. Kategoria Satir nr 4 — Rozpraszacz Kategoria ta wiÈĝe siÚ z szybkim przeïÈczaniem siÚ miÚdzy pierwszymi trzema. Charakterystyczna dla tej kategorii skïad- nia to gwaïtowne przeskoki miÚdzy wymienionymi powyĝej wzorcami syntaktycznymi. Pacjent reprezentujÈcy tÚ katego- riÚ rzadko uĝywa w swoich wypowiedziach zaimków odno- szÈcych siÚ do czÚĂci zdañ i pytañ terapeuty. Etap 1. Identyfikacja niespójnoĂci pacjenta PodstawÈ pracy terapeuty jest umiejÚtnoĂÊ rozpoznawania niespój- noĂci w komunikacji pacjenta. Za kaĝdym razem, gdy pacjent wyraĝa siebie, uĝywa kanaïów wyjĂciowych. W rezultacie terapeuta musi siÚ zmierzyÊ z komunikatem lub zbiorem komunikatów. Jak wspom- nieliĂmy wczeĂniej, kaĝdy kanaï wyjĂciowy jest noĂnikiem jednego 75 Struktura magii. Ksztaïtowanie ludzkiej psychiki, czyli wiÚcej niĝ NLP komunikatu — komunikaty przedstawiane jednoczeĂnie nazywane sÈ parakomunikatami. Kaĝdy parakomunikat stanowi istotnÈ repre- zentacjÚ pacjenta w danym momencie. Jeĝeli kaĝdy kanaï wyjĂciowy jest noĂnikiem takiego samego komunikatu, mówimy o spójnoĂci pacjenta i zestawu parakomunikatów. Jeĝeli jeden lub wiÚksza liczba kanaïów wyjĂciowych jest noĂnikiem parakomunikatu, który jest nie- dopasowany do parakomunikatu przekazywanego za poĂrednictwem innego kanaïu wyjĂciowego, mamy do czynienia z niespójnoĂciÈ. Warunkiem wykrycia przez terapeutÚ niespójnoĂci u pacjentów jest umiejÚtnoĂÊ wykorzystywania wïasnych wejĂciowych kanaïów sensorycznych bez wywoïywania halucynacji. W szczególnoĂci tera- peuta moĝe nauczyÊ siÚ rozpoznawaÊ parakomunikaty przedsta- wiane za pomocÈ postaw, gestów i ruchów. Terapeuta moĝe uĝyÊ obu oczu i obydwu dïoni, a takĝe innych czÚĂci ciaïa, ĝeby przypa- trywaÊ siÚ ciaïu pacjenta i dotykaÊ go. Sïuchowy kanaï wejĂciowy moĝe posïuĝyÊ do wsïuchiwania siÚ w wytwarzane przez pacjenta děwiÚki. Terapeuta przeprowadza kontrole zarówno w obrÚbie kaĝ- dego kanaïu wyjĂciowego z osobna, jak i porównujÈc je z sobÈ, by stwierdziÊ, czy otrzymywane parakomunikaty sÈ dopasowane. Na przykïad w obrÚbie sïuchowego kanaïu wejĂciowego terapeuta sprawdza wypowiadane przez pacjenta sïowa, porównujÈc je z tonem gïosu lub z tempem relacji. Jeĝeli terapeuta stwierdzi, ĝe trzy komu- nikaty przekazywane za poĂrednictwem wejĂciowego kanaïu sïucho- wego sÈ do siebie dopasowane, sprawdzi nastÚpnie ich spójnoĂÊ, porównujÈc je z parakomunikatami otrzymywanymi za pomocÈ wzro- kowego i kinestetycznego kanaïu wejĂciowego. Opisywane przez nas rozróĝnienia nie sÈ wszystkimi moĝliwymi, jakich mogÈ dokonywaÊ istoty ludzkie — na przykïad jÚzyk, ton gïosu i tempo mówienia nie sÈ jedynymi czy nawet najwaĝniejszymi 76 NiespójnoĂÊ cechami sïuchowego kanaïu wejĂciowego, które jest w stanie wyróĝ- niÊ terapeuta. Identyfikujemy tutaj tylko niektóre rozróĝnienia, które okazaïy siÚ uĝyteczne zarówno w naszej pracy, jak i w trak- cie szkoleñ, których uczestnicy mieli staÊ siÚ wykwalifikowanymi terapeutami. DoĂwiadczeni terapeuci rzadko Ăwiadomie przeprowadzajÈ kon- trole najpierw w obrÚbie poszczególnych kanaïów wejĂciowych, a nastÚpnie miÚdzy nimi, by stwierdziÊ, czy pacjent komunikuje siÚ w sposób spójny. W trakcie seminariów szkoleniowych dla tera- peutów zdaliĂmy sobie sprawÚ, ĝe osoby zdobywajÈce kwalifikacje terapeuty poczÈtkowo polegajÈ na niewielu rozróĝnieniach w jed- nym lub w wiÚkszej liczbie systemów wejĂciowych. DokonujÈ wów- czas takich rozróĝnieñ w sposób bardzo Ăwiadomy. Jednakĝe po upïywie stosunkowo krótkiego czasu takie systematyczne sprawdza- nie kilku rozróĝnieñ w jednym lub w wiÚkszej liczbie kanaïów wej- Ăciowych zaczyna byÊ wykonywane poza ĂwiadomoĂciÈ — mimo to zachowanie nadal nosi cechy systematycznoĂci, tzn. uczestnicy szkoleñ nadal konsekwentnie wykrywajÈ sprzeczne parakomunikaty. Innymi sïowy, mimo ĝe nie przeprowadzajÈ juĝ Ăwiadomych kon- troli sprzecznoĂci komunikatów, nadal widzÈ, sïyszÈ i czujÈ niespój- noĂci. Zazwyczaj po opanowaniu takich pierwszych rozróĝnieñ i wy- parciu ich poza ĂwiadomoĂÊ zaczynajÈ sïyszeÊ, widzieÊ i odczuwaÊ rozróĝnienia, które umoĝliwiajÈ im dokonywanie jeszcze bardziej subtelnych ocen spójnoĂci komunikacji pacjenta. Chcemy jeszcze raz podkreĂliÊ, ĝe terapeuta na tym etapie pracy nad niespójnoĂciami nie podejmuje prób zinterpretowania lub zro- zumienia znaczenia parakomunikatów tworzonych przez pacjenta 77 Struktura magii. Ksztaïtowanie ludzkiej psychiki, czyli wiÚcej niĝ NLP w procesie komunikacji, ale przeprowadza proste porównania spójny – niespójny, analizujÈc odbierane parakomunikaty.8 Z tego, co wiemy, terapeuci nie sÈ w stanie nauczyÊ siÚ wykry- wania niespójnoĂci w komunikacji pacjenta inaczej niĝ poprzez roz- wijanie umiejÚtnoĂci patrzenia, sïyszenia i odczuwania. Gdy tera- peuta nauczy siÚ swobodnie akceptowaÊ za poĂrednictwem swoich kanaïów wejĂciowych parakomunikaty przedstawiane przez pacjenta i porównywaÊ je pod wzglÚdem spójnoĂci, znajdzie siÚ na dobrej drodze do zostania fachowcem. W trakcie seminariów szkoleniowych dla terapeutów opracowaliĂmy kilka specjalnych technik, które ich uczestnicy uznali za uĝyteczne. SÈ to po prostu szczególne przy- padki ogólnych reguï, które juĝ przedstawiliĂmy — nic nie zastÈpi praktycznego treningu. Poniĝej przedstawiamy trzy z takich szcze- gólnych przypadków. Przypadek I — „Ale” Niekiedy, gdy pacjent wypowiada jakieĂ zdanie, terapeuta podej- rzewa, ĝe usïyszaï niespójnoĂÊ, ale nie jest tego pewien. Jednym z najczÚstszych tego rodzaju przypadków jest sytuacja, w której pacjent mówi: NaprawdÚ chcÚ zmieniÊ to, jak zachowujÚ siÚ w miejscach publicznych. 8 W peïni akceptujÈc caïoĂÊ zachowania pacjenta, terapeuta unika oporu i caïkowicie wykorzystuje umiejÚtnoĂci pacjenta, udzielajÈc mu pomocy w procesie zmiany. Zalecamy zapoznanie siÚ z doskonaïÈ pracÈ dr. Miltona H. Ericksona, w której przedstawiono przykïady wykorzystania wszystkich zachowañ pacjenta (Advanced Techniques of Hypnosis and Therapy, red. J. Haley, Grune and Straton, 1967; R. Bandler, J. Grinder, Patterns of the Hypnotic Techniques of Milton H. Erickson, Meta-Publications, 1975). 78 NiespójnoĂÊ Tak naprawdÚ nie chcÚ iĂÊ na to przyjÚcie. NaprawdÚ chcÚ dziĂ iĂÊ z nim do teatru. W wielu jÚzykach, gdy wypowiadane jest zdanie oznajmujÈce, into- nacja gïosu najpierw wznosi siÚ (antykadencja), a póěniej stopniowo opada (kadencja). W zdaniach pytajÈcych kadencja nie wystÚpuje. Powiedz nastÚpujÈce dwa zdania gïoĂno i wsïuchaj siÚ w róĝnice w intonacji pod koniec wypowiedzi: WyjdÚ z domu dokïadnie o póïnocy. oraz Czy chcesz wyjĂÊ z domu dokïadnie o póïnocy? Teraz jeszcze raz przeczytaj na gïos pierwszy zestaw zdañ, wzno- szÈc nieco intonacjÚ pod koniec wypowiedzi — nie tak wyraěnie jak w przypadku pytania, ale nie dopuĂÊ, by intonacja opadïa tak jak w przypadku zdañ oznajmujÈcych. Uwaĝnie sïuchaj samego siebie. Jeĝeli uĝyïeĂ wïaĂciwego wzorca intonacyjnego (nieznaczne podnie- sienie tonu pod koniec), doĂwiadczysz czegoĂ, co moĝna nazwaÊ „prawie niespójnoĂciÈ”. Osoby, które najbardziej ceniÈ sïuchowy system reprezentacji, w istocie usïyszÈ w umyĂle dodatkowe sïowo — bÚdzie to sïowo ale. Jest to podstawa doĂwiadczenia „prawie nie- spójnoĂci”. Nieznaczne podniesienie intonacji pod koniec tej spe- cjalnej klasy zdañ zwanych ukrytymi implikacjami (szerzej zostaïy one omówione w rozdziale 4. pierwszej czÚĂci Struktury magii) syg- nalizuje sïuchaczowi, ĝe zdanie nie jest kompletne. Zawsze, gdy jako terapeuta znajdziesz siÚ w podobnej sytuacji, po prostu pochyl siÚ, ostroĝnie przyjrzyj siÚ pacjentowi i powiedz sïowo ale. NastÚpnie poczekaj, aĝ pacjent dokoñczy zdanie, którego czÚĂÊ pierwotnie pominÈï. WyglÈda to tak: 79 Struktura magii. Ksztaïtowanie ludzkiej psychiki, czyli wiÚcej niĝ NLP Pacjent: NaprawdÚ chcÚ zmieniÊ to, jak zachowujÚ siÚ w miej- scach publicznych. Terapeuta: Ale... Pacjent: ...ale obawiam siÚ, ĝe ludzie nie bÚdÈ na mnie zwracaÊ uwagi. Tego rodzaju wymiana zdañ stwarza doskonaïÈ okazjÚ do treningu kanaïów wejĂciowych, ukierunkowanego na dostrzeganie róĝnic w komunikacji pacjenta. Zazwyczaj postawa pacjenta, jego gesty, ton, szybkoĂÊ mówienia i skïadnia bÚdÈ zdecydowanie inne w trakcie wypowiadania pierwszej czÚĂci zdania, zanim terapeuta wypowie sïowo ale, niĝ w trakcie wypowiadania drugiej czÚĂci zdania, po tym jak powie ale. Innymi sïowy, pacjent wyrazi dwa róĝne modele Ăwiata — jeden zwiÈzany z pierwszÈ czÚĂciÈ zdania, drugi zwiÈzany z czÚĂciÈ koñcowÈ. Przypadek II — Metapytanie KolejnÈ powszechnÈ sytuacjÈ, której zrozumienie pomoĝe terapeu- tom w nauce rozpoznawania zmian lub róĝnic w komunikacji pacjenta, jest przypadek, który nazwaliĂmy metapytaniem. Oto przykïad: Pacjent: Moja praca strasznie mnie denerwuje. Terapeuta: Tak, a co powiesz o swoim zdenerwowaniu? Pacjent: Zdenerwowanie sprawia, ĝe siÚ bojÚ. Pytanie to jest czÚsto stosowane przez VirginiÚ Satir w jej terapii dynamicznej — opisuje je jako doskonaïy sposób na poprawÚ samo- oceny pacjenta (tego, co pacjent odczuwa w stosunku do swoich od- czuÊ) i zwiÚkszenie jego zdolnoĂci do radzenia sobie z problemami. 80 NiespójnoĂÊ Opisywana wymiana zdañ zwykle wiÈĝe siÚ z radykalnÈ zmianÈ parakomunikatów pacjenta w kaĝdym kanale wyjĂciowym — sÈ inne w przypadku pierwszego zdania dotyczÈcego emocji i inne w przy- padku odpowiedzi na metapytanie terapeuty dotyczÈce emocji zwiÈ- zanych z emocjami, co oznacza nastÚpny poziom logiczny. Wrócimy do tego przykïadu w czÚĂci dotyczÈcej integracji, aby zademonstro- waÊ skuteczne sposoby, dziÚki którym terapeuta radzi sobie z róĝ- nymi poziomami osobowoĂci pacjenta istniejÈcymi jako róĝne typy logiczne — gdy jedna ma charakter „meta” w stosunku do drugiej. Przypadek III — Anatomiczna podstawa niespójnoĂci U znacznej wiÚkszoĂci praworÚcznych istot ludzkich funkcja jÚzy- kowa zlokalizowana jest w lewej póïkuli mózgu. Ta asymetria jest byÊ moĝe najpowszechniej akceptowanÈ z domniemanych róĝnic miÚdzy obiema póïkulami. FascynujÈce doniesienia dotyczÈce moĝ- liwoĂci niezaleĝnego dziaïania kaĝdej póïkuli pochodzÈ z badañ nad luděmi, którym chirurgicznie przeciÚto najwaĝniejsze poïÈ- czenie miÚdzy nimi. CzÚĂÊ zaangaĝowanych w takie operacje leka- rzy jest przekonana, ĝe w ich rezultacie operowana osoba uzyskuje dwie niezaleĝne ĂwiadomoĂci powiÈzane jedynie w sposób bardzo wÈtïy (patrz: Gazzaniga, Eccles w bibliografii). Gazzaniga zauwaĝa (s. 106 – 107): „W innych przypadkach, w których wola i zamiar jednej póïkuli (zwykle lewej) mogïy przewaĝyÊ nad caïym systemem motory- cznym — antagonistyczne zachowania miÚdzy dwoma poïowami ciaïa byïy ograniczone do minimum. Pacjent I jednak niekiedy stwierdzaï, ĝe jednÈ rÚkÈ ĂciÈga spodnie, a drugÈ je podciÈga. 81 Struktura magii. Ksztaïtowanie ludzkiej psychiki, czyli wiÚcej niĝ NLP Pewnego razu chwyciï ĝonÚ lewÈ rÚkÈ i gwaïtownie niÈ potrzÈsnÈï, podczas gdy prawa dïoñ «staraïa siÚ» przyjĂÊ na pomoc ĝonie, chwytajÈc lewÈ wojowniczkÚ”. Dwustronne niespójnoĂci pojawiajÈ siÚ w komunikacji wielu pacjentów, gdy wypowiadane sïowa sÈ spójne z parakomunikatami wyraĝanymi przez prawÈ stronÚ ciaïa, podczas gdy lewa strona (w przypadku osób praworÚcznych) przekazuje zestaw parakomuni- katów niespójnych z parakomunikatem werbalnym i komunikatami przekazywanymi przez stronÚ przeciwnÈ. DoĂÊ czÚstÈ niespójnoĂciÈ jest to, co zwykliĂmy nazywaÊ sztywnym koïnierzykiem — sïowa pacjenta i prawa strona jego ciaïa przekazujÈ spójne komunikaty, podczas gdy lewa rÚka mocno zaciska siÚ na szyi, blokujÈc znacznÈ czÚĂÊ przepïywajÈcego powietrza. Baczne zwracanie uwagi na para- komunikaty przekazywane za pomocÈ sïów i przez prawÈ stronÚ ciaïa pacjenta i porównywanie ich z parakomunikatami przekazy- wanymi przez stronÚ lewÈ zapewnia szereg okazji do wyostrzenia umiejÚtnoĂci wykrywania niespójnoĂci.9 Na koniec fragmentu poĂwiÚconego identyfikowaniu niespójno- Ăci pacjenta przedstawiamy seriÚ Êwiczeñ. Ich celem jest uïatwienie rozwoju umiejÚtnoĂci zwiÈzanych z wykrywaniem niespójnoĂci — jakĝe waĝnych dla kaĝdego terapeuty doskonalÈcego umiejÚtnoĂci. 9 Bardziej szczegóïowy i precyzyjny model identyfikowania i wykorzystywania zachowañ pacjentów oparty na asymetrii póïkul mózgowych przedstawiamy w pracy Patterns of the Hypnotic Techniques of Milton H. Erickson (1975). Jest to jeden z obszarów bezpoĂredniego przenikania siÚ psychoterapii i hipnozy. 82
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Struktura magii. Kształtowanie ludzkiej psychiki, czyli więcej niż NLP. Część 2
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: