Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00371 007492 11260009 na godz. na dobę w sumie
Strukturalne aspekty rozwoju gospodarczego. Doświadczenia azjatyckie - ebook/pdf
Strukturalne aspekty rozwoju gospodarczego. Doświadczenia azjatyckie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1031-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> handel i gospodarka
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Rozprawa habilitacyjna poświęcona zagadnieniu przemian strukturalnych, jakie w procesie szybkiego wzrostu i rozwoju gospodarczego zachodzą w gospodarce. Uwaga autorki skoncentrowana jest na na przemianach instytucyjno-organizacyjnych w czterech wybranych krajach Azji Południowo-Wschodniej: Korei Południowej, Tajwanu, Tajlandii i Wietnamu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zasadniczym celem niniejszej pracy jest opisanie i wyjaśnienie określonych zjawisk zachodzących w systemie gospodarczym w procesie rozwoju. Przedmiotem zainteresowania są przede wszystkim zmiany strukturalne, które towarzyszą wzrostowi gospodarczemu w długim czasie. Rozwój jest tu traktowany jako wypadkowa sprawno- ści poszczególnych segmentów systemu społeczno-gospodarczego, dokonuje się na wielu płaszczyznach i ma charakter wielowymiarowy. Do szczegółowej analizy wybrano sektor MSP w kilku krajach Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej między innymi dlatego, że powszechnie dostrzega się dużą aktywność azjatyckiej drobnej wytwórczości. Efektem przeprowadzonych studiów jest szereg wniosków i spostrzeżeń odnoszących się zarówno do przekształceń drobnej wytwórczości, jak również do całokształtu procesu rozwoju gospodarczego. Przeprowadzone studia potwierdzają konieczność uwzględ- niania w badaniach problemów rozwoju gospodarczego licznych, zróżnicowanych i wzajemnie powiązanych uwarunkowań dynamiki gospodarczej. Co więcej, zebrane dane wskazują zarówno na pewne możliwości przenoszenia doświadczeń w czasie i przestrzeni dla budowania programów rozwojowych, jak również ryzyko związane z tego rodzaju próbami. Doktor Anna Bąkiewicz jest absolwentką Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego i adiunktem w Zakładzie Studiów nad Rozwojem na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych UW. Specjalizuje się w ekonomii rozwoju. Zajmuje się badaniami przekształceń strukturalnych w procesie rozwoju gospodarczego, przedsiębiorczością i otoczeniem biznesu. Szczególnie interesuje się historycznymi i instytucjonalnymi uwarunkowaniami rozwoju krajów Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej. Jej liczne publikacje dotyczą zarówno funkcjonowania przedsiębiorstw w gos- podarkach „doganiających”, jak również teorii rozwoju gospodarczego. Anna Bąkiewicz ma w swoim dorobku liczne badania terenowe w krajach azjatyckich dotyczące przed wszystkim makroekonomicznych uwarunkowań działalności gospo- darczej. Prowadzi zajęcia dydaktyczne dotyczące rozwoju gospodarczego w skali krajowej i lokalnej. Jest twórcą autorskiego programu nauczania na Podyplomowych Studiach: „Rozwój w dobie globalizacji – Global Development” w wersji tradycyjnej i internetowej. Cena 42 zł l A n n a B ą k i e w i c z S t r u k t u r a n e a s p e k t y r o z w o u g o s p o d a r c z e g o j Anna Bąkiewicz Strukturalne aspekty rozwoju gospodarczego Doświadczenia azjatyckie Monografia […] nie tylko przedstawia, ale także analizuje i ocenia rozwój gospodarczy wybranych krajów zaliczanych do tak zwanych tygrysów azjatyckich [...] praca jest bardzo solidnie przygotowana od strony faktograficznej, oparta na bardzo szerokiej, zróżnicowanej, często trudno dostępnej w Polsce literaturze […] Przez strukturę gospodarki autorka rozumie przede wszystkim relacje wielkie korporacje–małe firmy […] Dużo uwagi poświęca autorka relacjom państwo– sfera biznesu, na przykład skuteczności strategii rozwojowej państwa. Prof. dr hab. Andrzej Lubbe Jest to jedna z nielicznych znanych mi publikacji krajowych i zagranicznych, która w tak szeroki i pogłębiony sposób ujmuje problematykę przekształceń strukturalnych (w tym przede wszystkim przemiany organizacyjno-instytucjonalne), jakie dokonują się w procesie wzrostu i rozwoju gospodar- czego. Na ogół ekonomiści traktują system gospodarczy jako jednorodny i koncentrują się na analizie dynamiki gospodarczej. Prof. dr hab. Ryszard Piasecki jeden z …praca w syntetyczny sposób przedstawia ważniejszych aspektów rozwoju gospodarczego, poddaje weryfikacji szereg poglądów funkcjonujących w ekonomii rozwoju, stara się uwzględnić specyfikę regionu… dr hab. Urszula Żuławska, profesor Uniwersytetu Warszawskiego tygrys 2.indd 1 tygrys 2.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2010-05-29 11:40:44 2010-05-29 11:40:44 Strukturalne aspekty rozwoju gospodarczego ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Strukturalne aspekty rozwoju gospodarczego azjatyckie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci prof. dr hab. Andrzej Lubbe prof. dr hab. Ryszard Piasecki dr hab. Urszula Z˙uławska, prof. Uniwersytetu Warszawskiego Projekt okładki Katarzyna Jarnuszkiewicz Redakcja i korekta Małgorzata Dehnel-Szyc Projekt graficzny ksia˛z˙ki Zofia Kosin´ska Skład i łamanie LOGOSCRIPT Publikacja dofinansowana ze s´rodko´w Badan´ Własnych UW oraz Wydziału Geografii i Studio´w Regionalnych UW # Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2010 ISBN 978-83-235-0706-2 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy S´wiat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel. (0 48 22) 55 31 333 e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Ksie˛garnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SPIS TRES´CI Wste˛p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 1. Struktura instytucjonalno-organizacyjna a rozwo´j . . . . . . . 1.1. Przedmiot pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Terminologia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Układ pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Literatura przedmiotu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 2. Korea Południowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1 Rozwo´j gospodarczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Ewolucja systemu gospodarczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. MSP w polityce gospodarczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Modernizacja sektora MSP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 3. Tajwan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Rozwo´j gospodarczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Ewolucja systemu gospodarczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. MSP w polityce gospodarczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Modernizacja sektora MSP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 4. Tajlandia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Rozwo´j gospodarczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Ewolucja systemu gospodarczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. MSP w polityce gospodarczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4. Modernizacja sektora MSP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 5. Wietnam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1. Rozwo´j gospodarczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2. Ewolucja systemu gospodarczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3. MSP w polityce gospodarczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4. Modernizacja sektora MSP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 11 11 14 18 20 42 45 45 52 61 65 75 81 81 89 100 104 122 129 129 136 149 153 171 175 175 186 195 197 219 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 SPIS TRES´CI Rozdział 6. Podsumowanie dos´wiadczen´ rozwojowych . . . . . . . . . . . . . 6.1. Przekształcenia strukturalne w procesie rozwoju . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2. Chronologia rozwoju MSP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.3. Uwarunkowanie rozwoju sektora MSP – uje˛cie przedmiotowe . . . . . . . . 6.4. Pro´ba systematyzacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.5. Konsekwencje aktywnos´ci sektora MSP dla dynamiki gospodarczej . . . . . Zakon´czenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aneks statystyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis tabel i rysunko´w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 225 231 236 244 248 257 261 265 277 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WSTE˛P Przedmiotem niniejszej pracy sa˛ przekształcenia strukturalne, towarzysza˛ce dłu- gookresowemu wzrostowi gospodarczemu. Podje˛to tu pro´be˛ opisania i wyjas´- nienia przynajmniej niekto´rych zjawisk, wyste˛puja˛cych w systemie społeczno- -ekonomicznym w procesie rozwoju gospodarczego. Do szczego´łowej analizy wy- brano dos´wiadczenia rozwojowe kilku krajo´w azjatyckich. Wobec wysokiej dyna- miki gospodarczej tych krajo´w w ostatnim po´łwieczu, zainteresowanie badaczy jest jak najbardziej zrozumiałe. Niniejsza praca nie jest jednak kolejna˛ pro´ba˛ wytłumaczenia azjatyckiego „cudu gospodarczego”. Wybo´r padł na gospodarki azjatyckie przede wszystkim ze wzgle˛du na intensywnos´c´ zjawisk gospodarczych w tym regionie s´wiata. Sprawia ona, z˙e procesy zachodza˛ce w systemie społeczno- -gospodarczym staja˛ sie˛ bardzo widoczne i stosunkowo łatwe do wychwycenia. Przy takim wyborze obszaru badan´ nalez˙y jednak miec´ na uwadze ewentualnos´c´ wyste˛powania regionalnej specyfiki, kto´ra ogranicza moz˙liwos´ci wycia˛gania ogo´l- nych wniosko´w. W przedstawionej analizie przyje˛to okres´lona˛perspektywe˛ badawcza˛, w kto´rej rozwo´j jest postrzegany jako wypadkowa sprawnos´ci wszystkich elemento´w sys- temu społeczno-gospodarczego. Tym samym, przyje˛te w pracy podejs´cie kładzie nacisk na niejednorodnos´c´ systemu gospodarczego. Ponadto, poniewaz˙ poszcze- go´lne cze˛s´ci systemu sa˛ wzajemnie sprze˛z˙one, ich działanie zalez˙y od otoczenia, w kto´rym funkcjonuja˛. Implikuje to koniecznos´c´ uwzgle˛dniania w analizie zaro´w- no charakterystyki poszczego´lnych składowych systemu, jak i powia˛zan´ mie˛dzy nimi w konkretnych układach strukturalnych. W poszukiwaniu wyjas´nienia proceso´w zachodza˛cych w gospodarkach na niz˙- szym poziomie rozwoju, skoncentrowano sie˛ na wybranym segmencie sfery pro- dukcji – sektorze małych i s´rednich przedsie˛biorstw (MSP). Zgodnie z przyje˛tym w pracy podejs´ciem, wzie˛to pod uwage˛ gło´wnie umiejscowienie wybranego seg- mentu gospodarki w s´rodowisku ekonomicznym oraz relacje z pozostałymi składowymi systemu. Uwzgle˛dniono przy tym heterogenicznos´c´, zmiennos´c´ i wspo´łzalez˙nos´c´ poszczego´lnych składowych systemu gospodarczego. Zgroma- dzona wiedza ma posłuz˙yc´ realizacji szczego´łowego celu pracy, jakim jest znale- zienie odpowiedzi na pytania o procesy zachodza˛ce w sektorze MSP w rozwoju gospodarczym, czynniki kształtuja˛ce jego działanie i funkcje w systemie gospo- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 WSTE˛P darczym. Nadrze˛dnym celem pracy pozostaje zrozumienie zjawisk składaja˛cych sie˛ na rozwo´j gospodarczy. Poprzez pryzmat proceso´w zachodza˛cych w sektorze MSP da˛z˙ono do wyjas´nienia mechanizmu rozwoju społeczno-gospodarczego. Przekształcenia strukturalne zajmuja˛ waz˙ne miejsce w badaniach dynamiki gospodarczej przynajmniej od lat 30. ubiegłego stulecia [zob. Schumpeter 1934]. Z kolei badania nad drobna˛ wytwo´rczos´cia˛ w krajach słabo rozwinie˛tych maja˛ znacznie dłuz˙sza˛ tradycje˛, niz˙ w przypadku dojrzałych gospodarek. O ile zainte- resowanie MSP w krajach wysoko rozwinie˛tych wyraz´nie wzrosło w ostatnim c´wierc´wieczu ubiegłego stulecia, to w odniesieniu do gospodarek na niz˙szym poziomie rozwoju gospodarczego to zagadnienie było szeroko analizowane wczes´- niej, bo juz˙ w latach 50. XX wieku. W literaturze polskiej studia nad MSP maja˛ z reguły charakter aplikacyjny. Nieliczne analizy dotycza˛ niemal wyła˛cznie krajo´w wysoko rozwinie˛tych i Polski. Koncentruja˛ sie˛ woko´ł konkretnych problemo´w praktycznych, zwia˛zanych z funkcjonowaniem małych i s´rednich przedsie˛biorstw i tym samym wpisuja˛ sie˛ w przedstawiony poniz˙ej „nurt biznesowy”. W polskim pis´miennictwie najbardziej szczego´łowy przegla˛d dorobku w zakresie studio´w nad sektorem MSP w krajach wysoko rozwinie˛tych zaprezentował Piotr Dominiak [2005], a ewolucje˛ podejs´cia do MSP w krajach słabo rozwinie˛tych przedstawiła Anna Ba˛kiewicz [2003]. W prezentowanej publikacji zestawiono dos´wiadczenia rozwojowe kilku azja- tyckich krajo´w: Korei Południowej, Tajwanu, Tajlandii i Wietnamu. Wybrane kraje charakteryzuje wysoka dynamika gospodarcza, przebiegaja˛ca w dłuz˙szym – choc´ nie tym samym dla wszystkich przypadko´w – okresie. Jednoczes´nie mie˛dzy wybranymi krajami wyste˛puja˛ wyraz´ne ro´z˙nice, przede wszystkim dotycza˛ce rea- lizowanej polityki gospodarczej i poziomu rozwoju gospodarczego. Analize˛ przy- padko´w poprzedza prezentacja dotychczasowego dorobku ekonomii rozwoju w zakresie badan´ struktur gospodarczych oraz studio´w nad drobna˛wytwo´rczos´cia˛. Reasumpcje˛ rozdziału 1 stanowi prezentacja szeregu hipotez odnosza˛cych sie˛ do sektora MSP i weryfikowanych w dalszej cze˛s´ci pracy. Materiał faktograficzny dotycza˛cy wybranych krajo´w przedstawiono w czterech kolejnych rozdziałach. Uwzgle˛dniono tu zaro´wno osia˛gnie˛cia gospodarcze i ewolucje˛ systemo´w ekono- micznych oraz opisano funkcjonowanie sektora małych i s´rednich przedsie˛bior- stw. Szczego´lna˛ uwage˛ pos´wie˛cono powia˛zaniom wybranego elementu systemu gospodarczego ze s´rodowiskiem, w kto´rym funkcjonuje. Rozdział 6. stanowi pod- sumowanie dos´wiadczen´ rozwojowych wybranych krajo´w. Zakon´czenie zawiera syntetyczna˛ prezentacje˛ wniosko´w z przeprowadzonych badan´. W trakcie pisania niniejszej pracy najwie˛kszym wyzwaniem okazało sie˛ opi- sanie proceso´w zachodza˛cych w sektorze MSP. Przede wszystkim szczego´lnie silnie ujawniaja˛ sie˛ tu problemy typowe dla badania gospodarek słabo rozwinie˛- tych, zwia˛zane z niedoskonałos´cia˛ statystyk. Sprawiaja˛ one, z˙e to podstawowe w badaniach ekonomicznych z´ro´dło informacji nalez˙y wykorzystywac´ z duz˙a˛ ostroz˙nos´cia˛. Dlatego, budowanie obrazu drobnej wytwo´rczos´ci w gospodarce słabo rozwinie˛tej przypominało niekiedy układanie łamigło´wki (wielowymiaro- wej!). W zwia˛zku z tym, proces wyjas´niania obserwowanych zjawisk ma raczej ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WSTE˛P 9 charakter poszlakowy, niz˙ dowodowy. Wymagało to szczego´lnie duz˙ej dyscypliny badawczej i pows´cia˛gliwego wnioskowania. Efektem przeprowadzonych studio´w jest szereg wniosko´w i spostrzez˙en´ od- nosza˛cych sie˛ do przekształcen´ samego sektora MSP, jak ro´wniez˙ do całokształtu procesu rozwoju gospodarczego. Dos´wiadczenia wybranych krajo´w pokazuja˛, z˙e zasadniczy kierunek transformacji drobnej wytwo´rczos´ci, zaobserwowany wczes´niej w krajach wysoko rozwinie˛tych, tu ro´wniez˙ został zachowany. Pro´by wyjas´nienia proceso´w, zachodza˛cych w populacji niewielkich podmioto´w produk- cyjnych, potwierdzaja˛ wste˛pne przypuszczenia, z˙e stan sektora MSP jest w znacz- nym stopniu determinowany przez otoczenie, w kto´rym funkcjonuje. Z drugiej strony, sektor „odwdzie˛cza sie˛” realizowaniem okres´lonych funkcji w rozwoju systemu społeczno-gospodarczego. Dlatego, charakterystyka sektora MSP moz˙e byc´ uwaz˙ana za dobre odzwierciedlenie sprawnos´ci i skutecznos´ci systemu gos- podarczego w realizowaniu zadan´ rozwojowych. Jednoczes´nie przeprowadzone studia potwierdzaja˛ koniecznos´c´ uwzgle˛dniania w badaniach problemo´w rozwoju gospodarczego licznych, zro´z˙nicowanych i wzajemnie powia˛zanych uwarunkowan´ dynamiki gospodarczej. Co wie˛cej, zebrane dane wskazuja˛ zaro´wno na pewne moz˙liwos´ci przenoszenia dos´wiadczen´ w czasie i przestrzeni dla budowania pro- gramo´w rozwojowych, jak ro´wniez˙ ryzyko zwia˛zane z tego rodzaju pro´bami. Prezentowana publikacja nie powstałaby bez pomocy wielu oso´b, kto´re udzie- liły mi merytorycznego i praktycznego wsparcia. Najbardziej jednak jestem wdzie˛czna Pani Profesor Urszuli Z˙uławskiej za cenne rady i z˙yczliwos´c´, okazana˛ mi nie tylko przy pisaniu niniejszej ksia˛z˙ki. Wszystkim, kto´rzy przyczynili sie˛ do powstania niniejszej publikacji serdecznie dzie˛kuje˛. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział 1 STRUKTURA INSTYTUCJONALNO- -ORGANIZACYJNA A ROZWO´J 1.1. Przedmiot pracy Kiedy w połowie ubiegłego stulecia kraje Południa odzyskiwały suwerennos´c´, ich poziom rozwoju gospodarczego był wyraz´nie niz˙szy niz˙ na Po´łnocy. Stało sie˛ to punktem wyjs´cia dla dociekan´, maja˛cych na celu wyjas´nienie zro´z˙nicowania po- ziomu rozwoju gospodarczego na s´wiecie. W ramach nauk ekonomicznych wy- kształcił sie˛ odre˛bny nurt badan´: ekonomia rozwoju. Jej nadrze˛dnym celem było wypracowanie zalecen´ dla takiej polityki gospodarczej w krajach słabo rozwinie˛- tych, kto´ra umoz˙liwiłaby w kro´tkim czasie „dogonienie” krajo´w wysoko roz- winie˛tych. Chociaz˙ dos´wiadczenia ostatniego po´łwiecza dotkliwie zweryfikowały nasze oczekiwania wobec programo´w rozwojowych, to jednak ekonomia rozwoju zachowała swo´j poznawczo-aplikacyjny charakter. Zasadnicza debata koncentruje sie˛ woko´ł mechanizmu rozwoju społeczno-ekonomicznego, jego istoty i uwarun- kowan´ oraz roli pan´stwa w tym procesie. Wiadomo, z˙e rozwo´j gospodarczy obejmuje swym zasie˛giem całokształt proceso´w zachodza˛cych w sferze produkcji i konsumpcji, jak ro´wniez˙ szeroko rozumiane zjawiska społeczne. Jego kluczowym elementem jest długookresowy wzrost gospodarczy. Rosna˛cy wolumen produkcji warunkuje wzrost poziomu z˙ycia społeczen´stwa. Ten ostatni pozostaje nadrze˛d- nym celem gospodarowania i najlepszym wskaz´nikiem poziomu rozwoju gospo- darczego [Dobrska 2009]. Os´rodkiem generowania wzrostu jest szeroko rozumiana sfera produkcji, kto´ra stanowi element systemu społeczno-gospodarczego. Sfera produkcji nie jest jednorodna. Podziały strukturalne przebiegaja˛ na ro´z˙nych płaszczyznach. W gos- podarkach słabiej rozwinie˛tych chyba najbardziej wyraz´na jest dychotomia mie˛dzy gospodarka˛ tradycyjna˛ – produkcja˛ na własne potrzeby, a gospodarka˛ rynkowa˛ – ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 STRUKTURA INSTYTUCJONALNO-ORGANIZACYJNA A ROZWO´J działalnos´cia˛ gospodarcza˛ w celu odsprzedaz˙y z zyskiem. Ro´wniez˙ w obre˛bie gos- podarki rynkowej moz˙na wyro´z˙nic´ konkretne układy. Do najwaz˙niejszych nalez˙a˛: . Struktura gałe˛ziowa produkcji i zatrudnienia: rolnictwo – przemysł – usługi (w innym układzie: produkcja pierwotna – przetwo´rstwo – usługi); . Struktura własnos´ci: pan´stwowa – prywatna – ro´z˙ne formy własnos´ci kolek- tywnej; . Struktura instytucjonalno-organizacyjna (dotycza˛ca sektora prywatnego): sektor planuja˛cy (wielkie korporacje) – sektor rynkowy (małe i s´rednie przedsie˛- biorstwa – MSP)1. Układ struktury moz˙e ro´wniez˙ uwzgle˛dniac´ na przykład podział pracy i specja- lizacje˛ mie˛dzynarodowa˛ lub stopien´ nowoczesnos´ci wytwarzanych do´br i stoso- wanej technologii. Układy strukturalne podlegaja˛ okres´lonym uwarunkowaniom i prawidłowos´ciom oraz charakteryzuja˛ sie˛ zmiennos´cia˛ w czasie. Zgodnie z regułami ekonomii rozwoju, zasadniczym celem niniejszej pracy jest opisanie i wyjas´nienie okres´lonych zjawisk zachodza˛cych w systemie gospo- darczym w procesie rozwoju gospodarczego. Przedmiotem zainteresowania sa˛ przede wszystkim zmiany strukturalne na ro´z˙nych płaszczyznach, kto´re towarzy- sza˛ wzrostowi gospodarczemu w długim czasie. Przyje˛te w pracy podejs´cie kła- dzie nacisk na niejednorodnos´c´ systemu gospodarczego. Wymusza uwzgle˛dnianie w analizie powia˛zan´ pomie˛dzy poszczego´lnymi składowymi systemu w konkret- nych układach strukturalnych oraz, szerzej, wpływu uwarunkowan´ egzogenicz- nych na funkcjonowanie poszczego´lnych sektoro´w. Rozwo´j jest tu traktowany, jako wypadkowa sprawnos´ci poszczego´lnych segmento´w systemu społeczno-gos- podarczego, dokonuje sie˛ na wielu płaszczyznach i ma charakter wielowymiarowy. Do szczego´łowej analizy wybrano sektor MSP. Zainteresowanie ta˛ cze˛s´cia˛ systemu społeczno-ekonomicznego wynika z tego, z˙e w kaz˙dej gospodarce nie- wielkie zakłady produkcyjne i usługowe angaz˙uja˛ znaczna˛, choc´ ro´z˙na˛ w poszcze- go´lnych krajach, cze˛s´c´ zasobo´w i maja˛ istotny udział w produkcji. Po drugie, w przeciwien´stwie do duz˙ych przedsie˛biorstw, małe podmioty produkcyjne z re- guły maja˛ bardzo ograniczone moz˙liwos´ci kontrolowania swojego otoczenia [Galbright 1979]. Tym samym, w duz˙o wie˛kszym stopniu niz˙ w przypadku kor- poracji, ich aktywnos´c´ zalez˙y od zewne˛trznych uwarunkowan´. Dlatego badanie zmian zachodza˛cych w tym sektorze umoz˙liwia pełniejsze uchwycenie wpływu czynniko´w egzogenicznych, w tym ro´wniez˙ polityki gospodarczej, na sektor przed- sie˛biorstw. Ro´wnie waz˙na wydaje sie˛ ro´z˙norodnos´c´ małych podmioto´w produk- cyjnych, kto´ra z jednej strony stanowi duz˙e wyzwanie dla badacza, z drugiej zas´ wskazuje na trudnos´ci zwia˛zane z pro´bami nadmiernych uproszczen´ i uogo´lnien´. Ponadto, z reguły duz˙e przedsie˛biorstwa w krajach słabiej rozwinie˛tych funk- 1 John K. Galbraith [1979] dzieli sektor prywatny na: planuja˛cy (planning) i rynkowy (market), a John O’Connor [1973] – na: monopolistyczny (monopoly) i konkurencyjny (competitive). Robert Averitt [1968] wyro´z˙nia firmy nalez˙a˛ce do centrum (center) i peryferii (periphery). Mimo ro´z˙nic terminologicznych, kryteria podziału sa˛ zbiez˙ne i dotycza˛ gło´wnie moz˙liwos´ci kontrolowania swego otoczenia przez poszczego´lne podmioty produkcyjne. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.1. PRZEDMIOT PRACY 13 cjonuja˛ w oparciu o kapitał pan´stwowy lub zagraniczny, podczas gdy drobna wy- two´rczos´c´ ma „lokalne korzenie”. Z pewnym przybliz˙eniem moz˙na wie˛c utoz˙- samiac´ drobny przemysł z lokalna˛ przedsie˛biorczos´cia˛. Od czego zalez˙y wielkos´c´ i charakterystyka sektora MSP w krajach słabiej rozwinie˛tych? Czy i jak zmienia sie˛ populacja niewielkich podmioto´w produkcyj- nych? Jaki wpływ na procesy zachodza˛ce w tym sektorze ma otoczenie makroeko- nomiczne? Jakie działania pan´stwa sprzyjaja˛jego rozwojowi a jakie go wstrzymuja˛? Jakie sa˛ konsekwencje aktywnos´ci drobnej wytwo´rczos´ci dla sprawnos´ci systemu społeczno-gospodarczego w realizowaniu zadan´ rozwojowych? W poszukiwaniu odpowiedzi na te pytania w prezentowanej pracy zestawiono dos´wiadczenia wy- branych krajo´w w zakresie rozwoju sektora przedsie˛biorstw, ze szczego´lnym uwzgle˛dnieniem niewielkich podmioto´w produkcyjnych. Brano przy tym pod uwa- ge˛ zaro´wno specyfike˛ małych firm, jak ro´wniez˙ polityke˛ ekonomiczna˛i s´rodowisko gospodarcze. Analiza poro´wnawcza jest tu narze˛dziem umoz˙liwiaja˛cym zweryfi- kowanie znanych prawidłowos´ci rozwoju sektora oraz uchwycenia specyfiki w ra- mach gospodarek krajowych, wynikaja˛cej z lokalnych uwarunkowan´. Stanowi ona podstawe˛ do generalizacji historycznej, ograniczonej do wybranego obszaru. Do pogłe˛bionej analizy sektora MSP wybrano małe przedsie˛biorstwa w kilku krajach Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej mie˛dzy innymi dlatego, z˙e powszechnie dostrzega sie˛ duz˙a˛ aktywnos´c´ azjatyckiej drobnej wytwo´rczos´ci. Jednak znacznie bardziej istotna była wysoka dynamika gospodarcza tych krajo´w wraz z towarzysza˛cym jej duz˙ym urozmaiceniem regionu pod wzgle˛dem geogra- ficznym, kulturowym i historycznym, jak ro´wniez˙ gospodarczym. W szczego´l- nos´ci, mamy tu kraje o bardzo zro´z˙nicowanym poziomie rozwoju społeczno- -gospodarczego i ro´z˙nych dos´wiadczeniach w zakresie strategii rozwoju. Dlatego studiowanie ich systemo´w społeczno-gospodarczych, a sektora MSP w szczego´l- nos´ci, daje moz˙liwos´c´ uchwycenia pewnych uniwersalnych prawidłowos´ci, jak ro´wniez˙ odmiennos´ci wynikaja˛cej z lokalnej specyfiki. W grupie badanych krajo´w znalazły sie˛ dwa kraje zaawansowane gospodarczo, zaliczane do tzw. pierwszej generacji krajo´w nowo uprzemysłowionych: Tajwan i Korea Południowa. W pierwszym przypadku dla wyboru istotny był zaro´wno sto- sunkowo długi okres dynamicznego rozwoju, jak ro´wniez˙ powszechne powoływanie sie˛ na ten przypadek, jako przykład sukcesu gospodarczego w oparciu o ekspansje˛ eksportowa˛ MSP. Korea to niemal wzorcowy przykład „cudu gospodarczego” ro´wniez˙ cze˛sto przywoływany w literaturze, ale w odniesieniu do kluczowej roli wielkich przedsie˛biorstw oraz dyskusyjnej roli intensywnej polityki rozwojowej. Kolejny przypadek to Tajlandia – kraj zaliczany do drugiej generacji krajo´w nowo uprzemysłowionych, w kto´rym przynajmniej do kryzysu azjatyckiego 1997 roku MSP nie były uwzgle˛dniane w programach rozwojowych. Ostatni to Wietnam, „wschodza˛cy rynek”, kto´ry – ze wzgle˛du na swe osia˛gnie˛cia po ponad dwo´ch deka- dach od zarzucenia centralnego planowania – moz˙e byc´ wkro´tce zaliczony do trzeciej generacji pan´stw nowo uprzemysłowionych. W sumie, mamy grupe˛ przypadko´w o ro´z˙nych dos´wiadczeniach rozwojowych, realizowanych w konkretnych uwarun- kowaniach generowanych przez gospodarke˛ s´wiatowa˛ i lokalna˛ specyfike˛. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 STRUKTURA INSTYTUCJONALNO-ORGANIZACYJNA A ROZWO´J Podsumowuja˛c, celem pracy jest przedstawienie proceso´w, kto´re w ostatnim po´łwieczu wysta˛piły w sektorze małych i s´rednich przedsie˛biorstw (poza rol- nictwem) w krajach azjatyckich. Opisanie tych zjawisk ma umoz˙liwic´ odpowiedz´ na pytanie o kierunki ewolucji sektora MSP, czynniki kształtuja˛ce jego chara- kterystyke˛ oraz konsekwencje aktywnos´ci małych i s´rednich przedsie˛biorstw dla rozwoju społeczno-gospodarczego. Analiza jest ukierunkowana na poszukiwanie zewne˛trznych uwarunkowan´ aktywnos´ci przedmiotu badan´. Nalez˙y podkres´lic´, z˙e wybo´r okres´lonego podejs´cia do badanego przedmiotu nie oznacza negowania znaczenia predyspozycji poszczego´lnych składowych sektora i zachowan´, a jedynie obranie konkretnego profilu analizy. Problemem nadrze˛dnym pozostaje wyjas´nie- nie mechanizmu rozwoju społeczno-gospodarczego. Poniewaz˙ w badaniach pro- blemo´w rozwoju mamy do dyspozycji szereg teorii, wyjas´niaja˛cych procesy gospodarcze zachodza˛ce w krajach słabiej rozwinie˛tych, niniejsza praca moz˙e posłuz˙yc´ weryfikacji dotychczas zgromadzonej w tym zakresie wiedzy i stosowa- nych metod badawczych. 1.2. Terminologia Małe i s´rednie przedsie˛biorstwa. Powszechnie uz˙ywany termin „małe i s´rednie przedsie˛biorstwa” został zaczerpnie˛ty z analiz dotycza˛cych dojrzałych gospodarek i rozpowszechniony przez specjalisto´w z kre˛gu Banku S´wiatowego pod koniec lat 70. XX wieku. Wykorzystywane w pracy terminy: „drobny przemysł”, „małe firmy, „małe przedsie˛biorstwa”, „drobna wytwo´rczos´c´”, „sektor MSP”, uz˙ywane sa˛ za- miennie i oznaczaja˛ ogo´ł niewielkich podmioto´w produkcyjnych poza rolnictwem w danej gospodarce krajowej. Praca dotyczy w zasadzie wszystkich MSP poza rolnictwem, chociaz˙ z powodu ograniczonej doste˛pnos´ci danych, wie˛kszos´c´ sta- tystyk obejmuje jedynie przedsie˛biorstwa w przemys´le przetwo´rczym. „Oddzielanie małych i duz˙ych przedsie˛biorstw to jak oddzielanie ciepłej i zim- nej wody” – słusznie zauwaz˙yli Eugene Staley i Richard Morse [1965, s. 2]. Dlatego z˙adne rozro´z˙nienie skali podmioto´w produkcyjnych nie moz˙e byc´ jedno- znaczne. W pracy przyje˛to tzw. funkcjonalna˛ definicje˛, oparta˛ na koncepcji drobnego przemysłu (small industry) Staley’a i Morse’a, w kto´rej uwzgle˛dnia sie˛ przede wszystkim specyfike˛ działania mniejszych podmioto´w gospodarczych [Sta- ley, Morse 1965]. Za małe i s´rednie firmy uwaz˙a sie˛ odre˛bne pod wzgle˛dem własnos´ci jednostki produkcyjne, kto´re działaja˛ na stosunkowo niewielka˛ skale˛, maja˛ słabo rozwinie˛ta˛ specjalizacje˛ zarza˛dzania i silne ograniczenia w doste˛pie do zewne˛trznych z´ro´deł finansowania. Niewielkie przedsie˛biorstwo jest zwykle pro- wadzone bezpos´rednio przez włas´ciciela, ewentualnie z pomoca˛kilku oso´b, cze˛sto członko´w rodziny. Włas´ciwos´cia˛ nieduz˙ej firmy jest brak s´cisłej hierarchii i roz- graniczenia zadan´ oraz bezpos´rednie kontakty mie˛dzy pracownikami. Z reguły małe firmy w niewielkim stopniu, jes´li w ogo´le, opieraja˛swoja˛działalnos´c´ o s´rodki pozyskiwane z formalnego rynku kredytowego i tym samym bazuja˛ na wykorzys- taniu własnych zasobo´w finansowych i rozproszonego kapitału ze z´ro´deł niefor- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.2. TERMINOLOGIA 15 malnych. Małe firmy nie sa˛wie˛c miniatura˛duz˙ych przedsie˛biorstw, a ro´z˙nice skali działania przekładaja˛ sie˛ na odmiennos´ci jakos´ciowe. Przyje˛cie funkcjonalnej definicji jest o tyle uzasadnione, z˙e podkres´la ona jest duz˙o bardziej specyfike˛ działania składniko´w sektora MSP. Tym samym, przydatna do teoretycznej analizy działalnos´ci drobnego przemysłu niz˙ klasyfika- cja ilos´ciowa. Kryteria ilos´ciowe okazuja˛ sie˛ niezbe˛dne jedynie do poro´wnan´ populacji firm i mie˛dzy krajami. Dlatego poniz˙ej cze˛sto wykorzystywane sa˛ ro´w- niez˙ definicje stosowane przez administracje poszczego´lnych krajo´w, oparte na jednoznacznych kryteriach liczbowych (zwykle liczba zatrudnionych, wartos´c´ kapitału lub wielkos´c´ obroto´w). Definicje statystyczne MSP znacznie ro´z˙nia˛ sie˛ mie˛dzy krajami, z tym z˙e naj- cze˛s´ciej stosuje sie˛ kryterium zatrudnienia. Nie jest to wskaz´nik doskonały, ale za to statystki na nim oparte sa˛ dos´c´ powszechnie doste˛pne. Słabos´c´ tego kryterium polega na tym, z˙e nie zawsze odzwierciedla ono rzeczywista˛ skale˛ działania przedsie˛biorstwa. Szczego´lnie w warunkach rozwinie˛tego podziału pracy, firma zatrudniaja˛ca niewielu pracowniko´w moz˙e miec´ duz˙e obroty i znacza˛cy udział w rynku. Obecnie coraz cze˛s´ciej firmy korzystaja˛ z usług firm zewne˛trznych, zaj- muja˛ sie˛ jedynie koordynowaniem produkcji zleceniobiorco´w, rezerwuja˛c dla sie- bie kluczowe zadania, takie jak projektowanie, promocja i dystrybucja [Ba˛kiewicz 2006]. Dlatego ocenianie skali ich działania według liczby zatrudnionych moz˙e byc´ myla˛ce. To wia˛z˙e sie˛ ro´wniez˙ z trudnos´ciami szacowania w sektorze MSP zmian w czasie2. Ro´wniez˙ granice wielkos´ci zatrudnienia w poszczego´lnych krajach nie sa˛ jednakowe. Zwykle odre˛bnie traktuje sie˛ najmniejsze firmy, zatrudniaja˛ce do 5 lub 10 pracowniko´w – te podmioty gospodarcze okres´la sie˛ jako mikro-przedsie˛bior- stwa, rzemiosło lub chałupnictwo. Go´rna granica zatrudnienia dla małych firm to 20, 50 lub 100 zatrudnionych, s´rednie firmy moga˛ zatrudniac´ do 200, 300 lub nawet 500 pracowniko´w. Ze zrozumiałych wzgle˛do´w ro´z˙ne definicje wielkos´ci przedsie˛biorstw utrudniaja˛ poro´wnania mie˛dzynarodowe. Do tego dochodza˛ je- szcze zmiany limito´w w czasie. Z drugiej strony moz˙emy przyja˛c´, z˙e granice wielkos´ci przyje˛te w poszczego´lnych krajach odzwierciedlaja˛ lokalne uwarunko- wania. Co prawda, niekto´re badania opieraja˛ sie˛ na ujednoliconej definicji MSP, zwykle jednak wia˛z˙e sie˛ to z koniecznos´cia˛ pogodzenia sie˛ z doste˛pem do wy- rywkowych danych, cze˛sto dotycza˛cych tylko niekto´rych gałe˛zi gospodarki lub z ro´z˙nych okreso´w. Sektor MSP. Małe i s´rednie firmy maja˛ okres´lone wspo´lne cechy i dlatego, moz˙emy uznac´ „sektor małych i s´rednich przedsie˛biorstw” za klase˛ obiekto´w, kto´ra moz˙e stanowic´ odre˛bny przedmiot badan´ [Hoselitz 1959; Storey 1994; Do- miniak 2005]. Jednoczes´nie, jedna˛ z najwaz˙niejszych cech sektora jest niejedno- 2 Na przykład, na Tajwanie w latach 80. nasta˛pił spadek s´redniej wielkos´ci firmy liczonej wielkos´cia˛ zatrudnienia, ale towarzyszył temu wzrost kapitału i obroto´w przypadaja˛cych na zatrudnionego, zwia˛zany z rozwojem technologii i kooperacji produkcyjnej. W sumie, firmy zwie˛kszyły skale˛ działania przy maleja˛cym zatrudnieniu (zob. rozdział o Tajwanie). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 STRUKTURA INSTYTUCJONALNO-ORGANIZACYJNA A ROZWO´J rodnos´c´ elemento´w składowych, i to pod wieloma wzgle˛dami. W szczego´lnos´ci, do MSP nalez˙a˛ zaro´wno tradycyjni wytwo´rcy nieskomplikowanych do´br finalnych na potrzeby lokalnej społecznos´ci, producenci funkcjonuja˛cy w systemie nakład- czym, jak i zglobalizowani dostawcy wyspecjalizowanych usług. Nie wszyscy włas´ciciele MSP sa˛ przedsie˛biorcami w Schumpeterowskim znaczeniu – innowa- torami realizuja˛cymi zasade˛ „kreatywnej destrukcji”3. Przynajmniej cze˛s´c´ małych firm to tak zwane substytuty dochodu, czyli przedsie˛wzie˛cia gospodarcze nakie- rowane na przetrwanie i odtwarzaja˛ce zwyczajowe zasady organizacji produkcji. Niekto´re małe firmy zwie˛kszaja˛ skale˛ działalnos´ci, a inne pozostaja˛ w swej klasie wielkos´ci. Poszczego´lne elementy sektora MSP funkcjonuja˛ na odre˛bnych ryn- kach, konkuruja˛ lub wspo´łpracuja˛ ze soba˛. W okres´lonych dziedzinach produkcji, i w skali całej gospodarki, tworza˛ wielce złoz˙ona˛ populacje˛. Niejednorodnos´c´ sektora MSP czyni koniecznym uwzgle˛dnianie ro´z˙nych rodzajo´w małych pod- mioto´w produkcyjnych. Dlatego przedmiotem badan´ jest cała populacja MSP wraz z jej zro´z˙nicowaniem i zmiennos´cia˛, a nie pojedyncza firma. Kraje rozwijaja˛ce sie˛. Ws´ro´d wybranych przypadko´w, znalazły sie˛ kraje, kto´re obecnie nalez˙a˛do krajo´w słabo rozwinie˛tych – Wietnam, krajo´w na s´rednim poziomie rozwoju – Tajlandia i wysoko rozwinie˛tych – Korea Południowa i Tajwan. W teks´cie wykorzystywane sa˛ terminy: „kraje rozwijaja˛ce sie˛”, „kraje słabo rozwinie˛te”, „kraje na niz˙szym poziomie rozwoju” – mimo braku jednoznacznos´ci w definiowaniu tych poje˛c´. Wielu specjalisto´w nie uznaje podziału krajo´w na rozwinie˛te (dojrzałe gospodarki rynkowe) i rozwijaja˛ce sie˛. Jednak wie˛kszos´c´ badaczy zajmuja˛cych sie˛ problemami gospodarczymi krajo´w Azji, Afryki i Ameryki Łacin´skiej dostrzega specyfike˛ ich systemo´w społeczno-gospodarczych, kto´ra uzasadnia ich odre˛bne traktowanie4. Wiadomo, z˙e populacja krajo´w rozwijaja˛cych sie˛ jest niejednorodna. Zalicza sie˛ do niej około 150 krajo´w o ro´z˙nych warunkach naturalnych, poziomie dochodu narodowego na mieszkan´ca, systemie politycz- nym, kulturze i stosunkach społecznych, przeszłos´ci kolonialnej i zasie˛gu gospo- darki tradycyjnej. W wielu przypadkach kwestia ich klasyfikowania jest bardzo 3 Według Josepha Schumpetera kluczowym czynnikiem rozwoju gospodarczego jest „przed- sie˛biorczos´c´”, kto´ra decyduje o produktywnym wykorzystaniu pozostałych zasobo´w – ziemi, kapitału i pracy. Poste˛p realizuje sie˛ poprzez wprowadzanie innowacji przez przedsie˛biorco´w, kto´rzy znajduja˛ nowe zastosowania i kombinacje zasobo´w. Wzrost gospodarczy w długim okresie jest zwia˛zany ze struktura˛ instytucjonalna˛ społeczen´stwa. W tej strukturze najwaz˙niej- sza˛ role˛ odgrywa przedsie˛biorca, kto´ry z własnej inicjatywy, i na własne ryzyko, wprowadza nowa˛ technologie˛ i innowacyjne produkty do gospodarki. Inni producenci nas´laduja˛ i upo- wszechniaja˛ sprawdzone juz˙ metody wytwarzania. Z´ro´dło wzrostu gospodarczego tkwi wie˛c w innowacyjnej działalnos´ci przedsie˛biorcy [Schumpeter 1960]. 4 W latach 80. XX w., w Instytucie Krajo´w Rozwijaja˛cych sie˛ (obecnie Instytut Studio´w Regionalnych i Globalnych) na Uniwersytecie Warszawskim, profesor Jan J. Milewski organizował cykliczne dyskusje panelowe pod wspo´lnym tytułem „Dialogi o Trzecim S´wiecie”. Uczestniko´w spotkan´ obowia˛zywała wo´wczas niepisana umowa, z˙e w trakcie dyskusji nie podejmuje sie˛ kwestii definiowania Trzeciego S´wiata, wychodza˛c z załoz˙enia, z˙e jest duz˙o innych, waz˙niejszych i ciekawszych zagadnien´ do rozwaz˙enia. Przyje˛to po prostu, z˙e ramy dyskusji sa˛ z go´ry okres´lone i roztrza˛sanie kwestii terminologicznych niewiele tu wnosi. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.2. TERMINOLOGIA 17 dyskusyjna, a ro´z˙nice pomie˛dzy krajami, okres´lanymi jako rozwijaja˛ce sie˛, sa˛ bar- dzo wyraz´ne [Ba˛kiewicz 2010a, 2010b]. Rozwo´j społeczno-gospodarczy. Nie jest to niestety termin jednoznaczny. Ws´ro´d licznych koncepcji, obecnie na pierwszy plan wysuwa sie˛ idea trwałego (zro´wnowaz˙onego) rozwoju [Ba˛kiewicz, Z˙uławska 2010a]. Według niej, rozwo´j to proces zachodza˛cy na co najmniej dwo´ch płaszczyznach: ekonomicznej i społecz- nej5. W sensie ekonomicznym, rozwo´j polega na wzros´cie gospodarczym, czyli zwie˛kszaniu produkcji do´br i usług, oraz na przekształceniach zmierzaja˛cych do tworzenia dynamicznego i elastycznego systemu gospodarczego. Rozwo´j odnosi sie˛ ro´wniez˙ do sfery społecznej i polega na poprawie jakos´ci z˙ycia. Obie pła- szczyzny sa˛ ze soba˛ s´cis´le powia˛zane i wzajemnie sie˛ przenikaja˛. Tak ogo´lne okres´lenie poje˛cia rozwoju raczej nie budzi kontrowersji. Problem pojawia sie˛ przy pro´bach bardziej szczego´łowego potraktowania. Czy kaz˙dy wzrost produkcji oznacza rozwo´j, na czym polega transformacja systemu gospodarczego, co składa sie˛ na poziom z˙ycia, co znaczy termin: dobrobyt, na czym polegaja˛zalez˙nos´ci mie˛dzy procesami na płaszczyz´nie ekonomicznej i społecznej? Jak pisze Zofia Dobr- ska: „Moz˙na sie˛ jedynie pocieszac´, z˙e ekonomia rozwoju nie jest jedyna˛ dyscyplina˛ niebe˛da˛ca˛ w stanie s´cis´le sprecyzowac´ przedmiotu swych zainteresowan´” [Dobrska 2009]. Dobrska posiłkuje sie˛ tu cytatem Carla Friedricha von Weizsa¨ckera, kto´ry trafnie zaobserwował: „Jedna z metodologicznych zasad naukowych polega na tym, z˙e pewnych podstawowych pytan´ po prostu sie˛ nie stawia. Jest charakterystycznym, z˙e wspo´łczesna fizyka nie pyta sie˛ czym jest materia, z˙e biologia nie pyta czym jest z˙ycie, zas´ psychologia – czym jest dusza; zamiast tego stosuje sie˛ te poje˛cia dla okres´lenia – w sposo´b ogo´lny – pola, kto´re zamierza sie˛ badac´” [ibidem]. Dlatego, nie roztrza˛saja˛c szczego´łowo znaczenia poje˛cia rozwoju społeczno- -gospodarczego, poste˛pujemy zgodnie z duchem koncepcji Z. Dobrskiej, kto´ra stwierdziła: „Nie ma bowiem innego sprawdzianu czy mechanizmy funkcjonuja˛ce w danym systemie gospodarczym spełniaja˛ role˛ motoru poste˛pu, jak efekt ich funkcjonowania, przejawiaja˛cy sie˛ w stopniu zaspokajania potrzeb społeczen´stwa” [ibidem]. Przyjmujemy wie˛c, z˙e ostatecznym celem gospodarowania pozostaje wzrost poziomu z˙ycia, zas´ procesy zachodza˛ce w sferze ekonomicznej zmierzaja˛ do tego celu. Za kluczowe elementy mechanizmu rozwoju gospodarczego uzna- jemy pomnaz˙anie zasobo´w i wzrost efektywnos´ci ich wykorzystania. Zasoby sa˛ tu rozumiane zgodnie z koncepcja˛ Jean-Baptiste’a Say’a: kapitał, ziemia, praca [Say 1960], uzupełniona˛ przez Josepha Schumpetera o przedsie˛biorczos´c´ [Schumpeter 1960]. Nalez˙y przy tym zaznaczyc´, z˙e chociaz˙ nadrze˛dne znaczenie ma zaspokoje- nia potrzeb społecznych, to uznaja˛c długofalowa˛skutecznos´c´ systemu jako warunek wzrostu dobrobytu w przyszłos´ci, przyjmujemy, z˙e rozwo´j moz˙e byc´ okres´lo- jez˙eli zaspokojenie potrzeb w sferze społecznej nie pozostaje ny jako trwały, w sprzecznos´ci z realizacja˛ celo´w makroekonomicznych. Innymi słowy, zaspoko- 5 Wymiar s´rodowiskowy, uwzgle˛dniany w koncepcji trwałego (zro´wnowaz˙onego) rozwoju, jest poza obszarem naszych zainteresowan´. Wystarczy, z˙e przyjmiemy, iz˙ dzisiejsza eksploatacja zasobo´w naturalnych nie moz˙e ograniczac´ moz˙liwos´ci dostatniego z˙ycia przyszłych pokolen´. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 STRUKTURA INSTYTUCJONALNO-ORGANIZACYJNA A ROZWO´J jenie dzisiejszych potrzeb nie moz˙e odbywac´ sie˛ poprzez „przejadanie” dobrobytu przyszłych pokolen´. 1.3. Układ pracy W poszczego´lnych rozdziałach, pos´wie˛conym wybranych krajom, przedstawiono dos´wiadczenia w zakresie funkcjonowania MSP w konteks´cie całokształtu pro- ceso´w gospodarczych. Kaz˙dy rozdział zawiera kolejno kro´tka˛prezentacje˛ osia˛gnie˛c´ gospodarczych oraz opis procesu tworzenia sie˛ podstaw gospodarki rynkowej i filaro´w systemu społeczno-gospodarczego. Starano sie˛ przy tym uwzgle˛dnic´ s´ro- dowisko gospodarcze, w tym uwarunkowania historyczne, społeczne i polityczne, oraz zasie˛g wymiany gospodarczej z zagranica˛. Wzie˛to ro´wniez˙ pod uwage˛ ramy prawne i organizacyjne dla działalnos´ci gospodarczej. Naste˛pnie przedstawiono ewolucje˛ systemu gospodarczego, w tym zmiany w sektorze przedsie˛biorstw. Uwzgle˛dniono czynniki wpływaja˛ce na kształtowanie sie˛ rynku pracy i kapitału. Odre˛bny podrozdział pos´wie˛cono programom wspierania MSP, jako składnikowi polityki gospodarczej. W kaz˙dym kraju sektor MSP został opisany ilos´ciowo – wielkos´c´, udział w produkcji, zatrudnieniu, eksporcie, i – jez˙eli to było moz˙liwe – zmiany w czasie. Szczego´lna˛ uwage˛ pos´wie˛cono sposobowi funkcjonowania ma- łych podmioto´w, ich uczestnictwie w podziale pracy i formalizacji działan´ gospo- darczych. Analize˛ poszczego´lnych przypadko´w prowadzono pod ka˛tem czynniko´w wpływaja˛cych na kształtowanie sie˛ sektora MSP. Lista czynniko´w determinuja˛cych funkcjonowanie sektora, kto´re nalez˙y wzia˛c´ pod uwage˛, jest bardzo długa. Moz˙e obejmowac´ czynniki działaja˛ce po stronie popytu (wielkos´c´ i charakter zapotrzebowania na dobra i usługi) i podaz˙y (koszty produkcji, w tym koszty transakcji). W innym układzie, obejmuje bodz´ce genero- wane na poziomie jednostki, gałe˛zi produkcji, gospodarki przez pan´stwo, kon- kurencje˛, nabywco´w. Czynniki moga˛ miec´ charakter geograficzny, demograficzny, społeczno-kulturowy, polityczno-prawny technologiczny etc. Ro´wniez˙ w kwestii znaczenia MSP w rozwoju gospodarczym mamy duz˙y wybo´r funkcji i dysfunkcji odnosza˛cych sie˛ wprost i pos´rednio do poziomu z˙ycia społeczen´stw. Realizuja˛ sie˛ one w sferze generowanie zatrudnienia i dochodo´w, elastycznos´ci gospodarowa- nia, efektywnos´ci wykorzystania zasobo´w, konkurencyjnos´ci, rozwoju regional- nego, zaspakajania potrzeb wyz˙szego rze˛du i wielu innych. W pracy poszczego´lne zagadnienia sa˛ analizowane z ro´z˙na˛ dokładnos´cia˛, wynikaja˛ca˛ zaro´wno z wagi problemu, doste˛pnos´ci danych i istnieja˛cej juz˙ wiedzy na ten temat. Wyjas´nianie proceso´w w oparciu o dane statystyczne, i przy zastosowaniu metod matematycznych, jest z pewnos´cia˛ atrakcyjne, bo potencjalnie umoz˙liwia uzyskanie przejrzystego obrazu badanych zalez˙nos´ci6. W odniesieniu do MSP 6 Na przykład, koncepcja otoczenia biznesu Banku S´wiatowego [World Bank 2004] mogłaby posłuz˙yc´ jako narze˛dzie wyjas´niania przekształcen´ zachodza˛cych w sektorze MSP, gdybys´my tylko dysponowali danymi historycznymi w tej dziedzinie. Jednak, z uwagi na to, z˙e ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.3. UKŁAD PRACY 19 w krajach rozwijaja˛cych sie˛ takie podejs´cie napotyka na szereg istotnych barier, kto´re dotycza˛zreszta˛nie tylko tego sektora, ale całej gospodarki słabo rozwinie˛tej. Dla Michaela Todaro i Stephena Smitha, autoro´w jednego z najpopularniejszych podre˛czniko´w ekonomii rozwoju, słabos´c´ statystyk w krajach rozwijaja˛cych sie˛ to jeden z powodo´w wyodre˛bnienia sie˛ z nauk ekonomicznych ekonomii rozwoju [Todaro, Smith 2006]. Dos´wiadczenie kaz˙e z duz˙a˛ ostroz˙nos´cia˛ traktowac´ sta- tystyki krajowe w krajach rozwijaja˛cych sie˛, a szczego´lnie te dotycza˛ce podmioto´w produkcyjnych ro´z˙nej wielkos´ci. Statystyki sa˛ cze˛sto niespo´jne, przestarzałe, wy- korzystuja˛ nieadekwatne kryteria skali działalnos´ci, jak ro´wniez˙ nie uwzgle˛dniaja˛ szerokiego zakresu operacji nieformalnych w sektorze MSP (ukrywane obroty, nieformalne zatrudnienie)7. Wiadomo, z˙e złoz˙onos´c´ zjawisk ekonomicznych utrudnia stosowanie metod matematycznych, a w przypadku małych firm ro´z˙norodnos´c´ czynniko´w determi- nuja˛cych skale˛ sektora jest wyja˛tkowo duz˙a i nie wszystkie sa˛ policzalne. Dlatego koniecznos´c´ przyjmowania rygorystycznych załoz˙en´ upraszczaja˛cych niesie ze soba˛ duz˙e prawdopodobien´stwo pominie˛cia istotnych prawidłowos´ci. W szczego´lnos´ci, badania efektywnos´ci produkcji, jako metoda poszukiwania uzasadnienia dla kształ- towania sie˛ okres´lonej struktury wielkos´ci przedsie˛biorstw, wydaja˛sie˛ byc´ ryzykow- ne. Metoda ta wymaga m.in. przyje˛cia, z˙e produkt jest jednorodny i przedsie˛biorcy kieruja˛sie˛ motywem maksymalizacji zysku. Rzeczywistos´c´ jest jednak duz˙o bardziej skomplikowana. Produkty sa˛ zro´z˙nicowane, a wiele firm to tzw. substytuty do- chodo´w – ukierunkowane na przetrwanie i gotowe funkcjonowac´ poniz˙ej optymal- nej skali produkcji. W odniesieniu do MSP w rozwijaja˛cych sie˛ gospodarkach, moz˙na wre˛cz przypuszczac´, z˙e kluczem do zrozumienia ich rozwoju jest włas´nie uwzgle˛dnienie rozmaitos´ci produkto´w oferowanych przez przedsie˛biorstwa ro´z˙nej wielkos´ci oraz szczego´lnych motywacji przedsie˛biorco´w. W sumie, stosowanie w badaniach sektora MSP rygorystycznych metod matematycznych moz˙e wia˛zac´ sie˛ z pomijaniem istotnych proceso´w zwia˛zanych z jego funkcjonowaniem. Zreszta˛ dotychczasowe poszukiwania z´ro´deł konkurencyjnos´ci małych firm w sferze efektywnos´ci gospodarowania nie dały oczekiwanych rezultato´w. Pro´bo- wano, na przykład, okres´lic´ konkurencyjnos´c´ MSP na Tajwanie wychodza˛c z za- łoz˙enia, z˙e firmy bardziej efektywne be˛da˛ zwie˛kszały swo´j udział w gospodarce [Hu 1998]. Poniewaz˙ w latach 60. udział MSP w gospodarce spadał, wycia˛gnie˛to wniosek, z˙e MSP były wo´wczas mniej efektywne niz˙ duz˙e firmy. Nie uwzgle˛d- niono jednak tego, z˙e w tym okresie dynamiczny wzrost popytu na pracochłonny eksport spowodował gwałtowny wzrost produkcji nierejestrowanej w małej skali, a to nie zostało uwzgle˛dnione w statystykach wykorzystanych w badaniach. Moz˙na by powiedziec´, iz˙ popyt ro´sł tak szybko, z˙e przedsie˛biorcy nie mieli czasu – nie zda˛z˙yli zarejestrowac´ swej działalnos´ci gospodarczej [Ho 1980]. Niezadowa- laja˛ce efekty analiz efektywnos´ci moz˙na tez˙ tłumaczyc´ tym, z˙e w gospodarce słabo wie˛kszos´c´ wskaz´niko´w uzyskuje sie˛ tu z wywiado´w przeprowadzanych ws´ro´d przedsie˛biorco´w, nie jest moz˙liwe odtworzenie wskaz´niko´w ze z´ro´deł wto´rnych dla wczes´niejszych okreso´w. 7 Wiele firm funkcjonuje w małej skali włas´nie po to, by unikac´ obcia˛z˙en´ fiskalnych i innych. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 STRUKTURA INSTYTUCJONALNO-ORGANIZACYJNA A ROZWO´J rozwinie˛tej moga˛ nie obowia˛zywac´ zasady optymalizacji inwestycji, wypracowane na podstawie dos´wiadczen´ dojrzałych gospodarek rynkowych. Zasady te dotycza˛ ro´wnowagi, a wie˛c zjawiska statycznego. W przypadku gospodarek słabo rozwi- nie˛tych wiemy, z˙e struktura cen moz˙e byc´ silnie zniekształcona i ceny moga˛ nie odzwierciedlac´ rzadkos´ci czynniko´w produkcji. W sumie, pro´by systematycznego zbierania i przetwarzania informacji o MSP w gospodarkach azjatyckich sa˛ skazane na niepowodzenie. Da˛z˙enie do uzyskania poro´wnywalnych danych wia˛z˙e sie˛ z koniecznos´cia˛ nadmiernych uproszczen´, co moz˙e prowadzic´ do banalnych wniosko´w. Waz˙niejsze wydaje sie˛ uchwycenie pewnych zjawisk, kto´re moga˛przybliz˙yc´ nas rozwia˛zania postawionego problemu, niz˙ kurczowe trzymanie sie˛ zasad. To, co tracimy przez brak włas´ciwej metodom statystycznym przejrzystos´ci i poro´wnywalnos´ci, zyskujemy w pogłe˛bionej ana- lizie istotnych aspekto´w funkcjonowania sektora MSP i gospodarki jako całos´ci. Dlatego zdecydowano sie˛ na analize˛ opisowa˛, w kto´rej w miare˛ moz˙liwos´ci i przy dołoz˙eniu wszelikich staran´ uwzgle˛dnia sie˛ całokształt uwarunkowan´ funkcjono- wania okres´lonego przedmiotu badan´. 1.4. Literatura przedmiotu Poniewaz˙ przedmiotem pracy sa˛ procesy zachodza˛ce w krajach rozwijaja˛cych sie˛, zdecydowano sie˛ na wybo´r spos´ro´d koncepcji ekonomii rozwoju i niemal całko- wicie pominie˛to literature˛ gło´wnego nurtu ekonomii. W tej ostatniej moz˙na znalez´c´ liczne odniesienia do problemo´w rozwoju gospodarczego, a przede wszyst- kim całokształt zagadnien´ zwia˛zanych ze wzrostem gospodarczym. W niniejszej prezentacji bogaty dorobek ekonomii w tej dziedzin został uwzgle˛dniony po- s´rednio, tak jak wykorzystuje sie˛ go w badaniach realizowanych w ramach ekonomii rozwoju. Ponadto, poniz˙sza prezentacja obejmuje jedynie najwaz˙niejsze koncepcje rozwoju gospodarczego, w kto´rych znalez´c´ moz˙na nawia˛zania do badanego problemu. (Szczego´łowa analiza teorii rozwoju: zob. Ba˛kiewicz, Z˙uław- ska [2010a]). W badaniach, realizowanych w ramach ekonomii rozwoju, moz˙na wyro´z˙nic´ dwa zasadnicze nurty: klasyczny (interwencjonistyczny) i wspo´łczesny (rynkowy). To rozro´z˙nienie opiera sie˛ na odmiennym podejs´ciu do problemo´w zacofania i rozwoju gospodarczego, w szczego´lnos´ci okres´lonym pojmowaniu roli pan´stwa i mechanizmu rynkowego w gospodarce. Nurt klasyczny dominował do pocza˛tku lat 80. ubiegłego stulecia i obejmował dos´c´ zro´z˙nicowane modele rozwoju, kto´- rych wspo´lna˛ cecha˛ było przyjmowanie kluczowej roli pan´stwa w sterowaniu procesem rozwoju przy zachowaniu rynku, jako mechanizmu reguluja˛cego proce- sy gospodarcze8. Drugi nurt – rynkowy został zapocza˛tkowany przez neoklasyczna˛ 8 Podejs´cie interwencjonistyczne nie jest ro´wnoznaczne z koncepcja˛ systemu nakazowo- -rozdzielczego włas´ciwego gospodarce centralnie planowanej, w kto´rej interwencja pan´stwa polega na z a s t e˛ p o w a n i u mechanizmu rynkowego. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.4. LITERATURA PRZEDMIOTU 21 kontrrewolucje˛ i przewaz˙a obecnie w ekonomii rozwoju. Wspo´łczesne koncepcje ła˛czy przekonanie, z˙e mechanizm rynkowy jest skuteczniejszy od pan´stwa w mobi- lizowaniu dynamiki gospodarczej oraz eliminowaniu zacofania i ubo´stwa. Podział ten w zasadzie odpowiada naste˛puja˛cym po sobie, dwo´m podstawo- wym podejs´ciom do funkcjonowania MSP w rozwijaja˛cej sie˛ gospodarce, kto´re w niniejszej pracy okres´lono jako: tradycyjne i biznesowe. W podejs´ciu tradycyj- nym do małych podmioto´w produkcyjnych, uwaga koncentruje sie˛ na dokonuja˛cej sie˛ w procesie rozwoju zmianie pozycji drobnej wytwo´rczos´ci w gospodarce. Analiza jest z reguły prowadzona „odgo´rnie” – z punktu widzenia całej gospo- darki. Co sie˛ tyczy uje˛cia biznesowego, to akceptuje ono fakt funkcjonowania w gospodarce podmioto´w produkcyjnych ro´z˙nej wielkos´ci. Poszukuje sie˛ za to czynniko´w warunkuja˛cych sprawne funkcjonowanie i rozwo´j MSP – z perspektywy małej firmy („oddolnie”) i przy uwzgle˛dnieniu jej specyfiki. Klasyczna ekonomia rozwoju W dominuja˛cym do kon´ca lat 70. XX wieku interwencjonistycznym podejs´ciu do problemo´w zacofania i rozwoju gospodarczego, badania koncentrowały sie˛ na analizie przekształcen´, dokonuja˛cych sie˛ w gospodarce w procesie rozwoju i zakła- dały aktywna˛ role˛ pan´stwa w kształtowaniu tych proceso´w. Przyjmowano ro´w- niez˙, z˙e industrializacja jest kluczowym elementem rozwoju gospodarczego. Szczego´łowe zagadnienia analizowane w tym uje˛ciu to akumulacja, transformacja struktury produkcji, wybo´r technik produkcji i podział dochodo´w. Natomiast w literaturze pos´wie˛conej drobnej wytwo´rczos´ci poszukiwano uniwersalnych ten- dencji przekształcen´ struktury gospodarki, tłumacza˛cych zmiany w sektorze ma- łych podmioto´w produkcyjnych w procesie rozwoju. Dociekano tez˙ szczego´lnej roli małych firm w rozwoju gospodarczym oraz weryfikowano przesłanki, na kto´- rych opierano liczne programy promocji małych firm w krajach rozwijaja˛cych sie˛. Wczesne modele strukturalne Jedna˛ z pierwszych waz˙nych koncepcji dotycza˛cej roli pan´stwa w dynamizowaniu gospodarki, jest przedstawiona przez Paula Rosenstein-Rodana idea „wielkiego pchnie˛cia” (big push) [Rosenstein-Rodan 1943]. Reprezentuje ona dominuja˛ce wo´wczas podejs´cie do roli pan´stwa w gospodarce i przedstawia niezbe˛dne dla wprowadzenia gospodarki na s´ciez˙ke˛ przyspieszonego wzrostu konkretne zadania pan´stwa. Wskazuje ona mianowicie na koniecznos´c´ podejmowania duz˙ych, sko- masowanych inwestycji w wielu gałe˛ziach gospodarki, wynikaja˛ca˛ z niepodziel- nos´ci inwestycji i wspo´łzalez˙nos´ci w sferze popytu. Poniewaz˙ w warunkach słabo rozwinie˛tej gospodarki jedynie sektor publiczny dysponuje odpowiednimi zasobami kapitału i moz˙liwos´cia˛przeprowadzenia duz˙ych przedsie˛wzie˛c´, jedynym wykonawca˛ tego zadania moz˙e byc´ administracja pan´stwowa. Pewnych elemen- to´w tego podejs´cia moz˙na doszukac´ sie˛ we wspo´łczesnych koncepcjach roli pan´stwa w dynamizowaniu gospodarki wypracowanych na podstawie idei braku koordynacji (zob. poniz˙ej). Alternatywa˛dla idei big push była po´z´niejsza koncepcja ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 STRUKTURA INSTYTUCJONALNO-ORGANIZACYJNA A ROZWO´J polityki wzrostu niezro´wnowaz˙onego, zaproponowana przez Alberta Hirsch- mana [1958]. Ze wzgle˛du na ograniczenia kapitałowe i organizacyjne administracja pan´stwowa staje przed koniecznos´cia˛ koncentracji inwestycji w wybranych sektorach. Naste˛puja˛cy w ich efekcie selektywny rozwo´j wia˛z˙e sie˛ z niedoborami okres´lonych do´br i usług w skali całej gospodarki, kto´re skłaniaja˛ prywatnych przedsie˛biorco´w do zyskownego wykorzystania niezaspokojonego popytu. W ten sposo´b inwestycje pan´stwa staja˛ sie˛ bodz´cem do inwestycji prywatnych i nape˛dzaja˛ cała gospodarke˛. Nieco inne podejs´cie do kwestii zacofania i rozwoju prezentował Ragnar Nurske w swej koncepcji nazwanej przez Gunnara Myrdala „błe˛dnym (zakle˛tym) kre˛giem ubo´stwa” (vicious circle of poverty) [Nurske 1953; Myrdal 1968]. Opisał on wyste˛powanie okres´lonych zalez˙nos´ci, kto´re sprawiaja˛, z˙e stan niedorozwoju ma charakter samopodtrzymuja˛cy sie˛. Ubo´stwo nie pozwala na wygospodarowanie oszcze˛dnos´ci i podnoszenie kwalifikacji, tym samym uniemoz˙liwia dokonywanie inwestycji i wzrost wydajnos´ci pracy, co z kolei ogranicza moz˙liwos´ci wzrostu dochodo´w. Pozornie pesymistyczna, koncepcja „zakle˛tego kre˛gu ubo´stwa” dawała krajom słabo rozwinie˛tym szanse wejs´cia na s´ciez˙ke˛ przyspieszonego wzrostu. Mogło to nasta˛pic´ chociaz˙by w wyniku zasilenia gospodarki poprzez akumula- cje˛ zewne˛trzna˛ lub/i bezpos´rednie zaangaz˙owanie pan´stwa w działalnos´c´ pro- dukcyjna˛ i wykorzystanie powyz˙szych zalez˙nos´ci do dynamizowania gospodarki. Pewnych wa˛tko´w tego modelu moz˙na doszukac´ sie˛ ro´wniez˙ we wspo´łczesnej koncepcji „wielopunktowych stano´w ro´wnowagi”, gdzie brak wystarczaja˛cych warunko´w do przejs´cia na wyz˙szy poziom ro´wnowagi utrwala istnieja˛cy stan rzeczy. W latach 50. ubiegłego stulecia do najwaz˙niejszych przedstawicieli ekonomii rozwoju nalez˙ał Arthur Lewis9. Zaproponowana przez Lewisa koncepcja rozwoju, utoz˙samianego wo´wczas ze wzrostem i uprzemysłowieniem, opiera sie˛ na modelu gospodarki dualnej – składaja˛cej sie˛ z rolnictwa i nowoczesnego przemysłu. Model Lewisa wywodzi sie˛ ze stworzonej przez holenderskiego antropologa Joe’a Boeke’a koncepcji gospodarki złoz˙onej z dwo´ch odre˛bnych cze˛s´ci – rynkowej i pozostałej [Boeke 1942]. Model zakłada wyste˛powanie w rolnictwie nadwyz˙ki siły roboczej o zerowej produktywnos´ci kran´cowej. Ludnos´c´ uwolniona z rolnictwa migruje do miast, gdzie jest stopniowo przejmowana przez rozwijaja˛cy sie˛ nowoczesny sektor przemysłowy, w kto´rym produktywnos´c´ kran´cowa jest wie˛ksza od zera. Odejs´cie z rolnictwa do przemysłu zwie˛ksza produkt w skali całej gospodarki, czyli daje w efekcie wzrost gospodarczy. Nadwyz˙ka wygospodarowana przez przedsie˛bior- co´w pozwala na inwestycje i zwie˛kszanie zatrudnienia oraz umoz˙liwia dalsze pomnaz˙anie produkcji. Wyczerpanie zapaso´w siły roboczej uwolnionej z rolnictwa wymusza wzrost płac i w efekcie podnosi poziom z˙ycia pracowniko´w. Efekt do- chodowy wyste˛puje ro´wniez˙ w rolnictwie, gdzie na skutek zmniejszenia za- trudnienia naste˛puje modernizacja produkcji i wzrost dochodo´w. 9 Ukazanie sie˛ w 1954 roku artykułu Arthura Lewisa [Lewis 1954] jest powszechnie uwaz˙ane za pocza˛tek nowej dziedziny badan´, ekonomii rozwoju [Kirkpatrick, Barrientos 2004]. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.4. LITERATURA PRZEDMIOTU 23 Opisane wyz˙ej przekształcenia dotycza˛ sfery produkcji i sprowadzaja˛ mecha- nizm wzrostu do zmiany struktury wytwarzania. Nalez˙y jednak przypomniec´, z˙e w modelu Lewisa sektor tradycyjny obejmuje całokształt „zastanych” struktur, w tym ro´wniez˙ nisko wydajne rzemiosło i tradycyjne instytucje. U Artura Lewisa jest to gospodarka pozwalaja˛ca na przetrwanie (subsistence), w odro´z˙nieniu od gospodarki kapitalistycznej (capitalist). W takim uje˛ciu, zmianom struktury wy- twarzania towarzysza˛ przekształcenia całego systemu społeczno-gospodarczego, kto´re sprawiaja˛, z˙e na gruzach tradycyjnego powstaje nowoczesny. Zmiany na- ste˛puja˛ stopniowo, ale prowadza˛ do zupełnego przeobraz˙enia systemu społeczno- gospodarczego. Lewis wymienia szereg warunko´w, kto´re musza˛ byc´ spełnione by doszło do takiej transformacji. Warunki musza˛ powstac´ przede wszystkim w sek- torze tradycyjnym, w tym ro´wniez˙ w rolnictwie, kto´re powinno stanowic´ „twardy grunt” przekształcen´. Niezbe˛dna jest tez˙ wykwalifikowana siła robocza i duch przedsie˛biorczos´ci, kto´re warunkuja˛ rozwo´j sektora nowoczesnego. Dwoistos´c´ lub niejednorodnos´c´ gospodarek słabo rozwinie˛tych, wprowadzona do ekonomii rozwoju przez Lewisa, pojawia sie˛ w wielu po´z´niejszych modelach rozwoju i z reguły jest traktowana jako jedna w podstawowych barier rozwoju [zob.: Ghosh 2007]. Charakterystyczne dla tradycyjnego podejs´cia do problemo´w rozwoju repre- zentuje teoria stadio´w wzrostu Walta Rostowa, w kto´rej autor dowodzi istnienia uniwersalnych prawidłowos´ci, rza˛dza˛cych rozwojem gospodarczym na s´wiecie [Rostow 1960]. Pie˛c´ etapo´w, przez kto´re – zdaniem Rostowa – musi przejs´c´ kaz˙de społeczen´stwo, wyznacza uniwersalna˛ s´ciez˙ke˛ rozwoju – od społeczen´stwa trady- cyjnego po stadium masowej konsumpcji. 1. Społeczen´stwo tradycyjne – zhierarchizowana struktura społeczen´stwa, dzia- łalnos´c´ produkcyjna oparta na powielaniu zastanych wzorco´w; 2. Tworzenia warunko´w wste˛pnych dla startu – zmiany w rolnictwie umoz˙liwiaja˛ przejs´cie cze˛s´ci siły roboczej do zaje˛c´ pozarolniczych; to daje impuls do mobil- nos´ci siły roboczej i burzy stare struktury społeczne; 3. Start do trwałego wzrostu (take off) – gdy stopa inwestycji przekracza 10 naste˛puje gwałtowne przyspieszenie przekształcen´ struktury produkcji, kto´rym towarzysza˛ zmiany instytucjonalne podtrzymuja˛ce dalszy wzrost; 4. Dojrzałos´ci – nowoczesne techniki upowszechniaja˛ sie˛ w gospodarce i powo- duja˛ wzrost poziomu z˙ycia; 5. Masowej konsumpcji – z˙yja˛ce w dostatku społeczen´stwo koncentruje sie˛ na zaspokajaniu potrzeb wyz˙szego rze˛du. Koncepcja Rostowa implikuje koniecznos´c´ doprowadzenia gospodarki kraju słabo rozwinie˛tego do kluczowego etapu take off, kto´ry zawiera w sobie samo- nape˛dzaja˛cy mechanizm dalszych zmian. Jest to przekonanie charakterystyczne dla tradycyjnej ekonomii rozwoju. Przyjmowano wo´wczas, z˙e wystarczaja˛cym wa- runkiem rozwoju gospodarek zacofanych jest „uruchomienie” procesu wzrostu. Gospodarka wprowadzona na „nowoczesne” tory nabierze rozpe˛du i be˛dzie dalej wzrastac´ zgodnie z regułami obserwowanymi wczes´niej w krajach wysoko rozwi- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 STRUKTURA INSTYTUCJONALNO-ORGANIZACYJNA A ROZWO´J nie˛tych. W sumie, koncepcja Rostowa wpisuje sie˛ w modernistyczny nurt po- strzegania rozwoju, dominuja˛cy w latach 50. i 60. XX wieku, w kto´rym przyj- mowano, z˙e warunkiem wyjs´cia z zacofania gospodarczego jest kopiowanie dos´wiadczen´ krajo´w wysokorozwinie˛tych przy intensywnym zaangaz˙owaniu pan´stwa w ten proces (modernizacja imperatywna). Zagadnienie przekształcen´ strukturalnych było podejmowane ro´wniez˙ przez Simona Kuznetza, kto´ry zaproponował sekwencje˛ przemian zachodza˛cych w gos- podarce w procesie wzrostu gospodarczego [Kuznetz 1966]. Koncepcja Kuznetza wywodziła sie˛ z Schumpterowskiej teorii wzrostu, w kto´rej kluczowa˛role˛ odgrywa wzrost wydajnos´ci zwia˛zany z poste˛pem technologicznym. Wprowadzanie no- wych rozwia˛zan´ technologicznych powoduje zmiane˛ struktury wytwarzania w kie- runku bardziej zaawansowanych technologicznie dziedzin produkcji. Tym samym, wzrost gospodarczy staje sie˛ nierozerwalnie zwia˛zany z przekształceniami struk- tury wytwarzania [Schumpeter 1934]. Koncepcja ta została rozwinie˛ta po´z´niej przez Holina Chenery’ego i jego wspo´łpracowniko´w [Chenery, Taylor 1968; Che- nery 1979; Chenery, Robinson, Syrquin 1986]. Badania empiryczne miały sta- nowic´ potwierdzenie tezy o kluczowej roli industrializacji w procesie rozwoju. Na podstawie badan´ dos´wiadczen´ krajo´w o ro´z˙nym poziomie rozwoju gospodarczego, ro´wniez˙ dojrzałych gospodarek rynkowych, ustalono okres´lone prawidłowos´ci rozwojowe w sferze struktury produkcji. W modelu przekształcen´ strukturalnych opisano przechodzenie od gospodarki opartej na rolnictwie do nowoczesnej gos- podarki przemysłowej wraz z towarzysza˛cym jej rozwojem nowoczesnych usług dla zamoz˙nego społeczen´stwa i biznesu. Jednoczes´nie w samym przetwo´rstwie stwierdzono maleja˛cy udział gałe˛zi zwia˛zanych z przetwarzaniem surowco´w (early industries) na rzecz coraz bardziej zaawansowanych technologicznie dziedzin pro- dukcji (middle, late industries). Zmiany struktury zatrudnienia i produkcji zostały tu uznane za istote˛ procesu rozwoju. Miały one jednoczes´nie byc´ podstawa˛ prognozy kierunku przekształcen´ w gospodarkach wchodza˛cych na s´ciez˙ke˛ wzrostu gos- podarczego. Koniecznos´c´ zmian strukturalnych w gospodarce słabo rozwinie˛tej wynikała z przekonania, z˙e niekto´re dziedziny działalnos´ci produkcyjnej sa˛ bar- dziej podatne na rozwo´j technologii i wzrost wydajnos´ci. Tym samym, im wie˛kszy ich udział w gospodarce, tym wie˛ksza dynamika wzrostu. Kwestia struktury gospodarki i jej znaczenie dla dynamiki
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Strukturalne aspekty rozwoju gospodarczego. Doświadczenia azjatyckie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: