Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00208 010933 10015760 na godz. na dobę w sumie
Struktury posesywne i partytywne w języku polskim i słoweńskim - ebook/pdf
Struktury posesywne i partytywne w języku polskim i słoweńskim - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 220
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8509-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> nauka języków obcych >> polski
Porównaj ceny (książka, ebook (-22%), audiobook).

Prezentowana publikacja dotyczy synchronicznego ujęcia kategorii posesywności i partytywności w dwóch językach słowiańskich: słoweńskim i polskim. Autorka podjęła próbę ustalenia zakresu znaczeniowego tytułowych kategorii, formułując tezę, że to nie budowa gramatyczna jest warunkiem zakwalifikowania danej konstrukcji jako posesywnej czy partytywnej, lecz jej znaczenie. Czytelnik znajdzie tu ponadto zestawienie inwentarza typowych środków, za pomocą których te kategorie są wyrażane – autorka wyróżniła te najbardziej popularne i wskazała różnice w dystrybucji formalnych wykładników w obu językach. Do analizy użyła materiału z prasy kobiecej: 12 tytułów słoweńskich i 13 polskich, których styl zbliżony jest do żywego języka.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Anna Stefan – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Katedra Slawistyki Południowej 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Maria Wtorkowska REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Anna Stefan, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07505.16.0.M Ark. wyd. 7,3; ark. druk. 13,75 ISBN 978-83-8088-372-7 e-ISBN 978-83-8088-509-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Mojemu mężowi Spis treści Wstęp Rozdział I 1. Miejsce posesywności w językoznawstwie 1.1. Prolegomena 1.2. Przegląd stanu badań nad posesywnością 1.2.1. Pojęcie posesywności w rosyjskiej literaturze przedmiotu 1.2.2. Pojęcie posesywności w językoznawstwie anglojęzycznym i kognitywnym 1.3. Posesywność w ujęciu polskich językoznawców 1.4. O posesywności w języku słoweńskim 1.5. Podsumowanie Rozdział II 2. Wykładniki kategorii posesywności w języku polskim i słoweńskim 2.1. Wykładniki kategorii posesywności w języku polskim 2.1.1. Zaimki dzierżawcze 2.1.2. Genetivus possessivus 2.1.3. Przymiotniki dzierżawcze 2.1.4. Dativus possessivus 2.1.5. Posesywność a składnia 2.2. Posesywność we frazie werbalnej 2.3. Adnominalne wykładniki posesywności w języku słoweńskim 15 21 21 22 22 28 33 37 38 47 47 47 49 52 59 60 60 63 7 Spis treści 2.3.1. Przymiotniki dzierżawcze 2.3.2. Zaimki dzierżawcze 2.3.3. Genetivus possessivus 2.3.3.1. Dopełniacz z przyimkiem od 2.4. Adwerbalne wykładniki posesywności w języku słoweńskim 2.5. Podsumowanie Rozdział III 3. Kategoria partytywności w języku polskim i słoweńskim 3.1. Pojęcie partytywności 3.2. Kategoria partytywności w języku polskim 3.3. Wykładniki kategorii partytywności w języku polskim 3.4. Kategoria partytywności w języku słoweńskim 3.4.1. Genetivus w gramatyce słoweńskiej 3.4.2. Genetivus partitivus 3.4.3. Zwroty ilościowe 3.5. Podsumowanie Rozdział IV 4. Analiza struktur posesywnych 4.1. Prasa kobieca 4.2. Konstrukcje posesywne w języku polskim 4.2.1. TYP I 4.2.2. TYP II 4.2.2.1. TYP IIA 4.2.2.1.1. Pokrewieństwo 4.2.2.1.2. Kontakty towarzyskie i społeczne 4.2.2.1.3. Inne relacje interpersonalne 4.2.2.2. TYP IIB 4.2.2.2.1. Części ciała 4.2.2.3. TYP IIC 8 63 68 70 71 72 74 79 80 83 92 95 95 97 99 100 105 105 107 107 111 111 112 118 120 121 121 122 Spis treści 4.2.2.3.1. Typ: ‘X znajduje się w określonym stanie fizycznym’ (np. zdrowotnym) 4.2.2.3.2. Typ: ‘X znajduje się w określonym stanie mentalnym / uczuciowym / ma określone cechy umysłowe’ 4.2.2.3.3. Typ: konstrukcje o znaczeniu abstrakcyj- 123 123 4.2.2.4.1. Typ: ‘X ma określoną cechę zewnętrzną’ 4.2.2.4.2. Typ: ‘X ma określoną cechę charakteru’ nym, przenośnym lub wynikające z frazeologii 125 126 126 126 127 127 128 130 4.2.2.3.4. Inne 4.2.2.4. TYP IID 4.2.2.5. TYP IIE 4.2.2.6. TYP IIF 4.2.2.7. TYP IIG 4.2.2.7.1. Typ: ‘X znajduje się w określonym stałym stanie / sytuacji / wykonuje określoną stałą czynność’ 4.2.2.7.2. Typ: ‘X znajduje się w określonym powta- rzalnym stanie / sytuacji / wykonuje okre- śloną powtarzalną czynność’ 4.2.2.7.3. Typ: ‘X znajduje się w określonym okazjo- nalnym stanie / sytuacji / wykonuje okre- śloną okazjonalną czynność’ 4.2.2.8. TYP IIH 4.2.2.9. Konstrukcje problematyczne 4.3. Struktury posesywne w języku słoweńskim 4.3.1. TYP I 4.3.2. TYP II 4.3.2.1. TYP IIA 4.3.2.1.1. Pokrewieństwo 4.3.2.1.2. Kontakty towarzyskie i społeczne 4.3.2.1.3. Inne relacje interpersonalne 4.3.2.2. TYP IIB 4.3.2.2.1. Części ciała 131 131 132 133 133 134 134 138 138 138 143 146 146 147 9 Spis treści 4.3.2.3. TYP IIC 4.3.2.3.1. Typ: ‘X znajduje się w określonym stanie fizycznym’ (np. zdrowotnym) 4.3.2.3.2. Typ: ‘X znajduje się w określonym stanie mentalnym / uczuciowym / ma określone cechy umysłowe’ 4.3.2.3.3. Typ: konstrukcje o znaczeniu abstrakcyj- 148 149 149 4.3.2.4.1 Typ: ‘X ma określoną cechę zewnętrzną’ 4.3.2.4.2. Typ: ‘X ma określoną cechę charakteru’ 4.3.2.4.3. Typ: ‘X ma określoną cechę gatunkującą’ nym, przenośnym lub wynikające z frazeologii 151 152 152 153 154 154 155 157 4.3.2.4. TYP IID 4.3.2.5. TYP IIE 4.3.2.6. TYP IIF 4.3.2.7. TYP IIG 4.3.2.7.1. Typ: ‘X znajduje się w określonym stałym stanie / sytuacji / wykonuje określoną stałą czynność’ 4.3.2.7.2. Typ: ‘X znajduje się w określonym powta- rzalnym stanie / sytuacji / wykonuje okre- śloną powtarzalną czynność’ 4.3.2.7.3. Typ: ‘X znajduje się w określonym okazjo- nalnym stanie / sytuacji / wykonuje okre- śloną okazjonalną czynność’ 4.3.2.8. TYP IIH 4.3.2.9. Konstrukcje problematyczne 4.4. Podsumowanie Rozdział V 5. Analiza struktur partytywnych 5.1. Konstrukcje partytywne w języku polskim 5.1.1. TYP A1 ‘nieokreślona część nieokreślonej substancji’ 5.1.1.1. Substancje płynne 5.1.1.2. Inne 10 157 158 158 159 159 160 165 166 166 166 166 Spis treści 5.1.2. TYP A2 ‘nieokreślona ilość nieokreślonego zbioru’ 5.1.2.1. Zbiory przedmiotów nieżywotnych i nieabstrakcyjnych 5.1.2.2. Zbiory ludzi 5.1.3. TYP B1 ‘nieokreślona część określonej substancji’ 5.1.3.2. Substancje płynne 5.1.4. TYP B2 ‘nieokreślona ilość określonego zbioru’ 5.1.4.1. Zbiory ludzi 5.1.5. TYP C – pozorna partytywność związana z częścią (względnie natężeniem) pojęcia niesubstancjalnego, niematerialnego, abstrakcyjnego 5.1.5.1. Niesubstancjalność (materialność, nieabstrakcyjność) 5.1.5.2. Niematerialność (niesubstancjalność) 5.1.5.3. Abstrakcja 5.1.6. Konstrukcje ilościowe 5.1.6.1. Ilość 5.1.6.1.1. Liczba ludzi 5.1.6.1.2. Liczba przedmiotów 5.1.6.2. Waga 5.1.6.3. Pojemność 5.1.6.4. Miara 5.1.7. Konstrukcje predykatywne 5.1.8. Typ mieszany 5.1.8.1. Przykłady niejednorodne 5.1.8.2. Jadłospisy 5.1.8.3. Przepisy kulinarne 5.1.8.4. Przepisy lecznicze i porady kosmetyczne 5.2. Konstrukcje partytywne w języku słoweńskim 5.2.1. TYP A1 ‘nieokreślona część nieokreślonej substancji’ 5.2.1.1. Substancje stałe 5.2.1.2. Substancje płynne 5.2.1.3. Inne 166 166 167 169 169 169 169 170 170 171 171 172 173 173 174 176 176 176 176 177 177 178 178 181 183 183 183 183 184 11 Spis treści 5.2.2. TYP A2 ‘nieokreślona ilość nieokreślonego zbioru’ 5.2.2.1. Zbiór ludzi 5.2.2.2. Zbiór przedmiotów nieożywionych i nieabstrakcyjnych 5.2.3. TYP B2 ‘nieokreślona ilość określonego zbioru’ 5.2.3.1. Zbiór ludzi 5.2.3.2. Zbiór przedmiotów nieożywionych i nieabstrakcyjnych 5.2.4. TYP C – pozorna partytywność związana z częścią (względ- nie natężeniem) pojęcia niesubstancjalnego, niematerialnego, abstrakcyjnego 5.2.4.1. Niesubstancjalność (materialność, nieabstrakcyjność) 5.2.4.2. Niematerialność (niesubstancjalność) 5.2.4.3. Abstrakcja 5.2.5. Konstrukcje predykatywne 5.2.6. Konstrukcje ilościowe 5.2.6.1. Ilość 5.2.6.1.1. Liczba ludzi 5.2.6.1.2. Liczba przedmiotów 5.2.6.2. Waga 5.2.6.3. Pojemność 5.2.7. Typ mieszany 5.2.71. Przykłady niejednorodne 5.2.7.2. Przepisy kulinarne 5.2.7.3. Jadłospisy 5.2.7.4. Porady kosmetyczne i inne 5.3. Wnioski podsumowujące 6. Podsumowanie 6.1. Posesywność 6.1.1. Język polski 6.1.2. Język słoweński 6.1.3. Podobieństwa i różnice 6.1.4. Glosa 12 184 184 187 187 187 188 189 189 189 190 192 192 192 192 195 195 196 196 196 198 200 200 201 203 203 204 204 205 205 6.2. Partytywność 6.2.1. Język polski 6.2.2. Język słoweński 6.2.3. Podobieństwa i różnice Wnioski końcowe Wykaz skrótów Wykaz źródeł Bibliografia Spis treści 205 206 206 206 207 209 211 213 http://dx.doi.org/10.18778/8088-372-7.01 WSTĘP Wśród pytań o ludzką egzystencję nierozstrzygnięte pozostaje pytanie mieć czy być, tak jak w tytule książki filozofa E. Fromma, który przedstawił dwa prze- ciwstawne sposoby egzystencji: 1) posiadanie, którego istotą jest pogoń za do- brami materialnymi, ich gromadzenie i konsumpcja oraz 2) bycie, oparte na miłości, współczuciu, uwzględnianiu interesów innych ludzi. Problemem po- siadania jako kategorią uniwersalną zajmują się specjaliści z różnych dziedzin: filozofowie, językoznawcy, prawnicy, psychologowie, itp. (Grigaliuniene 2011, s. 44). Bardzo trudne jest określenie kategorii posesywności w języku. Podob- nie problematyczna jest kategoria partytywności, wyrażająca relację część – ca- łość, traktowana przez niektórych badaczy jako kategoria podstawowa, z której można wyodrębnić inne kategorie, m.in. kategorię posesywności (szerzej o tym w rozdziale 3.1.3). W literaturze przedmiotu przeważają opracowania synchroniczne, doty- czące wybranych zagadnień posesywności i partytywności. Koncentrują się one przede wszystkim na wykładnikach gramatycznych, jedynie pośrednio na płaszczyźnie semantycznej obu tych kategorii. W poniższym opracowaniu za nadrzędny uznano model semantyczny, który został rozbudowany o określone struktury gramatyczne. Opracowanie jest poświecone synchronicznemu ujęciu kategorii posesyw- ności i partytywności w dwóch językach słowiańskich – polskim i słoweńskim. Języki te są do siebie zbliżone pod względem genealogicznym, jednak na drodze rozwoju wykształciły pewne cechy różnicujące. Z punktu widzenia badanych kategorii istotną różnicą pomiędzy nimi jest wykształcenie odrębnych form zaimków dzierżawczych dla 3. osoby liczby pojedynczej i mnogiej w języku sło- 15 Wstęp weńskim oraz zachowanie w tym języku liczby podwójnej i tym samym posze- rzenie inwentarza form zaimków dzierżawczych. Właśnie zaimki dzierżawcze w języku polskim, natomiast w języku słoweńskim klasa przymiotników dzier- żawczych, stały się punktem zainteresowania kategorią posesywności wśród lingwistów. Natomiast w przypadku kategorii partytywności taką bazę stano- wiły rozważania nad funkcją genetiwu. Nadal jednak brak bogatej literatury przedmiotu, zwłaszcza w odniesieniu do języka słoweńskiego. Do podstawowych celów stawianych przed niniejszym studium można za- liczyć ustalenie zakresu znaczeniowego terminów ‘posesywność’ i ‘partytyw- ność’, zestawienie inwentarza typowych środków, za pomocą których kategorie te wyrażane są na płaszczyźnie powierzchniowej, wyróżnienie najbardziej po- pularnych z nich i wskazanie ewentualnych różnic w dystrybucji formalnych wykładników w obydwu językach. Zaproponowany schemat podziału struk- tur posesywnych przyjęto za K. Pisarkową (1974), postulując nadrzędność zna- czenia nad formą (takie spojrzenie na język uznają również autorzy Gramatyki współczesnego języka polskiego (1984, dalej GWJP). W opozycji do struktur (rzeczywiście) posesywnych dokonano klasyfika- cji konstrukcji pozornie posesywnych, wyrażonych za pomocą takich samych środków formalnych, jednak niemających znaczenia dzierżawczości (zob. roz- działy 4.2.2 i 4.3.2). W przypadku partytywności podział na podstawowe typy cząstkowości przyjęto za M. Korytkowską (1997). Konstrukcje partytywne zestawiono z typowymi strukturami ilościowymi (zob. rozdziały 5.1.6 i 5.2.6). Moim podstawowym założeniem było zbadanie sposobu przejawiania się kategorii posesywności i partytywności w tekstach oddających współczesny stan obu języków. Jest to zadanie bardzo trudne w odniesieniu do języka sło- weńskiego, w którym istnieją równolegle dwa warianty języka literackiego, a co za tym idzie dwie normy: dość sztywna dla języka oficjalnego i bardziej łagod- na dla odmiany mówionej (Kryzia 2008, s. 123). Z tego też powodu do analizy została wybrana prasa kobieca (zob. Wykaz źródeł), która w pewnym sensie łączy obydwa style, obok artykułów publicystycznych, reportaży, felietonów, utworów literackich pisanych stylem wysokim, zamieszczane są w niej bowiem rubryki poświęcone sprawom mody, gospodarstwa domowego, problematyce rodziny, wychowania dzieci itp. Nierzadko ich autorkami są same czytelniczki, co powoduje, że ich styl językowy odbiega nieco od wariantu stricte literackiego, zbliżając go do „żywego języka”. Intrygujący jest fakt, że badając wspomniane dwa sposoby istnienia czło- wieka: mieć czy być, E. Fromm poszukiwał dowodów w języku. Jego zdaniem w ciągu ostatnich kilkuset lat w językach zachodnich zaszły zmiany w znacze- niach pojęć posiadania i bycia, co znajduje odzwierciedlenie w coraz częstszym 16 Wstęp użyciu rzeczowników i coraz rzadszym – czasowników. Zgadzając się z tym stwierdzeniem ograniczono pole badawcze do grupy nominalnej, ze spora- dycznym uwzględnieniem przykładów fraz werbalnych. Ograniczenie obszaru badawczego wynika również z zainteresowań autorki skupiających się wokół płaszczyzny morfologicznej współczesnych języków słowiańskich. Niniejsze opracowanie składa się z dwóch części. Część pierwszą – teore- tyczną, stanowi charakterystyka pojęcia ‘posesywność’ (rozdział I), wykładni- ki formalne kategorii (rozdział II) oraz pojęcie partytywności i jej wykładniki (rozdział III). Wszystkie przykłady ilustrujące poszczególne problemy pocho- dzą z cytowanych źródeł. W części drugiej dokonano analizy badawczej struktur posesywnych (roz- dział IV) i partytywnych (rozdział V). Przedstawione zostały typy fraz z po- szczególnymi wykładnikami kategorii posesywności i partytywności, osobno dla języka polskiego i słoweńskiego. Pracę kończą wnioski podsumowujące (rozdział VI). Rozdzielenie polskiego i słoweńskiego materiału językowego ma ułatwić Czytelnikowi dotarcie do konkretnego przykładu. Zaprezentowany materiał może okazać się przydatny w glottodydaktyce, translatoryce, a także przy opra- cowaniach słownika dwujęzycznego. ROZDZIAŁ I 1. Miejsce posesywności w językoznawstwie 1.1. Prolegomena Posesywność, chociaż jest pojęciem „podstawowym” – często odwołujemy się do niej bez żadnej analizy, dla „organizowania rzeczywistości tak fizycznej, jak i kulturowej” (Lakoff, Johnson 1988, s. 95). Posesywność jest jedną z prymarnych kategorii językowych – jest niezbywal- ną cechą każdego języka naturalnego. Podział świata materialnego na „swoje” i „cudze” ma istotny wpływ na status społeczny jednostki i, co za tym idzie, na kształtowanie społeczeństwa. Wyrażanie posiadania czegoś pojawia się właści- wie wraz z początkiem człowieczeństwa i nie wydaje się, aby kiedykolwiek mia- ło zniknąć. O zainteresowaniu tą kategorią świadczy również wielość terminów, jakimi jest ona określana w polskiej literaturze językoznawczej. W stosunku do tego pojęcia używa się określeń kategoria lub relacja. Nazwami synonimiczny- mi posesywności są relacja posiadania, dzierżawczość. Zasadniczą funkcją tej kategorii jest wyrażanie stosunku pomiędzy właści- cielem a własnością. Wydaje się, że kategoria posesywności nie nastręcza prob- lemów jedynie zwykłym użytkownikom języka, którzy nie zastanawiają się nad wykładnikami gramatycznymi konstrukcji posesywnych. Brak tak szczegóło- wej wiedzy absolutnie nie przeszkadza w skutecznej komunikacji. Z językoznawczego punktu widzenia, co potwierdzają sami badacze, kło- potów nastręcza już samo zdefiniowanie, czym jest owo posiadanie oraz wy- znaczenie jego ścisłych granic. Ponadto posesywność wyrażana jest w każdym języku za pomocą trochę innych środków lub w inny sposób. Wzmianki o relacjach posesywnych można odnaleźć w różnych działach języ- koznawczych, m.in. przy opisach składni, semantyki czy morfologii. Tematyka ta 21 1. Miejsce posesywności w językoznawstwie nie została, jak dotąd, wyczerpująco opisana. Hasła posesywność nie umieszczo- no w niektórych encyklopediach językoznawczych1. Większość publikacji trak- tuje posesywność ogólnikowo, nie dając jednoznacznych odpowiedzi, otwierając w ten sposób pole do dalszych rozważań, które podejmuję w tej publikacji. Zasadniczym celem rozważań w tym rozdziale jest właśnie charakterysty- ka pojęcia ‘posesywność’. Jest rzeczą ważną, by zacząć opis danego zjawiska od analizy różnych jego definicji. Nie trzeba udowadniać, że posesywność jest pojęciem językoznawczym. Można ją jednak, jak się okazuje, rozpatrywać na różnych płaszczyznach języka. Wśród autorów zajmujących się tematyką posesywności należy wymienić A. Heinza (1988), K. Pisarkową (1974), J. Lyonsa (1975) czy B. Heinego (1997), którzy w swych opracowaniach skupiali się przede wszystkim na wyjaśnie- niu terminu posesywność lub na wykładnikach formalnych tej kategorii. Po- nieważ omówień odnoszących się do języka słoweńskiego jest niewiele, ze względu na podobieństwa systemowe posiłkowano się opracowaniami do- tyczącymi innych języków słowiańskich, które mogą rzucić nieco światła na ten problem. 1.2. Przegląd stanu badań nad posesywnością 1.2.1. Pojęcie posesywności w rosyjskiej literaturze przedmiotu W monografii poświęconej pojęciu posesywności w językach słowiańskich i bałkańskich V. Ivanov napisał: „Посессивность понимается здесь как такое отношение (r) между объектами внешнего мира, при котором один из них (объект обладания обладаемое R) »включается« в другой (обладатель, посессор Ps), составляя с ним единое физическое и/или функциональное целое” (Ivanov 1989, s. 44). Autor określił tu posesywność jako rodzaj stosunku (względnie relacji) mię- dzy obiektami rzeczywistymi, z których jeden – tzw. przedmiot posiadany (po- 1 Por. np.: Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, pod red. K. Polańskiego, Wroc- ław 1993. 22
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Struktury posesywne i partytywne w języku polskim i słoweńskim
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: