Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00663 010878 7479429 na godz. na dobę w sumie
Studia Prawa Prywatnego. Zeszyt 1/2013 - ebook/pdf
Studia Prawa Prywatnego. Zeszyt 1/2013 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 69
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Studia Prawa Prywatnego to kwartalnik związany z najbardziej prestiżową serią książkową w ofercie Wydawnictwa C.H. Beck: System Prawa Prywatnego, publikowaną we współpracy z Instytutem Naukowym PAN.
Opiekę merytoryczną nad kwartalnikiem sprawują najwybitniejsze autorytety polskiego prawa prywatnego. Redaktorem Naczelnym jest prof. Zbigniew Radwański.
Artykuły prezentowane w Studiach Prawa Prywatnego dotyczą zagadnień wywodzących się z: prawa cywilnego, rodzinnego, autorskiego, własności przemysłowej, prawa konkurencji, prawa spółek, prawa papierów wartościowych oraz prawa prywatnego międzynarodowego. W nowatorski sposób przygotowywane są teksty, tzn. zawarta jest w nich analiza polskiego prawa prywatnego ze wskazaniem na modelowe (systemowe) rozwiązania, a nie tylko komentarz do aktualnego ustawodawstwa. Ten sposób prezentacji zagadnień prawnych pozwala Czytelnikom na bardziej transparentne zapoznanie się z daną tematyka.

Rada Programowa: prof. Janusz Barta, prof. Edward Gniewek, prof. Wojciech J. Katner, prof. Bogudar Kordasiewicz, prof. Ewa Łętowska, prof. Adam Olejniczak, prof. Janina Panowicz-Lipska, prof. Maksymilian Pazdan, prof. Zbigniew Radwański, prof. Jerzy Rajski, prof. Marek Safjan, prof. Ryszard Skubisz, prof. Tadeusz Smyczyński, prof. Stanisław Sołtysiński, prof. Andrzej Szajkowski, prof. Andrzej Szumański, prof. Janusz Szwaja.

Redaktor Naczelny: prof. Zbigniew Radwański †

Zastępca Redaktora Naczelnego: prof. Bogudar Kordasiewicz

Kolegium Redakcyjne: dr hab. Małgorzata Bednarek, prof. Piotr Machnikowski, dr Agnieszka Mikos-Sitek, dr Ewa Skibińska, dr Monika Tarska

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

S p i s t r e ś c i Stanisław Sołtysiński, Andrzej Szlęzak Profesor dr Zbigniew Radwański (1924–2012) ......................................................... 3 Jerzy Poczobut Umowa o arbitraż w polskim prawie prywatnym międzynarodowym – z uwagami porównawczymi .................................................................................... 9 An arbitration agreement in the Polish private international law – with comparative comments ................ 10 Vertragliche Schiedsgerichtsklausel im polnischen internationalen Privatrecht – mit rechtsvergleichenden Anmerkungen ...................................................................................................... 10 L’accord sur l’arbitrage dans le cas de la version polonaise du droit international privé – avec les remarques comparatives ................................................................................................................. 11 Dawid Miąsik Rozwój polskiego prawa konkurencji i prawa antymonopolowego .......................... 35 Development of the Polish competition and antitrust laws ........................................................................... 35 Entwicklung des polnischen Wettbewerbs- und Antimonopolrechts .............................................................. 36 Le développement du droit polonais portant sur la concurrence et les ententes .......................................... 36 Magdalena Wilejczyk Dlaczego nie należy chodzić w tłumie ze szpilką wystającą z rękawa? Naruszenie obowiązku ostrożności jako przesłanka odpowiedzialności deliktowej za czyn własny .......................................................................................... 53 Why you should not walk about in a crowd with a pin sticking out of your sleeve? Violation of the duty of caution as a premise for liability in tort for one’s own deed ..................................................................... 54 Warum soll man nicht mit einer aus dem Ärmel hervorragenden Nadel herumlaufen? Verletzung der Sorgfaltspflicht als Voraussetzung der Deliktshaftung für eigene Handlung ........................................... 54 Pourquoi on ne devrait pas marcher dans la foule avec une aiguille sortant de la manche? L’abus de l’obligation de précaution – prémisse de la résponsabilité délictuelle par son propre fait ...................... 55 Zeszyt 1(28) 2013 Studies in Private Law / Studien zum Privatrecht / Les études du droit privé Studia Prawa Prywatnego Rada Programowa: Prof. Janusz Barta, Prof. Edward Gniewek, Prof. Wojciech J. Katner, Prof. Bogudar Kordasiewicz, Prof. Ewa Łętowska, Prof. Adam Olejniczak, Prof. Janina Panowicz-Lipska, Prof. Maksymilian Pazdan, Prof. Zbigniew Radwański †, Prof. Jerzy Rajski, Prof. Marek Safjan, Prof. Ryszard Skubisz, Prof. Tadeusz Smyczyński, Prof. Stanisław Sołtysiński, Prof. Andrzej Szajkowski, Prof. Andrzej Szumański, Prof. Janusz Szwaja Redaktor Naczelny: Prof. Zbigniew Radwański † Zastępca Redaktora Naczelnego: Prof. Bogudar Kordasiewicz Kolegium Redakcyjne: Dr hab. Małgorzata Bednarek, Prof. Piotr Machnikowski, Dr Agnieszka Mikos-Sitek, Dr Ewa Skibińska, Dr Monika Tarska Redakcja: Karolina Bloch, Agata Ponikowska Konsultacja językowa: Marta Bem, Dariusz Łubowski, Elżbieta Puławska © Wydawnictwo C.H. Beck 2013 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00–203 Warszawa Skład i łamanie: DTP Service Druk i oprawa: Elpil, Siedlce Nakład: 1800 egz. Wersja pierwotna: wydanie papierowe ISSN: 1895-1279 Stanisław Sołtysiński* Andrzej Szlęzak** Profesor dr Zbigniew Radwański (1924–2012) W dniu 20.12.2012 r. zmarł Profesor Zbigniew Radwański, jeden z najbardziej wybitnych prawników pol- skich. W tym dniu odbywało się posiedzenie Komisji Kodyfi kacyjnej. Było to jedyne posiedzenie Komisji na przestrzeni kilkunastu lat, na które nie przybył. Usprawiedliwił to w przeddzień planowanego przyjazdu do Warszawy nagłym pogorszeniem stanu zdrowia. Pracował nieprzerwanie i efektywnie mimo uciążliwości po- dróży między Poznaniem a Warszawą, w której spędzał dwa lub trzy dni w tygodniu. Zawdzięczał to w dużej mierze opiece swej Małżonki Urszuli, wybitnej profesor medycyny, która – jak mówił – nakręcała regularnie jego zegar biologiczny. Profesor Zbigniew Radwański urodził się 31.8.1924 r. w Chojnicach. Jego ojciec Mieczysław był notariuszem. Nie był typowym przedstawicielem generacji nazywanej „Kolumbami”. Roman Bratny opisywał to tragicz- ne pokolenie, które doświadczyło klęski Powstania Warszawskiego i tragicznego okresu stalinowskiego tracąc często życie, zdrowie lub wolność już po zakończeniu wojny. Profesora Radwańskiego nie wahamy się określić jako „Kolumba-Spełnionego”. Wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec pracował w tartaku koło Polic. Wspominał, że sprzyjało mu szczęście, gdyż przeżył wielokrotne naloty alianckie, które bombardowały policką fabrykę benzyny syntetycznej oraz sąsiadującą wytwórnię rakiet V-1 i V-2 w Pennemünde. Wróciwszy do kraju zaczął realizować swoje marzenia w wyjątkowo trudnym okresie. W 1945 r. pracował jako strażak, a równocze- śnie uczęszczał na wieczorowe kursy licealne w Stargardzie Gdańskim. Od najmłodszych lat odnosił spektakularne sukcesy, które zawdzięcza ogromnym zdolnościom i ciężkiej pracy. Zdał maturę w kilka miesięcy po zakończeniu działań wojennych. Studia prawnicze ukończył w 1948 r. przygotowując już na ostatnim roku pracę doktorską, którą obronił w dwa lata po dyplomie magisterskim, a jednocześnie odbywał aplikację sędziowską. Egzamin sędziowski zdał w 1950 r., a więc w tym samy roku, w którym obronił doktorat. Obroniony w 1950 r. doktorat pt. „Prawa kardynalne w Polsce” wywarł istotny wpływ na formację naukową, metodologię późniejszych badań naukowych, a także na jego postawę życiową. Profesor często podkreślał, że „doświadczenie historyczne uczy, że historia niczego nie uczy”. Jego zdaniem niemal każde pokolenie uczy się wyłącznie na własnych doświadczeniach i dostarcza dowodów na to, że historia bywa rzadko nauczycielką życia * Profesor dr hab. Stanisław Sołtysiński był studentem Profesora Z. Radwańskiego. Po ukończeniu studiów przez wiele lat współ- pracował z Profesorem na Wydziale Prawa i Administracji UAM, a na przestrzeni ostatniego ćwierćwiecza w Radzie Legislacyjnej i Komisji Kodyfi kacyjnej Prawa Cywilnego. ** Dr hab. Andrzej Szlęzak jest profesorem prawa w SWPS w Warszawie. Karierę naukową rozpoczynał w Instytucie Prawa Cy- wilnego UAM w Poznaniu, pod patronatem Profesora Z. Radwańskiego (ówczesnego Kierownika Zakładu Prawa Rodzinnego), który był promotorem jego rozprawy doktorskiej oraz opiekunem naukowym przewodu habilitacyjnego. 3 S t u d i a P r a w a P r y w a t n e g o • Z e s z y t 1 ( 2 8 ) 2 0 1 3 przyszłych pokoleń. Ale każda reguła doznaje wyjątków. Zmarły należy do wyjątkowych postaci również pod tym względem, że dokonywał trudnych wyborów jako dziekan i rektor, a następnie jako członek władz Polskiej Akademii Nauk, Przewodniczący Rady Legislacyjnej i Komisji Kodyfi kacyjnej, zawsze traktując historię serio, jako nauczycielkę życia. Dokonywane przez Profesora wybory były spójne z wnioskami, jakie zawierała jego praca doktorska, poświęcona analizie zakończonych ostatecznie niepowodzeniem reform u schyłku XVIII w. Mający wówczas zaledwie 26 lat uczony podkreślał zmienną rolę koncepcji praw kardynalnych w Polsce. Mniej więcej do połowy XVII w. prawa kardynalne, zwane również „prawami zawiasowymi, na których się kraj cały zawiesza”, pojmowane były jako zespół praw niezmiennych, które służyły utrwaleniu złotej wolności szlacheckiej. Jak podkreślał ponad pół wieku temu Z. Radwański „zasada ta oczywiście zawierała zaprzeczenie podstawowego prawa socjologicznego o ciągłym rozwoju życia społecznego, a równocześnie rzadko chyba kiedy zdarzyło się, aby ustawy zasadnicze ulegały tak częstym zmianom jak rzekomo niezmienne polskie prawa kardynalne”. Praca ta pozostaje nadal w naukowym obiegu i jest powoływana jako podstawowe dzieło na temat praw kardynalnych przez historyków prawa1. W krótkim szkicu trudno przedstawić ogromny dorobek naukowy Profesora w dziedzinie prawa prywat- nego, który obejmuje kilkanaście pozycji książkowych i ponad 300 innych pozycji. W 1956 r. ogłosił monografi ę pt. „Zadośćuczynienie pieniężne za szkodę niemajątkową”, która przesądzi- ła o zaaprobowaniu przez Kodeks cywilny z 1964 r., a wcześniej jeszcze przez judykaturę, kompensacyjnej funkcji zadośćuczynienia za krzywdę moralną. Warto podkreślić, że Autor pisał tę pracę na początku lat 50., gdy koncepcja zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę była z oczywistych wówczas względów zwalczana przez dogmatycznych przedstawicieli marksistowskiej nauki prawa. Po przełomie październikowym 1956 r. koncepcja Profesora Radwańskiego umożliwiła przynajmniej częściowe zadośćuczynienie za krzywdy osobom represjonowanym przez władze. W kolejnej monografi i, którą opublikował w 1961 r. Profesor Radwański rozwinął na gruncie prawa pol- skiego koncepcję zobowiązań realnych. Źródłem inspiracji były dla niego w szczególności ówczesne koncepcje cywilistów francuskich i niemieckich, z którymi zapoznał się podczas pobytu na Sorbonie w latach 1957–1958. Twórczość Profesora w dziedzinie prawa cywilnego dotyczy przede wszystkim teorii prawa zobowiązań i części ogólnej prawa cywilnego. Spod jego pióra wyszły kluczowe fragmenty „Systemu Prawa Prywatnego”, publikowanej przez ofi cynę C.H. Beck. Wcześniej, w 1977 r. ogłosił znakomitą monografi ę pt. „Teoria umów”. W pracy tej Profesor rozwinął nowoczesną koncepcję umowy cywilnoprawnej jako porozumienia opartego na zasadzie ochrony zaufania stron. Zarówno w tej pracy jak i w monografi i pt. „Wykładnia oświadczeń woli skła- danych indywidualnym adresatom” z 1992 r., Profesor Radwański unowocześnił aparaturę pojęciową wykładni umów i oświadczeń woli wykorzystując osiągnięcia logiki deontycznej i semiotyki. Wreszcie lata przypadające już na wiek obecny zwieńczyły działalność pisarską Profesora Radwańskiego dziełem, jakie pozostanie podstawowym opracowaniem dotyczącym prawa cywilnego przez pokolenia. Profe- sor Radwański podjął się trudu redakcji, oraz stał się autorem licznych fragmentów Systemu Prawa Prywatne- go, omawiającego, w obecnie już 20 tomach, całokształt szeroko pojętego prawa polskiego prawa prywatnego. Syntezy kilku węzłowych problemów ogólnych prawa cywilnego dokonał jako współautor pierwszych dwóch tomów tego Systemu. W rozdziałach pierwszego tomu Systemu Prawa Prywatnego, opracowanych wspólnie z Profesorem Ma- ciejem Zielińskim, znaleźć można wszechstronną analizę pojęć „norma” i „przepis” prawa cywilnego, wyjaś- nienie różnicy między normami względnie i bezwzględnie wiążącymi, rozważania o roli klauzul generalnych oraz charakterze domniemań prawnych2. Fundamentalne znaczenie posiada także kolejny rozdział tego tomu o stosowaniu i wykładni prawa cywilnego, w którym omówione zostały nie tylko poszczególne typy wykładni i kolejność ich stosowania, lecz poddano krytycznej analizie niektóre tradycyjne dyrektywy interpretacji praw- niczej (np. clara non sunt interpretanda i wnioskowanie a contrario)3. W drugim tomie „Systemu” Profesor 1 Por. np. H. Olszewski, Zdzisław Kaczmarczyk 1911–1980, Poznań 2005, s. 16–17. 2 Z. Radwański, M. Zieliński, w: System Prawa Prywatnego, Prawo cywilne – część ogólna (pod red. M. Safj an), t. 1, Warszawa 2007, s. 310 i n. 3 Ibidem, s. 387 i n. 4 S t u d i a P r a w a P r y w a t n e g o • S. Sołtysiński, A. Szlęzak, Profesor dr Zbigniew Radwański (1924–2012) Radwański dokonał syntezy swoich poglądów na kilka zasadniczych problemów współczesnej cywilistyki. Nie kwestionując podstawowej zasady autonomii woli zwrócił uwagę, że uzupełniają ją także inne ważne zasady (np. ochrona zaufania i bezpieczeństwa obrotu, słuszność kontraktowa i nakaz respektowania interesu pu- blicznego)4. Autor wyjaśnił różnice między czynnością prawną, a oświadczeniem woli oraz scharakteryzował akty woli niemające charakteru cywilnoprawnego (np. oświadczenia woli nie na serio, obietnice wyborcze, zobowiązania grzecznościowe, itp.)5. W rozdziałach o wykładni oświadczenia woli opowiedział się za kombi- nowaną metodą, która przyznaje pierwszeństwo rzeczywistej woli oświadczającego przy jednoczesnym uzna- niu doniosłości obiektywnego rozumienia celu umowy. Analizując zakres zastosowania art. 58 KC postulował ostrożne sięganie do sankcji nieważności. Podkreślał, że termin „ustawa” obejmuje wszystkie obowiązujące przepisy prawne łącznie z prawem miejscowym i prawem Unii Europejskiej6. Wykluczył natomiast z tego pojęcia statuty uchwalane przez spółki, spółdzielnie i inne osoby prawne. Wykorzystując koncepcję czyn- ności konwencjonalnych zaproponował, aby odgraniczyć wadliwość czynności prawnej i jej bezwzględną nieważność. Podzielił także pogląd, że KC i KSH nie dają podstaw do rozgraniczenia czynności nieważnych i „nieistniejących”7. Wpływ Profesora Radwańskiego na prawo cywilne w Polsce dokonuje się również przez liczne artykuły i glosy, a przede wszystkim wspaniałe podręczniki części ogólnej prawa cywilnego8, części ogólnej prawa zo- bowiązań9 oraz części szczegółowej prawa zobowiązań10. Te dwa ostatnie podręczniki opracował wspólnie ze swymi uczniami. Podręczniki te, wielokrotnie wznawiane, są używane niemal na wszystkich wydziałach prawa w Polsce. Korzystają z nich nie tylko studenci, lecz także praktycy. Dziś większość prawników w Polsce rozpo- czyna badania nad konkretnym zagadnieniem od lektury podręczników Profesora Radwańskiego, w których znaleźć można nie tylko egzegezę współczesnych ustaw kardynalnych na obszarze prawa cywilnego, lecz także podsumowanie stanowiska doktryny i judykatury, łącznie z omówieniem orzecznictwa Trybunału Konstytucyj- nego. Do podręczników tych nawiązuje każda bez mała dyskusja naukowa. Wyznaczyły one kierunki myślenia o współczesnym polskim prawie cywilnym. Niebagatelne są także osiągnięcia Profesora Radwańskiego na polu prawa rodzinnego. Chociaż jego zain- teresowania naukowe koncentrowały się przede wszystkim wokół zagadnień części ogólnej prawa cywilnego oraz prawa zobowiązań, prowadzone przez wiele lat przez Profesora seminarium dla pracowników Instytutu Prawa Cywilnego UAM oraz poznańskiego Oddziału PAN zaowocowały licznymi opracowaniami z zakresu prawa rodzinnego. Pod Jego kuratelą naukową powstały liczne prace doktorskie i habilitacyjne obejmujące problematykę prawa rozwodowego, skutków prawnych separacji faktycznej, unieważnienia małżeństwa, prawa alimentacyjnego, prawa o pochodzeniu dziecka, prawa adopcyjnego, władzy rodzicielskiej, stosunków ma- jątkowo-małżeńskich, jak również opracowania analizujące prawnorodzinną sytuację pasierba oraz stosunki majątkowe powstające w ramach związków partnerskich. Po przełomie 1989 r. Profesor pełnił funkcje Przewodniczącego Rady Legislacyjnej (do 1992 r.) i Przewod- niczącego Komitetu Nauk Prawnych PAN (1993–1996). W 1991 r. został wybrany na członka rzeczywistego PAN, a w latach 1993–1995 był wiceprezesem Akademii. Od 1996 r. do 2010 r. Profesor kierował Komisją Ko- dyfi kacyjną Prawa Cywilnego. W tym okresie Sejm przyjął kilkanaście aktów prawnych przygotowanych przez Komisję, które doprowadziły do harmonizacji polskiego prawa cywilnego z prawem UE. Wystarczy wymienić np. nowele modernizujące KC oraz ustawy implementujące unijne dyrektywy o ochronie konsumenta, Kodeks spółek handlowych (2000 r.), ustawę o prawie upadłościowym i naprawczym (2003 r.) oraz Prawo prywatne międzynarodowe (2011 r.). 4 System Prawa Prywatnego, Prawo cywilne – część ogólna (pod red. Z. Radwańskiego), t. 2, Warszawa 2008, s. 10. 5 Ibidem, s. 24 i n. 6 Ibidem, s. 229. 7 Ibidem, s. 446–447. 8 Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2011. 9 Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2012. 10 Z. Radwański, J. Panowicz-Lipska, Zobowiązania – część szczegółowa, Warszawa 2012. 5 S t u d i a P r a w a P r y w a t n e g o • Z e s z y t 1 ( 2 8 ) 2 0 1 3 W 2004 r. Profesor Radwański wszczął dyskusję nad potrzebą opracowania nowego kodeksu cywilnego11. Po okresie stopniowych zmian w KC i KPC, mających na celu najpierw oczyszczenie kodeksów z socjalistycznych konstrukcji i harmonizację z prawem unijnym, które – używając sformułowania Profesora – były wprowadzane metodą „kropelkową”, przekonywał o potrzebie gruntownej reformy prawa cywilnego, uwzględniającej zmiany, jakie zachodzą w tej dziedzinie zarówno w starych, jak i nowych państwach UE. Nowy Kodeks ma stanowić remedium na proces swoistej dekodyfi kacji, powodowany przez częste i fragmentaryczne ingerencje ustawo- dawcze w materię kodeksów. Wcześniej wypowiedział się zdecydowanie za zastąpieniem starego KH przez nową ustawę ustrojową w dziedzinie prawa spółek handlowych. Jako reformator Profesor działał z rozwagą, lecz zdecydowanie nie bał się podejmowania trudnych zadań, chociaż tak jak w opisywanym przez niego okresie sejmów poprzedzających Konstytucję 3 Maja, do kierowanej przez niego Komisji Kodyfi kacyjnej dochodziły także głosy przypominające instrukcje sejmików i innych kry- tyków reform w XVIII w., do których często nawiązywał. Przytaczamy je za pracą doktorską Profesora zamiast głosów nam współczesnych, aby wykazać ciągłość polskiej tradycji i kolorytu dyskusji de rei publicae emendanda oraz głosy sceptyków na temat „melioracji” praw: „Omnes novitates sunt periculosa (…) trują i zabijają wolne państwa i królestwa”12. Z inicjatywy Profesora Radwańskiego Komisja Kodyfi kacyjna współpracowała przez kilka lat z prawnikami holenderskimi, analizując doświadczenia kodyfi kacyjne obu państw. Senior polskich cywilistów śledził postęp reform prawa cywilnego zarówno w starych, jak i nowych państwach Unii Europejskiej. W zespołach roboczych powoływanych przy Komisji Kodyfi kacyjnej zgromadził wielu zdolnych przedstawicieli młodego pokolenia cywilistów, z którymi miał znakomity kontakt. Prace te zaowocowały opublikowaniem projektu części ogólnej nowego kodeksu i obszernymi motywami, które uzasadniają potrzebę modernizacji prawa cywilnego13. Jak każda próba kodyfi kacji projekt ten spotykał się z oporem materii, a zwłaszcza argumentem Friedricha Karla von Savigny’ego, że nie jest to odpowiedni czas dla kodyfi kacji. Głosów krytycznych wśród których znalazły się opinie zasługujące na uwagę nie lekceważył14. Profesor był otwarty na krytykę, potrafi ł zmienić stanowisko, a na- wet podkreślał zalety krytyki niesprawiedliwej i nieuzasadnionej. Tłumaczył, że również taka krytyka bywa po- żyteczna, gdyż umożliwia prostowanie błędów i powinna mobilizować kodyfi katora do doskonalenia projektu. Odejście tej miary kodyfi katora jakim był Profesor Radwański oddala perspektywę opracowania projektu nowego kodeksu, lecz jego wizja optymalnej kodyfi kacji będzie z pewnością cennym drogowskazem dla przy- szłych kodyfi katorów. Szkic wizerunku Profesora nie byłby pełny, gdyby pominąć jego ogromne dokonania organizacyjne. Nie ma bowiem chyba takiej funkcji uniwersyteckiej oraz stanowiska w ramach pozauczelnianych form organizacji działalności naukowej i praktycznej, których nie powierzono Profesorowi Radwańskiemu i których nie pełniłby on summa cum laude. Lista pełnionych przez Profesora funkcji na macierzystej uczelni jest tak imponująca, że warto ją przypomnieć: prodziekan i dziekan Wydziału Prawa i Administracji (1963–1972), dyrektor Instytutu Prawa Cywilnego (1969–1974), członek Senatu (1981–1982), rektor (1982–1984), kierownik Katedry Prawa Cywilnego i Handlowego (1991–1993). Jego funkcja rektorska przypadła na okres stanu wojennego. O przyjęcie funkcji rektora, po usunięciu przez władze Rektora Janusza Ziółkowskiego, zwrócili się wówczas do Profesora Zbigniewa Radwańskiego wszyscy wybrani w okresie „Solidarności” dziekani. Był to okres dla Rektora wyjątko- wo trudny. Bywał krytykowany zarówno przez władze, jak i radykalną część „Solidarności”. Korzystając jednak ciągle z poparcia znacznej większości mającego demokratyczną legitymację Senatu doprowadził stosunkowo szybko do zwolnienia aresztowanych. Po kilku latach wielu krytyków polityki prowadzonej przez Rektora Rad- wańskiego doceniła jego działalność ratującą skutecznie substancję społeczności uniwersyteckiej. W 1990 r. podczas uroczystości czterdziestolecia Jego działalności naukowej, dał temu wyraz Rektor Jerzy Fedorowski, 11 Por. Z. Radwański, R. Zegadło, Zielona Księga. Optymalna wizja Kodeksu Cywilnego w Rzeczypospolitej Polskiej (pod red. Z. Radwańskiego), Warszawa 2006. 12 Z. Radwański, Prawa kardynalne w Polsce, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Poznań 1952, s. 45. Głosy krytyki, które płynęły z sejmików szlacheckich, wspierał swym autorytetem biskup krakowski Sołtyk. 13 Projekt Kodeksu cywilnego. Księga Pierwsza, Warszawa 2009. 14 Odpowiedział na nie w artykule pt. Uwagi do sprawozdania z dyskusji przeprowadzonej w Izbie Cywilnej Sądu Najwyższego nad „Projektem Kodeksu cywilnego. Księga Pierwsza”, Przegląd Sądowy 2010, Nr 5, s. 5 i n. 6 S t u d i a P r a w a P r y w a t n e g o • S. Sołtysiński, A. Szlęzak, Profesor dr Zbigniew Radwański (1924–2012) jeden z wybitnych przywódców opozycji senackiej w początkach lat 80. Jego Magnifi cencja Rektor Bronisław Marciniak przypomniał również niedawno, że Rektor Zbigniew Radwański zagroził skutecznie złożeniem dymi- sji przez siebie i całą ekipę rektorską, uzyskując w ten sposób zwolnienie kilkunastu studentów, zatrzymanych podczas jednej z demonstracji w okresie stanu wojennego. Profesor zasiadał w wielu komitetach redakcyjnych czasopism naukowych. Był m.in. Redaktorem Naczel- nym Studiów Prawa Prywatnego. Profesor Radwański był nie tylko wybitnym naukowcem i kodyfi katorem. Był także wielkim nauczycielem i wspaniałym człowiekiem. Nauczycielem był dla niezliczonych rzesz swoich studentów i magistrantów, ale także dla młodszych pracowników naukowych, którym zapewnił szlify doktorskie, a także wspierał w uzyska- niu patentów habilitacyjnych. Wypromował 10 doktorów, zaś dla kilku habilitantów był patronem naukowym prostującym i objaśniającym kręte drogi dochodzenia do samodzielności naukowej. Nauczycielem był niezwykle wymagającym. Nie znosił gadulstwa i pustosłowia; cenił zwięzłość wypowiedzi i jasność przekazu. Nigdy też nie tolerował uprawiania nauki jako działalności oderwanej od praktyki i realiów życia. Mawiał, że nowe ujęcia dla zastanych konstrukcji prawnych proponować warto jedynie wtedy, gdy nie tylko lepiej porządkują wiedzę na temat analizowanego zjawiska, ale przede wszystkim gdy przyczyniają się do stworzenia bardziej użytecznego instrumentu regulowania relacji między ludźmi. Wierzył bowiem, że nie- zależnie od uwarunkowań ustrojowych, rolą profesora uniwersyteckiego jest wyjaśnianie i rozumienie prawa w taki sposób, by widzieć w nim normy mające na celu redukcję, a nie zwiększenie, liczby i nasilenia konfl iktów społecznych. Nie służył więc żadnej ideologii poza jedną: by przez prawo dążyć do tego, by ludzie mogli żyć tak, by osiągać pełnię swych możliwości, nie wadząc innym. Był więc liberałem w zgoła nieliberalnych czasach, w których przyszło mu spędzić większość życia. Był typowym wielkopolskim wyznawcą pracy organicznej, która nie przestała być wartościowa w Trzeciej Rzeczypospolitej. Był wreszcie Profesor Radwański wspaniałym człowiekiem. Skromnym, niedbającym zanadto o dobra do- czesne, skrzętnie zaś zabiegającym o ludzi, a przede wszystkim o to, by wyposażać ich w katalog wartości, w jakie sam wierzył: by iść przez życie nie szkodząc innym, a gdy można – pomagając, a zarazem by wskazywać na to, o co walczyć trzeba i zniechęcać do tego, co niewarte zachodu. Był więc ludziom niezwyczajnie życzliwy; gdy zaś bywał krytyczny, to też tylko z życzliwości – uczył bowiem, że nigdy nie należy ustawać w wysiłkach, by dobre stawało się lepszym. Wobec siebie zresztą też nierzadko bywał krytyczny; innym jednak wybaczał więcej. Żył więc Profesor Radwański wedle wartości, jakie sam wyznawał: twórczo, godnie i sprawiedliwie. Profesor Radwański mógł to o sobie powiedzieć. Że zaś nie mówił, wynikało z Jego skromności. Niechże więc wolno będzie to dziś powiedzieć o Nim jego przyjaciołom i uczniom. Należymy do licznego grona benefi cjentów jego rad i polityki uniwersyteckiej. Trzecia Rzeczpospolita za- wdzięcza mu naprawdę wiele (za tak niewiele). Wyraziła mu swoje uznanie najwyższymi honorami i zaszczy- tami o charakterze niematerialnym, jakie mogą spotkać uczonego. Kolejni Prezydenci RP odznaczali Jubilata Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą i Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski. W 2010 r. otrzymał naj- wyższe wyróżnienie – Order Orła Białego. Uczniowie i bliscy współpracownicy często mylą się oceniając na gorąco odchodzących mistrzów, lecz jes- teśmy przekonani, że nazwisko Zmarłego znajdzie trwałe miejsce w panteonie najwybitniejszych cywilistów polskich ostatnich dwóch stuleci. 7 SYSTEM PRAWA PRYWATNEGO Zamów: ZZaamóów: tel. 22 31 12 222 tel. 22 31 12 222 www.ksiegarnia.beck.pl Jerzy Poczobut* Umowa o arbitraż w polskim prawie prywatnym międzynarodowym – z uwagami porównawczymi S p i s t r e ś c i § 1. Źródła prawa kolizyjnego dla umowy o arbitraż .... 12 I. Prawo polskie ........................................................ 12 1. Ustawa – Prawo prywatne międzynarodowe z 2011 r. .......................................................... 12 2. Ustawa – Kodeks postępowania cywilnego z 1964 r. (nowela z 2005 r.) .............................. 13 II. Prawo jednolite i modelowe .................................. 14 § 5. Statut podstawowy umowy o arbitraż .................. 21 I. Prawo polskie ....................................................... 21 1. Reguła główna .................................................. 21 2. Reguła uzupełniająca ........................................ 22 3. Zakres statutu ................................................... 23 II. Prawo jednolite i modelowe .................................. 24 1. Konwencja o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych – Nowy Jork 1958 r. ......................................... 24 2. Konwencja europejska o międzynarodowym arbitrażu handlowym – Genewa 1961 r. ............ 25 3. Ustawa modelowa UNCITRAL o międzynarodowym arbitrażu handlowym z 1985 r., w wersji z 2006 r. .............................. 26 III. Prawo obce – wybrane systemy ............................. 26 § 6. Statut formy umowy o arbitraż ............................ 26 I. Legislacyjne koncepcje określenia statutu formy umowy o arbitraż .................................................. 26 II. Kwalifi kacja kolizyjnoprawna formy umowy o arbitraż .............................................................. 27 III. Prawo polskie ....................................................... 27 1. Reguła główna .................................................. 27 2. Reguła uzupełniająca ........................................ 28 IV. Zakres statutu ........................................................ 28 V. Prawo jednolite i modelowe .................................. 29 VI. Prawo obce – wybrane systemy ............................. 29 Literatura .................................................................. 30 Wykaz skrótów .......................................................... 33 1. Protokół o klauzulach arbitrażowych – Genewa 1923 r. ............................................. 14 2. Konwencja o wykonywaniu obcych orzeczeń arbitrażowych – Genewa 1927 r. ....................... 15 3. Konwencja o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych – Nowy Jork 1958 r. ......................................... 15 4. Konwencja europejska o międzynarodowym arbitrażu handlowym – Genewa 1961 r. ............ 16 5. Ustawa modelowa UNCITRAL o międzynarodowym arbitrażu handlowym z 1985 r., w wersji z 2006 r. .............................. 16 III. Prawo obce ........................................................... 16 § 2. Kwalifi kacja kolizyjnoprawna pojęcia umowy o arbitraż ............................................................ 17 I. Pojęcie umowy o arbitraż ...................................... 17 II. Samodzielność i charakter prawny umowy o arbitraż .............................................................. 18 § 3. Legislacyjne koncepcje określenia statutu umowy o arbitraż ............................................................ 20 § 4. Międzynarodowy charakter umów o arbitraż w ustawie – Prawo prywatne międzynarodowe z 2011 r. ............................................................. 21 * Autor jest profesorem zwyczajnym na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. 9 S t u d i a P r a w a P r y w a t n e g o • Z e s z y t 1 ( 2 8 ) 2 0 1 3 An arbitration agreement in the Polish private international law – with comparative comments Ta b l e o f c o n t e n t s § 1. Sources of confl ict of laws for an arbitration agreement .......................................................... 12 § 5. The primary statute of an arbitration agreement .......................................................... 21 § 2. Confl ict of laws qualifi cation for the notion of an arbitration agreement ................................. 17 § 3. Legislative concepts for defi ning the statute of an arbitration agreement ................................. 20 § 4. The international nature of arbitration agreements in the Private International Law Act of 2011 .................................................. 21 § 6. The statute of the form of an arbitration agreement .......................................................... 26 Bibliography ............................................................. 30 List of abbreviations .................................................. 33 Vertragliche Schiedsgerichtsklausel im polnischen internationalen Privatrecht – mit rechtsvergleichenden Anmerkungen I n h a l t s v e r z e i c h n i s § 1. Quellen des Kollisionsrechts für die vertragliche Schiedsgerichtsklausel ........................................... 12 § 5. Grundlegende Rechtsnatur der vertraglichen Schiedsgerichtsklausel ........................................... 21 § 2. Kollisionsrechtliche Qualifi zierung des Begriffs der vertraglichen Schiedsgerichtsklausel ................ 17 § 3. Gesetzgeberische Konzepte der Bestimmung von rechtlicher Natur der vertraglichen Schiedsgerichtsklausel ........................................... 20 § 4. Internationale Rechtsnatur von vertraglichen Schiedsgerichtsklauseln in dem Gesetz von 2011 – das internationale Privatrecht ............................. 21 § 6. Rechtsform der vertraglichen Schiedsgerichtsklausel ............................................. 26 Schrifttum ................................................................. 30 Verzeichnis der Abkürzungen ..................................... 33 10 S t u d i a P r a w a P r y w a t n e g o • J. Poczobut, Umowa o arbitraż w polskim prawie prywatnym… L’accord sur l’arbitrage dans le cas de la version polonaise du droit international privé – avec les remarques comparatives Ta b l e d e s m a t i è r e s § 1. La source du confl it de lois dans le cas de l’accord sur l’arbitrage ..................................................... 12 § 2. La qualifi cation juridique du confl it de lois de l’accord sur l’arbitrage .................................... 17 § 3. Les conceptions legistalives de la défi nition du statut de l’accord sur l’arbitrage ...................... 20 § 4. Le caractère international de l’accord sur l’arbitrage dans la loi – Droit international privé de l’année 2011 ......................................... 21 § 5. Le statut principal de l’accord sur l’arbitrage ........ 21 § 6. Le statut de la forme de l’accord sur l’arbitrage .... 26 La littérature ............................................................. 30 La liste des abréviations ............................................. 33 11 S t u d i a P r a w a P r y w a t n e g o • Z e s z y t 1 ( 2 8 ) 2 0 1 3 § 1. Źródła prawa kolizyjnego dla umowy o arbitraż I. Prawo polskie 1. Ustawa – Prawo prywatne międzynarodowe z 2011 r. Do wejścia w życie ustawy z 4.2.2011 r. – Prawo prywat- ne międzynarodowe1 brak było w prawie polskim wyraźne- go unormowania prawa właściwego dla umowy o arbitraż. Nie uregulowano go zarówno w zawierających powszechne prawo kolizyjne ustawach z 2.8.1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych międzynarodowych (prawo prywatne międzynarodowe)2 oraz z 12.11.1965 r. – Prawo prywatne międzynarodowe3, jak też w innych krajowych źródłach prawa kolizyjnego. Statut umowy o arbitraż nie został także unormowany w prawie kolizyjnym Unii Eu- ropejskiej. Stosownie do art. 1 ust. 2 lit. e rozporządze- nia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 593/2008 z 17.6.2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I)4 z zakresu jego przedmiotowego za- stosowania wyłączono m.in. zapisy na sąd polubowny. Taki stan rzeczy skłaniał przedstawicieli doktryny pra- wa prywatnego międzynarodowego, procesowego cywil- nego i międzynarodowego arbitrażu do dyskusji, która zintensyfi kowała się od początku bieżącego stulecia. W jej ramach wyrażono różne poglądy, których podstawami by- ły odmienne przesłanki, dotyczące zwłaszcza charakteru prawnego umowy o arbitraż. Wspomniana dyskusja ma już obecnie w odniesieniu do statutu umowy o arbitraż cha- rakter historyczny5. Pozostaje ona jednak nadal zasadniczo aktualna w zakresie dotyczącym charakteru prawnego tej umowy6. Z wejściem w życie nowej ustawy o prawie prywat- nym międzynarodowym z 4.2.2011 r. Polska dołączyła do zwiększającej się grupy państw, które unormowały w spo- sób wyraźny prawo właściwe dla umowy o arbitraż7. Od sporządzenia pierwszego polskiego projektu regulacji statutu tej umowy upłynęło niespełna 15 lat. Został on zawarty w opracowanym przez Komisję Kodyfi kacyjną 1 Dz.U. Nr 80, poz. 432. Ustawa weszła w życie 16.5.2011 r. 2 Dz.U. Nr 10, poz. 581 ze zm. 3 Dz.U. Nr 46, poz. 290 ze zm. 4 Dz.Urz. UE L 2008.177.6 ze zm. 5 Nowsze omówienia tej dyskusji przedstawili z autorskimi stano- wiskami M. Pazdan, Umowa o arbitraż, s. 862; J. Poczobut, Umowa o arbitraż, s. 155; tenże, Statut formy, s. 491–498; tenże, Zagad- nienia kolizyjnoprawne, w: System PrHandl, t. 8, s. 146–147, Nb 18–19; M. Tomaszewski, Umowa o arbitraż, w: System PrHandl, t. 8, s. 345–346, Nb 197, s. 349, Nb 204; A. W. Wiśniewski, Międzynaro- dowy arbitraż, s. 331–347, wraz z powołaną tam literaturą krajową i zagraniczną. 6 Zob. niżej s. 18–20. 7 Zob. niżej s. 16–17. 12 Prawa Cywilnego przy Ministrze Sprawiedliwości RP pro- jekcie ustawy o międzynarodowym arbitrażu handlowym z 15.4.1998 r.8 W art. 34 § 2 pkt 1 tego projektu przyjęto, nawiązując do wycinkowego rozwiązania, które zostało przewidziane w art. 34 ust. 2 lit. a II ustawy modelowej UNCITRAL z 21.6.1985 r. o międzynarodowym arbitrażu handlowym9, iż strona może żądać uchylenia wyroku sądu arbitrażowego m.in. wtedy, gdy umowa o arbitraż jest nie- ważna albo bezskuteczna według prawa, któremu strony ją poddały, a w braku wyboru prawa – według przepisów tej ustawy. Wspomnianego projektu ustawy nie przekształco- no jednak w prawo obowiązujące. Z kolejną propozycją unormowania prawa właściwe- go dla umowy o arbitraż wystąpił M. Pazdan w grudniu 2002 r. podczas konferencji naukowej na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach, zatytułowanej „Co dalej z kodyfi - kacją prawa prywatnego międzynarodowego w Polsce?”10. Przepisy określające statut tej umowy stanowiły w zamyśle autora jedną z dwóch części minimalnej regulacji kolizyj- nej międzynarodowego arbitrażu; druga jej część miała za- wierać przepisy dotyczące materialnych podstaw orzecze- nia arbitrażowego, w ramach której przewidziane zostało stosowanie przez sąd arbitrażowy następującej sekwencji zespołów norm: prawa wybranego przez strony, ogólnych reguł prawa stosowanych z upoważnienia stron, prawa najściślej związanego ze spornym stosunkiem prawnym, a także zasad słuszności stosowanych na podstawie upo- ważnienia stron11. Propozycja ta w wersji znacznie okrojonej, wraz z uzu- pełnieniem zawierającym defi nicję umowy o arbitraż, została zamieszczona w opracowaniu opublikowanym w roku następnym12; autor odstąpił tam jednak od pier- wotnego zamysłu regulacji materialnych podstaw orze- czenia arbitrażowego, ponieważ można było zasadnie oczekiwać, iż problematyka międzynarodowego arbitrażu handlowego zostanie unormowana kompleksowo w od- rębnej ustawie lub KPC, oraz dołączył przepis zawierający defi nicję umowy o arbitraż13. Powyższa propozycja M. Pazdana stanowiła podstawę prac nad unormowaniem statutu umowy o arbitraż przez utworzony w 2002 r. zespół prawa prywatnego między- narodowego Komisji Kodyfi kacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministrze Sprawiedliwości RP. Różne wersje regu- lacji prawa właściwego dla umowy o arbitraż zawierały projekty ustawy kolizyjnej z września 2004 r., września 8 Zob. Projekt ustawy, PPHZ 2000, t. 19–20, s. 295–303. 9 Przekład polski: M. Adamczyk, Ustawa wzorcowa, s. 122–132. 10 Zob. A. Kozakiewicz, W. Kurowski, Co dalej z kodyfi kacją, s. 396. 11 Zob. J. Poczobut, Umowa o arbitraż, s. 161. 12 Zob. M. Pazdan, Prawo właściwe, s. 182. 13 Zob. J. Poczobut, Umowa o arbitraż, s. 161. Postulat zamieszczenia w KPC przepisów określających prawo właściwe dla umowy o arbi- traż zgłosił w trakcie prac parlamentarnych nad projektem PrPrywM A. Mączyński, Przeciwko potrzebie, s. 23. S t u d i a P r a w a P r y w a t n e g o • J. Poczobut, Umowa o arbitraż w polskim prawie prywatnym… 2005 r., listopada 2006 r., stycznia i grudnia 2007 r. oraz maja 2008 r.14 Wersja projektu regulacji prawa właściwego dla umowy o arbitraż ze stycznia 2007 r. odbiegała pod kilkoma wzglę- dami od wyjściowych propozycji M. Pazdana. W art. 38 projektu uregulowano wybór przez strony prawa właściwe- go dla umowy o arbitraż i prawo właściwe w braku wyboru prawa, zaś w jego art. 39 – właściwość prawa dla istnienia i formy umowy o arbitraż. Trafnie natomiast zrezygno- wano w projekcie z pierwotnego przepisu, zawierającego defi nicję umowy o arbitraż, według której przez umowę o arbitraż rozumie się zarówno klauzulę arbitrażową, jak i oddzielną umowę, w której strony poddały swój spór pod rozstrzygnięcie sądu polubownego. Walor poznawczy, a co za tym idzie, praktyczne znaczenie takiej „systema- tyzującej” defi nicji byłyby bowiem nader wątpliwe lub co najmniej znikome, z uwagi na oczywistość i powszechną akceptację zawartych w niej stwierdzeń15. Wobec tego nale- żało uznać za wystarczające, by zakres znaczeniowy wystę- pującego w art. 38 i 39 projektu pojęcia „umowy o arbitraż” był ustalany na podstawie tych przepisów w ramach tzw. kolizyjnoprawnej kwalifi kacji16. Rozwiązania zaproponowane przez M. Pazdana zosta- ły utrzymane w swoim zasadniczym zrębie przez ustawo- dawcę, mimo wprowadzenia do nich określonych zmian oraz poprawek redakcyjnych i językowych na później- szych etapach prac nad projektem ustawy. Ostatecznie w rozdziale 8 PrPrywM, zatytułowanym „Umowa o arbi- traż”, zamieszczono dwa artykuły poświęcone prawu wła- ściwemu dla oceny tej umowy: art. 39 zawiera określenie jej statutu podstawowego, zaś w art. 40 określono statut jej formy17. 2. Ustawa – Kodeks postępowania cywilnego z 1964 r. (nowela z 2005 r.) Unormowanie w ograniczonym zakresie prawa właści- wego dla umowy o arbitraż zawiera KPC w wersji usta- wy z 28.7.2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowa- nia cywilnego18. Według mającego szczególny charakter 14 Zob. M. Pazdan, Umowa o arbitraż, s. 863–864; J. Poczobut, Umo- wa o arbitraż, s. 151–152; tenże, Statut formy, s. 498–499; tenże, Za- gadnienia kolizyjnoprawne, w: System PrHandl, t. 8, s. 157, Nb 47. 15 Zob. J. Poczobut, Umowa o arbitraż, s. 161–162. Por. też uwagi na temat znaczenia systematyki rodzajów umowy o arbitraż w aktach prawnych dotyczących międzynarodowego arbitrażu handlowego, zgłoszone przez M. Zachariasiewicza, Autonomiczny charakter, s. 85–87 i powołaną tam literaturę. Wyjątki w podejściu do róż- nych odmian umowy o arbitraż omawia D. Mazur, Prawo właściwe, s. 120–121. 16 Zob. J. Poczobut, Umowa o arbitraż, s. 162, oraz niżej s. 17–20. 17 Na temat zasadności unormowania w PrPrywM prawa właściwego dla umowy o arbitraż zob. J. Poczobut, Umowa o arbitraż, s. 158 oraz powołaną tam literaturę. 18 Dz.U. Nr 178, poz. 1478. Ustawa weszła w życie 17.10.2005 r. kolizyjnoprawny art. 1154 KPC19, przepisy części piątej tego Kodeksu o sądzie polubownym (arbitrażowym) – art. 1154–1217 – stosuje się, jeżeli miejsce postępowania przed sądem polubownym znajduje się na terytorium Pol- ski (arbitraż krajowy), a wyjątkowo, w wypadkach w części tej określonych – także wtedy, gdy miejsce postępowania przed sądem polubownym znajduje się poza granicami Polski (arbitraż międzynarodowy) lub nie jest oznaczone20. Aspektów prawnomaterialnych umowy o arbitraż dotyczą przepisy art. 1161–1164 KPC21, przepisy zaś art. 1165–1168 KPC odnoszą się do zagadnień prawnoprocesowych. Prze- pisy części piątej KPC stosuje się wyjątkowo wtedy, gdy miejsce postępowania przed sądem polubownym zloka- lizowane jest poza granicami Polski lub nie jest oznaczo- ne, przede wszystkim do następujących kwestii: skutków podniesienia zarzutu zapisu na sąd polubowny (art. 1165 § 4 KPC), zabezpieczenia przez sąd państwowy roszczeń dochodzonych przez sądem polubownym (art. 1166 § 2 KPC) oraz zwrócenia się przez sąd polubowny do sądu państwowego o przeprowadzenie dowodu lub wykonanie innej czynności (art. 1192 § 2 KPC)22. Miejsce postępowania przed sądem polubownym z art. 1154 KPC nazywane jest też w doktrynie krajowej al- ternatywnie siedzibą tego sądu23. Stanowią one odpowied- niki zastosowanego w art. 20 ModelU i art. 18 ust. 1 regu- laminu arbitrażowego UNCITRAL z 28.4.1976 r. w wersji z 6.12.2010 r. pojęcia miejsca arbitrażu24. Wymienione po- 19 Bliżej na temat szczególnego charakteru prawnego normy z art. 1154 KPC zob. w nowszym piśmiennictwie polskim J. Poczobut, Zagadnienia kolizyjnoprawne, w: System PrHandl, t. 8, s. 140–141, Nb 4–7 oraz s. 150, Nb 26 (z tym jednak zastrzeżeniem, iż, pomimo zgłoszonych tam wątpliwości, przynajmniej w części dotyczącej stoso- wania materialnoprawnych art. 1161–1164 KPC o zapisie na sąd po- lubowny norma ta odznacza się kolizyjnoprawną naturą); podobnie M. Tomaszewski, Umowa o arbitraż, w: System PrHandl, t. 8, s. 345, Nb 196, natomiast przeciwnie A. W. Wiśniewski, Międzynarodowy arbitraż, s. 164–169. 20 Stosownie do art. 1155 KPC miejsce postępowania przed sądem polubownym wskazują strony, a w braku takiego wskazania określa je sąd polubowny, biorąc pod uwagę przedmiot postępowania, oko- liczności sprawy i dogodność dla stron (§ 1); jeżeli miejsce postępo- wania przed sądem polubownym nie zostało określone przez strony ani przez sąd polubowny, uważa się, że miejsce tego postępowania znajdowało się na terytorium Polski, gdy na tym terytorium zostało wydane orzeczenie kończące postępowanie w sprawie (§ 2). 21 W przepisach tych uregulowano: treść zapisu na sąd polubowny (art. 1161), formę zapisu na sąd polubowny (art. 1162), moc wiążącą zapisu na sąd polubowny w statucie spółki handlowej, spółki i sto- warzyszenia (art. 1163) oraz czas sporządzenia i formę zapisu na sąd polubowny obejmującego spory z zakresu prawa pracy (art. 1164). 22 Zob. J. Poczobut, Umowa o arbitraż, s. 155–156; tenże, Zagadnienia kolizyjnoprawne, w: System PrHandl, t. 8, s. 150, Nb 26. 23 Na temat utożsamiania miejsca postępowania sądu arbitrażowego z jego siedzibą zob. w piśmiennictwie polskim T. Ereciński, w: J. Ci- szewski, T. Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego, s. 351; A. Tynel, Postępowanie arbitrażowe, PUG 1994, Nr 1, s. 21. 24 Por. M. Tomaszewski, Umowa o arbitraż, w: System PrHandl, t. 8, s. 345, Nb 196. 13 S t u d i a P r a w a P r y w a t n e g o • Z e s z y t 1 ( 2 8 ) 2 0 1 3 jęcia są stosowane na oznaczenie przypisania arbitrażu do terytorium i porządku prawnego określonego państwa25. Tak pojmowane miejsce postępowania przed sądem polu- bownym, siedzibę sądu polubownego i miejsce arbitrażu należy odróżnić, jako szczególną instytucję (konstrukcję) prawną, od faktycznego miejsca prowadzenia postępo- wania polubownego (arbitrażowego), miejsca dokonania poszczególnych czynności w toku tego postępowania oraz miejsca narady zespołu orzekającego26. Niezależnie od krytycznych uwag zgłoszonych w doktry- nie do podstawowych założeń art. 1154 KPC27, z jego treści, w powiązaniu z pozostałymi przepisami części piątej KPC, jednoznacznie wynika, że dotyczące aspektów prawnoma- terialnych zapisu na sąd polubowny przepisy art. 1161– 1164 KPC stosuje się wyłącznie wtedy, gdy miejsce wyni- kającego z niego postępowania przed sądem polubownym znajdować się będzie na terytorium Polski, wspomnianych zaś przepisów nie stosuje się, jeżeli miejsce to znajduje się za granicą, chyba że prawo polskie okaże się prawem wła- ściwym na podstawie prawa prywatnego międzynarodo- wego, które obowiązuje w danym państwie. W rezultacie nasuwa się ogólne stwierdzenie, iż aktualnie polski sąd państwowy zastosuje do orzekania w sprawie „krajowej” umowy o arbitraż (powiązanej tylko z Polską) odpowiednie przepisy części piątej KPC oraz posiłkowo (per analogiam lub wprost, w zależności od poglądu na temat charakteru prawnego tej umowy), relewantne przepisy KC28, natomiast w sprawie „międzynarodowej” umowy o arbitraż (powiąza- nej z więcej niż jednym państwem) – system prawny okre- ślony jako prawo właściwe w krajowym prawie prywatnym międzynarodowym (przy uwzględnieniu postanowień wią- żących umów międzynarodowych), przy czym statutem tej umowy może okazać się – zależnie od regulacji kolizyjnej, zarówno prawo polskie, jak też prawo obce29. Jeśli sąd ustali dla „międzynarodowej” umowy o arbitraż właściwość pra- wa polskiego, zastosowanie znajdą przepisy art. 1161–1164 KPC i posiłkowo przepisy Kodeksu cywilnego30. Jeżeli statutem tym okaże się prawo obce, powstanie trudny do rozwiązania problem stosowania w niektórych sytuacjach do oceny takiej umowy wspomnianych przepi- sów księgi piątej KPC. Głównym źródłem trudności przy rozgraniczaniu wtedy zakresów stosowania obcego prawa właściwego i art. 1161–1164 KPC jest odmienność kryte- riów, których użyto przy określeniu właściwości przepisów części piątej KPC o sądzie polubownym oraz przepisów ustawy – Prawo prywatne międzynarodowe z 2011 r. We- dług art. 1154 KPC, przepisy części piątej tego Kodeksu należy bezwzględnie stosować, jeżeli miejsce postępowania przed sądem polubownym znajduje się na terytorium Pol- ski, natomiast w myśl art. 1 PrPrywM przepisy tej ustawy stosuje się do stosunków z zakresu prawa prywatnego, które wykazują powiązanie z więcej niż jednym państwem. Z po- równania kryteriów właściwości przyjętych w powyższych przepisach wynika, iż może powstać sytuacja, w której do międzynarodowej umowy o arbitraż w rozumieniu art. 1 PrPrywM znajdzie zastosowanie prawo obce jako prawo właściwe na podstawie art. 39 PrPrywM, miejsce zaś postę- powania przed sądem polubownym będzie znajdować się na terytorium Polski. Wtedy dojdzie do kolizji między wspo- mnianymi normami określającymi statut umowy o arbitraż, ponieważ według art. 1154 KPC należałoby zastosować jego art. 1161–1164, a w pozostałym zakresie właściwe prawo obce, natomiast w myśl art. 39 w zw. z art. 1 PrPrywM pra- wem właściwym będzie wyłącznie prawo obce. Wspomnianą kolizję należy rozwiązywać, jak się wydaje, na gruncie przepisów ustawy – Prawo prywatne międzyna- rodowe z 2011 r., ponieważ stanowi ona podstawowe źró- dło polskiego powszechnego prawa prywatnego międzyna- rodowego. W tym celu uzasadnione byłoby posłużenie się instytucją przepisów wymuszających swoje zastosowanie, która została uregulowana w art. 8 PrPrywM. Taki zabieg można rozważać jednak tylko w razie uznania, że przepisy art. 1161–1164 KPC trzeba stosować bez względu na to, jakiemu prawu umowa o arbitraż podlega, co wymagałoby odrębnej pogłębionej analizy. Wtedy według art. 8 ust. 1 PrPrywM wskazanie prawa obcego nie wyłączałoby zasto- sowania tych przepisów prawa polskiego, z których treści lub celów w sposób niewątpliwy wynika, że regulują one podlegający ocenie stosunek prawny bez względu na to, jakiemu prawu on podlega. 25 Por. P. Nowaczyk, w: P. Nowaczyk, A. Szumański, M. Szymańska, Regulamin arbitrażowy UNCITRAL, s. 297, Nb 2. 26 Por. P. Nowaczyk, w: P. Nowaczyk, A. Szumański, M. Szymańska, Regulamin arbitrażowy UNCITRAL, s. 297–298, Nb 1–6. 27 Zob. krytyczne uwagi na temat tego przepisu, sformułowane przez T. Szurskiego i A. W. Wiśniewskiego, Poland, w: International Hand- book of Commercial Arbitration, s. 9. 28 Zob. T. Ereciński, w: J. Ciszewski, T. Ereciński, Kodeks postępowa- nia cywilnego, s. 367, 381; M. Pazdan, Prawo właściwe, s. 176; M. To- maszewski, Umowa o arbitraż. Podstawowe problemy, s. 16. 29 Por. T. Ereciński, w: J. Ciszewski, T. Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego, s. 375, 382 oraz w poprzednim stanie prawnym M. Toma- szewski, Umowa o arbitraż. Podstawowe problemy, s. 14. 30 Zob. J. Poczobut, Umowa o arbitraż, s. 156–157; tenże, Zagadnienia kolizyjnoprawne, w: System PrHandl, t. 8, s. 150–151, Nb 27. II. Prawo jednolite i modelowe 1. Protokół o klauzulach arbitrażowych – Genewa 1923 r. Na doniosłość zagadnienia prawa właściwego dla umowy o arbitraż wskazano pośrednio w art. 4 Protokołu o klauzu- lach arbitrażowych, podpisanego w Genewie 24.9.1923 r.31 31 Dz.U. z 1931 r. Nr 84, poz. 648. Polska przystąpiła do protokołu z zastrzeżeniem, iż ogranicza zaciągnięte w nim zobowiązanie uzna- nia ważności kompromisu i klauzuli arbitrażowej, zdefi niowanych w art. 1 ProtGen, do takich kontraktów, które według prawa polskie- go są uznane za handlowe. Przedruk Protokołu w: PUG 1994, Nr 2, 14 S t u d i a P r a w a P r y w a t n e g o • J. Poczobut, Umowa o arbitraż w polskim prawie prywatnym… Według art. 4 ust. 2 ProtGen dokonane przez sądy odesła- nie stron w celu rozstrzygnięcia sporu do arbitrów, przewi- dziane w ust. 1 tego artykułu, nie przesądza kwestii właści- wości sądów na wypadek, gdyby z jakiejkolwiek przyczyny kompromis lub klauzula arbitrażowa utraciły moc lub nie mogły już podlegać realizacji32. W protokole o klauzulach arbitrażowych nie określono jednak prawa właściwego dla oceny, czy kompromis lub klauzula arbitrażowa pozostają w mocy albo nadają się do wykonania33. 2. Konwencja o wykonywaniu obcych orzeczeń arbitrażowych – Genewa 1927 r. W ścisłym związku z protokołem o klauzulach arbitra- żowych pozostaje konwencja o wykonywaniu obcych orze- czeń arbitrażowych, podpisana w Genewie 26.9.1927 r.34, do której Polska jednak nie przystąpiła35. Wspomniany związek wyraża się w tym, że konwencja ta dotyczy jedynie orzeczeń arbitrażowych, które zostały wydane po wejściu w życie protokołu o klauzulach arbitrażowych na skutek umów o sąd polubowny przewidzianych w tym Protokole (art. 1 i 6 konwencji genewskiej z 1927 r.), do konwen- cji mogą przystąpić jedynie państwa, które przystąpiły do tego Protokołu (art. 7 konwencji genewskiej z 1927 r.), a wypowiedzenie Protokołu skutkuje automatycznie wy- powiedzeniem konwencji (art. 9 konwencji genewskiej z 1927 r.)36. W art. 1 ust. 2 lit. a konwencji genewskiej z 1927 r. wskazano, wyraźniej niż w art. 4 ust. 2 ProtGen, na znaczenie prawa właściwego dla oceny umowy o arbi- traż przyjmując, że jedną z przesłanek uznania lub wyko- nania orzeczenia arbitrażowego jest ważność tej umowy według prawa mającego do niej zastosowanie. W konwen- cji genewskiej z 1927 r., tak jak w protokole o klauzulach arbitrażowych, również nie określono, prawu którego państwa podlega umowa o sąd polubowny, co skutkowało ustalaniem prawa właściwego na podstawie prawa kolizyj- nego, które obowiązywało w siedzibie sądu państwowego (kolizyjne lex fori)37. s. 18–19. Bliżej na temat tego Protokołu w nowszym piśmiennictwie polskim zob. A. W. Wiśniewski, Międzynarodowy arbitraż, s. 91–93. 32 Z uwagi na liczne istotne błędy w urzędowym przekładzie proto- kołu, brzmienie jego art. 4 zostało podane w nawiązaniu do przekładu H. Trammera, Zarys problematyki, s. 98. 33 Zob. J. Poczobut, Zagadnienia kolizyjnoprawne, w: System PrHandl, t. 8, s. 145, Nb 15. 34 Polski przekład postanowień merytorycznych tej konwencji: H. Trammer, Zarys problematyki, s. 98–99; tenże, Konwencja o uzna- waniu, s. 19–20. Więcej na temat tej konwencji genewskiej z 1927 r. w nowszym piśmiennictwie polskim zob. A. W. Wiśniewski, Między- narodowy arbitraż, s. 91–94. 35 Przyczyny i fakt nieprzystąpienia Polski do tej Konwencji ocenił krytycznie H. Trammer, Zarys problematyki, s. 100. 36 Por. H. Trammer, Zarys problematyki, s. 96. 37 Zob. J. Poczobut, Zagadnienia kolizyjnoprawne, w: System PrHandl, t. 8, s. 145, Nb 16. 3. Konwencja o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych – Nowy Jork 1958 r. Znaczenie protokołu o klauzulach arbitrażowych i kon- wencji genewskiej z 1927 r. istotnie zmalało wskutek wejścia w życie uniwersalnej konwencji o uznawaniu i wykonywa- niu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych, sporządzonej w Nowym Jorku 10.6.1958 r.38. Według art. VII ust. 2 kon- wencji nowojorskiej z chwilą, kiedy umawiające się pań- stwa zostaną związane tą konwencją i w rozciągłości, w ja- kiej będą nią związane, przestaną między tymi państwami wywierać skutki prawne protokół genewski o klauzulach arbitrażowych z 1923 r. i konwencja genewska o wykony- waniu obcych orzeczeń arbitrażowych z 1927 r.39 Stosownie do art. I ust. 1 konwencji nowojorskiej odno- si się ona do uznawania i wykonywania orzeczeń arbitra- żowych, które na skutek sporów między osobami fi zycz- nymi lub prawnymi zostały wydane na obszarze państwa konwencyjnego innego niż to, w którym żąda się uznania i wykonania tych orzeczeń; konwencja nowojorska odnosi się również do takich orzeczeń arbitrażowych, które w pań- stwie konwencyjnym, w którym się żąda ich uznania lub wykonania, nie są uważane za orzeczenia krajowe. Określe- nie „orzeczenie arbitrażowe” oznacza nie tylko orzeczenia wydawane przez arbitrów powołanych dla odnośnej spra- wy, ale również orzeczenia wydane przez stałe instytucje arbitrażowe, którym się strony poddały (art. I ust. 2 kon- wencji nowojorskiej). Statut umowy o arbitraż uregulowano w konwencji no- wojorskiej w związku z oceną ważności tej umowy przez sąd państwowy, do którego wystąpiono z wnioskiem o uznanie lub wykonanie zagranicznego orzeczenia arbi- trażowego. Konwencja określa odrębnie właściwość prawa dla zdolności stron (pierwsza część art. V ust. 1 lit. a) oraz pozostałych tzw. przesłanek materialnych umowy o arbi- traż (część druga art. V ust. 1 lit. a). Natomiast ważność umowy o arbitraż pod względem formy uregulowano w art. II ust. 1 i 2 konwencji nowojorskiej postanowieniami o charakterze materialnoprawnym40. 38 Dz.U. z 1962 r. Nr 9, poz. 41 i 42 ze zm. Konwencja weszła w życie w stosunku do Polski 1.1.1962 r. Więcej na temat konwencji nowo- jorskiej w nowszym piśmiennictwie polskim zob. przede wszystkim A. W. Wiśniewski, Międzynarodowy arbitraż, s. 94–104 oraz Ł. Błasz- czak, M. Ludwik, Sądownictwo polubowne, s. 58–59; T. Ereciński, K. Weitz, Sąd arbitrażowy, s. 28–30, 74; A. Kąkolecki, P. Nowaczyk, Źródła prawa o arbitrażu handlowym – polskiego i międzynarodo- wego, w: System PrHandl, t. 8, s. 63–65, Nb 20; K. Piasecki, Kodeks postępowania cywilnego, t. III, s. 225–226 oraz powołaną tam lite- raturę. 39 Zob. J. Poczobut, Zagadnienia kolizyjnoprawne, w: System PrHandl, t. 8, s. 145–146, Nb 17. 40 Zob. J. Poczobut, Zagadnienia kolizyjnoprawne, w: System PrHandl, t. 8, s. 152–146, Nb 30. 15 S t u d i a P r a w a P r y w a t n e g o • Z e s z y t 1 ( 2 8 ) 2 0 1 3 4. Konwencja europejska o międzynarodowym arbitrażu handlowym – Genewa 1961 r. Unormowanie prawa właściwego dla umowy o arbitraż w konwencji europejskiej o międzynarodowym arbitrażu handlowym, sporządzonej w Genewie 24.4.1961 r.41, sta- nowi kontynuację i rozwinięcie rozwiązań przyjętych przez twórców konwencji nowojorskiej. Według art. I ust. 1 kon- wencji genewskiej z 1961 r. znajduje ona zastosowanie do umów o arbitraż, zawieranych w celu rozstrzygania spo- rów wynikających przy dokonywaniu transakcji handlu międzynarodowego między osobami tak fi zycznymi, jak i prawnymi, które w chwili zawierania takich umów mają stałe miejsce zamieszkania lub swoją siedzibę w państwach konwencyjnych (lit. a) oraz do procesów i orzeczeń arbi- trażowych opartych na wspomnianych umowach (lit. b). Konwencja genewska z 1961 r. zawiera przepisy kolizyjne adresowane do sądu państwowego, który rozpoznaje pod- niesiony przez stronę pozwaną zarzut, że wiąże ją ze stroną powodową ważna umowa o arbitraż. W art. VI ust. 2 zd. 1 konwencji genewskiej z 1961 r. określono prawo, które przy orzekaniu w kwestiach istnienia lub ważności umo- wy o arbitraż należy stosować dla oceny: zdolności stron do działań prawnych (część pierwsza) oraz pozostałych kwestii (część druga). Postanowienia art. VI ust. 2 zd. 1 konwencji genewskiej z 1961 r. były wzorowane na art. V ust. 1 lit. a konwencji nowojorskiej. Z uwagi na uregulowa- nie przepisem prawa materialnego w art. I ust. 2 lit. a kon- wencji genewskiej z 1961 r. wymogu formy pisemnej dla umowy o arbitraż, postanowienia kolizyjne art. VI ust. 2 zd. 1 lit. a–c konwencji genewskiej z 1961 r. odnoszą się, tak jak postanowienia kolizyjne art. V ust. 1 lit. a konwen- cji nowojorskiej, do przesłanek materialnych ważności tej umowy42. 5. Ustawa modelowa UNCITRAL o międzynarodowym arbitrażu handlowym z 1985 r., w wersji z 2006 r. Ustawa modelowa o międzynarodowym arbitrażu han- dlowym, przyjęta przez Komisję Międzynarodowego Prawa Handlowego ONZ (UNCITRAL) w 21.6.1985 r., zmieniona w 7.7.2006 r.43, zawiera wzorzec ustawy o międzynarodo- 41 Dz.U. z 1964 r. Nr 40, poz. 270–271. Konwencja weszła w życie w stosunku do Polski 14.12.1964 r. Więcej na temat konwencji ge- newskiej z 1961 r. w nowszym piśmiennictwie polskim zob. przede wszystkim A. W. Wiśniewski, Międzynarodowy arbitraż, s. 104–107 oraz Ł. Błaszczak, M. Ludwik, Sądownictwo polubowne, s. 59; T. Ere- ciński, K. Weitz, Sąd arbitrażowy, s. 31, 74; A. Kąkolecki, P. Nowaczyk, Źródła prawa o arbitrażu handlowym – polskiego i międzynarodowe- go, w: System PrHandl, t. 8, s. 65, Nb 21 oraz powołaną tam literaturę. 42 Zob. H. Trammer, O konwencji europejskiej, s. 19. 43 Przekład polskiej wersji z 2006 r.: E. Bogucka, Ustawa modelowa, w: P. Nowaczyk, A. Szumański, M. Szymańska, Regulamin arbitra- żowy UNCITRAL, s. 625–642. Więcej na temat ustawy modelowej UNCITRAL w nowszym piśmiennictwie polskim zob. przede wszyst- 16 wym arbitrażu handlowym, przeznaczony do wykorzysta- nia w legislacji krajowej. Z uwagi na fakt, iż stanowi ona kodyfi kację nie mającą wiążącego charakteru prawnego, przewidziane w niej rozwiązania przekształcają się w pra- wo obowiązujące tylko wskutek ich inkorporacji do aktów prawa wewnętrznego. Prawo właściwe dla umowy o arbi- traż zostało określone w art. 36 ust. 1 lit. a (i) ModelU jako jedna z podstaw odmowy uznania lub wykonania wyroku sądu arbitrażowego. Do zasad określania prawa właściwego dla umowy o ar- bitraż, przyjętych w konwencji nowojorskiej, konwencji genewskiej z 1961 r. oraz ustawie modelowej UNCITRAL nawiązał polski ustawodawca w art. 39 PrPrywM, który do- tyczy statutu podstawowego umowy o arbitraż44. III. Prawo obce Na świecie umacnia się tendencja do wyraźnego unor- mowania statutu umowy o arbitraż w prawie krajowym. Zagadnienie to uregulowano w kodyfi kacjach prawa pry- watnego międzynarodowego, prawa cywilnego, prawa postępowania cywilnego oraz prawa arbitrażu m.in. nastę- pujących państw: Algierii – kodeks postępowania cywil- nego i administracyjnego z 25.2.2008 r.45, Austrii – kodeks postępowania cywilnego z 1.8.1895 r. w wersji z 2006 r., Brazylii – ustawa o arbitrażu z 23.9.1996 r.46, Bułgarii – ustawa o międzynarodowym sądownictwie polubownym z 5.8.1988 r., w wersji z 2002 r.47, Chińskiej Republice Lu- dowej – ustawa o prawie prywatnym międzynarodowym z 28.10.2010 r.48, Chorwacji – ustawa o sądownictwie po- lubownym z 19.10.2001 r.49, Hiszpanii – ustawa o arbitrażu z 26.12.2003 r.50, Litwy – kodeks cywilny z 18.7.2000 r.51, Madagaskaru – ustawa o arbitrażu z 11.11.1998 r.52, Nie- miec – kodeks postępowania cywilnego z 1.12.1877 r. w wersji z 1997 r., kanadyjskiej prowincji Quebec – ko- deks cywilny z 18.12.1991 r.53, Szwecji – ustawa o arbitrażu kim A. W. Wiśniewski, Międzynarodowy arbitraż, s. 107–108 oraz Ł. Błaszczak, M. Ludwik, Sądownictwo polubowne, s. 60–62; T. Ere- ciński, K. Weitz, Sąd arbitrażowy, s. 26–28; A. Kąkolecki, P. Nowaczyk, Źródła prawa o arbitrażu handlowym – polskiego i międzynarodo- wego, w: System PrHandl, t. 8, s. 68, Nb 25–27; J. Rajski, Tendencje rozwoju, s. 245 i n. oraz powołaną tam literaturę. 44 Por. M. Pazdan, Umowa o arbitraż, s. 865 i n. 45 Zob. M. Issad, La nouvelle, s. 422. 46 Zob. RA 1997, Nr 2, s. 308. 47 Zob. RA 1996, Nr 1, s. 159. 48 Przekład polski: K. Sznajder-Peroń, Chińska ustawa, s. 152–159. 49 Zob. K. Sajko, Das neue, s. 489. 50 Przekład polski: R. Wojciechowski, Przepisy hiszpańskiej ustawy o arbitrażu, ADR 2008, Nr 3, s. 157–165. 51 Przekład polski: K. Bogdziewicz, Kodeks cywilny Republiki Litew- skiej, KPP 2008, Nr 1, s. 278–302. 52 Zob. RA 2003, Nr 2, s. 581. 53 Przekład polski: A. Wysocka, Kodeks cywilny Quebecu, s. 277–288. S t u
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Studia Prawa Prywatnego. Zeszyt 1/2013
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: