Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00260 004950 12594415 na godz. na dobę w sumie
Studia Socjologiczno-Polityczne 2014/2 (2) - ebook/pdf
Studia Socjologiczno-Polityczne 2014/2 (2) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 114
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 0585556X Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże >> polityka
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
Czasopismo Studia Socjologiczno-Polityczne. Seria Nowa bezpośrednio nawiązuje do Studiów Socjologiczno-Politycznych założonych w 1957 roku przez Juliana Hochfelda i wydawanych do roku 1968. Jest to tradycyjny półrocznik naukowy otwarty na różne nurty teorii społecznej, wpisujący się w program socjologii i politologii zaangażowanej, odwołujący się do idei wolności, równości, solidarności i sprawiedliwości i łączący diagnozy rzeczywistości społecznej z projektami zmian. W centrum zainteresowania czasopisma znajduje się zjawisko władzy politycznej, która spaja różnego rodzaju wspólnoty, w tym najważniejszą z nich - państwo. Inne wielkie tematy żywo interesujące Redakcję to demokracja, kondycja obywatelstwa i społeczeństwa obywatelskiego. Kwestie państwa, demokracji, obywatelstwa, społeczeństwa obywatelskiego rozpatrywane są zarówno w porządku normatywnym, jak i deskryptywnym. Prymat w czasopiśmie ma problematyka funkcjonowania polskiego systemu politycznego, ale Redakcja zabiega też o studia komparatystyczne oraz o teoretyczne analizy procesów globalnych, jak również o równowagę artykułów o charakterze teoretycznym i artykułów referujących badania empiryczne.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

D Y S K U S J A R E D A K C Y J N A KONDYCJA WSPÓŁCZESNEGO PAŃSTWA NARODOWEGO: KRYZYS − ZMIERZCH − ROZKWIT? Jacek Raciborski  Słowo wstępne Dlaczego problem kondycji państwa narodowego zaproponowałem jako te- mat pierwszej dyskusji redakcyjnej? Otóż państwo wydaje mi się najbardziej skomplikowanym i niezrozumiałym tworem społecznym, a refleksja nad nim zaniedbana i niesystematyczna. Niezależnie od gwałtowności zmian techno- logicznych, kulturowych i  politycznych we współczesnym świecie państwo nadal wydaje się najważniejszą ramą społeczeństwa. Społeczeństwa są społe- czeństwami państwowymi. Ten pogląd o  centralnej roli państwa zaczął być kwestionowany już w  dwóch ostatnich dekadach minionego wieku. Nastąpiło odczarowanie państwa. Ale mam wrażenie, że skutek jest odwrotny: gdy dostrzegliśmy jego skomplikowanie, policentryczność, „bezgraniczność”, to stało się ono bytem tak tajemniczym, że przestało nawet być przedmiotem empirycznych badań społecznych. Jeszcze tylko makroekonomiści starają się określić granice pań- stwa poprzez badanie przepływów budżetowych. Wreszcie państwo jest fundamentem jednej z najsilniejszych zbiorowych tożsamości: tożsamości narodowo-państwowej, bo tak – jak mi się wydaje – należy traktować szczególny splot poczucia przynależności do narodu i pań- stwa, jaki dość powszechnie zaistniał w Europie. Każda z wypowiedzianych uwag o państwie jest kontrowersyjna. I dlatego właśnie warto problem uczynić przedmiotem debaty. Proponuję następującą formułę dyskusji. O głos wprowadzający popro- siłem prof. Zygmunta Baumana – mam nadzieję, że będzie to jednak głos stronniczy, w tym sensie, że podtrzyma on liczne swoje tezy o wielowymia- studia socjologiczno-polityczne. seria nowanr 2(01)/2014  issn 0585-556X 8 kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? rowym kryzysie państwa i państwa narodowego w szczególności. Później na zasadzie pierwszych głosów zaprosiłem do dyskusji: prof. Jerzego Wiatra, klasyka zagadnienia i autora bardzo ważnej książki Naród i państwo. Socjolo- giczne problemy kwestii narodowej (Warszawa: Książka i Wiedza, 1969), prof. Witolda Morawskiego, który podjął tę problematykę między innymi w nie- dawno opublikowanych Konfiguracjach globalnych (Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010), oraz prof. UW Jarosława Kiliasa, mego współpracow- nika w Zakładzie Socjologii Polityki, autora dwóch książek ważnych dla na- szego problemu: Wspólnota abstrakcyjna. Zarys socjologii narodu (Warszawa: Wydawnictwo IFIS PAN, 2004) i Narodowość jako problem naukowy (Warsza- wa: Scholar, 2000). Po tej części poproszę o komentarze, uwagi, pytania pozostałych uczest- ników naszego spotkania. Prof. Bauman i autorzy głosów pierwszych odniosą się do nich w podsumowaniu dyskusji. Zygmunt Bauman  Polityka, dobre społeczeństwo i „suwerenność westfalska” Yongjune Park – twórca i redaktor naczelny „Indigo”, jednego z najambit- niejszych, najżywszych i najbardziej obrazoburczych czasopism zaangażowa- nych w  krytyczną analizę rzeczywistości, a  zwłaszcza w  sprawę odzyskania utraconej kontroli nad kondycją ludzką – skłonił mnie parę miesięcy temu do podsumowania mych poglądów na najważniejsze przyczyny, które doprowa- dziły do utraty tejże kontroli. Jak można się było spodziewać, jego pierwsze pytanie dotyczyło mode- lu „dobrego społeczeństwa”, do którego doprowadziłaby nas taka kontrola, gdyby udało się ją odzyskać. Odpowiedziałem na to, że o ile na świecie panuje chyba dość szeroki, jeśli nie powszechny, konsensus co do tego, że alternatyw- ne i – miejmy nadzieję – lepsze społeczeństwo jest do pomyślenia i że społe- czeństwu dzisiejszemu wiele do ideału brakuje, o tyle nie ma mowy o zgodzie powszechnej, gdy dochodzi do opisania owego ideału: co mianowicie skłonni bylibyśmy nazwać „dobrym społeczeństwem”. Łatwiej nam dogadać się co do tego, od czego chcielibyśmy, a wręcz czujemy nakaz uciekać; dokąd jednak mielibyśmy zmierzać, to już całkiem inna sprawa. Sądzę, że debata wokół kształtu „dobrego społeczeństwa” straciła wiele ze swego dawnego ferworu i tempa przede wszystkim z racji kryzysu spraw- czości: wielka wątpliwość, która spowodowała zniknięcie modelu „dobrego społeczeństwa” z debaty publicznej, z tego się bierze, że nie widać dziś na studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? 9 scenie politycznej podmiotu sprawczego, po którym można byłoby się spo- dziewać zdolności i woli wcielenia go w życie. Wątpliwość ta z kolei płynie z coraz bardziej ewidentnego rozwodu mocy (owego Macht w terminologii Maxa Webera, czyli zdolności realizacji celów) i polityki (to znaczy zdolności decydowania o tym, które cele należy zrealizować). Dziś te dwie zdolności, połączone przez kilka wieków w  instytucjach państwa-narodu, ulokowały się w  rezultacie procesów globalizacji w  dwu różnych przestrzeniach: moc w „przestrzeni przepływów”, polityka zaś w „przestrzeni miejsc” (korzystając z terminologii Manuela Castellsa). Spora część mocy „wyparowała” z  państwa-narodu w  ponadnarodową przestrzeń globalną, podczas gdy polityka, jak dawniej, pozostaje lokalna i za- myka się w granicach suwerenności terytorialnej państwa. Stajemy więc dziś w obliczu, z jednej strony, mocy uwolnionej od politycznego nadzoru i stero- wania, a z drugiej, po staremu uwiązanej do terytorium i nim ograniczonej polityki, skazanej na permanentny niedobór mocy. Mamy dość powodów po temu, aby podejrzewać moce zglobalizowane o to, że nie życzą sobie one re- formy obecnego stanu rzeczy ani nie są nią zainteresowane. Co się zaś tyczy polityki, nie byłaby ona zdolna podjąć się takiej reformy, nie mówiąc już o do- prowadzeniu jej do końca – nawet gdyby taki pomysł przypadł jej do gustu. Żaden z odziedziczonych czy też ocalałych podmiotów politycznych, za- projektowanych i zainstalowanych pod kątem potrzeb społeczeństwa zinte- growanego na szczeblu państwa-narodu, nie nadaje się do tej roli; żaden nie jest wystarczająco potężny, aby podołać skali i wadze zadania. W tak wielu krajach, nawet tych najmożniejszych, częstuje się na co dzień obywateli bynaj- mniej niebudującym widowiskiem rządów zabiegających o zgodę „rynków” na to, co zamierzają uczynić – a już w szczególności na to, czego uczynienia obywatele by się po nich spodziewali lub od nich żądali. To właśnie „rynki” uzurpują dziś sobie (nie bez przyzwolenia, a często i jawnego czy ukrytego poparcia i wsparcia ze strony bezsilnych i bezradnych rządów państwowych) prawo do pierwszego i  ostatniego słowa w  sporach o  granice oddzielające to, co realistyczne, od nierealistycznego. „Rynki” zaś to skrótowa nazwa dla zbiorowiska anonimowych, bezosobowych mocy bez domowego adresu: mocy, których nikt nie wybierał ani nikt nie zdoła przywołać do porządku i powstrzymać od wyrządzania szkód; sił, którym nikt się nie kwapi ani nie jest w stanie zakreślić limitów i których poczynań nikt nie potrafi poddać kontroli. Narastające i mocno już ugruntowane przekonanie potoczne, a w coraz większym stopniu także i opinia ekspertów głoszą, że wybieralne parlamenty oraz rządy, którymi owe parlamenty zobowiązane są kierować i które powin- ny nadzorować, są niezdolne do wypełniania swych zadań. Równie niezdolne studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X 10 kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? do tego są partie polityczne notorycznie wycofujące się ze swych poetyckich obietnic wyborczych w momencie, w którym ich przywódcy zasiadają w mini- sterialnych biurach i stają w obliczu prozy przemożnych i nieposkromionych sił rynkowych i giełdowych, pozostających daleko poza zasięgiem uprawnień i  mocy „suwerennych” rzekomo państw-narodów. Stąd głęboki i  nieustan- nie pogłębiający się kryzys zaufania do „władz”. Epoka ufności w zdolność instytucji państwowych do skutecznego działania ustępuje miejsca erze in- stytucjonalnej niepewności i pospolitej nieufności do skuteczności poczynań rządowych. Idea terytorialnej suwerenności państwowej sięga roku 1555, kiedy to na spotkaniu zwołanym w  Augsburgu przez zwaśnione dynastie panujące, desperacko szukające ucieczki lub choćby chwilowego wytchnienia od prze- dłużającej się rzezi i siejących spustoszenie wojen religijnych rozdzierających chrześcijańską Europę, ukuto formułę cuius regio, eius religio (czyje panowa- nie, tego religia). Suwerenność władcy, jak wskazywała formuła, którą wypra- cowali Machiavelli, Luter, Bodin (w swym wyjątkowo wpływowym dziele Les Six Livres de la République opublikowanym dwadzieścia jeden lat po traktacie augsburskim) czy Hobbes, oznaczała nikim i niczym nieograniczone prawo królów i książąt do zaprowadzania oraz egzekwowania praw wiążących każde- go, komu przydarzyło się przebywać na obszarze ich władzy. „Suwerenność” oznaczała najwyższą – nieograniczoną przez zewnętrzną ingerencję i niepo- dzielną – władzę w obrębie terytorium: od momentu pojawienia się w słowniku polityki, pojęcie „suwerenności” odnosiło się do terytorialnie ograniczonego stanu rzeczy i terytorialnie zakreślonych uprawnień. Jak twierdził Machiavelli, a później powtarzali wszyscy politycy zasługują- cy na to miano, wyłącznym zobowiązaniem księcia jest raison d’état – état, czyli państwa, będącego nieodmiennie terytorialną całością określoną przez swe granice. Jak mówi Stanford Encyclopedia of Philosophy: „Władza suwerenna sprawowana jest w obrębie granic, ale także, ze swej definicji, w stosunku do innych, którym nie wolno ingerować w sferę rządów suwerena”, przy czym owi „inni” to oczywiście władze również terytorialnie określone, tyle że po drugiej stronie granicy. Wszelka próba wtrącania się w porządek rzeczy ustanowio- ny przez suwerena na terytorium jego panowania była zatem uznana a priori za bezprawną, godną potępienia i stanowiła casus belli. Formuła augsburska może być traktowana jako akt założycielski nowoczesnej suwerenności pań- stwowej, ale też – i tak jest odczytywana – jednocześnie i z konieczności jako tekstowe źródło nowoczesnego pojęcia granic państwowej władzy. Trzeba było jednak prawie stu lat dalszego rozlewu krwi i spustoszeń, aż do roku 1648 i porozumienia o „suwerenności westfalskiej”, podpisanego po studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? 11 długich pertraktacjach w Osnabrück i w Münster, ażeby zasadę rekomendo- waną przez formułę augsburską zaadaptowała społeczna i polityczna rzeczy- wistość Europy: niepodzielna suwerenność każdego władcy na terytorium, nad którym panuje i nad jego mieszkańcami – to znaczy uprawnienie władcy do stanowienia praw wedle własnego wyboru, który znosił wybory dokonywa- ne indywidualnie przez jego poddanych, włącznie z wyborem Boga, w które- go winni byli wierzyć i którego czcić. To ta właśnie formuła miała nieodwracalnie zapewnić, poprzez prosty wybieg zastępujący religio przez natio, myślową ramę czy też szablon zasto- sowany niedługo później do stworzenia (świeckiego) porządku polityczne- go rodzącej się nowoczesnej Europy i zarządzania nim. Był to wzór państwa narodowego – to znaczy narodu używającego suwerenności państwowej do oddzielenia „nas” od „nich” i zastrzegającego sobie monopolistyczne, niezby- walne i niepodzielne prawo do projektowania porządku wiążącego kraj jako całość, a także państwa zgłaszającego roszczenie do dyscyplinowania podda- nych poprzez przywoływanie wspólnego charakteru narodowej historii, prze- znaczenia i dobrobytu. Zakładano i postulowano, że oba te konstytutywne elementy wzorca mają na siebie terytorialnie nachodzić. Ten historycznie ułożony wzór, wybrany spośród wielu innych wyobrażal- nych, wykonalnych i wiarygodnych zasad porządkujących, w czasie kolejnych stuleci został „znaturalizowany” – nadano mu status oczywistego i niepod- ważalnego w większości Europy. Stopniowo, acz konsekwentnie, narzucano go również całej planecie przez umiejscowione w Europie imperia światowe – w  toku długiego cyklu wojen prowadzonych przeciwko lokalnym, nazbyt często uparcie stawiającym opór rzeczywistościom (pomyślmy na przykład o jawnie i otwarcie sztucznych „granicach narodowych” państw postkolonial- nych, nieograniczających bynajmniej plemiennych waśni, albo straszliwym losie republik byłej Jugosławii). Gdy po koszmarze dwudziestowiecznej wojny światowej podjęto pierw- szą próbę ustanowienia realnie dającego się utrzymać konsensualnego po- rządku planetarnej pokojowej kohabitacji, to właśnie na westfalskim modelu suwerenności ufundowano Kartę Narodów Zjednoczonych – zgromadzenia przywódców suwerennych państw powołanych do wspólnego monitorowania, nadzorowania i obrony zębami i pazurami owego stanu pokojowej koegzy- stencji. Artykuł 2 Karty w paragrafie 4 zabrania ataków na polityczną niepod- ległość i terytorialną integralność, podczas gdy w paragrafie 7 wyraźnie ogra- nicza możliwość interwencji z zewnątrz w wewnętrzne sprawy suwerennego państwa, jakkolwiek byłyby one niepokojące. studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X 12 kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? Wciąż żyjemy w  „erze postwestfalskiej”, liżąc dotąd niezaleczone (być może nieuleczalne) rany, których zasada cuius regio, eius religio przysporzyła i  wciąż przysparza społeczeństwom dążącym do integracji bądź walczącym o jej ochronę i utrzymanie. Proces wyzwalania się z cieni rzuconych przez „westfalską suwerenność” jest rozciągnięty w czasie i przebiegał boleśnie, do tego bynajmniej nie w jednorodny sposób. O ile wiele sił (finanse, interesy biznesowe, handel informacją, bronią i narkotykami, przestępczość i terro- ryzm) zyskało już – w praktyce, jeśli nie w teorii – wolność odrzucenia i za- negowania owej zjawy, o tyle polityka (możność decydowania o tym, jak i po co stosowana jest władza) wciąż cierpi z  powodu jej ograniczeń. Jaskrawa nieobecność globalnych podmiotów politycznych, zdolnych nadążyć za glo- balnym już zasięgiem i potencjałem różnych sił oraz odzyskać kontrolę nad nimi, stanowi zapewne najpoważniejszą przeszkodę na nierównej i wyboistej drodze w kierunku „świadomości kosmopolitycznej”, pasującej do nowych, globalnych współzależności między ludźmi. Jak już była mowa wcześniej, Organizacja Narodów Zjednoczonych, instytucja powołana do życia w reakcji na wojnę rozpoczętą aktami agresji jednych suwerennych państw narodowych na suwerenność innych, najbliższa idei „globalnego ciała politycznego”, umocnienie i obronę westfalskiej reguły za wszelką cenę ma wpisaną w swą Kartę. Rodzaj „międzynarodowej” (czy- taj: międzypaństwowej, międzyrządowej, międzyministerialnej) polityki, któ- ry ONZ musi promować i praktykować, do którego ma prawo i jest zdolna, sam nie będąc w żadnym razie krokiem na drodze do prawdziwie globalnej polityki, okazałby się raczej główną barierą ustawioną w poprzek takiej drogi, gdybyśmy kiedykolwiek mieli na nią wstąpić. W  pewnym sensie na niższym, acz strukturalnie równokształtnym po- ziomie znajduje się euro: absurd wspólnej waluty obsługiwanej i podtrzymy- wanej przez osiemnastu ministrów finansów, z których każdy z konieczności reprezentuje suwerenne interesy swego kraju i ich broni. Losy euro wysta- wionego na kaprysy polityk lokalnych (tzn. państw narodowych), cierpiących pod presją dwóch różnych, nieskoordynowanych i tym samym niełatwych do pogodzenia ośrodków wpływu (ograniczonych narodowo elektoratów i po- nadnarodowych instytucji europejskich, nazbyt często instruowanych do dzia- łania i działających w imię sprzecznych celów), to tylko jeden z przejawów sytuacji bez wyjścia: bycia wciśniętym niczym w imadło, unieruchomionym i ubezwłasnowolnionym pomiędzy widmem westfalskiej suwerenności pań- stwowej z  jednej, a  realiami globalnego bądź przynajmniej ponadnarodo- wego uzależnienia od innych z drugiej strony. W 2012 roku debata prowa- dzona przez wówczas 27 państw członkowskich Unii Europejskiej na temat studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? 13 sposobu ratowania euro, a może i samej Unii Europejskiej, została zawieszo- na (z możliwością straszliwych konsekwencji dojścia do punktu, z którego nie będzie już odwrotu, i pewnością jeszcze większej liczby pobocznych szkód, jakie całej Europie przyniesie kolejny miesiąc wolnoamerykanki zaoferowa- nej hazardzistom giełdowym i spekulantom walutowym) aż do czasu greckich i francuskich wyborów parlamentarnych. W telegraficznym skrócie: wciąż pozbawieni jesteśmy globalnego ekwi- walentu instytucji wynalezionych, zaprojektowanych i uruchomionych przez naszych dziadów i pradziadów na poziomie terytorialnego państwa narodo- wego po to, by zabezpieczyć mariaż władzy i polityki: instytucji, które słu- żą – a przynajmniej były pomyślane i sterowane tak, aby służyły – łączeniu i koordynacji rozproszonych interesów i opinii, ich właściwej reprezentacji, a także odzwierciedleniu w praktyce organów wykonawczych oraz uniwersal- nie wiążących kodeksów praw i procedur sądowych. Co nam pozostało, to zastanawiać się, czy wyzwaniu temu można podo- łać, a zadanie to zrealizować z zachowanymi jeszcze instytucjami, stworzony- mi i sporządzonymi w końcu po to, by służyły zupełnie innemu (tj. państwo- wo-narodowemu) poziomowi ludzkiej integracji i  aby chroniły ów poziom przed wszelkimi ingerencjami „z góry”. Wszystko zaczęło się przecież, przy- pomnijmy, od monarchów chrześcijańskiej Europy walczących o odrzucenie pretensji papieża do nadzoru nad ich posiadłościami. Przez kilka stuleci ten odziedziczony układ był stosunkowo dobrze dostosowany do realiów swych czasów, czasów władzy i polityki wzajemnie splecionych na poziomie rozkwi- tającego państwa narodowego, czasów Nationalökonomie i Rozumu utożsa- mianego z racją stanu – ale to już przeszłość. Nasza współzależność stała się globalna, podczas gdy nasze instrumen- ty zbiorowego działania i ekspresji woli pozostają lokalne i uparcie opierają się poszerzeniu, a także naruszeniu czy ograniczeniu. Luka pomiędzy skalą współzależności a zasięgiem instytucji powołanych do ich obsługi jest już gi- gantyczna, a do tego z każdym dniem się poszerza i pogłębia. Zasypanie tej przepaści bądź przerzucenie nad nią mostu stanowi w mojej ocenie „metawy- zwanie” naszych czasów – to, które powinno zyskać najwyższą rangę pośród trosk mieszkańców XXI wieku. Wyzwaniu temu musimy sprostać tak, abyśmy w ogóle mogli zacząć się mierzyć z mniejszymi, wtórnymi wobec niego, acz równie nieuniknionymi wyzwaniami w sposób uczciwy, właściwy i skuteczny. Już na koniec – tytułem nadchodzącej dyskusji – można się zastanowić nad tym, jak w kontekst rozważań nad kondycją państwa narodowego wpisuje się propozycja oddania władzy w ręce burmistrzów, prezydentów miast i powołania światowego parlamentu burmistrzów, którą głosi Benjamin Barber w książce studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X 14 kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? Gdyby burmistrzowie rządzili światem. Sugeruje on, iż miasta byłyby nie tyle konkurencyjne względem państw, co komplementarne, bo będąc obecnie, jego zdaniem, podstawową przestrzenią wspólnotową, mogłyby rozwiązywać pro- blemy, z którymi państwa sobie nie radzą. Jerzy Wiatr Profesor Raciborski zrobił mi przyjemność, przypominając moją starą książ- kę Naród i państwo. Zacznę więc od niej. Wydałem tę pracę w 1969 roku, a pisałem w roku poprzednim. Na jej treść wielki wpływ miały wydarzenia 1968 roku. Była to moja intelektualna odpowiedź na „pomarcowy” klimat polskiego życia politycznego. Nie uszło to uwagi bacznego recenzenta – Jana Szczepańskiego – który na łamach „No- wych Książek” napisał, że jest to „książka z kluczem”. Tym kluczem było ro- zumienie narodu i państwa narodowego – dwóch pojęć, które, tak wtedy jak i teraz, odgrywają zasadniczą rolę w dyskursie politycznym. W dyskursie tym ścierają się dwie zasadniczo odmienne wizje. Pierwsza to wizja narodu jako „wspólnoty krwi”, wyrażającej się we wspólnej kulturze (w tym zwłaszcza – wspólnej wierze) i  tworzącej swoje państwo jako poli- tyczną formę bytu narodowego. Naród tak rozumiany tworzy swoje państwo, a  państwo narodowe jest podstawowym dobrem tak rozumianego narodu. Roman Dmowski, najważniejszy i najciekawszy przedstawiciel tej koncepcji na gruncie polskim, pisał o „katolickim państwie narodu polskiego”, w któ- rym obcoplemieńcy powinni być traktowani jak goście – czyli życzliwie, ale też jako ci, którzy nie mają prawa wyręczać gospodarza w urządzaniu jego domu. To z tej wizji państwa narodowego wyrastał przedwojenny nacjonalizm z jego skrajnymi przejawami, do których należała zaciekła kampania prze- ciw prezydentowi Gabrielowi Narutowiczowi – został on zamordowany nie za jakieś osobiste przewiny, lecz za to, że wybrano go dzięki „niepolskim” głosom. Niemal pół wieku później podobny ton zabrzmiał, gdy protestującym wypominano „niepolskie” pochodzenie i odmawiano prawa do uważania się za Polaków. Etnocentrycznej wizji narodu i  państwa narodowego przeciwstawia się druga wizja, mianowicie narodu obywatelskiego. Tym, co naród tak rozumia- ny konstytuuje, nie jest ani mit „wspólnej krwi”, ani nawet wspólnota kultury – skądinąd bardzo ważna, ale niebędąca warunkiem sine qua non istnienia narodu – lecz poczucie więzi z państwem. Używając klasycznego określenia Stanisława Ossowskiego, powiemy, że członkami narodu obywatelskiego są ci wszyscy, którzy to samo państwo uważają za swoją „ojczyznę ideologiczną”. studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? 15 Mogą oni, ale nie muszą, być połączeni pochodzeniem etnicznym i wspólny- mi wartościami kultury. Są bowiem członkami narodu obywatelskiego także ci, którzy należąc do mniejszości narodowej czy etnicznej, identyfikują się z państwem narodowym i dają temu wyraz czynem. Pozwolę sobie tu na dygresję. Mam wśród swych przyjaciół najstar- szego obecnie członka znanego rodu grafów von Götz, których odłam za- mieszkiwał na Śląsku, między innymi władając Okocimiem. Był to stary ród niemiecki. Tytuł otrzymał w  roku 1000 od cesarza Ottona III. W  Drugiej Rzeczpospolitej von Götz byli lojalnymi obywatelami państwa polskiego, a w czasie drugiej wojny światowej odrzucili ofertę podpisania niemieckiej listy narodowej, co jeden z nich przypłacił śmiercią w hitlerowskim obozie, drugi zaś walczył w Wojsku Polskim na uchodźstwie. Czy może być lepsze świadectwo polskości, pełniejszy dowód polskiego patriotyzmu? We wspomnianej na początku książce opowiadam się za obywatelskim rozumieniem narodu i  takim rozumieniem terminu „państwo narodowe”, przy którym to poczucie obywatelskiej więzi z państwem konstytuuje naród, a  naród określa się przez jego stosunek do państwa. Własnego, to znaczy stanowiącego wspólne dobro wszystkich obywateli. Tak to zresztą rozumie polski hymn narodowy, w którym mówi się: „przejdziem Wisłę, przejdziem Wartę, będziem Polakami”. Legioniści polscy, śpiewając Mazurek Dąbrow- skiego, byli w zgodzie z ówczesną konwencją terminologiczną, która termin „Polacy” rezerwowała dla członków państwa polskiego – w ostatnich latach XVIII wieku już nieistniejącego. „Będziem Polakami” to nic innego jak za- powiedź, że odzyskamy państwo polskie. Bez niego nie jesteśmy bowiem na- rodem obywatelskim. Obywatelskie rozumienie narodu jest zakorzenione w  tradycji zachod- niej demokracji. Nie tylko w Stanach Zjednoczonych – państwie stworzonym przez imigrantów – ale także we Francji przynależność do narodu utożsamia- na jest z obywatelstwem, co zresztą łatwo sprawdzić, zaglądając do paszpor- tów, gdzie polskiemu słowu „obywatelstwo” odpowiadają angielskie natio- nality lub francuskie nationalité. W tym duchu napisana jest preambuła do Konstytucji 1997 roku, w której znajduje się doniosła formuła: „my, Naród Polski – wszyscy obywatele Rzeczypospolitej”. Wszyscy, a więc nie tylko et- niczni Polacy. Wszyscy, którzy Rzeczpospolitą uważają za swoją ojczyznę. Uważam przyjęcie takiego – obywatelskiego – rozumienia narodu i pań- stwa narodowego za jedno z  ważniejszych osiągnięć polskiej demokracji. Nie łudzę się jednak, że stało się ono jedynym sposobem myślenia o naro- dzie i państwie. Politycy prawicy „narodowej” wznoszą okrzyki „Polska dla Polaków”. Wiadomo, o co im idzie. O Polskę rozumianą w duchu Romana studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X 16 kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? Dmowskiego, zgodną z kanonami nacjonalizmu etnicznego. To nie jest jesz- cze idea martwa, choć – jak mam nadzieję – lata jej największej popularności mamy już za sobą. Pojawia się obecnie pytanie, czy procesy integracji europejskiej oznacza- ją kres państwa narodowego, jego roztopienie się we wspólnej tożsamości europejskiej. Czasem przytaczana jest analogia z historią Stanów Zjednoczo- nych. Sam przypominam studentom prawdziwą anegdotę z przedednia wojny secesyjnej, kiedy to prezydent Abraham Lincoln zaproponował generałowi Robertowi Lee dowództwo wojsk Unii. Zasłużony generał prezydentowi podziękował za zaszczytną propozycję, ale odmówił jej przyjęcia, gdyż – jak powiedział – „ojczyzna mnie wzywa”. Tą ojczyzną była Wirginia – jeden ze stanów Konfederacji. W połowie XIX wieku było jeszcze naturalne, że dla generała Lee ojczyzną był jego stan. Dziś brzmi to jak anachronizm. Ojczyzną dzisiejszego Amerykanina są Stany Zjednoczone, a nie Wirginia, Pensylwa- nia czy Kalifornia. Nie sądzę, by Europa miała podążyć tą samą drogą. Narody europejskie mają długą, niekiedy liczącą ponad tysiąc lat historię. Mają odrębne języki i kultury narodowe. Myślę z zadowoleniem o tym, że będą się one zbliżały do siebie, że będzie się między nimi wytwarzała więź, że wreszcie wspólna Europa stawać się będzie dla nich wszystkich coraz silniej odczuwaną meta- ojczyzną. To bardzo długi proces, którego uwieńczenia zapewne nie zobaczą nawet wnuki najmłodszych uczestników naszego spotkania. Zgodziłbym się jednak z Hieronimem Kubiakiem, że Europa pozostanie wspólnotą ojczyzn narodowych, a więc że państwo narodowe nie zniknie, nie rozpłynie się w eu- ropejskiej wspólnocie. Nie podzielam także poglądu, że państwo narodowe utraciło zdolność skutecznego działania, gdyż o najważniejszych sprawach gospodarczych de- cydują potężne korporacje ponadnarodowe. Nie zgadzam się z tym poglądem z dwóch powodów. Po pierwsze, choć gospodarka jest bardzo ważna, to jed- nak polityka się do niej nie sprowadza. Państwo ma w swym ręku instrumenty regulujące wielkie obszary życia, w których jego decyzje nie są ograniczane przez siły ponadnarodowe. Takie kwestie, jak model rodziny, prawo kobiety do decydowania o utrzymaniu lub przerwaniu ciąży czy polityka kulturalna, pozostają w  gestii państwa narodowego. Integracja europejska nie zniosła różnic w  tych dziedzinach. Jeśli różnice te będą zanikały, to przez dyfuzję wzorów kultury, a nie przez ograniczenie kompetencji państwa narodowego. Drugi argument dotyczy gospodarki. Jeśli powiada się, że państwo naro- dowe niewiele już w tej dziedzinie może, to zapytam: dlaczego widzimy tak wyraźne różnice w sukcesach i porażkach państw narodowych? Jeśli Polska studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? 17 lepiej niż inne państwa Unii Europejskiej radzi sobie w warunkach światowe- go kryzysu finansowego, to czy nie jest to dowodem, że państwo ma jednak jakiś wpływ na gospodarkę? Zgadzam się, że wpływ ten jest inny niż w cza- sach państwowego protekcjonizmu, ale nie uważam, że należałoby ogłosić kres roli państwa. A skoro tak, to perspektywa państwa jako ważnego, choć przez socjolo- gów często pomijanego podmiotu społecznego zasługuje na przemyślenie. To szczególna rola socjologii polityki. Witold Morawski  Państwo narodowe: co, kto, dlaczego i jak? 1. Co to jest państwo narodowe? Nie da się mówić o państwie narodowym dziś, nie uwzględniając jego wielu odmiennych wcieleń, jakie znamy z historii. Jakoż stwierdzić trzeba, że wyła- niają się jego kolejne wcielenia, wbrew popularnej w ciągu ostatnich trzydzie- stu lat tezie o jego zaniku. Co więcej, zapewne będzie ich nawet więcej niż w przeszłości, bo od drugiej wojny światowej na mapie świata przybyło wiele nowych państw. Chyba jednak nie przybiorą one tak wyrazistych kształtów, jakie znamy z historii XIX i XX stulecia. Mam tu na myśli między innymi jakże podziwiane państwo narodowo-rewolucyjne, a następnie – już rzadziej podziwiane – narodowe państwo imperialne. Pamiętamy także jego wcielenia dziś całkowicie zdyskredytowane, jak narodowe państwo totalitarne (w tym nazistowskie). Choć są to formuły na ogół przebrzmiałe, czasem proponuje się je ożywiać, na przykład określać Stany Zjednoczone czy Unię Europejską mianem imperium liberalnego, mimo iż przecież w obu przypadkach podo- bieństwa do klasycznego imperium, na przykład brytyjskiego, też właściwie liberalnego, są zgoła niewielkie. Takie porównania czynione są z całą powagą, a co jeszcze ciekawsze – bywają całkiem udane. Na przykład Niall Ferguson pisze o Stanach Zjednoczonych jako imperium, które nie nauczyło się nic od Wielkiej Brytanii. Proponuję, aby szukać nowych określeń dla nowych praktyk funkcjono- wania państwa narodowego, które samo podlega redefinicji. Najlepiej jest to czynić przez identyfikację sił, które kształtują nowe formuły. Używam liczby mnogiej, albowiem nie wyłania się jakaś jedna nowa mutacja pań- stwa narodowego. Muszę wszak dodać, iż są autorzy – przykładowo John W. Meyer, John Boli, George M. Thomas i Francisco O. Ramirez – którzy trafnie wskazują, że globalizacja (społeczeństwo światowe, zracjonalizowany studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X 18 kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? światowy system instytucjonalny, kultura światowa) modeluje czy też kon- struuje państwa narodowe, zwłaszcza młode, które pojawiły się po drugiej wojnie światowej. Sprzyja również częściowemu ich upodobnieniu. 2. Kto nie chce państwa narodowego? Zamiast dociekać, jakie wyłaniają się nowe warianty państwa narodowego, atakowana jest sama idea państwa narodowego. Zwrócę uwagę na dwa kie- runki ataku. Pierwszy to neoliberalna formuła „państwa minimum”, która ma dopro- wadzić nie tylko do erozji czy eliminacji wymiaru narodowego w funkcjono- waniu państwa, ale również do podważenia sensu państwa w ogóle. Niektórzy autorzy, jak Robert Nozick, łaskawie dopuszczają myśl, że da się zaakcepto- wać państwo w charakterze czegoś w rodzaju agencji ochrony mienia. Można się zgodzić, że niektóre funkcje państwa obumierają (wewnętrzne), ale trzeba natychmiast dodać, że inne zyskują na znaczeniu (np. funkcje zewnętrzne). U podłoża tego rozumowania przewija się myśl, że współzależności narzu- cane przez kolejną falę globalizacji uprzywilejowują poziom globalny czy polityczno-regionalny, jak Unia Europejska, kosztem narodowego (choć nie lokalnego!). Drugi kierunek ataku jest zupełnie inny. Opiera się na inspiracjach pły- nących nie tyle ze świata ekonomii, co raczej polityki, kultury, społeczeństwa itd. Wiąże się niekiedy z postulatami bezpośredniej demokracji czy posza- nowania wspólnot (czego brakuje części myśli liberalnej) w  imię wartości kosmopolitycznych. Obu typom ataku przyświeca idea lepszego niż dotąd wykorzystania przestrzeni globalnej, która cechuje się większą niż kiedykolwiek współza- leżnością, będącą rezultatem działania nowych sił napędowych (rynków ekonomicznych, międzynarodowych instytucji politycznych, potrzeb społecz- nych, atrakcji kulturowych, wpływu nauki i technologii, zwłaszcza komuni- kacyjnych i  informacyjnych). Atakujący zgłaszają propozycje, jak budować nowe instytucje, które mogłyby w tym pomóc (w domyśle: ponieważ państwo narodowe nie jest do tego zdolne). Powiedziałbym – rzekomo nie jest zdolne, gdyż jeśli nawet w pewnych sprawach państwo staje się mniej użyteczne, to przecież pojawiają się nowe potrzeby, które należą do jego obowiązków, jak obsługiwanie powiązań zewnętrznych. Najrozmaitsze praktyki funkcjonowa- nia państwa narodowego po drugiej wojnie światowej potwierdzają empirycz- nie, że tak się właśnie dzieje. Wystarczy przyjrzeć się, jak zręcznie z handlu studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? 19 światowego potrafiły korzystać „azjatyckie tygrysy” (państwa narodowe, czę- sto o reżimach autokratycznych), nie mówiąc o wielkim „smoku”, jakim są Chiny po 1978 roku (początek reform Denga). Oba wskazane kierunki krytyki państwa narodowego skłonny jestem uważać za utopijne, powiedzmy, częściowo utopijne. W  krytykach bowiem i  postulatach, jakie im towarzyszą, są – łatwo się na to zgodzę – ziarenka prawdy i  czasem także szlachetne intencje. Atak neoliberalny był (i nadal jest) prowadzony z  prawej strony sceny ekonomiczno-politycznej. Trafniej zresztą jest w tym wypadku mówić o libertariańskim ataku niż o liberalnych jego źródłach (od lat powtarzana teza Andrzeja Walickiego). Dodam, że do ataku neoliberałów (libertarian) z przyjemnością dołączyli neokonserwatyści. Tegoż aliansu świadkiem była Ameryka George’a W. Busha. Druga linia ata- ku rodziła się na lewicy i centrolewicy. Odwołuję się do pojęć lewica–prawica, choć sens tego starego podziału cały czas blednie. Tym sposobem państwo narodowe zostało wzięte w dwa ognie. Jednak z pomocą przyszło mu samo życie. Mam tutaj na myśli światowy kryzys finan- sowy z lat 2008–2009, a potem kryzys w ramach Unii Europejskiej. Dziś siły obu tych opcji są poważnie osłabione, choć nie unicestwione; czasem jedynie ośmieszone. Jeszcze za prezydenta George’a W. Busha państwo narodowe zostało przywołane do pomocy w gospodarce. Realnie interweniowało, aby ratować banki czy firmy samochodowe, które mogły upaść. Państwo, to niby neoliberalne państwo, uznało, że pewne przedsiębiorstwa są „zbyt duże, aby pozwolić im upaść”. Państwo zaczęło więc być bronione: w  Stanach Zjednoczonych słabo, w Europie i na świecie – mocniej. Często jest to obrona warunkowa. Spójrz- my na książki Ulricha Becka, który mimo swojej kosmopolitycznej filozofii społecznej starannie szuka formuł zabezpieczających uszanowanie tożsa- mości narodowych, etnicznych itd. Ich instytucjonalizacja wiąże się bowiem z państwem narodowym. Wspólne dla szeroko pojętej liberalnej lewicy (gdzie lokowałbym również zwolenników kosmopolityzmu) jest to, że nie widzą oni w swoich postulatach większej sprzeczności z funkcjonowaniem Unii Euro- pejskiej, choć poprawionej (miałaby stać się jakąś formą federacji). Przyjmu- ją, że istnienie Unii jest nieodwracalnym faktem. Bez niej nie da się szybciej i lepiej naprawić błędów, jakie ona sama popełniła. W tejże naprawie po- trzebny jest aktywny udział państwa narodowego. Wolfgang Streeck czy Claus Offe do takich błędów zaliczają między innymi unię walutową, wprowadzenie euro, zadłużenie, bezrobocie, nierówności ekonomiczno-społeczne. studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X 20 kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? W  Polsce cieszymy się, że nie mamy u  siebie na razie pieniądza euro. Widok samochodów ze Słowacji wywożących towary kupione w naszych skle- pach to przekonanie umacnia. Można zapytać: jak długo? Nie uciekniemy od decyzji i w tym obszarze, jeśli ścisły Zachód będzie umacniać strefę euro. Tym bardziej, że dotychczasowa wymiana handlowa z Unią jest dla nas wielce korzystna. Nadto poprawiamy naszą pozycję w Europie i na świecie dzięki członkostwu w strukturach UE. Pomijam jakże dla nas korzystne zastrzyki pieniężne, które otrzymujemy od kilkunastu lat. Efekty w  naprawie infra- struktury są widoczne gołym okiem. 3. Dlaczego państwo narodowe jest potrzebne? Naród-lud staje się potrzebny, aby demokratycznie wyrażać zgodę. Nie da się uwspólnić długów czy nałożyć nowych podatków bez takiej zgody. Ale tu pojawia się kłopot: kto bowiem będzie ponosił ciężar napraw, które nie mogą być chyba równe? Inne muszą być dla tych, którzy na integracji najwięcej sko- rzystali (np. Niemcy), a inne – dla biedniejszych (np. Greków) i ogólniej pe- ryferii UE. Jedno jest pewne, mianowicie że inwestorzy i instytucje finansowe nie będą się godzić na uszczuplenie swych zysków. Dlatego płacimy już za to strzyżeniem osłony socjalnej, w tym zmniejszaniem wydatków na zdrowie czy oświatę. Zwiększa to deficyty budżetowe, zwiększa nierówności społecz- no-ekonomiczne, sprzyja wzrostowi bezrobocia tak groźnego zwłaszcza dla pokolenia młodych. Ale legitymizowane narodowo państwo potrzebne jest nie tylko ze wzglę- dów ekonomiczno-społecznych. Te argumenty są najczęściej oferowane – to prawda, ale w świadomości ludzi pełni ono także funkcje, które ośmieliłbym się porównać do funkcji kapci, jakich używamy do chodzenia w domu. Zwy- kle uważamy je za niezbędne. Podobnie jest z państwem narodowym. Jest ono kluczowym elementem naszych imaginariów społecznych, obok rodziny, religii itd. Imaginaria społeczne są pełne mitów, emocji, jak opisuje to Char- les Taylor. Jest w nich miejsce na rozum i racjonalność instrumentalną (ale nie tak chyba dużą, jak się zwykło sądzić). Imaginaria społeczne są elemen- tami tego, co określiłbym jako mniejszy lub większy zaścianek, w jakim każdy z nas tkwi. I tkwić chce! Nawet wtedy, kiedy wie, że ten zaścianek jest czasem „brudny”. Najczęściej jest lokalny, a nawet redukowany do grona przyjaciół i  znajomych, ale dla wielu to państwo narodowe jest takim zaściankiem – trzeba przyznać, całkiem dużym. Jeśli chodzi o identyfikacje polityczno-prze- strzenne, to państwo narodowe jest niezmiennie na drugim miejscu. Identy- fikacja z Europą jest dalej na liście, z globem jest oczywiście jeszcze rzadsza. Takie są ustalenia empiryczne. studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? 21 4. Jak korzystać z państwa narodowego w świecie nasilających się współzależności? Referendum, które poprzedziło nasze wejście do Unii Europejskiej, dowo- dzi, że Polacy całkiem dobrze rozumieją uwikłania zewnętrzne: ich koniecz- ność i  korzyści, jakie wynieść z  nich można. Korzystamy z  nich; wcześniej wspomniałem o naszym handlu w ramach UE. Poprawiamy swoje parametry cywilizacyjne za pieniądze z Unii (z pewnością do 2020 roku). Otrzymaliśmy ogromnie wsparcie finansowe i spożytkowujemy je dobrze, podobnie jak do- brze zagospodarowujemy czas po 1989 roku. Dam przykład aktualny: Polska była w 1990 roku na podobnym co Ukraina poziomie wzrostu gospodarcze- go (PKB) mierzonego na głowę mieszkańca, a 24 lata później ta relacja jest mniej więcej jak 3 do 1. W porównaniach z innymi krajami postkomunistycz- nymi wypadamy nie tak dobrze, ale wyraźnie dobrze. W wypadku porównań z krajami Europy Zachodniej ten obraz również się poprawia. Sam stosunek polskich rolników do UE dowodzi, że ludzie są elastyczni mentalnie, jeśli się pamięta blokady i tyrady Leppera sprzed wejścia Polski do Unii. Mówię o sukcesach Polski w ostatnich 24 latach, bo są one obrazem tego, jak państwo narodowe może dobrze korzystać z instytucji ponadnarodowej. Jest prawdą, że dla wielu Unia Europejska jest instytucją-hamulcem dla pań- stwa narodowego, ale dodajmy, że pojmowanego na sposób tradycyjny. Dziś państwo narodowe jest inne, jutro będzie jeszcze inne, ale nadal będzie to państwo narodowe. Pewne funkcje mu ubędą, inne przybędą. Czekają nas kolejne transformacje. Trudno wyrokować, czy będą one mniejsze niż wcześniejsze, na przykład ograniczonego państwa z czasów PRL czy postkomunistycznego po 1989 roku. Tamte były częścią losu nam danego, te, które nadchodzą, w większym stopniu będą dziełem naszych własnych wy- borów, ale dokonywanych w warunkach zapewne jeszcze większej niepewno- ści. Skutkiem mogą być kryzysy, z którymi nie wiadomo, jak sobie radzić. Nie ma co prawda na horyzoncie wojen, które były tak ważne w historii starych państw narodowych, ale dodać trzeba, że i obecnie zdobywanie przewagi nad innymi aktorami na scenie Europy budzi silne emocje. To, co nazywaliśmy geopolityką, dzisiaj funkcjonuje w formie geoekonomiki. Czas na geopolitykę może jednak wrócić w każdym momencie. Już chyba wraca. Dodatkowo sprawę komplikuje cała sfera kultury, zawsze nieco tajemni- cza, bo nie wiadomo, kiedy i którą mackę uruchomi kultura pojmowana jako ośmiornica, jak widział kulturę Clifford Geertz. Państwo narodowe jest nie- zastąpionym, jak dotąd, miejscem rozwiązywania tych tajemnic lub ich ukry- wania. Wielu twierdzi, że nasza kultura nie jest tak tajemnicza. Zgadzam się, studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X 22 kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? że stosowniejsze są metafory bardziej mieszane. Nowe polskie państwo na- rodowe, ale działające w ramach Unii Europejskiej, zadba o to z pewnością. Jarosław Kilias Naszą dyskusję na temat państwa narodowego, podobnie jak wiele innych, trapi problem wynikający z  zasadniczej niejednoznaczności tego pojęcia, skutkującej tym, że w gruncie rzeczy każdy z jej uczestników mówił o czym innym. Znaczenia terminu „państwo narodowe” mieszczą się w przestrzeni rozpościerającej się między dwoma biegunami. Z jednej strony chodzi o poję- cie państwa jako instrumentu hegemonii politycznej określonej większościo- wej zbiorowości narodowej – Rogers Brubaker w swej książce Nationalism Reframed określił to mianem nationalizing state („państwo unarodowiające” – w polskim przekładzie jego pracy, zatytułowanym Nacjonalizm inaczej, ter- min ten przełożono jako „państwo narodowo zorientowane”, odbierając mu jego drapieżność). Bez wątpienia tak właśnie pojmowane państwo narodowe stanowiło główny przedmiot rozważań Jerzego Wiatra. Z drugiej strony to, co w anglosaskiej literaturze określa się jako nation-state, a co zazwyczaj także przekłada się jako „państwo narodowe”, to najogólniejsza nazwa nowoczes- nej formy organizacji państwowej. Także termin nation-building zwykle odno- si się do powstawania nowoczesnych państw, a nie narodzin narodów. Jak mi się wydaje, bezpieczniej byłoby w tym przypadku zrezygnować z przymiotnika „narodowe”, zastępując go określeniem „nowoczesne”. W tym rozumieniu państwo narodowe bywa rutynowo przeciwstawiane imperium, co tworzy opozycję tyleż nazbyt wyrazistą, co nie dość ostrą, pozostawiając poza swo- im obrębem całe spektrum form przed- i wczesnonowoczesnych organizacji politycznych. Czy Druga Rzesza była imperium, czy państwem narodowym? A Wielka Brytania? A Związek Radziecki? Jak się wydaje, w takim właśnie rozumieniu używał pojęcia „państwo narodowe” Witold Morawski. Warto przy tym pamiętać, że wbrew temu, co mogłyby sugerować moje do- tychczasowe słowa, także sposób użycia angielskiej terminologii daleki jest od jednoznaczności. Choć Charles Tilly był zwolennikiem pojęcia national state, starając się uzasadnić jego użycie znaczeniem związku między narodem a pań- stwem, w praktyce jego prace, na czele ze zredagowaną przezeń, pionierską książką The Formation of National States in Western Europe, podejmowały kwestię genezy państwa jako nowoczesnej organizacji politycznej w podobny sposób, co, powiedzmy, praca The Nation-State and Violence posługujące- go się odmienną terminologią Anthony’ego Giddensa. Jak widać, problem studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? 23 nachodzenia się i przenikania dwóch rozumień pojęcia i typów problematyki badawczej dotyczy nie tylko nauki polskiej. Jeśli chodzi o socjologiczną refleksję nad państwem narodowym (w dru- gim znaczeniu), jego domniemanym kryzysem i przewidywanym przez wielu zmierzchem, to na początku wspomnianej już przeze mnie, po raz pierwszy opublikowanej w  roku 1985 pracy The Nation-State and Violence Anthony Giddens konstatował, że podobna problematyka jest w socjologii niedosta- tecznie obecna. Rzecz jasna, istnieje określona tradycja dociekań na ten temat, wywodząca się z niemieckiej nauki o państwie i prawie, a za której dziedzica może na gruncie socjologii uchodzić Max Weber. Ja także jestem jej miłośnikiem – nie tylko Webera, ale chociażby jego przyjaciela, prawnika Georga Jellinka. Choć już u progu XX wieku pojawiły się pionierskie pra- ce, takie jak chociażby Der Staat Franza Oppenheimera, to we współczesnej socjologii zainteresowanie państwem to rzecz w  istocie stosunkowo nowa. Zrodziło się ono na gruncie socjologii historycznej, dyscypliny słabo w Pol- sce znanej (aczkolwiek propagowanej choćby przez Łukasza Wojakowskiego w pracy Państwo i zmiana społeczna w koncepcjach amerykańskiej socjologii historycznej) i  w zasadzie nieuprawianej (względnie: częściej uprawianej przez historyków niż przez socjologów). Literaturze tej można niebezpod- stawnie zarzucać jednostronne zainteresowanie Europą czy szerzej, krajami Zachodu, lecz pozostaje ona nieocenioną inspiracją. Z kolei w latach dzie- więćdziesiątych XX wieku pojawiła się fala publikacji na temat kryzysu czy wręcz upadku państwa narodowego. Obecnie, po kryzysie finansowym, który jasno pokazał, że państwo jest niezbywalnym i póki co wciąż niezastąpionym aktorem życia gospodarczego, głosy o jego upadku trochę przycichły. Warto dodać, że kluczowej roli państwa dowiodło w jeszcze bardziej dobitny sposób inne aktualne doświadczenie, któremu uczeni nie poświęcili wszakże nale- żytej uwagi, mianowicie niedawne bałkańskie oraz minione i nadal trwające afrykańskie wojny domowe, prowadzące do rozpadu instytucji państwa oraz ujawniające jego rolę jako podstawy wszelkiego ładu społecznego. Doświad- czenie to sugeruje także, że nie wolno zapominać o roli odgrywanej przez przemoc – ściślej mówiąc, o znaczeniu jeśli nie monopolu, to istotnej prze- wagi instrumentów przemocy będących w dyspozycji władzy politycznej, jako niezbywalnego warunku zaistnienia i przetrwania państwa. Jak mi się wydaje, przeciwko tezie o kryzysie, nie mówiąc o upadku pań- stwa narodowego, świadczy fakt, że ono wciąż tutaj jest i  jakoś nie znika, nawet jeśli nie zawsze potrafimy dostrzec jego aktywną obecność. Często spotykany rodzaj populistycznej krytyki Unii Europejskiej głosi, że jej macki obejmują coraz to nowe dziedziny życia, narzucając kolejne, biurokratyczne studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X 24 kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? standardy. Rzecz jasna, w większości przypadków regulacje istniały i przed- tem, a unijne ustawodawstwo ujednolicając je, uczyniło je po raz pierwszy od dawna widocznymi! Dyskretną obecność państwa można dostrzec, chociażby jeżdżąc samochodem za granicę: przepisy drogowe są niby zasadniczo takie same, ale analogiczne znaki drogowe wydają się jakieś inne, mają inne odcie- nie i kształty, przez co nawet nie czytając nazw na drogowskazach, można od razu dostrzec, że jest się za granicą. Także internet, o którym wspominał prof. Bauman, okazuje się zadziwiająco i coraz bardziej lokalny! Nie chodzi nawet o to, że niektóre państwa blokują takie czy inne witryny. Nie proszę o to, ale wyszukiwarki uporczywie profilują wyniki moich wyszukiwań tak, że gdybym nie zdawał sobie z tego sprawy i nie usiłował, nierzadko daremnie, skłonić ich do poszukiwania treści z innych krajów i w językach innych niż polski, mógłbym sobie pomyśleć, że cały internet ma polski charakter. Dotyczy to zresztą również międzynarodowych witryn, od eBaya po Facebooka, których lokalne wersje różnią się nie tylko pod względem języka, ale i pokazywanej treści. Większość z tych ulokowanych na polskich serwerach pokazuje mi od pewnego czasu zupełnie zbyteczny komunikat o stosowaniu cookies, ewident- ny rezultat usiłowania czynionego przez urzędników naszego państwa, by uczulić mnie na ograniczenia mej anonimowości w sieci.  Dyskusja Włodzimierz Wesołowski Jednym z poruszanych wątków był wątek państwa, trochę oderwany od pro- blematyki narodu. W pierwszym wystąpieniu bardzo ciekawe było zakończe- nie, przynajmniej dla mnie, bo książki [Barbera] nie znam. Czy nie byłoby dobrze, gdyby rządzili burmistrzowie? Dobrze, niech rządzą. Tylko że w tym całym pięknym przedstawieniu problematyki narodu i państwa, choć zaczy- nało się od wojny trzydziestoletniej o panowanie religii w Europie – którejś z wersji religii chrześcijańskiej: katolicyzmu czy protestantyzmu; chociaż za- czynało się od takich bardzo dobrych przypomnień, to – proszę Państwa – jak już mówimy o państwie, to musimy jednak powiedzieć o czymś, co padło tylko w ostatnim referacie i to jako jedno słowo u prof. Kiliasa. Przecież mówimy o  państwie liberalnym, więc też o  przemocy. U  Webera mamy nie tylko Macht i Politik, ale też Gewalt – i to jest cecha państwa: przemoc. Przemoc nieuchronna ze względów organizacyjnych, że tak tylko przypomnę Webera, choć być może da się ją jednak przezwyciężyć. Ja na przykład wcale nie wie- rzę, że jest to konieczna cecha życia społeczeństw w kolektywach. Tak Weber studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? 25 sądził, ale ja wcale w to nie wierzę, że tak musi być, jak sądził Weber. Nie- mniej należy pamiętać, że wedle Webera Gewalt, czyli przemoc, jest cechą zasadniczą. Wszystkie wersje uspołecznienia to, po pierwsze, zaprzestanie Gewalt, a może uspołecznienie Gewalt. W  świecie współczesnym Gewalt to nie jest rzecz do zminimalizowania w myśli teoretycznej, to nie jest rzecz do pominięcia w praktyce. Nie było tu mowy w ogóle o geopolityce. A geopolityka dziś to jest przygotowanie – prze- praszam za wyrażenie humorystyczne – trzeciej wojny światowej. Rzecz po- lega na tym, że my, myśląc o państwie, mówimy tak: regionalizm jako forma organizacji społecznej, państwo narodowe jako forma organizacji społecznej, imperium jako forma organizacji społecznej. A  może ponadnarodowe po- kojowe stowarzyszenie? O tym ostatnim marzymy. Mamy zatem cztery takie formy. Pamiętajmy, iż dwie wojny światowe wybuchły między czterema pre- tendentami do panowania nad światem: Niemcami, Francją, Anglią i Rosją. Każde z tych państw uważało, że należy mu się panowanie nad globem. Hi- tler, zdaniem niektórych, wyprzedził innych, ale druga wojna światowa – co nie jest tak pewne, jak on twierdził, lecz tak uważał – była pewna, gdyż gdyby nie on zaczął, to ktoś inny wszcząłby konflikt zbrojny, ponieważ znów chodzi- ło o supremację w świecie. Mnie się wydaje, że Hitler przesadził. Niemniej nad nami wisi kat następnej wojny – kto będzie silniejszy. Tego, co robią Chińczycy, nie można opisywać w ten sposób, że stają się coraz silniejsi. To nie jest takie proste. Próba uporządkowania świata przez Baracka Obamę i  Europy przez Angelę Merkel to jest próba zachowania pewnych sił. Jak już mówimy o władzy, to zastanówmy się nad tym, czy ta władza coś może, czy nic nie może; czy zmierza ku temu, by nic nie mogła. Zwłaszcza że tendencja jest jednak odwrotna: władza istniejących państw, a właściwie istniejących coraz mocniejszych kilku centrów świata, zmierza ku powiększaniu swej władzy. Czyli: czy ta władza może, czy nie może, może nic nie chce, a może w ogóle nic nie może – taki był tenor naszej dyskusji. Władza jest spętana. Prof. Bauman wspomniał o pracach angielskich mó- wiących o tym, że władza jest spętana, może lepiej powiedzieć, iż polityka jest spętana, bo jakieś formy władzy pączkują od dołu. Lepiej, żeby pączkowały mocniej niż robią to dotychczas. A socjologia jest po to, aby ogarnąć te pącz- kowania władzy. Przepraszam, że nadałem taki pesymistyczny ton wypowiedzi, ale bądź- my świadomi, iż są też te formy władzy, które są groźne. One lubią czasami wykorzystywać naród, poprzez te kilka centrów, które chcą pęcznieć. Chiny pragną pęcznieć, Brazylia pragnie pęcznieć. Europa chce się bronić, bo to jest to centrum, które zawsze było, lecz teraz jej rola może maleć, jej rola studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X 26 kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? jako centrum jest zagrożona i jej waga w dyskursie światowym kurczy się. Tak wygląda to zagrożenie, które jest przed nami. Przepraszam, że wprowadziłem ten pesymistyczny wątek, lecz jego mi brakowało. Jerzy Bartkowski Ze względu na szczupłość czasu i  pamięć o  innych prelegentach przedsta- wiam moje komentarze do problemu współczesnego państwa w formie krót- kich tez. Dyskusja tego problemu często przyjmuje nieświadomie pewne założenia, z którymi chciałbym polemizować. Są to: po pierwsze, zakładany bezrefleksyjnie europocentryzm relacji państwa i narodu; po drugie, ahisto- ryczność – przyjmowanie, że przedmiot dyskusji o państwie jest niezmienny – państwo sto lat temu i dziś to ten sam obiekt; po trzecie, postrzeganie słabości i siły jako procesów rozłącznych – że jeśli państwo „słabnie”, to jednocześnie „zanika”. Pomija się to, że właśnie procesy postrzegane jako prowadzące do zaniku państwa mogą skutkować wzrostem jego znaczenia. Teraz chciałbym to krótko rozwinąć. Po pierwsze: europocentryzm relacji państwa i narodu. Problem narodu „obywatelskiego” i „etnicznego” pojawia się wtedy, gdy postrzegamy naród jako efekt powstania świadomości narodowej i dążenia do posiadania włas- nego państwa na podstawie etnokulturowej, legitymizowanej przez ciągłość historyczną. „Obywatel” jest określony poprzez cechy kulturowe, odczytywa- ne jako definiujące naród. Rodzi to szereg problemów związanych z relacją tych pojęć i społeczno-politycznych napięć, szczególnie nasilonych w Europie Wschodniej. Takie rozumienie tych relacji jest absolutyzacją tej sytuacji. Przy- kładem mocno podważającym zasadność takiego ujęcia są obie Ameryki. Stany Zjednoczone to naród świadomie ukonstytuowany w określonym momencie historycznym przez akt założycielski. Z kolei Ameryka Południowa przedsta- wia obraz krajów o  takiej samej genezie etnicznej (kolonizacja i  emigracja hiszpańska i portugalska), a więc które z zasady nie mogą się odwoływać do wyróżniającej odmienności etnicznej w budowie swej tożsamości narodowej. Po drugie: ahistoryczność – przyjmowanie, że przedmiot dyskusji o pań- stwie jest niezmienny – państwo sto lat temu i dziś to ten sam obiekt. Poja- wienie się państwa było w określonym momencie w jakimś sensie konieczne. Ale potrzeba jego istnienia i jego rola wciąż się zmienia. Jego „zanikanie” powinno być dyskutowane w  perspektywie jego funkcji w  społeczeństwie. Współcześnie jest to kwestia jego głębokiej penetracji w całość życia społecz- nego i bardzo znaczącego rozwoju solidarności społecznej, której jest realiza- studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? 27 torem. Zapotrzebowanie na jego rolę nie maleje, a rośnie. Szereg tych funkcji jest poza procesami globalizacji. Po trzecie: postrzeganie słabości i siły państwa jako procesów rozłącznych – że jeśli państwo „słabnie”, to jednocześnie „zanika”. Państwo potrzebuje „osłabnięcia” (wejścia w szersze struktury ograniczające jego suwerenność) właśnie po to, by się wzmocnić i lepiej realizować swoje cele (określone funk- cje wobec wspólnoty narodowej i  obywatelskiej). Przynależność do niego zwiększa zapotrzebowanie na jego obecność – jak choćby potrzeba reprezen- tacji interesów zbiorowych w owych nowych strukturach. Andrzej Antoszewski Przysłuchując się dotychczasowej dyskusji, zwracam uwagę na zarysowaną w niej tendencję do poszukiwania uniwersalnej odpowiedzi na pytanie o przy- czyny i przejawy zmiany istoty współczesnego państwa. Istnieje wiele dowo- dów na to, że traci ono przypisywaną mu moc przetwarzania rzeczywistości w  terytorialnie zakrojonych granicach. Możność dokonywania zmian (lub utrzymywania status quo) staje się przedmiotem struktur ponadpaństwowych, pozapaństwowych lub znajdujących się na poziomie poniżej państwa. W su- mie, wiele wskazuje na kryzys instytucji państwa, co dla niektórych może sta- nowić dowód na potwierdzenie słuszności z dawna głoszonej tezy o zbędności czy wręcz szkodliwości państwa jako instytucji społecznej. Powstaje jednak pytanie, jakie są konsekwencje dostrzegalnego słabnięcia państwa. Widzę tu pewną analogię do kryzysu gospodarczego. Uderza on z niejednakową mocą w państwa rozwinięte, rozwijające się i zacofane. Te pierwsze odczuwają jego efekty w mniej bolesny sposób i łatwiej sobie z nim radzą. Te drugie i trzecie mają z tym większe kłopoty. Podobnie jest z kryzysem państwa. Inaczej prze- biega on i  skutkuje w  ustabilizowanych, okrzepłych demokracjach, inaczej w państwach, które na drogę demokracji wkroczyły stosunkowo niedawno, jeszcze inaczej w państwach autorytarnych. W tych ostatnich zresztą jest on najmniej widoczny, co nie znaczy, że nieobecny. Jeśli idzie natomiast o pań- stwa demokratyczne lub dążące do stania się takimi, sprawa jest bardziej złożona. Demokracje ustabilizowane borykają się z  kryzysem zaufania do instytucji politycznych, malejącą frekwencją wyborczą, wzrostem poparcia dla partii radykalnych, wybuchami społecznego niezadowolenia, ale wciąż jeszcze zachowują niezbędny poziom systemowej równowagi, wyrażający się w zdolności współdziałania władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowni- czej. Te same zjawiska zachodzące w państwach postautorytarnych, zwłaszcza studia socjologiczno-polityczne. seria nowa  nr 2(01)/2014  issn 0585-556X 28 kondycja współczesnego państwa narodowego: kryzys − zMIerzcH − rozkwIt? tych, które wyłoniły się z bloku komunistycznego, stanowią daleko poważ- niejsze zagrożenia systemowej natury. Dzieje się tak między innymi dlatego, że pokomunistyczna transforma- cja jest procesem zachodzącym na wielu płaszczyznach. Prócz przekształceń politycznych w grę wchodzi przebudowa systemu gospodarczego (to zadania uniwersalne) oraz – w licznych przypadkach – budowa państwowości właśnie. Tak widzi rzecz Claus Offe, konstruując kategorię triple transition, w ramach której, prócz ustanawiania demokratycznych instytucji politycznych i  prze- obrażenia gospodarki nakazowo-rozdzielczej w rynkową, zachodzi też proces określany przezeń jako state-building. Dotyczy to zwłaszcza państw, które wyłoniły się z rozpadających się komunistycznych federacji, na przykład Sło- wacji, Chorwacji, Macedonii, Bośni i Hercegowiny, Mołdawii, Ukrainy czy Białorusi, gdzie brak jest tradycji własnej państwowości lub jest ona niezwy- kle odległa. We wszystkich z nich doszło do zablokowania lub co najmniej zahamowania procesu demokratyzacji. Z wyjątkiem przyjętej do Unii Euro- pejskiej Słowacji żadne z nich nie jest uznawane przez ośrodki monitorujące proces demokratyzacji na świecie za skonsolidowaną demokrację. Potwier- dza to tezę głoszoną przez badaczy tego procesu, między innymi przez Ju- ana Linza i Alfreda Stepana, że utworzenie państwa – i to silnego państwa, ze wszystkimi jego atrybutami – jest warunkiem demokratyzacji. No state, no democracy – słowa te znajdują mocne empiryczne poświadczenie na gruncie przemian politycznych dokonujących się w Europie Środkowej i Wschodniej. Podkreślmy: idzie tu o państwo silne sprawnością swoich inst
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Studia Socjologiczno-Polityczne 2014/2 (2)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: