Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00045 005843 13103325 na godz. na dobę w sumie
Studia o sztuce polskiej XIX i XX wieku - ebook/pdf
Studia o sztuce polskiej XIX i XX wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 224
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-884-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> popularnonaukowe >> historia sztuki
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Publikacja dotyczy różnorodnych zjawisk występujących w sztuce polskiej XIX i XX w. Autorka omawia dramatyczne przejście od estetyki realizmu poprzez modernizm, okres wolnej Polski dwudziestolecia międzywojennego, trudne lata II wojny światowej i PRL aż po dzień dzisiejszy. Zwraca uwagę na napięcie, jakie wytwarza się w odbiorze dzieł sztuki uwikłanych w relacje pomiędzy silnym, patriotycznym etosem walki narodowowyzwoleńczej i apologią narodu polskiego a sentiment del’art.

adresowana jest do osób zainteresowanych historią sztuki polskiej ostatnich dwóch wieków. Dla muzealników oraz osób zajmujących się obrotem dziełami sztuki może stanowić pomoc w zakresie ustalania proweniencji wytworów mniej znanych artystów (takich jak Henryk Weyssenhoff, Henryk Piątkowski, Henryk Kuna, Edward Wittig, Łukaszowcy, Rytmiści).

„Książka jest zbiorem siedmiu esejów na temat sztuki polskiej od schyłku XIX do XX w. Dobór tematów jest bardzo ciekawy i z całą pewnością nieprzypadkowy, pozwalający czytelnikowi na właściwą ocenę i analizę najważniejszych zjawisk w sztuce polskiej od końca XIX aż do pierwszych lat XXI w. Wszystkie eseje cechuje bardzo staranna konstrukcja myślowa, wysoki poziom merytoryczny, a zarazem dbałość o wymagającego czytelnika.

Aneta Pawłowska to bez wątpienia doświadczony historyk sztuki, czołowa reprezentantka średniego pokolenia polskich badaczy, związana z coraz ciekawszym i prężniej działającym środowiskiem łódzkim, autorka wielu bardzo interesujących tekstów, z lektury których można wywnioskować, że jest typem badacza kompletnego, lubiącego chodzić własnymi drogami, a zarazem pisać szczerze i otwarcie o tematach dotąd pomijanych lub ocenianych i analizowanych z jednej tylko perspektywy.

Jestem głęboko przekonany, że książka nie tylko stanie się jedną z najchętniej czytanych pozycji przez liczne grono znawców i miłośników sztuki polskiej XIX i XX w., lecz także pozwoli innym badaczom na szersze spojrzenie na wybrane zjawiska mające miejsce w dziejach naszego malarstwa i rzeźby ostatnich 150 lat”.

Prof. dr hab. Lechosław Lameński

Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Aneta Pawłowska Katedra Historii Sztuki 90-131 Łódź, ul. Narutowicza 65 RECENZENT Lechosław Lameński REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos REDAKCJA I KOREKTA Elwira Olejniczak KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT TYPOGRAFICZNY I SKŁAD Tomasz Pietras PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska 1923, sygn. Pl.1703/1, Muzeum Narodowe w Warszawie Na okładce: Jerzy Gelbard, Pneumatyk Tow. Akc. Przemysł – Polski Poznań Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego © Copyright by Authors, Łódź 2017 Wydanie I. W.08239.17.0.M Ark. druk. 14,0 ISBN 978-83-8088-883-8 e-ISBN 978-83-8088-884-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Rozdział I Rozdział II Rozdział IV Czy Łódź zasługuje na miano „złego miasta” w kontekście sztuk wizual- Słowo wstępne ............................................................................................................... 7 O zapomnianej postaci i tekstach Henryka Piątkowskiego ............................... 13 Pejzaże poleskie Henryka Weyssenhoffa na tle malarstwa epoki .................... 35 Klasyczność w rzeźbie polskiej okresu międzywojennego ................................. 67 nych w latach 1880–1939? .................................................................................. 91 dzywojennego ..................................................................................................... 123 Witkacy i dadaizm ................................................................................................... 153 Polskie pomniki pamięci w drugiej połowie XX i na początku XXI wieku .... 179 Bibliografia ............................................................................................................... 203 Spis ilustracji ............................................................................................................ 219 Rozdział V Propagandowy charakter sztuki polskiej w okresie dwudziestolecia mię- Rozdział III Rozdział VI Rozdział VII Słowo wstępne Celem niniejszej publikacji jest prezentacja wybranych aspektów twórczości artystów polskich działających od schyłku XIX w. do początku XXI w. Tak obrane ramy czasowe pozwalają na ustosun- kowanie się do zmian zachodzących w sztuce polskiej w omawianym okre- sie. Jest to bowiem czas głębokich przemian stylistycznych jakim podlega malarstwo od estetyki realizmu, poprzez modernizm, okres wolnej Polski dwudziestolecia międzywojennego, trudne lata II wojny światowej i PRL-u, aż po dzień dzisiejszy. Sztuka polska w owym okresie podlegała uwarun- kowaniom związanym ze specyficzną historią kraju, który w 1918 r. po 123 latach niewoli odzyskał niepodległość, by powtórnie utracić ją podczas II wojny światowej i w nieco okrojonej formie odzyskać w ramach Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Dlatego zapewne bliższe są poglądom, sercom i umysłom Polaków działania artystyczne kontynuujące narodowe mity i dziedzictwo „wielkich kwestii”, niż dyskurs utopii początku XX w. czy sztuka krytyczna z jego schyłku. W większości przypadków teksty zapre- zentowane w tomie przedstawią napięcie jakie wytwarza się w odbiorze dzieł sztuki uwikłanych w relacje pomiędzy silnym, patriotycznym etosem walki narodowo-wyzwoleńczej i apologią narodu polskiego a wzmianko- wanym przez Józefa Ignacego Kraszewskiego sentiment del’art1. W Polsce bowiem, dyskurs o sztuce odbiegał bardzo często od niej samej i przenosił się w sferę powinności patriotycznych i społecznych. Niniejsza publikacja jest też próbą dialogu z książką Juliusza Starzyń- skiego (1906–1974) pt. Polska droga do samodzielności w sztuce. Starzyński, dziś nieco zapomniany a niezwykle uznany w swoim czasie historyk sztuki, uwikłany w brzemienny w skutki flirt z doktryną socrealistyczną, był zda- nia, iż sztuka funkcjonuje w przestrzeni społecznej jako funkcja polityki 1 J. I. Kraszewski, Gawędki o sztuce, [w:] Z dziejów polskiej krytyki i teorii sztuki, oprac. E. Grabska, S. Morawski, t. 1, Warszawa 1961, s. 98. tryny «zarządzania tradycją» oraz w celu wypełnienia spowodowanej wojną 8historycznej2. Zdaniem Marty Leśniakowskiej obecna analiza dorobku ba- dawczego Starzyńskiego, przeprowadzona w ramach badań nad dziejami historii sztuki jako dyscypliny akademickiej, koncentruje się szczególnie na (…) problemie «używania» historii sztuki za pomocą odpowiednio zaprogramowanej «nowej pamięci» w ramach (…) dok- pustki3. Zaangażowanie Starzyńskiego w struktury partii komunistycznej i − w konsekwencji − programowanie przez niego nowej wizji historii sztuki jako „wielkiej narracji” socjalistycznej kultury (radykalnie opozy- cyjnej czy antagonistycznej wobec kultury zachodniej) odbywało się rzecz jasna ze świadomością, że o tożsamości odbiorców decyduje w tym samym stopniu proces zapisywania, jak wymazywania4. Starzyński poszukiwał zatem potwierdzonego naukowo, estetycznego i semantycznego modelu przydatnego do realizacji propagandowych aspektów sztuki. Koncept ta- kiego utylitarnego modelu wykorzystania sztuki nie jedynie jako źródła przeżyć estetycznych, ale raczej jako sposobu na manipulację odbiorem współczesnego świata i historią, jest bliski odczuciom współczesnego słoweńskiego filozofa Slavoja Žižka. Zastanawiał się on nad „rzeczywisto- ścią symboliczną i tym co «realne»”. W jego koncepcji obiekt to przyczyna pragnienia, jest on uchwytny jedynie dla spojrzenia zniekształconego: Obiekt «a» zawsze, z definicji jest postrzegany w sposób zniekształcony, po- nieważ poza tym zniekształceniem, «sam w sobie» nie istnieje, jako że jest tylko i wyłącznie ucieleśnieniem, materializacją samego zniekształcenia, tego naddatkowego zamętu i niepokoju, jakie pragnienie wprowadza do tak sie niczym, dopiero postrzegany w pewnej perspektywie przybiera kształt «czegoś»5. Powyższe stwierdzenia obu badaczy, których dzieli nieomal pół wieku i zupełnie inny stosunek do komunizmu, łączy teza o nieobiektywności narracji sztuki, a jednocześnie nieobiektywności sposobów, w jaki mówimy 2 Szerzej: M. Leśniakowska, Władza Spojrzenia – władza języka. Juliusza Starzyńskiego obraz sztuki i jej historii, „Modus. Prace z Historii Sztuki” 2013, t. XII–XIII, s. 27–52. 3 Trudno nie zgodzić się z tym stwierdzeniem, bowiem Starzyński z międzywojennego za- deklarowanego frankofila przekształcił się po II wojnie światowej we wroga kultury zachod- niej, zajmując radykalnie krytyczne stanowisko. Por.: M. Leśniakowska, op. cit., s. 28. 4 Szerzej: J.E. Lyotard, Filozofia i malarstwo w epoce eksperymentu, [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, wybór i opracowanie R. Nycz, Kraków 1997, s. 62. 5 S. Žižek, Wzniosły obiekt ideologii, tłum. J. Bator, P. Dybel, Warszawa 2001, s. 205. zwanej «obiektywnej» rzeczywistością Obiekt «a» jest w «obiektywnym» sen- Studia o sztuce polskiej XIX i XX wieku 9 o sztuce i jak odbieramy rzeczywistość, której dotyczy sztuka. Ten rodzaj namysłu nad manipulacjami strategiami odbioru rzeczywistości i towarzy- szącej jej sztuki jest bliski poglądom autorki. W związku z tym w książce pojawiają się przykłady twórców dziewiętnastowiecznych zdyskredyto- wanych i zapomnianych przez nowoczesność lat PRL, takich jak Henryk Piątkowski, Henryk Wyssenhoff. Wskazuje się też na tradycyjną, klasycy- zującą proweniencję licznych polskich rzeźb okresu międzywojennego oraz omawia zagadnienia związane z plastyką łódzką, począwszy od przełomu wieków XIX i XX aż po lata trzydzieste. Równocześnie zasygnalizowane są nowoczesne sposoby kreowania wizerunku odrodzonego państwa pol- skiego obecne w II Rzeczypospolitej, czy istnienie elementów dadaistycz- nych w twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza oraz próby prezentacji narodowych mitów obecne w pomnikach III (a nawet IV) RP. Sztuka nowoczesna od schyłku wieku XIX podejmowała rozmaite zada- nia dotyczące jej własnej emancypacji, która była postrzegana w katego- riach narodowych, społecznych, jak też indywidualnych. To poszukiwanie formuły emancypacyjnej jest widoczne w tekstach Henryka Piątkowskiego przytoczonych w książce, ale też w obrazoburczych działaniach Witkacego czy próbach zamknięcia traumy II wojny światowej w pomnikach ofiar fa- szyzmu. Procesy te pojawiały się bowiem zarówno w obszarze podejmowa- nej przez sztukę problematyki, jak również w jej formułach obrazowania. W każdym przypadku ruchy te widziane są w dialogu z procesami politycz- nymi. W dialogu lub też we wzajemnej interakcji z procesami odbudowy państwa polskiego po okresie rozbiorów, po II wojnie światowej czy rze- czywistości PRL-u. Sztuka bowiem, jako aktywność publiczna, co dosko- nale ujawniają rzeźby pomnikowe, niejako ze swej natury jest działaniem politycznym w szerokim tego słowa znaczeniu. Przestrzeń jej oddziałania definiują napięcia pomiędzy różnymi grupami interesu różniącymi się spo- łecznym pochodzeniem, czynnikami ekonomicznymi oraz wyznawanymi systemami ideologicznymi. W sztukę wpisany jest też konflikt między ten- dencjami emancypacyjnymi (jak twórczość Witkacego) a konserwującymi tradycyjny porządek społeczny, obyczajowy, polityczny (jak malarstwo Weyssenhoffa). Sztuka jest wyrazem tych wszystkich procesów, ich ilustra- cją oraz aktywnym uczestnikiem codzienności w przestrzeni publicznej (poprzez np. rzeźbę, plakaty czy design codziennych przedmiotów). Książka oddawana do rąk Czytelników to wybór siedmiu esejów pocho- dzących z ostatnich lat, esejów na temat sztuki polskiej schyłku XIX oraz XX w. Nie jest to jednak systematyczny wykład, lecz raczej kilka studiów szczegółowych, konkretnych przypadków będących mozaikową, choć jednocześnie chronologiczną opowieścią o sztuce współczesnej w Polsce. Pewne fragmenty czy zasadnicze tezy prezentowane były przez autorkę Słowo wstępne 10podczas konferencji naukowych lub w periodykach dotyczących spraw sztuki i kultury, co każdorazowo jest sygnalizowane w przypisach. Głów- nym tematem tego wyboru artykułów jest zatem różnorodna w swoim wyrazie aktywność artystyczna, przemawiająca poprzez dzieła artystów polskich począwszy od końca XIX do schyłku XX w. oraz prezentacja oko- liczności w jakich owa twórczość powstała. Genezy były niekiedy dra- matyczne, innym razem znacznie bardziej prozaiczne, w każdym jednak przypadku artyści starali się, tak jak umieli, sprostać wyzwaniom, jakie niosła im rzeczywistość w kontekście niejednoznacznej sytuacji politycz- nej ich kraju. Studia o sztuce polskiej XIX i XX wieku Rozdział I O zapomnianej postaci i tekstach Henryka Piątkowskiego Członek high life clubu, elegancki estetyk, Unsergot, amator sztuki, zbie- racz tanio kupowanych obrazów, a przy tym w wolnych chwilach so- cjalista” – w takich słowach Henryk Piątkowski kreślił postać jednego „ z bohaterów swojej powieści satyrycznej z roku 1910 pt. Mistrz Kłębek1. Opis ten jednak doskonale oddaje sylwetkę samego twórcy. Jego barwna postać, zarówno jako malarza, jak i krytyka, wymyka się wszelkim uogólnieniom. Należał bowiem w swoim czasie do teoretyków sztuki najbardziej płodnych i zaangażowanych w upowszechnianie modernistycznych idei2. To o nim pi- sał Eligiusz Niewiadomski w retrospektywie polskiego malarstwa wieku XIX i XX: Był [Piątkowski A.P.] żywą kroniką swojej epoki, ruchliwy i towarzyski – w Mo- nachium, Paryżu, czy gdziekolwiek indziej porobił znajomości z mnóstwem artystów i gromadził o nich wiadomości. Od lat wielu jest niewyczerpanym dostawcą życiorysów zmarłych artystów dla czasopism warszawskich3. Niestety dziś postać Piątkowskiego jest nieomal zupełnie zapomniana. Biografia twórcy4 Henryk Piątkowski urodził się roku 1853 w Kijowie. Był jedynym synem z sześciorga dzieci Pelagii z Kondrackich i Leonarda, właściciela mająt- 1 H. Piątkowski, Mistrz Kłębek, Warszawa 1910, s. 120. [Pisownia oryginalnych tekstów dziewiętnastowiecznych została uwspółcześniona we wszystkich cytatach]. 2 Opinię taką wyraził np. Wiesław Juszczak, który do najbardziej znaczących krytyków przełomu wieków zaliczył: Przesmyckiego, Jellentę, Niewiadomskiego, Mintarskiego, Wan- kiego, Piątkowskiego, Kleczyńskiego, Jasieńskiego, Ładę-Cybulskiego, Potockiego, Gawińskiego, Lacka, Olszewskiego, Daniłowicza, Chołoniewskiego. Zob.: W. Juszczak, Teksty o malarzach, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1976, s. 10. 3 E. Niewiadomski, Malarstwo polskie XIX i XX wieku, Warszawa 1926, s. 201. 4 Podstawowe źródła dotyczące biografii Piątkowskiego to: J. Kleczyński, Śp. Henryk Piąt- kowski, „Kurier Warszawski” 1932, nr 155, s. 8–9; A. Pawłowska, Pro Arte. Monografia grupy 14ku Ochmatów w guberni kijowskiej, marszałka szlachty powiatu humańskie- go. Otrzymał staranne wykształcenie domowe pod kierunkiem prywatnych nauczycieli. Jego pierwszym nauczycielem rysunku był Ludwik Letronne5. W wieku 15 lat Piątkowski wyjechał do Warszawy. W latach 1868–1869 kształcił się na Wydziale Filologiczno-Historycznym Szkoły Głównej, a po zamknięciu tej uczelni studiował przez rok na rosyjskim Uniwersytecie Warszawskim. Jednocześnie w latach 1868–1869 uczył się w Klasie Rysun- kowej Wojciecha Gersona pod kierunkiem Rafała Hadziewicza. Tam zaprzy- jaźnił się m. in. z Józefem Chełmońskim, Wilhelmem Kotarbińskim, Alfredem Wierusz-Kowalskim i rzeźbiarzem Piusem Welońskim. W latach 1871–1872, po ustąpieniu Hadziewicza, Piątkowski uczył się prywatnie rysunku i ma- larstwa u Alfreda Rurawskiego, Aleksandra Lessera, Józefa Buchbindera, Michała Elwiro Andriollego i Leona Biedrońskiego. Lekcji akwareli udzielał mu Władysław Dmochowski. Pod koniec roku 1872, po tej wszechstronnej czteroletniej nauce w Warszawie, Piątkowski wyjechał przez Kraków do Monachium. Przed wyjazdem zgłosił do Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięk- nych (TZSP) w Warszawie dwie pierwsze prace: Druciarz i Poufna rozmowa. W Monachium został przyjęty do pracowni Aleksandra Wagnera, w której uczył się do roku 1875. W roku 1873 otrzymał list pochwalny, rok później dwa medale brązowe, a w 1875 r. medal srebrny. Następnie kształcił się przez pół roku w szkole kompozycyjnej Karla Pillotiego. W czasie pobytu w stolicy Bawarii brał udział w życiu ówczesnej kolonii artystycznej liczą- cej około 40 młodych malarzy (m. in.: Wojciecha Kossaka, Józefa Brandta, Władysława Czachórskiego i Wierusza-Kowalskiego). Z Wieruszem-Kowal- skim zaprzyjaźnił się, dzieląc z nim mieszkanie i pracownię. Z Bawarii od roku 1872 artysta nadsyłał prace do Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięk- nych (TPSP) we Lwowie, a od 1873 r. do Krakowa oraz do TZSP w Warsza- wie. Niektóre z nich (jak np. Neron i Aktea) spotkały się później z surowym przyjęciem, inne z obojętnym (jak reprodukowane w „Kłosach” w roku 1871 Droga do wsi, Powrót z chrzcin (ok. 1880) oraz Szczęśliwy połów6), nieliczne zaś (jak obraz Chłopcy w bodiakach – również reprodukowany w „Kłosach” w 1873 r.) zostały powitane przez krytykę z uznaniem7. warszawskich artystów 1922–1932, Warszawa 2006, s. 125–127; oraz M. Zakrzewska, Hen- ryk Piątkowski, [w:] Internetowy Polski Słownik Biograficzny, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/ biografia/henryk-piatkowski [24.07.2017]. 5 Ludwik Letronne (1790–1842) – malarz, rysownik, litograf, właściciel szkoły rysunko- wej i zakładu litograficznego w Warszawie w latach 1820–1828. Zakład artysty działał przy „Biurze Sztuk Pięknych” prowadzącym handel rycinami i obrazami. Autor portretów m. in.: T. Kościuszki, M. Kopernika, S. Mokronowskiego, ks. J. Poniatowskiego. Współpracował m. in. z Z. Vogelem, S. Oleszczyńskim, J. F. Piwarskim. Jego litografie odznaczały się wysokim pozio- mem artystycznym. W 1829 r. wyjechał do Francji. 6 „Kłosy” 1874, R. XIX, s. 136, 392. 7 Patrz: M. Zakrzewska, op. cit. Studia o sztuce polskiej XIX i XX wieku 15 1. Henryk Piątkowski, Powrót z chrzcin, ok. 1880 r., ol./pł. Muzeum Narodowe w Warszawie Wróżono młodemu artyście przyszłość jako malarzowi rodzajowemu. W roku 1875 Piątkowski, po krótkim pobycie na Ukrainie, przyjechał do Warszawy. Na wystawie w Zachęcie pojawiło się znowu kilka jego obrazów, m. in. Pieśń o Filonie (zakupiony przez Helenę Modrzejewską), Kobieta z pa- pugą (zakupiony przez Cypriana Godebskiego) oraz naturalistyczna kompo- zycja rodzajowa Dwie śmierci, która spowodowała ostrą polemikę prasową ze względu na drastyczność tematu i jego ujęcie. Malarstwo Piątkowskiego znalazło uznanie w oczach bawiącego w War- szawie Cypriana Godebskiego, który z końcem roku 1875 zabrał młodego artystę (oraz Józefa Chełmońskiego i rzeźbiarza Wacława Szymanowskie- go) do Francji. Artyści zamieszkali w posiadłości Godebskich w Neuilly pod Paryżem. Tam powstało wiele prac Piątkowskiego w bliskim kontakcie ze sztuką Chełmońskiego, we wspólnym atelier. Prace te były od roku 1876 wystawiane w Salonie Paryskim. Są to m. in. Bachantka, Pasterka ukraińska i Portret Armanda Gouzien. Na uwagę zasługuje zwłaszcza Portret, który sądząc z recenzji w prasie, był doskonały. Dzięki niemu artysta zyskał w Pa- ryżu powodzenie. Studia, takie jak Herodiada i historyczny Portret obywa- telki Tallien, a także dużych rozmiarów kompozycja o tematyce ukraińskiej O zapomnianej postaci i tekstach Henryka Piątkowskiego 16 2. Henryk Piątkowski, Bachantka – półakt kobiecy, ok. 1876 r., ol./pł. Muzeum Narodowe w Warszawie Ukaranie cudzołożnicy, spotkały się z uznaniem krytyki. Wiele prac z tego najlepszego okresu twórczości Piątkowskiego zostało zakupionych przez amerykańskich marszandów bezpośrednio z pracowni, nierzadko przed całkowitym wyschnięciem płótna. W późniejszym okresie artysta chęt- nie tworzył portrety znanych osobistości, np.: Wojciecha Gersona, (4. ćw. XIX w.), Adama Mickiewicza (1898), Maksymiliana Gierymskiego (przed 1906) oraz własne, np. Autoportret (1924)8. Ważnym momentem w artystycznym życiu Piątkowskiego było zetknię- cie się ze sztuką francuskich impresjonistów, co wydarzyło się prawdopo- dobnie w Paryżu wiosną 1876 r. Wpłynęło to na jego sposób postrzegania natury malarstwa. W końcu roku 1879 artysta powrócił na Ukrainę i za- 8 Katalog zbiorów Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie, Warszawa 1938, s. 21 i passim. Studia o sztuce polskiej XIX i XX wieku 17 3. Henryk Piątkowski, Portret Wojciecha Gersona, 4. ćw. XIX w., ol./pł. Muzeum Narodowe w Warszawie mieszkał w rodzinnym Ochmatowie, w którym urządził pracownię malar- ską. Powstało wtedy wiele portretów okolicznych ziemian i sceny rodzajowe na tematy ukraińskie, np. obraz Powrót z chrzcin, który w 1880 r. Piątkowski posłał do Salonu Krywulta. Dziś to jedna z nielicznych prac artysty znajdu- jących się w kolekcjach muzealnych. Trzeba dodać iż największy zbiór dzieł malarza posiada Muzeum Narodowe w Warszawie – 14 obrazów i 37 rysun- ków. W roku 1882 Piątkowski urządził własną wystawę prac malarskich w Kijowie. Pod koniec lat osiemdziesiątych XIX w. artysta przebywał dwa lata w Odessie, gdzie powstały liczne widoki morskie. W roku 1889 Piątkow- ski sprzedał Ochmatów i przeniósł się na stałe do Warszawy, gdzie w Alejach Jerozolimskich zajął pracownię po Aleksandrze Gierymskim. Działalność w Warszawie rozpoczął w roku 1890 od wystawienia w Salonie Krywul- ta dużych rozmiarów wielopostaciowej kompozycji Dramat w hotelu, której O zapomnianej postaci i tekstach Henryka Piątkowskiego 18sensacyjny temat i naturalistyczne ujęcie wywołały ożywioną polemikę prasową. Obraz wystawiano później w Rosji, we Francji i w Anglii. Artysta był popularną i wpływową postacią warszawskiego środowiska artystycz- nego. Swoje spostrzeżenia dotyczące jego funkcjonowania zawarł w dwu publikacjach: fabule – Mistrz Kłębek oraz satyrycznych wspomnieniach pt. Szary śmiech: (Z teki Zgrzyta). Piątkowski zasiadał w licznych sądach konkursowych i w jury wystaw. Był członkiem rzeczywistym, jednym z założycieli Stowarzyszenia Arty- stów Pro Arte9, współzałożycielem powstałego w roku 1899 warszawskie- go Towarzystwa Artystycznego. Zasiadał też w komitecie redakcyjnym (od roku 1900) poświęconego sztukom plastycznym dwutygodnika „Świat Ar- tystyczny”, ponadto uczestniczył we wszystkich niemal wystawach obra- zów w Warszawie. Godne podkreślenia (wśród wystaw krajowych) są jego ekspozycje w Salonie Krywulta w Wystawie Jednobarwnej (1902) oraz in- dywidualna wystawa ponad 90 płócien i kilku rzeźb w 1903 r. W TZSP, gdzie wystawiał corocznie, przedstawił w roku 1906 wystawę indywidualną obej- mującą 45 prac, przeważnie o tematyce rodzajowej. Ponadto miał wystawę indywidualną w Salonie Kulikowskiego. W roku 1907, w związku z obcho- dami rocznicy Konstytucji 3 Maja, wykonał pięć kompozycji (tusz, sepia, biały gwasz) przeznaczonych do rozpowszechniania w formie pocztówek. Uczestniczył także w roku 1891 w Międzynarodowej Wystawie Powszechnej w Berlinie. Ważnym wyróżnieniem były medale uzyskane przez Piątkow- skiego: medal złoty10 w San Francisco w roku 1894 oraz medal brązowy11 na Powszechnej Wystawie Światowej w Paryżu w roku 1900. Wystawiał rów- nież w Wiedniu, Monachium (1892, 1912), Londynie, w Wilnie i w Paryżu. Był czynny jako ilustrator w takich czasopismach jak: „Biesiada Literacka”, „Kłosy”, „Tygodnik Ilustrowany”, „Wędrowiec”. W roku 1893 został stałym rysownikiem „Kuriera Codziennego”. Z powodu choroby oczu przez ostat- nich kilkanaście lat życia zaniechał rysunku i malowania. Znaczną część działalności zawodowej Piątkowski poświęcił publicysty- ce. W pośmiertnych wspomnieniach kreślił sylwetki artystów, z których wielu było jego kolegami. Napisał około 40 życiorysów artystów polskich dla Wielkiej Encyklopedii Powszechnej Ilustrowanej12. Jego fenomenalna pa- mięć, niezwykle bogate materiały (które zbierał przez przeszło pół wieku z zamiarem opublikowania historii malarstwa polskiego) oraz znajomość prawie wszystkich malarzy z tego czasu uczyniły z niego wybitnego znaw- 9 A. Pawłowska, op. cit., s. 32–34. 10 Katalog zbiorów Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie, Warszawa 1925, s. 69–70. 11 E. Jedlińska, Powszechna Wystawa Światowa w Paryżu w 1900 roku. Splendory Trze- ciej Republiki, Łódź 2015, s. 198–199. 12 M. Zakrzewska, op. cit. Studia o sztuce polskiej XIX i XX wieku 19 Piątkowski jako krytyk cę malarstwa oraz biografa artystów drugiej połowy XIX wieku. W ostat- nich latach życia był również ekspertem sądowym w zakresie polskiego malarstwa. Większość pism Piątkowskiego dotyczących malarstwa jest rozproszona w periodykach. W formie książkowej ukazało się zaledwie sześć jego prac (najistotniejsze to Polskie malarstwo współczesne i Album Sztuki Polskiej). Piątkowski zasłynął także jako kolekcjoner. Do roku 1912 zebrał obfitu- jącą w szereg cennych dzieł kolekcję obrazów (ponad 100 prac) i rysunków najwybitniejszych malarzy polskich XIX i początków XX w. Nie dysponując większymi środkami finansowymi, formował zbiór dzięki darom kolegów, tanim zakupom z pracowni młodych i mało znanych artystów oraz wymia- nom. W latach dwudziestych stary, a obciążony liczną rodziną artysta, zmu- szony był sprzedać obrazy ze swojej galerii. Cenniejsze zakupiło Muzeum Narodowe w Warszawie. Artysta i krytyk po długiej chorobie zmarł w War- szawie 3 kwietnia 1932 r. Został pochowany w grobie rodzinnym na cmen- tarzu Powązkowskim w kwaterze nr 218. Okres schyłku XIX w. to moment modernistycznej nobilitacji zawodu kry- tyka. O tym znamiennym fakcie zadecydowała w niemałym stopniu, właściwa czasom owego przełomu, dążność do przezwyciężenia cywilizacyj- nego kryzysu. Znalazła ona wyraz w konfrontacjach, wzajemnej wymianie i sumowaniu rozmaitych doświadczeń światopoglądowych, filozoficznych i estetycznych. Poszukiwano wtedy syntetycznej wizji świata, konstruowa- nej poprzez przełamywanie tradycyjnych barier, jakie istnieją pomiędzy dyscyplinami naukowymi i kręgiem sztuk pięknych. Interdyscyplinarna aktywność uczestników epokowych przemian utwierdzała ówczesnych in- telektualistów w przeświadczeniu, iż różnica między artystą a krytykiem jest zwyczajnym przesądem, że krytyka literacka i artystyczna jest sztuką w tym samym, jeśli nie wyższym stopniu, co poezja, malarstwo i rzeźba. Ów kreacyjno-estetyczny charakter i cel krytycznoliterackiej aktywności w różnorodny sposób podkreślany jest w wypowiedziach Johna Ruskina, Oli Hanssona i Oscara Wilde’a. Stąd zapewne wielu czynnych artystów plasty- ków, podobnie jak Henryk Piątkowski, chętnie chwytało za pióro, by opisać doznania jakie budziło w nich obcowanie z dziełem sztuki. Inni warszaw- scy wyznawcy indywidualizmu i subiektywizmu w sztuce z tych lat – Igna- cy Matuszewski, Antoni Lange, Zenon Przesmycki i Cezary Jellenta – głosili konieczność emocjonalnego zespolenia się z dziełem sztuki, polegającego na intuicyjnym przenikaniu tajemnic twórczości. Podejmowali oni próby (podobnie jak Piątkowski – choć ten ostatni utrzymywał że jest „jednym O zapomnianej postaci i tekstach Henryka Piątkowskiego 20z niewielu przedstawicieli pozytywizmu warszawskiego sprzed 10 lat”13) stworzenia nowych gatunków krytycznoliterackiej wypowiedzi, nasycając je dialogiem, elementami fabuły, lirycznym zwierzeniem itp. Wreszcie sy- gnalizowali nowy i kreacyjny, a nie sprawozdawczo-opisowy aspekt swej pracy, nadając jej wybitnie postulatywny, zdecydowanie programotwórczy charakter. Usiłowali sztukę opisać i zamknąć w ezoterycznych formułach. W 1895 r. Jellenta doszedł do przekonania, że: (…) w miarę zbliżania się do naszego wieku rozumowa estetyka i twórczość bra- tały się. Sztuka nowoczesna, bardziej świadoma siebie, niż dawna żywiołowa, zastanawia się nad sobą sama. Zaczyna pojmować, że oderwane mędrkowanie na jej temat osłabia poczucie życia i namiętności, a co najważniejsza, grzeszy nałogową skłonnością do nakładania pęt14. Można chyba zaryzykować stwierdzenie, iż taka postawa jednocząca działania twórcze i artystyczne była niezwykle bliska stanowisku Piątkow- skiego. Żartobliwie opisywał to w autobiograficznych notatkach pt. Szary śmiech: (Z teki Zgrzyta): Wtedy, z wrodzoną mojemu usposobieniu elastycznością przerzuciłem się do sztuki. Zapragnąłem na chwilę przeżyć wrażenia artysty, nie odczutego przez ogół; postanowiłem zostać „talentem złamanym”. W tym celu sprawiłem sobie długą pelerynę, wysoki krawat atłasowy, zapuściłem aż do ramion kędziory i w cukierni przesiadywałem godzinami nad nierozciętą „Chimerą”15. Do najważniejszych dokonań w dorobku pisarskim Piątkowskiego należą dwie pozycje – Album Sztuki Polskiej16 (jeden z pierwszych zarysów histo- rii malarstwa polskiego) oraz zbiór artykułów zatytułowany Polskie malar- stwo współczesne. Szkice i notaty, wydany w roku 1895 w Petersburgu. Album uzupełniał retrospektywną wystawę malarstwa polskiego zorganizowaną w salach Zachęty17. Ujęcie tematu było w nim o tyle niezwykłe, iż autor nie prezentował dzieł w porządku chronologicznym, aczkolwiek poczynił kilka uwag natury ogólnej w odniesieniu do historii polskiej sztuki. Piątkowski określił na przykład zaranie sztuki w Polsce jako okres estetycznej zależno- ści, braku swoistości, odrębności, poddania obcym wpływom: „u nas malar- stwo początków nie ma, tworzą je sztucznie mistrzowie zagraniczni”18. W tej 13 H. Piątkowski, Szary śmiech: (Z teki Zgrzyta), Warszawa 1911, s. 18. 14 C. Jelleta, Estetyka, „Przegląd Pedagogiczny” 1895, nr 7, s. 54. 15 H. Piątkowski, Szary śmiech…, s. 41. 16 Idem, Album Sztuki Polskiej. Wystawa retrospektywna, Warszawa 1901. 17 Wystawa Retrospektywna w Warszawie, 1898. 18 H. Piątkowski, Album Sztuki Polskiej…, s. 1. Studia o sztuce polskiej XIX i XX wieku
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Studia o sztuce polskiej XIX i XX wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: