Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00116 007197 13267598 na godz. na dobę w sumie
Studia z zakresu problematyki intertemporalnej w prawie karnym procesowym - ebook/pdf
Studia z zakresu problematyki intertemporalnej w prawie karnym procesowym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 197
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-8836-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka stanowi przegląd poglądów autorki w zakresie problemów intertemporalnych i sposobów ich rozwiązywania na gruncie prawa karnego procesowego; obejmuje zagadnienia teoretyczne, historyczne, a nadto omawia wybrane kwestie praktyczne. Jest scalonym zbiorem utworów autorki, publikowanych w wersji rozproszonej w latach 2013–2016 oraz dotąd niepublikowanych. Studia nad problematyką intertemporalną w polskim prawie karnym procesowym, mające na gruncie tej nauki charakter unikatowy, są prezentowane w przystępny sposób, pozwalający na podjęcie dyskusji naukowej na gruncie teoretycznym i dogmatycznym, nie tracąc przy tym istotnego waloru poznawczego dla praktyków wymiaru sprawiedliwości. Mimo szybko zmieniającego się stanu prawnego w dziedzinie prawa karnego procesowego, poprzez zawarte w niej rozważania teoretyczne i zaproponowaną aparaturę pojęciową książka zachowuje aktualność w dłuższej perspektywie czasowej, dotyczy bowiem zagadnień stosowania prawa w okresie po jego zmianie i między zmianami.

Intensywne prace Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego dotyczące zmian w prawie karnym procesowym znalazły swoje zakończenie w ustawie nowelizującej prawo karne procesowe z 27.9.2013 r. (Dz.U. z 2013 r. poz. 1247 ze zm.), a następnie w ustawie z 20.2.2015 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 396) wchodzących w życie 1.7.2015 r. Podjęte przez ustawodawcę w 2016 r. prace nad 'renowelizacją' prawa zaprocentowały sukcesywnymi zmianami przepisów prawa w ramach rozwiązywania problemów intertemporalnych. Rozważania zaprezentowane w niniejszej publikacji prowadzone są na podstawie przepisów ustawy nowelizacyjnej KPK z 2013 r., choć znaleźć również można liczne odwołania do dorobku polskiej procesualistyki karnej, dotyczące istoty regulacji normujących postępowanie w razie zmiany prawa w toku toczącego się postępowania karnego.

Przedstawiona rozprawa składa się z VII rozdziałów, w których omówiono następujące zagadnienia:

Tematyka omawiana w pracy jest stosunkowo mało znana, a ze względu na zmiany prawa karnego procesowego w latach 2015–2016 i konieczność stosowania przepisów intertemporalnych przynajmniej trzech kolejnych nowelizacji Kodeksu postępowania karnego zaprezentowanie w przystępny sposób problematyki intertemporalnej może być przydatne dla praktyków wymiaru sprawiedliwości – sędziów, prokuratorów, adwokatów, radców prawnych i aplikantów do tych zawodów prawniczych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Zagadnienia intertemporalne w polskim prawie karnym procesowym1 § 1. Wprowadzenie W doktrynie prawa karnego procesowego nie podejmowano dotąd szer- szej refleksji nad problematyką intertemporalną, a w szczególności nie doszło do wykształcenia właściwej dla tej gałęzi prawa terminologii, związanej z za- gadnieniem zmiany prawa w czasie. Nie oznacza to jednak, że tematyka ta pozostaje całkowicie poza zainteresowaniem nauki i praktyki karnoproceso- wej. Wręcz przeciwnie, można wskazać na ciekawą prawidłowość ożywiania się dyskusji w szeroko pojętych kwestiach intertemporalnych po niektórych judykatach SN, te zaś zawsze stanowiły próbę rozwiązania problemu, jaki zro- dził się w praktyce stosowania prawa karnego procesowego, w wyniku nie dość dobrze stanowionego (zmienianego) prawa karnego procesowego. 1 Tekst został opublikowany w dziele zbiorowym pt. Problematyka intertemporalna w prawie. Zagadnienia podstawowe. Rozstrzygnięcia intertemporalne. Geneza i funkcje (red. J. Mikołajewicz), Warszawa 2015, s. 321–401; powstał w ramach projektu badawczego finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki na podstawie decyzji DEC-201/07/B/ HS5/03849 w ramach umowy Nr UMO-2012/07/B/HS5/03849: Problematyka intertemporalna w prawie. Zagadnienia podstawowe. Rozstrzygnięcia intertemporalne. Geneza, funkcje, aksjologia. Kierownik projektu prof. UAM dr hab. Jarosław Mikołajewicz. Przyjęte tu ustalenia terminologiczne są wykorzystywane we wszystkich opracowaniach mojego autorstwa poświęconych zagadnieniom intertemporalnym. Dotyczy to przede wszystkim przyjęcia założeń o istnieniu dwóch komplementarnych względem siebie metod postępowania w razie zmiany prawa w toku procesu karnego, określanych mianem zasad intertemporalnych – bezpośredniego stosowania prawa nowego oraz dalszego stosowania prawa dawnego. Użycie w tym kontekście określenia „zasada intertemporalna” pozostaje w zgodzie z założeniami podstaw prawa intertemporalnego opracowanych pierwotnie przez J. Mikołajewicza i potwierdzonych podczas realizowania grantu. Nie stanowi w żadnym razie bezpośredniego czy nawet pośredniego nawiązania do zasad procesu karnego i ich jakiejkolwiek systematyki. Dyrektywalny charakter zasad intertemporalnych, o których mowa na gruncie intertemporalnym (nie tylko w odniesieniu do prawa karnego procesowego, lecz także do innych dziedzin prawa materialnego i proceduralnego) podkreślają konkretne reguły intertemporalne, stanowiące ich rozwinięcie. 1 Rozdział I. Zagadnienia intertemporalne w polskim prawie... Przystępując zatem do analizy tej problematyki na gruncie procesu kar- nego, należy zauważyć na wstępie, iż nie ustalono w doktrynie karnoproceso- wej, właśnie na potrzeby dyskursu o konsekwencjach zmiany prawa karnego procesowego w jego aspektach czasowych, pojęć takich jak: prawo intertempo- ralne, sytuacja prawna intertemporalna, problem intertemporalny i rozstrzy- gnięcia intertemporalne. Te pojęcia – opracowane na gruncie teorii prawa2 – mogą być jednak doskonale wykorzystane przy dyskusjach w kwestiach inter- temporalnych, pojawiających się na tle zmian prawa karnego procesowego. Należy w tym miejscu zauważyć podjętą ostatnio, w ramach opracowywania systemu prawa karnego procesowego, próbę usystematyzowania poglądów do- tyczących obowiązywania tego prawa w czasie, przy wykorzystaniu wspomnia- nego wyżej, aparatu pojęciowego wypracowanego na potrzeby rozważań teo- retyczno-prawnych3. Z tych względów dalsze rozważania prowadzone będą po zdefiniowaniu podstawowych pojęć, w oparciu jednak o założenia terminolo- giczne opracowane przez J. Mikołajewicza w teorii prawa. Wydaje się przy tym istotne wskazanie, iż w piśmiennictwie, a także w judy- katurze karnoprocesowej zwrócono (przy okazji ujawniających się problemów praktycznych wynikających ze zmiany prawa karnego procesowego w ujęciu temporalnym) uwagę na specyfikę procesu karnego. Pozwoliło to na uchwyce- nie zróżnicowania w sposobach rozwiązywania (zarówno na płaszczyźnie sta- nowienia, jak i stosowania prawa) problemów, wynikających ze zmiany przepi- sów prawa karnego procesowego, normujących różne zagadnienia procesowe. Omawiając wszelkie kwestie związane z procesem karnym, należy zauwa- żyć konieczność odróżnienia prawnie uregulowanej działalności zmierzającej do wykrycia i ustalenia czynu przestępnego i jego sprawcy, do osądzenia go za ten czyn i ewentualnie wykonania orzeczonej kary lub środków karnych, nazywanej właśnie procesem karnym (zastępczo, choć nie w pełni poprawnie „postępowaniem karnym”4), od prawa karnego procesowego, czyli przepisów prawnych regulujących proces karny. Proces karny, jako uregulowana prawnie działalność, rozważany jest w per- spektywie ruchu procesowego oraz jako mechanizm o określonej strukturze i właściwościach. Zarówno w nauce procesu karnego, jak i w orzecznictwie 2 Por. J. Mikołajewicz, Prawo intertemporalne. Zagadnienia teoretycznoprawne, Poznań 2000. 3 Por. A. Matukin-Szumlińska, Obowiązywanie prawa karnego procesowego w czasie. Prawo intertemporalne, w: System prawa karnego procesowego. Zagadnienia ogólne, t. I, cz. 2 (red. P. Hofmański), Warszawa 2013, passim. 4 Por. M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, w: Dzieła wy- brane, t. 2 (red. S. Waltoś), Kraków 2011, s. 7–9. 2 § 1. Wprowadzenie zwraca się uwagę na możliwość jego opisu przy wykorzystaniu pojęć odnoszą- cych się zarówno do jego konstrukcji, jak i jego ruchu (toku). Ten typowy dla prezentacji zagadnień karnoprocesowych podział na statykę i dynamikę pro- cesu jest użyteczny również przy analizie i opisie kwestii intertemporalnych, ujawniających się na gruncie karnoprocesowym. Do dynamiki (kinetyki) procesu karnego zalicza się fakty procesowe, drogę procesu karnego i składające się nań etapy procesowe – odmiany postępowania ujmowane jako nurty przebiegu procesowego i tryby postępowań dotyczących zasadniczego przedmiotu tego postępowania. Mianem statyki postępowania określa się tę część regulacji karnoprocesowych, która odnosi się do budowy mechanizmu procesowego, określenia jego uczestników wraz z ich prawami i obowiązkami, właściwości organów dokonujących czynności procesowych etc.5 Dla rozważań w zakresie intertemporalistyki przydatne jest posługiwanie się pojęciem faktu procesowego, rozumianego w doktrynie karnoprocesowej jako jakiekolwiek względnie zwarte i samodzielne ogniwo ruchu procesowego, z którym prawo karne procesowe łączy skutki procesowe6. Ciąg takich fak- tów procesowych (zdarzeń i czynności procesowych) układa się w pewien łań- cuch, a jednocześnie całość tego łańcucha pozostaje w ruchu i jest traktowana jako przebieg złożony z tych faktów procesowych rozciągniętych w czasie. Pojęcie „fakt procesowy” można traktować jako odmianę „faktu prawnego”, który także jest opisywany na gruncie teorii prawa w odniesieniu do rozwa- żań dotyczących kwestii intertemporalnych. Faktem prawnym jest zatem ogół okoliczności, określonych przepisami prawa, które wywołują określone skutki prawne, tzn. powodują powstanie, zmianę lub wygaśnięcie stosunku proceso- wego. To, co wydaje się istotne z punktu widzenia dalszych rozważań, to zwró- cenie uwagi, iż pod względem temporalnym niektóre fakty prawne zachodzą „momentalnie”, inne (zwłaszcza te, na które składa się wiele zachowań czy też zdarzeń) wymagają pewnego czasu. Są zatem osadzone w pewnym przedziale czasowym, nawet jeśli ze względu na przyjętą konwencję prawną są traktowane jako zaistniałe w jednym momencie. Dla potrzeb dalszych rozważań wypada przyjąć założenie, że proces karny jest przebiegiem złożonym z określonych faktów prawnych (cząstkowych fak- 5 M. Cieślak, Polska, s. 25 i n.; K. Marszał, S. Stachowiak, K. Zgryzek, Proces karny, Katowice 2005, s. 23 i n.; J. Skorupka, Pojęcie procesu karnego, w: System prawa karnego procesowego, t. 1, cz. 1 (red. P. Hofmański), s. 106–109. 6 M. Cieślak, Polska, s. 39. 3 Rozdział I. Zagadnienia intertemporalne w polskim prawie... tów procesowych) układających się w stadia, fazy, podfazy oraz etapy proce- sowe i jest rozciągnięty w czasie. Trzeba przy tym zauważyć, co ma znacze- nie również dla dalszych analiz, że proces karny jako zjawisko natury fak- tycznej oceniać należy w płaszczyźnie zjawisk realnych, a nie powinności, norm7. Fakty procesowe (zdarzenia i zachowania się uczestników) wywołują własne skutki prawne, co powoduje, że przy zmianie prawa trzeba uwzględnić zarówno skutki tych faktów momentalnych, jak i skutki sytuacji prawnych, na które fakty te się składają, tworząc sytuacje rozciągłe w czasie. Proces karny jako przebieg prawny musi być badany z uwzględnieniem ruchu, w jakim się znajduje. Kiedy zatem rozważa się konsekwencje zmian prawa karnego proce- sowego, konieczne jest odniesienie się do przedmiotu jego normowania, czyli do procesu karnego, a zatem zjawiska z elementami statycznymi, będącego jed- nakże w ruchu. Proces karny i prawo karne procesowe to pojęcia usytuowane w dwóch różnych płaszczyznach – faktów społecznych (proces karny/postępo- wanie karne) i powinności – norm (prawo karne procesowe). Tym samym opis szeroko ujmowanej problematyki intertemporalnej na gruncie karnoproceso- wym uwzględniać powinien zarówno różne sytuacje, jak i różne sposoby roz- wiązywania problemów pojawiających się w związku ze zmianą prawa. Zmiana prawa, zarówno wówczas, gdy polega na wprowadzeniu nowych przepisów normujących nieuregulowane dotąd kwestie procesowe (np. wprowadzenie nowej instytucji procesowej, przykładowo wyrokowania na posiedzeniu, me- diacji etc.), jak i wówczas, gdy zmienia się kształt normatywny istniejących w systemie instytucji (np. wprowadzone są nowe przesłanki skazania na wnio- sek) czy też usuwa się jakieś przepisy regulujące wcześniej określone kwestie (np. usunięcie z prawa karnego procesowego instytucji nieważności orzeczeń), generuje inne problemy intertemporalne. Prawidłowa legislacja wymaga wów- czas dostosowania do zmiany prawa odpowiedniej „techniki” intertemporal- nej. Jak już wyżej zaznaczono, wobec niewykształcenia na gruncie karnopro- cesowym podstawowych pojęć z punktu widzenia intertemporalistyki, należy w tym względzie, przy rozważaniach o zmianach prawa karnego procesowego i ich skutkach, odnieść się do teorii prawa i wypracowanych przez nią poglą- dów. Brak autonomicznej aparatury pojęciowej dla opisywania kwestii inter- temporalnych w prawie karnym procesowym nie jest jednak zupełny. Należy odnotować (już na wstępie rozważań), że w doktrynie prawa karnego proceso- wego od początku XX w. formułowane były pojęcia, przy pomocy których opi- 7 M. Cieślak, Polska, s. 7. 4 § 1. Wprowadzenie sywano poszczególne kwestie związane ze zmianą prawa karnego procesowego w czasie. Niektóre z nich, jak mogłoby się wydawać, swoiste dla prawa karnego procesowego, nie odbiegają swym zakresem treściowym od pojęć formułowa- nych na gruncie innych gałęzi prawa procesowego. Często, zauważalne różnice dotyczą tylko sfery zewnętrznej, niejako szaty słownej. Istota pozostaje jednak, choć nie identyczna, to bardzo zbliżona, ze względu na specyfikę prawa pro- ceduralnego i jego oczywiste odmienności od prawa materialnego. Przedmiot i cel regulacji poszczególnych praw procesowych (proceduralnych) są wpraw- dzie również odmienne, wystarczy wskazać różnice co do prawa karnego pro- cesowego i prawa cywilnego procesowego, jednak stanowiący jądro wspólne ruch procesowy kreuje zbliżone problemy w razie zmiany prawa w toku trwa- jącego postępowania. W pierwszym rzędzie należy jednak zauważyć, iż w nauce prawa karnego procesowego brak nie tylko swoistych określeń używanych wyłącznie na grun- cie tej gałęzi prawa dla opisu zakresu temporalnego jego obowiązywania, ale również brak pogłębionej refleksji nad problematyką zmiany prawa, czego konsekwencją jest niedostrzeganie niuansów związanych z koniecznością roz- różnienia zmian w akcie prawnym, zmian w przepisach prawnych i zmian w obrębie norm prawnych. Odnosząc się i w tej kwestii do dorobku teo- rii prawa, wypada zauważyć, że zmiana prawa może dotyczyć przekształceń w zbiorze aktów normatywnych, zawierających przepisy prawne wchodzące w skład aktualnego tekstu prawnego albo je uchylające; w zbiorze przepisów prawnych (przy czym mogą to być zmiany przepisów skutkujące zmianami norm prawnych z nich dekodowanych bądź też niepowodujące zmian w nor- mach prawnych); zmiany w zbiorze norm prawnych ze względu na zmianę treści przepisów wyznaczających te normy oraz zmiany w zbiorze norm praw- nych, które nie stanowią konsekwencji zmian w przepisach prawnych, lecz w sposobie wykładni tych przepisów8. Najczęściej w rozważaniach o kwestiach intertemporalnych bierze się pod uwagę to pierwsze, z wymienionych powyżej, rozumienie zmiany prawa, uzna- jąc za zmianę prawa karnego procesowego sytuację, w której następuje wpro- wadzenie nowych regulacji (chodzi o nowy akt prawny, zawierający nowe przepisy karnoprocesowe albo tylko nowe przepisy dotąd nieistniejące w tym zbiorze), bądź zmianę treści poszczególnych przepisów znajdujących się już w akcie normatywnym, regulujących daną kwestię. Zmiana może też wiązać się z uchyleniem (utratą mocy obowiązującej) dotychczasowych przepisów 8 J. Mikołajewicz, Prawo, s. 37 i n.; A. Matukin-Szumlińska, Obowiązywanie, s. 417 i n. 5 Rozdział I. Zagadnienia intertemporalne w polskim prawie... na skutek tzw. pozytywnej działalności prawodawcy albo tzw. negatywnej dzia- łalności TK9. § 2. Problem intertemporalny na gruncie prawa karnego procesowego Zmiana prawa w zakresie wyznaczającym jakiemuś podmiotowi jego sytu- ację prawną wytwarza „sytuację prawną intertemporalną”10, której istotą jest to, że wraz z wejściem w życie „nowego prawa” sytuacja prawna tego podmiotu może być wyznaczana przez normy prawa dawnego albo normy prawa no- wego, co zależy od przyjętego w danym przypadku rozstrzygnięcia. Najczęściej, choć nie jest to regułą, jest ono pozytywnym rozstrzygnięciem ustawodawcy. Zauważyć należy, że sytuacja prawna intertemporalna jest zawsze wyznaczana przez jakąś normę prawną lub określony zespół norm i jest uznawana za sy- tuację powstałą „pod rządami dawnego prawa” i trwającą po wejściu w życie „nowego prawa” albo też jest uznawana za sytuację, która ustała w związku (w wyniku) wejścia w życie „nowego prawa”11. Zaznaczyć przy tym wypada, że określenia „prawo nowe”, „prawo stare” mają jedynie charakter określeń tech- nicznych w tym znaczeniu, że służą operacjonalizacji procesu wykładni, której celem jest przecież odtworzenie norm obowiązujących w systemie prawa, i to norm jednoznacznych12. 9 W toku pozytywnej działalności ustawodawcy można wskazać na możliwość abrogacji (uchylenie aktu prawnego dotychczas obowiązującego bez ustanowienia aktu nowego regulują- cego ten sam zakres stosunków społecznych), obrogacji (uchylenie aktu wraz z wprowadzeniem w życie innego aktu regulującego ten sam zakres stosunków społecznych) i autoderogacji (uchy- lenie aktu ze względu na upływ czasu, na jaki określona regulacja została wprowadzona) – por. cyt. oprac. A. Matukin-Szumlińskiej, która zebrała i zaprezentowała poglądy prezentowane w piśmien- nictwie teoretyczno-prawnym, A. Matukin-Szumlińska, Obowiązywanie, s. 418 i n. 10 Pojęcie to dla potrzeb rozważań o prawie intertemporalnym stworzył J. Mikołajewicz; zob. tenże, Prawo, s. 59. 11 Tak J. Mikołajewicz, Prawo, s. 59. 12 Należy zauważyć, iż na gruncie karnoprocesowym w doktrynie raczej nie dyskutuje się o normach tylko o przepisach, a dyskurs w tej mierze odnosi się głównie do analizy i przywoły- wania przepisów, a często wprost do używania wspomnianych wyżej określeń o charakterze tech- nicznym, takich jak „nowe prawo/stare (dotychczasowe) prawo”. Jest to dość duże uproszczenie, zważywszy na to, że przy rozstrzyganiu problemu intertemporalnego in concreto należy jednak odnieść się do normy prawnej, która wyznacza określone zachowanie się jej adresata. Rozwiąza- nie problemu intertemporalnego wiąże się zatem z ustaleniem zakresu zastosowania określonej normy na dany moment wykładni, z odpowiednią jego modyfikacją wynikającą z konieczności 6 § 2. Problem intertemporalny na gruncie prawa... Kluczowym pojęciem dla dalszych rozważań jest termin „problem inter- temporalny”. Problem intertemporalny na gruncie teorii prawa definiowany jest jako kwestia, która z norm czy też zespołu norm prawnych wyznacza sytuację prawną z elementem dawnym określonego podmiotu w przypadku zmiany prawa13. W tym miejscu oczywistym jest pytanie, czy takie ujęcie problemu inter- temporalnego jest adekwatne również na gruncie prawa karnego procesowego. Wydaje się, że pojęcie to nie tylko jest użyteczne, ale również może zostać treściowo dookreślone przy uwzględnieniu specyfiki prawa karnego proceso- wego. Zatem, na gruncie tej dziedziny prawa problem intertemporalny jawi się jako sytuacja mająca miejsce w toku trwania procesu karnego, a wynikająca ze zmiany prawa karnego procesowego. Na gruncie prawa karnego procesowego podmiotami, których sytuacja prawna wyznaczana jest przez normy tego prawa, są uczestnicy procesu kar- nego, a zatem zarówno organy procesowe, jak i strony postępowania i inne podmioty odgrywające w tym postępowaniu rolę określoną przez prawo karne procesowe (biegli, świadkowie, pomocnicy procesowi etc.). Pojęcie problemu intertemporalnego na gruncie prawa karnego procesowego jest zatem ści- śle związane z sytuacją prawną (nazywaną tu intertemporalną), w jakiej zna- leźli się (mogą się znaleźć) uczestnicy procesu karnego w razie zmiany prawa (chodzi zarówno o zmianę przepisów prawnych, jak i zmianę treści norm prawnych) w toku tego postępowania14. Trudność definiowania sytuacji in- tertemporalnej zwiększa znacząco konwencja językowa nakazująca nazywa- nie procesu karnego (a zatem przebiegu prawnego złożonego z faktów proce- sowych) również sytuacją prawną, tyle tylko że inaczej rozumianą niż tylko w ujęciu intertemporalnym. Tok (trwanie) procesu karnego jest traktowany w niniejszych rozważaniach jako sytuacja prawna rozciągnięta w czasie (a za- tem temporalna), która ma swoje wyraźnie dające się wyróżnić granice cza- sowe. Proces karny bowiem rozpoczyna się i kończy w określonym mo- uwzględnienia dokonanej zmiany prawa (np. w rozumieniu zmiany przepisu prawnego normę tę zawierającego czy też zmiany samej normy w danym przepisie zakodowanej). 13 J. Mikołajewicz, Prawo, s. 60. 14 Do pomyślenia jest oczywiście i taka sytuacja, gdy zmiana prawa procesowego wywołuje zmianę w sferze prawnej podmiotów niebędących w znaczeniu ścisłym uczestnikami procesu kar- nego, jednak ściśle z nim powiązanych. Zmiany dotyczące np. jawności przebiegu postępowania (np. jawności rozprawy) generować mogą również określone następstwa w odniesieniu do spo- łeczeństwa i tych jego członków, którzy chcą uczestniczyć w rozprawie karnej w charakterze pu- bliczności. 7 Rozdział I. Zagadnienia intertemporalne w polskim prawie... mencie. W typowym układzie, rozpoczęcie procesu karnego następuje w ra- zie istnienia uzasadnionego przekonania, że zostało popełnione przestępstwo (art. 303 KPK), wówczas bowiem zostaje wydane postanowienie rozpoczy- nające postępowanie przygotowawcze (tzw. formalne wszczęcie postępowa- nia karnego). Nawet jeśli nie następuje formalne wszczęcie postępowania kar- nego, to uchwytny jest punkt (wyznaczony dokonaniem pierwszej czynności procesowej – por. art. 308 KPK), w którym postępowanie to uznawane jest za wszczęte, choćby tylko „faktycznie”. Dla rozważań o zmianie prawa znacze- nie może mieć to, że przedmiotem regulacji prawa karnego procesowego jest również (choć nie jedynie – o czym poniżej) przebieg prawny, a zatem zbiór faktów procesowych, które rozciągnięte w czasie tworzą sytuację prawną, bę- dącą w ruchu. Jednocześnie dynamika tego przebiegu (a zatem procesu kar- nego) i jego silny związek z czasem występowania poszczególnych faktów nań się składających (dokonywanie czynności procesowych, występowanie zdarzeń relewantnych prawnie15, a nawet sam upływ czasu16) powoduje, że uznajemy proces karny za sytuację prawną w toku. A zatem wypada zauważyć, że dwo- jako używany jest tu termin „sytuacja prawna” – raz jako określenie zbioru fak- tów procesowych tworzących sytuację w toku (czyli proces karny), a drugi raz jako sytuacja intertemporalna, czyli konkretny układ, w którym ze względu na zmianę prawa podczas toku procesu pojawia się konieczność ustalenia, ja- kie prawo (jakie przepisy, a jeszcze ściślej normy) będzie miało w tym konkret- nym układzie zastosowanie do oceny skutków tych faktów, które są względem zmiany prawa przeszłe, teraźniejsze lub przyszłe. Dla rozważań o problemach zmiany prawa w czasie istotna jest zatem sytuacja intertemporalna i dla tej sy- tuacji formułuje się określone sposoby postępowania. Jakkolwiek proces karny jest postrzegany jako twór dynamiczny, to należy zauważyć nie tylko ruch procesowy, lecz również i to, że mechanizm działania zależny jest od elementów statycznych, stanowiących jego element składowy. Sytuacja intertemporalna odnoszona do ruchu procesowego i zmiany prawa może zatem powstać także przy ocenie owych elementów statycznych, do któ- rych zalicza się tzw. elementy czynne (uczestnicy procesu) i elementy bierne 15 Np. śmierć oskarżonego prowadząca do umorzenia postępowania – art. 17 § 1 pkt 5 KPK. 16 Powodujący przedawnienie i na gruncie procesowym prowadzący do umorzenia postępo- wania lub odmowy jego wszczęcia – art. 17 § 1 pkt 6 KPK. 8 § 2. Problem intertemporalny na gruncie prawa... (wśród których wyróżnia się przedmiot postępowania, przedmiot czynności procesowej, narzędzia procesowe)17. Problem intertemporalny jako efekt zmiany prawa karnego procesowego pojawia się zarówno na płaszczyźnie stanowienia, jak i stosowania prawa. Ge- neralizacja historyczna dokonana po analizie zmian w KPK w okresie jego obo- wiązywania (a zatem od 1.9.1998 r.) pozwala na stwierdzenie, iż polski ustawo- dawca „karnoprocesowy”, który dokonując zmian prawa, powinien rozstrzy- gnąć, jakie prawo (dawne czy nowe) powinno mieć zastosowanie do określonej sytuacji intertemporalnej, a zatem jakie prawo (jaka norma czy też zespół norm) ma wyznaczać sytuację prawną podmiotu znajdującego się w sytuacji prawnej z elementem dawnym – nie zawsze wywiązywał się z tej powinności w sposób właściwy. Powodowało to przerzucenie decyzji o identyfikacji i roz- wiązaniu określonego problemu intertemporalnego na płaszczyznę stosowa- nia prawa, a zatem na tych uczestników toczącego się procesu karnego, któ- rzy pełnią w nim funkcję organów procesowych. Oni bowiem związani są nor- mami kompetencyjnymi nakazującymi im stosowanie prawa, i to tego, które jest w danej sytuacji prawem właściwym. Nie zawsze jednak to prawo wła- ściwe udaje się ustalić wprost w drodze wykładni przepisów prawnych. Często ustawodawca nie dokonuje żadnego wskazania co do sposobu rozstrzygnię- cia problemu intertemporalnego, pozostawiając tę kwestię nie tylko organom stosującym prawo, lecz także (wobec niewskazania, jakie prawo ma być sto- sowane) kulturze prawnej18. Wiąże się to w sposób oczywisty z trudnościami w ustalaniu, jakie prawo (tekst prawny, a kolejno normy prawne) ma mieć za- stosowanie w danej sytuacji. Z punktu widzenia stanowienia prawa problem intertemporalny powinien być rozstrzygnięty poprzez prawidłową legislację, której wzorzec zawiera § 30 ZasTechPrR, a która wskazuje na treść przepisów intertemporalnych, wymagając, by regulowały one m.in. kwestię zakończenia postępowań będących w toku (wszczętych w czasie obowiązywania dotych- czasowych przepisów i niezakończonych ostatecznie do dnia ich uchylenia), wskazania skuteczności czynności procesowych już dokonanych oraz organów 17 M. Cieślak, Polska, s. 25 i n.; do elementów zaliczanych do kinetyki procesu karnego zalicza się fakty procesowe (zdarzenia procesowe, czynności procesowe), drogę procesu i składające się nań etapy procesowe, odmiany postępowania i tryby, tamże, s. 26. 18 Wydaje się, że w taka właśnie sytuacja miała miejsce po ZmKPK z 10.1.2003 r. (tzw. no- welizacja styczniowa), którą derogowano z prawa karnego procesowego instytucję nieważności orzeczeń wraz z „całym instrumentarium” służącym do orzekania w tej kwestii, co spowodowało ogromne problemy praktyczne wynikające z braku reguł intertemporalnych wskazujących na spo- sób rozstrzygnięcia pojawiających się nieuchronnie problemów intertemporalnych. 9 Rozdział I. Zagadnienia intertemporalne w polskim prawie... właściwych do zakończenia postępowania, ewentualnie terminów przekazania im spraw (ust. 1 i 2). W obszarze stosowania prawa karnego procesowego widać jednak wyraź- nie, jak bardzo kłopotliwe jest niewywiązanie się ustawodawcy z powinności stanowienia poprawnych przepisów intertemporalnych, które w sposób nie- budzący wątpliwości mogłyby służyć rozwiązywaniu problemów intertempo- ralnych. Świadczy o tym także dyskusja towarzysząca niemal wszystkim no- welizacjom KPK – zarówno tym, które przepisy takie zawierały, jak i tym (zwłaszcza tym), które ich nie zawierały, pozostawiając problemy do rozwią- zania praktyce wymiaru sprawiedliwości, która nie zawsze była w stanie sobie z nimi poradzić19. Na tle zmian prawa karnego procesowego zarysowały się pewne „zasady”20 służące łagodzeniu negatywnych konsekwencji, wynikających ze zmian prze- pisów KPK, stanowiącego podstawowe źródło normatywne tego prawa. Uj- mując je w sposób ogólny (w oderwaniu od konkretnych rozwiązań praw- nych), można uznać, iż wskazują, jak należy postąpić w razie zmiany prawa w toku procesu karnego. Zostaną one omówione poniżej. Warto jednak w tym miejscu podkreślić, że w piśmiennictwie poświęconym teoretycznoprawnym aspektom intertemporalnym używa się określenia „zasady intertemporalne”21 dla wskazania na sposoby rozwiązania problemów intertemporalnych poja- wiających się w związku ze zmianą prawa. Na gruncie karnoprocesowym na- daje się tym sposobom postępowania (rozstrzygania problemów intertempo- ralnych) różne miana. Przy czym, co wskazane zostanie w dalszej części opra- cowania, także na gruncie karnoprocesowym, określone techniki legislacyjne służą realizacji przyjętego rozstrzygnięcia intertemporalnego. Zauważmy przy 19 Por. polemikę sędziów SN, w oprac. S. Zabłocki, Pożegnanie z nieważnością, Pal. 2003, Nr 3–4, s. 90 i n.; tenże, A jednak pożegnanie z nieważnością, Pal. 2003, Nr 4–5, s. 126–128 oraz polemicznie P. Hofmański, Ciszej nad trumną nieważności, Pal. 2003, Nr 4–5, s. 119–125. 20 Pojęcie „mechanizm” stosowane było przez A. Matukin-Szumlińską omawiającą zagadnie- nia obowiązywania prawa karnego procesowego w czasie – por. A. Matukin-Szumlińska, Obowią- zywanie, s. 499 i n.; T. Pietrzykowski nazywa je na gruncie rozważań teoretycznych „technikami intertemporalnymi”, tenże, Podstawy prawa intertemporalnego. Zmiany przepisów a problemy stosowania prawa, Warszawa 2011, s. 60–61; J. Mikołajewicz używa określenia „zasada”, tenże, Prawo, s. 62. 21 Por. J. Mikołajewicz, Prawo, s. 62, tak też na gruncie prawa karnego materialnego W. Wró- bel, Zmiana normatywna i zasady intertemporalne w prawie karnym, Kraków 2003, s. 154, który jednak rozumie zasady intertemporalne jako „zbiór reguł adresowanych zarówno do ustawo- dawcy, jak i organów stosujących prawo, określających czasowy zakres zastosowania norm praw- nych, a także wskazujących sposób rozstrzygania kolizji norm pochodzących z różnych okresów”. 10 § 2. Problem intertemporalny na gruncie prawa... tym, że w doktrynie procesu karnego pojęcie „zasada” odnosi się przede wszystkim do zasad procesowych, wyznaczających model tego postępowa- nia i sytuację procesową jego uczestników. Prawdopodobnie zatem właśnie ze względu na jednoznaczne konotacje określenia „zasada”, uznano za celowe używanie innego określenia, wprawdzie bowiem jednostkowo, jednak zauwa- żalnie w piśmiennictwie karnoprocesowym używa się zamiast terminu „za- sada intertemporalna” określenia „mechanizm intertemporalny”22, bądź też (co częściej spotykane) rozważa się możliwości postępowania w razie zmiany prawa23. Wydaje się jednak, iż posługiwanie się terminem „mechanizm inter- temporalny” nie jest w tym kontekście poprawne. Zauważyć bowiem należy, że pojęcie to, używane powszechnie w piśmiennictwie i orzecznictwie z zakresu prawa karnego procesowego (chodzi o termin „mechanizm”), prawidłowo od- nosi się do procesu karnego jako pewnego tworu prawnego, czy też – rozwa- żając tę kwestię na płaszczyźnie faktycznej– do pewnego zjawiska realnego. Tylko bowiem w odniesieniu do takiego ujęcia można w pełni posługiwać się określeniem „mechanizm”, gdyż uwzględnia ono zarówno samą konstrukcję (twór o pewnej budowie), jak i choćby potencjalną możliwość jej poruszania się (a zatem twór ten może jednocześnie ze względu na swą budowę być dy- namiczny). Trudno jednak odnieść te cechy do sposobu postępowania przy wyborze określonej metody rozwiązania problemu intertemporalnego, czy też tym bardziej do samej metody. „Mechanizm” to część pracująca określonej konstrukcji albo – w innym jeszcze ujęciu – naturalny lub sztucznie stworzony proces powodujący, że coś się zdarza albo może nastąpić, co jak widać, nie jest określeniem adekwatnym do opisu możliwego sposobu wyboru (sposobu po- stępowania), a z tym zjawiskiem mamy w gruncie rzeczy do czynienia. Wyko- rzystanie do analizy i opisu kwestii intertemporalnych na gruncie prawa kar- nego procesowego pojęcia „zasada”, w odniesieniu do możliwego (dającego się pomyśleć, uwzględniając specyfikę tego prawa proceduralnego) sposobu postępowania w razie zmiany prawa i w celu zniwelowania uciążliwości tej zmiany ze względu na jej dokonanie w toku trwającego postępowania karnego, nie nawiązuje do tych koncepcji filozoficznoprawnych, w których wyróżnia się 22 Por. A. Matukin-Szumlińska, Obowiązywanie, s. 499 i n. 23 M. Cieślak, Polska, s. 147; o zasadzie „nowej ustawy” w znaczeniu reguły intertemporalnej pisał m.in. W. Daszkiewicz, Proces karny. Część ogólna, Poznań 1996, s. 29, należy zauważyć rów- nież, iż w uzasadnieniu noweli ZmKPK z 27.9.2013 r. w części dot. przepisów przejściowych mowa jest o zasadach intertemporalnych, choć pogłębiona analiza treści uzasadnienia i tychże przepisów pozwala owe „zasady” identyfikować jako reguły intertemporalne w znaczeniu użytym w niniej- szym opracowaniu. 11 Rozdział I. Zagadnienia intertemporalne w polskim prawie... pojęcie zasad i reguł24. Wręcz przeciwnie, jest to raczej (odnosząc się do daw- nej konwencji językowej25) wskazanie sposobu postępowania czy też kierunku działania, które grupuje nakazane przez ustawodawcę określone zachowania się (dyrektywy postępowania) przybierające postać reguł intertemporalnych. Wracając do zasad, określających, w jaki sposób można zachować się, je- śli nastąpi zmiana prawa karnego procesowego, wskazać trzeba na trzy moż- liwe sposoby postępowania: dokończenie procesu karnego według dotychcza- sowych przepisów (oznacza to swego rodzaju dalsze działanie prawa daw- nego), ponowienie procesu (bądź niektórych tylko czynności procesowych) według przepisów nowej ustawy (oznacza to działanie prawa nowego) oraz kontynuowanie postępowania po wejściu w życie nowych przepisów według nowego prawa (tzw. chwytanie w locie) przy pozostawieniu w mocy tych czyn- ności procesowych, które zostały dokonane zgodnie z dotychczasowymi prze- pisami26. Można je opisać właśnie poprzez zasady, którym można nadać od- powiednio określenia – „zasada bezpośredniego działania prawa nowego” oraz „zasada dalszego stosowania prawa dawnego”. Zastosowanie wyżej wspomnianych zasad intertemporalnych następuje przy użyciu określonych reguł intertemporalnych. Wydaje się, iż w ten wła- śnie sposób następuje też ich konkretyzacja w postaci norm postępowania. W doktrynie i orzecznictwie karnoprocesowym zauważa się niektóre z nich, bardziej lub mniej sprecyzowane (są one jako normy prawne zakodowane w przepisie ustawy). Jak już wspomniano, na gruncie karnoprocesowym nie tylko nie stworzono autonomicznych pojęć umożliwiających dyskurs o kwe- stiach intertemporalnych, lecz również nie podjęto dotąd w szerszym zakresie próby ich zdefiniowania27. Pomimo braku jednolitej definicji, można przyjąć, oceniając ich cel, rolę i sposób ujęcia, iż są to pewne dyrektywy postępowa- 24 Choćby R. Dworkina, R. Alexy’ego czy też M. Atienzy i J.R. Manero. 25 Por. M. Cieślak, Polska, s. 147. 26 Tak, m.in. M. Cieślak, Polska, s. 147, S. Grajewski i in., w: Prawo karne procesowe. Część ogólna, Warszawa 2009, s. 15; tenże i in., w: Prawo karne procesowe. Część ogólna, Warszawa 2011, s. 15. 27 Należy jednak wspomnieć o próbie zdefiniowania reguł intertemporalnych podjętej przez P. Czarneckiego i A. Matukina, którzy pod tym pojęciem na gruncie prawa karnego proceso- wego rozumieją „zbiór dyrektyw, kierowanych nie tylko do organów procesowych, ale również do uczestników postępowania, wskazujących sposób rozwiązania sytuacji, w której oceniana z punktu widzenia dwóch odmiennych momentów czasowych treść normatywna danej normy karnoproce- sowej lub przepisu prawnego różni się w zależności od chwili dokonywania oceny”, por. P. Czar- necki, A. Matukin, Intertemporalne aspekty obowiązywania ustawy karnej procesowej – zarys pro- blematyki, CPKiNP 2010, Nr 1, s. 188. 12 § 3. Zasady i reguły intertemporalne w polskim... nia ustalone przez ustawodawcę w toku stanowienia prawa (często zakodo- wane w treści tzw. przepisów intertemporalnych) oraz wykorzystywane (po ich odkodowaniu w procesie wykładni) w toku stosowania prawa przez organy prowadzące postępowanie karne do rozwiązywania problemów intertempo- ralnych. W tym ujęciu reguły intertemporalne to dyrektywy służące dokony- waniu przez organ stosujący prawo określonych rozstrzygnięć intertemporal- nych, czyli podejmowania już na etapie wykładni przepisów prawa karnego procesowego (zmienionego w toku trwania procesu) decyzji, jakie przepisy prawne mają zastosowanie w danej sytuacji intertemporalnej oraz czy i jak na- leży zmodyfikować, w związku ze zmianą prawa, zakres zastosowania określo- nej normy prawnej wyznaczającej danemu podmiotowi jego sytuację prawną. § 3. Zasady i reguły intertemporalne w polskim prawie karnym procesowym Na gruncie współczesnego polskiego prawa karnego procesowego, ukształ- towanego ustawą – KPK z 6.6.1997 r., można dostrzec wykorzystanie dwóch sposobów postępowania w razie zmiany tego prawa (ujmując zmianę prawa szeroko, jako zmianę przepisów KPK, zmianę normy karnoprocesowej, bez zmiany szaty słownej przepisu, w którym jest zakodowana, oraz zmianę normy wynikającą ze zmiany sposobu wykładni przepisu karnoprocesowego). Należy zatem uznać, iż w prawie karnym procesowym u podstaw tworzenia reguł in- tertemporalnych znajdują się dwie, niestanowiące konkurencji, lecz komple- mentarne względem siebie zasady intertemporalne. Wybór każdej z nich może nastąpić (i następuje) na poziomie stanowienia prawa i uzyskuje swój formalny wyraz w postaci określonych reguł intertemporalnych, zakodowanych jako normy prawne w przepisach prawa karnego procesowego (uprzedzając dalsze rozważania, należałoby uściślić – w przepisach intertemporalnych wchodzą- cych w skład systemu tej gałęzi prawa). W odniesieniu do tak rozumianych zasad intertemporalnych (jak się wy- daje, rozumianych dość zgodnie w doktrynie karnoprocesowej, choć jak wspo- mniano, nie formułuje się tego problemu przy użyciu tej właśnie terminologii) jako możliwe sposoby postępowania mające na celu osiągnięcie rezultatu w po- staci rozstrzygnięcia problemu intertemporalnego, dostrzega się możliwość dalszego stosowania prawa dawnego albo bezpośredniego działania prawa no- wego. Na gruncie karnoprocesowym nie wyróżnia się wyboru prawa, który 13 Rozdział I. Zagadnienia intertemporalne w polskim prawie... jest wskazywany w teorii prawa28 jako technika rozwiązania kwestii intertem- poralnej. Za pomocą reguł intertemporalnych następuje swoista modyfikacja tych ogólnych sposobów postępowania i ich normatywne ujęcie w postaci zbioru przepisów, które jednak nie zostały ujęte w żadnym akcie prawnym regulu- jącym problematykę karnoprocesową jako wyraźnie wyodrębnione „przepisy intertemporalne”. Grupy przepisów regulujących problematykę intertempo- ralną – jeśli były już wprowadzane do prawa karnego procesowego – stanowiły albo przedmiot regulacji odrębnych ustaw, albo część regulacji ustaw noweli- zujących KPK. Ustawodawca karnoprocesowy nie wprowadził regulacji praw- nych zawierających określone reguły intertemporalne bezpośrednio do ustawy KPK. Można wskazać, iż kierując się przyjętą od lat dwudziestych ubiegłego wieku kulturą prawną, wprowadzając nowe ustawy karnoprocesowe, czyni to osobnymi aktami prawnymi (tzw. PW KPK). Akty takie towarzyszyły KPK28, KPK69 i KPK z 1997 r. Zmiany w obrębie ustaw KPK na przestrzeni XX w. oraz obecnie (nowelizacje tego aktu) dokonywane były zawsze ustawami, które zazwyczaj zawierały w części końcowej tzw. przepisy przejściowe. Nie zawsze były one wyróżnione tą nazwą w strukturze tekstu prawnego, niemniej jednak – jeśli były zamieszczone w ustawie nowelizującej przepisy, których treść wska- zywała na funkcję rozstrzygania problemów wynikających ze zmiany prawa karnego procesowego – to były one w doktrynie i w orzecznictwie traktowane jako przepisy intertemporalne. Należy zauważyć, iż niekiedy ustawodawca, wprowadzając zmiany do ustawy KPK, nie zamieszczał w ustawie zmieniającej żadnych przepisów o cha- rakterze lub treści regulacji intertemporalnej. W takich sytuacjach ewentualne problemy tej natury rozwiązywane były w praktyce poprzez odpowiednie sto- sowanie reguł intertemporalnych wyinterpretowywanych z przepisów wpro- wadzających KPK. Taka technika prawodawcza stosowana była pod rządami wszystkich KPK, obowiązujących w Polsce po odzyskaniu niepodległości. Za- wsze jednak u podstaw procesów wykładni leżały, jako tworzywo stanowiące jej przedmiot, przepisy prawne zawierające reguły intertemporalne. Tam bo- wiem odnajdywano dyrektywy postępowania o postaci normy prawnej albo wyrażenia normokształtnego. Analizując reguły intertemporalne, trzeba powrócić do sposobu postrzega- nia procesu karnego jako zjawiska o elementach kinetycznych i statycznych. 28 Por. J. Mikołajewicz, Prawo, s. 62. 14
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Studia z zakresu problematyki intertemporalnej w prawie karnym procesowym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: