Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00603 009499 17347100 na godz. na dobę w sumie
Studium o pedagogice kultury fizycznej - ebook/pdf
Studium o pedagogice kultury fizycznej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: AWF Warszawa Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-61830-00-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Celem książki jest przedstawienie osiągnięć pedagogiki kultury fizycznej, także ukazanie kontrowersji wokół jej problematyki. Jej treść stanowi próbę uogólnienia dotychczasowego dorobku naukowego w zakresie pedagogiki kultury fizycznej. Pedagogika kultury fizycznej jest ujęta w konotacjach z pedagogiką kultury. Jest to podejście nowe. Dotychczas te dwie subdyscypliny rozwijały się obok siebie, chociaż korzystały m.in. z wspólnych metod i technik badań. W rozwoju kultury wyodrębnił się nowoczesny nurt – edukacja kulturalna. Koncepcja edukacji kulturalnej dziedzicząc tradycyjny optymizm pedagogiki kultury ma umocnić rolę kultury jako źródła rzeczywistości tworzonej przez ludzi, jako podstawy tzw. kapitału ludzkiego decydującego o humanistycznym wzbogaceniu wszystkich ludzkich działań. Analogicznie, w pedagogice kultury fizycznej wyodrębniły się dwa nurty: edukacja fizyczna i edukacja olimpijska. Edukacja fizyczna w tradycyjnym ujęciu obejmuje funkcje wychowania fizycznego, takie jak stymulacja, kompensacja, adaptacja i korekcja, ale też zgodnie z nazwą przyjmuje obecnie szerszą perspektywę wychowawczą. Edukacja jako podstawowe pojęcie w pedagogice obejmuje ogół wielowymiarowych działań oraz procesów służących wychowaniu i kształceniu osób czy grup społecznych. Tak właśnie jest w odniesieniu do wychowania fizycznego, a wtedy korzystniejsza i wyrażająca pełnię istoty procesu pedagogicznego jest nazwa edukacja fizyczna, ukierunkowana w wyższym stopniu na wychowanie niż kształcenie. Koncepcją pedagogiczną wykorzystującą w procesie dydaktyczno-wychowawczym jako źródła wartości olimpizmu i sportu jest edukacja olimpijska, oparta na własnej długotrwałej tradycji i odmiennych, oryginalnych w praktyce społecznej środkach i metodach wychowania. Pedagogika kultury fizycznej kreuje określone wartości społeczne, osobowościowe, kulturowe kojarzone głównie z troską o wielostronny rozwój jednostki, zwłaszcza w sferze troski o własne zdrowie, ciało i jego higienę, rozwój i utrzymanie sprawności fizycznej. Podmiotem pedagogiki kultury fizycznej jest człowiek pojmowany holistycznie. Oznacza to, że wychowanek w procesie dydaktyczno-wychowawczym powinien mieć zapewniony wszechstronny rozwój osobowości, tj. w sferze somatycznej, w sferze emocjonalnej, w sferze społeczno-moralnej. Holistyczne traktowanie wychowanka chroni go przed silnie zakorzenioną w niektórych kręgach kulturowych tendencją do odrębnego traktowania ciała i sfery psychicznej człowieka. Zarówno pedagogika kultury jak i pedagogika kultury fizycznej będą odgrywać istotną rolę w procesach edukacyjnych oraz w zmienianiu dotychczasowego świata i tworzeniu nowego ładu społecznego. Obydwie mieszczą się w głównych nurtach unowocześnionej edukacji globalnej. Koncepcje te stale zyskują nowy i pogłębiony wymiar. Nowoczesna edukacja odwołuje się do nowej koncepcji życia i kultury. W tych przeobrażeniach edukacyjnych i kulturowych niebagatelna rola przypada pedagogice kultury fizycznej. Dlatego warto uporządkować dotychczasowy dorobek i uogólnić doświadczenia w tej dziedzinie. W historycznej refleksji nad pedagogiką kultury widoczne są wyraźne ślady rozważań nad kulturą fizyczną. Ogólnowychowawcze i kształcące walory kultury fizycznej pedagodzy dostrzegli bardzo dawno.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie Jerzy Nowocień STUDIUM O PEDAGOGICE KULTURY FIZYCZNEJ STUDY ON PEDAGOGY OF PHYSICAL CULTURE Warszawa 2013 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 1 Studium o pedagogice.indd 1 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 Komitet Redakcyjny Przewodniczący Członkowie Czesław Urbanik Monika Guszkowska Grażyna Lutosławska Ewa Kozdroń Andrzej Kosmol Recenzenci: prof. dr hab. Zbigniew Dziubiński prof. dr hab. Andrzej Pawłucki Studia i Monografi e nr 142 ISBN: 978-83-61830-00-9 © Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie Wszystkie prawa zastrzeżone. Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości lub części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione. Korekta i redakcja techniczna: Krzysztof Zuchora, Joanna Kłyszejko Przygotowanie manuskryptu: Anna Godlewska Projekt okładki: Waldemar Dorcz AWF Warszawa Warszawa 2013 Nakład 2000 egz. (druk w seriach) poprawione i uzupełnione Wydanie II, Format B-5 Realizacja wydania: Ośrodek Wydawniczo-Poligrafi czny SIM, 00-669 Warszawa, ul. E. Plater 9/11, www.owpsim.pl ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 2 Studium o pedagogice.indd 2 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 SPIS TREŚCI / CONTENTS Streszczenie ..............................................................................................................6 Summary .................................................................................................................10 Wprowadzenie / Introduction ................................................................................14 and development of Polish pedagogy of culture .....................................23 1. ZWIĄZKI PEDAGOGIKI KULTURY Z KULTURĄ FIZYCZNĄ / CONNECTIONS BETWEEN PEDAGOGY OF CULTURE AND PHYSICAL CULTURE ...................................................................................19 1.1. Uwagi wstępne / Initial remarks .............................................................19 1.2. Istota pedagogiki kultury / Essence of pedagogy of culture ...................21 1.3. Rodowód i rozwój polskiej pedagogiki kultury / Pedigree 1.4. Prekursorzy polskiej pedagogiki kultury / Precursors of Polish 1.5. Prekursorzy pedagogiki kultury wobec kultury fi zycznej / Attitude of precursors of pedagogy of culture towards physical culture .......................................................................................39 1.5.1. Sergiusz Hessen o wychowaniu fi zycznym / Sergiusz Hessen 1.5.2. Bogdan Nawroczyński wobec wychowania fi zycznego / 1.5.3. Wychowanie fi zyczne według Bogdana Suchodolskiego / Physical education according to Bogdan Suchodolski ...............47 Bogdan Nawroczyński and physical education ..........................44 / Pedagogy of culture in Bogdana Nawroczyński’s ideas ...........25 and pedagogy of culture ..............................................................28 pedagogy of culture .................................................................................25 1.4.1. Pedagogika kultury w poglądach Bogdana Nawroczyńskiego 1.4.2. Sergiusz Hessen wobec pedagogiki kultury / Sergiusz Hessen 1.4.3. Pedagogika kultury w twórczości Zygmunta Karola Mysłakowskiego / Pedagogy of culture in Zygmunt Karol Mysłakowski’s works ......................................................30 1.4.4. Pedagogika kultury w teorii Bogdana Suchodolskiego / 1.4.5. Ryszard Wroczyński – pedagog społeczny bliski pedagogiki kultury / Ryszard Wroczyński – a social pedagogist close to pedagogy of culture ................................................................35 Pedagogy of culture in Bogdan Suchodolski’s theory ................32 on physical education ..................................................................39 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 3 Studium o pedagogice.indd 3 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 4 Jerzy NOWOCIEŃ on physical culture ......................................................................51 1.5.4. Stefan Wołoszyn o kulturze fi zycznej / Stefan Wołoszyn 1.5.5. Kultura fi zyczna w poglądach pedagogicznych Ryszarda Wroczyńskiego / Physical culture in Ryszard Wroczyński’s pedagogical ideas ........................................................................55 Konkluzje / Conclusions .........................................................................57 2. KULTURA FIZYCZNA JAKO ZJAWISKO SPOŁECZNE / PHYSICAL CULTURE AS A SOCIAL PHENOMENON .............................61 2.1. Uwagi o kulturze / Comments on culture ...............................................61 2.2. Kontrowersje wobec pojęcia i istoty kultury fi zycznej / Controversies about the notion and essence of physical culture .............64 2.3. Nauka o kulturze fi zycznej / Physical culture science ............................75 2.4. Cele i zakres nauk o kulturze fi zycznej na przełomie XX i XXI wieku / Aims and fi eld of physical culture sciences at the turn of the 20th and the 21st century .................................................................................88 3. WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIE FIZYCZNE JAKO PODSTAWA KULTURY FIZYCZNEJ / CONTEMPORARY PHYSICAL EDUCATION AS THE BASIS FOR PHYSICAL CULTURE .......................99 4. PEDAGOGIKA KULTURY FIZYCZNEJ JAKO SUBDYSCYPLINA PEDAGOGICZNA / PEDAGOGY OF PHYSICAL CULTURE AS A PEDAGOGICAL SUBDISCIPLINE ...................................................111 4.1. Wprowadzenie / Introduction ...............................................................111 4.2. Geneza i rozwój badań pedagogiki kultury fi zycznej / Genesis 4.3. Pedagogika kultury fi zycznej – pogranicze nauk o wychowaniu i nauk and development of research in the fi eld of pedagogy of physical culture ...................................................................................................119 o kulturze fi zycznej / Pedagogy of physical culture – the borderland between pedagogical sciences and physical culture sciences ...............134 and Olympic education .........................................................................143 5. WYBRANE ZAGADNIENIA PEDAGOGIKI KULTURY FIZYCZNEJ / SELECTED ISSUES OF PEDAGOGY OF PHYSICAL CULTURE ..........143 5.1 Edukacja kulturalna i edukacja olimpijska / Cultural education 5.2. Wychowanie patriotyczne w edukacji fi zycznej / Patriotic education 5.3. Społeczno-kulturowy wymiar aktywności fi zycznej / Sociocultural 5.4. Sprawność fi zyczna jako kategoria pedagogiczna / Physical fi tness as a pedagogical category .....................................................................186 in physical education .............................................................................164 dimension of physical activity ..............................................................178 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 4 Studium o pedagogice.indd 4 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 Spis treści 5 as a source of social and moral values ..................................................195 5.5. Fair play źródłem wartości społeczno-moralnych / Fair play 5.6. Ewolucja zawodu nauczyciela wychowania fi zycznego / Profession of the PE teacher – evolution ................................................................209 ZAKOŃCZENIE / CONCLUSION ....................................................................223 Piśmiennictwo / Bibliography .............................................................................226 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 5 Studium o pedagogice.indd 5 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 Streszczenie Celem książki jest przedstawienie osiągnięć pedagogiki kultury fi zycznej, tak- że ukazanie kontrowersji wokół jej problematyki. Jej treść stanowi próbę uogólnie- nia dotychczasowego dorobku naukowego w zakresie pedagogiki kultury fi zycznej. Pedagogika kultury fi zycznej jest ujęta w konotacjach z pedagogiką kultury. Jest to podejście nowe. Dotychczas te dwie subdyscypliny rozwijały się obok siebie, chociaż korzystały m.in. z wspólnych metod i technik badań. W rozwoju kultury wy- odrębnił się nowoczesny nurt – edukacja kulturalna. Koncepcja edukacji kulturalnej dziedzicząc tradycyjny optymizm pedagogiki kultury ma umocnić rolę kultury jako źródła rzeczywistości tworzonej przez ludzi, jako podstawy tzw. kapitału ludzkiego decydującego o humanistycznym wzbogaceniu wszystkich ludzkich działań. Analogicznie, w pedagogice kultury fi zycznej wyodrębniły się dwa nurty: edu- kacja fi zyczna i edukacja olimpijska. Edukacja fi zyczna w tradycyjnym ujęciu obej- muje funkcje wychowania fi zycznego, takie jak stymulacja, kompensacja, adaptacja i korekcja, ale też zgodnie z nazwą przyjmuje obecnie szerszą perspektywę wycho- wawczą. Edukacja jako podstawowe pojęcie w pedagogice obejmuje ogół wielo- wymiarowych działań oraz procesów służących wychowaniu i kształceniu osób czy grup społecznych. Tak właśnie jest w odniesieniu do wychowania fi zycznego, a wte- dy korzystniejsza i wyrażająca pełnię istoty procesu pedagogicznego jest nazwa edu- kacja fi zyczna, ukierunkowana w wyższym stopniu na wychowanie niż kształcenie. Koncepcją pedagogiczną wykorzystującą w procesie dydaktyczno-wychowawczym jako źródła wartości olimpizmu i sportu jest edukacja olimpijska, oparta na własnej długotrwałej tradycji i odmiennych, oryginalnych w praktyce społecznej środkach i metodach wychowania. Pedagogika kultury fi zycznej kreuje określone wartości społeczne, osobo- wościowe, kulturowe kojarzone głównie z troską o wielostronny rozwój jednostki, zwłaszcza w sferze troski o własne zdrowie, ciało i jego higienę, rozwój i utrzy- manie sprawności fi zycznej. Podmiotem pedagogiki kultury fi zycznej jest człowiek pojmowany holistycznie. Oznacza to, że wychowanek w procesie dydaktyczno- -wychowawczym powinien mieć zapewniony wszechstronny rozwój osobowości, tj. w sferze somatycznej, w sferze emocjonalnej, w sferze społeczno-moralnej. Holi- styczne traktowanie wychowanka chroni go przed silnie zakorzenioną w niektórych kręgach kulturowych tendencją do odrębnego traktowania ciała i sfery psychicznej człowieka. Zarówno pedagogika kultury jak i pedagogika kultury fi zycznej będą odgry- wać istotną rolę w procesach edukacyjnych oraz w zmienianiu dotychczasowego ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 6 Studium o pedagogice.indd 6 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 Streszczenie 7 świata i tworzeniu nowego ładu społecznego. Obydwie mieszczą się w głównych nurtach unowocześnionej edukacji globalnej. Koncepcje te stale zyskują nowy i po- głębiony wymiar. Nowoczesna edukacja odwołuje się do nowej koncepcji życia i kultury. W tych przeobrażeniach edukacyjnych i kulturowych niebagatelna rola przypada pedagogi- ce kultury fi zycznej. Dlatego warto uporządkować dotychczasowy dorobek i uogól- nić doświadczenia w tej dziedzinie. W historycznej refl eksji nad pedagogiką kultury widoczne są wyraźne ślady rozważań nad kulturą fi zyczną. Ogólnowychowawcze i kształcące walory kultury fi zycznej pedagodzy dostrzegli bardzo dawno. Postrzegali ją jako istotny środek har- monijnego rozwoju człowieka, przygotowujący go pod względem fi zjologicznym do aktywności życiowej, pomagający jednocześnie w utrzymaniu równowagi mię- dzy obciążeniem fi zycznym i psychicznym. Kultura fi zyczna tradycyjnie jest identy- fi kowana głównie z aktywnością fi zyczną człowieka. Wykorzystuje warunki i środki naturalne, w tym ruch, do kształtowania ciała według obowiązujących wzorów, czę- sto mody. Współcześnie kultura fi zyczna nie jest zawężona do aktywności fi zycznej i troski o ciało człowieka. Dziś stanowi ona swoiste dopełnienie kultury globalnej. Obejmuje zarówno zjawiska ze sfery bytu (cywilizacji) jak też wartości w znaczeniu socjalnym i symbolicznym. Kultura fi zyczna XXI wieku jest wartością humanistyczną, której cechą fun- damentalną jest autonomiczność. Począwszy od XX-lecia międzywojennego peda- godzy prekursorzy polskiej pedagogiki kultury wytyczali jednocześnie drogę roz- woju pedagogiki kultury fi zycznej. Hessen podkreślał dobitnie jedność wychowania z kształceniem ciała. Łączył wychowanie fi zyczne z wychowaniem moralnym, arty- stycznym i naukowym. Ukazywał, że wychowanie fi zyczne obejmuje cele duchowe; moralne, obywatelskie, artystyczne, naukowe i gospodarcze. Wiązał wychowanie fi zyczne, podobnie jak inni przedstawiciele pedagogiki kultury z pracą. Zarówno Hessen, jak i Nawroczyński, Suchodolski, Wołoszyn i Wroczyński zwracali uwagę na to, że zdrowie i sprawność fi zyczną należy otaczać szczególną opieką, ponieważ są niezbędne w rozwoju społecznym i biologicznym człowieka. Należy również podkreślić, iż polscy pedagodzy kultury będący pod wpły- wami koncepcji twórców pedagogiki kultury w innych krajach, przenosili idee na grunt rodzimej kultury fi zycznej. Poświadczają to chociażby wpływy Sprangera, Kerschensteinera, Deweya i innych. Pedagodzy kultury upowszechniali troskę o wy- chowanie młodzieży, wiązali z nim nadzieję na samodzielność i twórczość w życiu społecznym. Wiązali wiadomości ze sprawnością. Do pełnego rozwoju osobowości były – ich zdaniem – niezbędne ćwiczenia cielesne. Nawroczyński dostrzegał rolę kultury fi zycznej nie tylko w przygotowaniu do pracy zawodowej, ale także do ra- cjonalnego wypoczynku. Przedmiotem badań pedagogiki kultury fi zycznej traktowanej jako subdyscy- plina jest wychowanie przez kulturę fi zyczną i wychowanie do kultury fi zycznej. Jako subdyscyplina pedagogiczna wykorzystuje różne kierunki myślenia; po pierw- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 7 Studium o pedagogice.indd 7 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 8 Jerzy NOWOCIEŃ sze historyczne, po drugie fi lozofi czne, tj. dialektyczne, fenomenologiczne, herme- neutyczne i spekulatywne, po trzecie empiryczne; zarówno o charakterze ilościo- wym, jak i jakościowym. Pedagogika kultury fi zycznej obejmuje obszary edukacji fi zycznej, olimpij- skiej i kulturalnej w zakresie wszelkich form aktywności fi zycznej. Tak rozumiana pedagogika kultury fi zycznej obejmuje także osobotwórcze możliwości składowych kultury fi zycznej, tj.: sportu, rekreacji fi zycznej i rehabilitacji ruchowej, a nierzadko również turystykę. W celu wykorzystania owych możliwości pedagogika kultury fi zycznej czer- pie wiedzę z pedagogiki ogólnej i pedagogiki kultury oraz z aksjologii wzbogacając proces wychowania przez kulturę fi zyczną o nowe wartości na miarę założeń i ocze- kiwań stawianych przed wychowaniem współczesnego człowieka. Pedagogika kultury fi zycznej jest zbieżna z pedagogiką kultury z punktu wi- dzenia antropologicznego. Dla pedagogiki kultury fi zycznej, tak jak dla pedagogiki kultury, człowiek – wytwór i twórca kultury, która decyduje o jego duchowości – jest najwyższą wartością. Ceni się szczególnie zdolności kreatywne jednostki, jej in- dywidualność i autonomię. Wspólnotowość tę można egzemplifi kować praktyczną realizacją celów wychowania przez aktywność fi zyczną, np. w szkole. Istotną płaszczyzną wspólnotową pedagogiki; kultury i kultury fi zycznej jest stosunek do wartości. Aksjologia pedagogiki kultury, zakorzeniona w greckiej pai- dei i rzymskiej humanitas, eksponuje przede wszystkim wartości duchowe. Prymat uzyskują wartości absolutne, takie jak prawda, dobro i piękno. Pedagogika kultury fi zycznej przejęła z nauk o kulturze fi zycznej z dorobku starożytnej Olimpii koncep- cję człowieka ,,kalokagatii” czyli harmonii ducha i ciała. Lipiec zwraca uwagę, iż najbardziej wpływowe systemy fi lozofi czne antyku – platonizm, arystotelizm i sto- icyzm – nie potrafi ły jasno i zdecydowanie wyłożyć sensu tej integralnej, holistycz- nej i monistycznej koncepcji. Przedstawia je jednak nader dobitnie ówczesna myśl społeczna(uprawiana także przez klasyków), a zwłaszcza praktyka pedagogiczna, która w ramach paidei żądała od cywilizowanego Greka, by ćwiczył z równym za- pałem umysł i ciało jednocześnie. Grecy zakładali, że postępując w ten sposób dobro wpłynie na podwyższenie poziomu piękna, piękno stanie się zaś adekwatną prezen- tacją dobra. Uwiecznieniem takiego poglądu stał się sport oraz neoolimpizm Cou- bertina. Podkreślił to w swojej pedagogice sportu, iż sport może kształcić zarówno piękne ciała, jak i dobre charaktery. Pedagogikę kultury fi zycznej i pedagogikę kul- tury łączą szczególnymi więzami prekursorzy; Hessen, Mysłakowski, Nawroczyń- ski, Suchodolski, Wołoszyn, Wroczyński1. Nauki z kręgu humanistyki były obecne niemal od zarania nowożytnej kultury fi zycznej, tworząc nawet wokół przyrodnicze- go rdzenia względnie autonomiczną i swoiście zabarwioną wartościująco otoczkę pedagogiczną. Dlatego uściślenia wymagają związki z psychologią, socjologią, fi lo- zofi ą człowieka, z aksjologią oraz historią wychowania i historią kultury fi zycznej. 1 Zagadnienie to omówiono w rozdziałach; 1.4. Prekursorzy polskiej pedagogiki kultury i 1.5. Prekursorzy pedagogiki kultury wobec kultury fi zycznej. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 8 Studium o pedagogice.indd 8 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 Streszczenie 9 Śledząc rozwój pedagogiki kultury fi zycznej dostrzegamy próby realizowania i intelektualizowania codziennej praktyki pedagogicznej. Pedagogika kultury fi zycz- nej rozwija się w sferze teorii i praktyki, przejawia skłonność do dyferencjacji, np. na pedagogikę sportu, pedagogikę zdrowia, pedagogikę czasu wolnego, rekreacji itd. W dobie obecnej aktywność fi zyczna czyli uczestnictwo w kulturze fi zycznej nie może być traktowane wyłącznie w kategoriach czasu wolnego. Dziś, kultura fi zycz- na, podobnie jak kultura ogólna jest powinnością i wymogiem rozwojowym, naka- zem chwili. Pedagogika kultury fi zycznej będzie się nadal rozwijać na pograniczu nauk o wychowaniu i nauk o kulturze fi zycznej, będzie zmierzać w kierunku ogól- nych założeń ontologicznych, aksjologicznych i metodologicznych. Będzie wzbo- gacać teorię w obrębie składowych kultury fi zycznej: sportu, rekreacji ruchowej itd. W sensie teoretycznym powinna mieć wobec nich rolę integrującą. Rysuje się taka potrzeba i konieczność, aby w obrębie pedagogiki kultury fi zycznej wykreowała się wyraziście pedagogika sportu wysoko kwalifi kowanego, zawodowego. Ten bowiem stanowi dziś tak ogromny obszar, posiada swoją specyfi kę, często dlatego wykracza poza tradycyjne wychowanie fi zyczne oraz sport dzieci i młodzieży. Z przeprowadzonej analizy wynika, że między pedagogiką kultury fi zycz- nej najważniejszymi nurtami i dyscyplinami edukacyjnymi w obrębie nauk o wy- chowaniu i nauk o kulturze fi zycznej istnieją wyraźne płaszczyzny wspólnotowe. Obejmują one wartości humanistyczne oraz podmiotowe traktowanie wychowanka z zapewnieniem mu autonomii i samodzielności. Zgodnie z tezą, iż każda jednostka ludzka jest swoistą indywidualnością i posiada wewnętrzne życie duchowe, zespole- nie życia duchowego z kulturą daje wychowanie. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 9 Studium o pedagogice.indd 9 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 Summary The aim of the book is to present achievements of the pedagogy of physical culture and to show controversies concerning its problems. Its content is an attempt at generalization of current academic output in the fi eld of pedagogy of physical culture. The pedagogy of physical culture is presented in connotations with pedagogy of culture. It is a new attitude. Up till now those two disciplines has been developing separately, although they used, among others, common research methods and techniques. In the course of development of culture there has appeared a modern current – cultural education. The conception of cultural education, by inheriting traditional optimism of pedagogy of culture, is to strengthen the role of culture as the source of reality which is created by people and as the basis for so-called human capital, which determines humanistic enrichment of all human activities. Analogously, in the pedagogy of physical culture there have appeared two currents: physical education and Olympic education. Physical education, according to its traditional interpretation, includes such functions of school physical exercises as stimulation, compensation, adaptation and correction, but nowadays it also – according to its name – assumes a wider educational perspective. Education, as the basic notion in pedagogy, includes all multidimensional activities and processes serving moral education and teaching of persons or social groups. It also happens so in the case of school physical exercises, and hence more appropriate name, which fully expresses the essence of the pedagogical process, is physical education (edukacja fi zyczna), which is more oriented at moral education than at teaching. The pedagogical conception which uses Olympism and sport as sources of values during the pedagogical process is Olympic education, based on its own long tradition and its specifi c means and methods of education which are original in their social practice. The pedagogy of physical culture creates defi nite social, personal and cultural values which are mainly associated with care for many-sided development of the human individual, especially in the fi eld of care for his own health, body and for hygiene, development and fi tness of the latter. The subject of the pedagogy of physical culture is a holistically conceived human being. It means that during the didactical- educational process the educated should be provided with broad development of his personality – that is, development in the somatic fi eld, in the emotional fi eld and in the socio-moral fi eld. Treating the educated in the holistic way protects him from a tendency, which is deeply rooted in some cultures, for treating the body and the human psyche separately. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 10 Studium o pedagogice.indd 10 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 Summary 11 Both the pedagogy of culture and the pedagogy of physical culture are going to play an important role in educational processes, in changing the contemporary world and creation of a new social order. Both of them belong to main currents of modernised global education. They are conceptions which are continuously innovated and deepened, Modern education refers to a new conception of life and culture. A considerable role in those educational and cultural transformations falls to the pedagogy of physical culture and hence current experience in that fi eld is worth organising and generalising. In historical refl ection on the pedagogy of physical culture there are visible clear marks of considerations on physical culture. General educational and enlightening values of physical culture were noticed by pedagogues a long time ago. It was perceived by them as an important means of harmonious development of a human being, which prepares him, regarding his physiology, for life activity and simultaneously helps to maintain balance between physical and mental strains. Traditionally physical culture is identifi ed mainly with human physical activity. It uses conditions and natural means, including movement, for shaping the body according to binding patterns – what often means: according to fashion. Nowadays physical culture is not reduced to physical activity and care of the human body – it constitutes a specifi c supplement to global culture. It includes both phenomena from the realm of material culture (civilisation) and values in social and symbolic sense. The 21st century’s physical culture is a humanistic value whose fundamental feature is autonomy. Since the period between the World Wars pedagogues who were precursors of the Polish pedagogy of culture were simultaneously charting the way of development of the pedagogy of physical culture. Hessen clearly emphasised unity of moral education and bodily education. He united physical education with moral, artistic and scientifi c education. He demonstrated that physical education includes spiritual, moral, civil, artistic, scientifi c, and economic aims. Similarly as other representatives of pedagogy of culture, he connected physical education with work. Hessen, as well as Nawroczyński, Suchodolski, Wołoszyn and Wroczyński, emphasised that health and fi tness should be especially taken care of because they are necessary in human social and biological development, It should be stressed that Polish pedagogues of culture, infl uenced by conceptions of precursors of pedagogy of culture in other countries, transferred ideas to native physical culture. It is confi rmed, for instance, by infl uences of E. Spranger, G. Kerschensteiner, J. Dewey and others. Pedagogues of culture popularized care of the young generation’s education and pinned on it their hopes for self-reliance and creativity in social life. According to their opinions, full development of personality required bodily exercises. B. Nawroczyński saw that physical culture plays a signifi cant role not only in preparation for professional activity but also for rational relaxation. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 11 Studium o pedagogice.indd 11 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 12 Jerzy NOWOCIEŃ The research subject of the pedagogy of physical culture, treated as a sub- discipline, is education by physical culture and education for physical culture. As a pedagogical sub-discipline, it uses various intellectual currents: fi rstly, historical ones; secondly, philosophical (that is, dialectical, phenomenological, hermeneutical and speculative) ones; thirdly empirical (both qualitative and quantitative) ones. The pedagogy of physical culture includes fi elds of physical, Olympic and cultural education concerning all forms of physical activities. Pedagogy of physical culture, if conceived in the abovementioned way, includes also potentials of physical culture components – that is, of sport, physical recreation and physiotherapy, and quite often also tourism – in the fi eld of creation of personality. In order to use that potentials the pedagogy of physical culture obtains knowledge from general pedagogy and the pedagogy of culture, as well as from axiology, what enriches the process of education by physical culture with new values matching assumptions and expectations formulated for the modern man’s education. From the anthropological viewpoint the pedagogy of physical culture coincides with the pedagogy of culture, For the pedagogy of physical culture, as well as for the pedagogy of culture, the human being – a creation and the creator of culture, which determined his spirituality – is the highest value. Things which are especially highly valued are a given person’s creative abilities, his/her individuality and autonomy. That common feature can be exemplifi ed with practical realisation of educational aims by physical activity, e.g. at school. A signifi cant common dimension of pedagogy, culture and physical culture is an attitude towards values. The axiology of pedagogy of culture, which is rooted in Greek paidea and Roman humanitas, emphasises, fi rst of all, spiritual values. From physical culture sciences the priority is given to absolute values, such as truth, good and beauty. The pedagogy of physical culture has taken the conception of the man of kalokagatia – that is, of harmony of the spirit and the body –which belongs to the legacy of ancient Olympia. J. Lipiec emphasises that the most infl uential of philosophical systems of antiquity – Platonism, Aristotelianism and Stoicism – could not explain the sense of that integral, holistic and monistic conception in a clear and unambiguous way. It is presented, however, in a very distinct way by the then social thought (which was practiced also by classics), and especially by pedagogical practice, which demanded from the civilised Greek, as an element of paideia, to exercise his mind and body simultaneously and with equal enthusiasm. Greeks assumed that if they conduct in such a way, good causes heightening the level of beauty and beauty becomes an adequate presentation of good. Such a view was immortalized by sport and by P. de Coubertin’s neo-Olympism. The latter emphasized in his pedagogy of sport that sport can shape both beautiful bodies and good characters. Special bonds between the pedagogy of physical culture and the pedagogy of culture were created by the precursors: S. Hessen, Z. K. Mysłakowski, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 12 Studium o pedagogice.indd 12 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 Związki pedagogiki kultury z kulturą fizyczną 13 B. Nawroczyński, B. Suchodolski, S. Wołoszyn, R. Wroczyński2. The humanities have been present almost since the beginning of the existence of modern physical culture and they even created a relatively autonomous and peculiarly evaluative border around the naturalist core. Hence, its relations with psychology, sociology, philosophy of man, axiology, history of education and history of physical culture require specifi cation. While following through development of the pedagogy of physical culture we see attempts at realization and intellectualization of everyday pedagogical practice. The pedagogy of physical culture develops in the realms of theory and practice, it manifests a tendency to differentiation – e.g. into the pedagogy of sport, the pedagogy of health, the pedagogy of leisure, of recreation, etc. Nowadays physical activity – that is, participation in physical culture – cannot be treated solely in terms of free time. Today physical culture, similarly as general culture, is a duty and developmental requirement, a current imperative. The pedagogy of physical culture is going to continue its development at the borderline between education sciences and physical culture sciences and it is going to make for general ontological, axiological and methodological assumptions. It is going to enrich theory within components of physical culture: sport, movement recreation, etc. In the theoretical sense it should play an integrative role in its relations with them. There is a need and necessity to create a clearly separate pedagogy of top professional sport, because today the latter is a great and specifi c fi eld and hence it often goes beyond traditional physical education and children’s and young people’s sport. It comes from the analysis which has been carried out above that between the pedagogy of physical culture and the most important educational currents and disciplines within education sciences and physical culture sciences there are clear common grounds. They include humanistic values, treating the educated as a human subject and providing him with autonomy and self-reliance. According to the thesis that each human person is a specifi c individual and has internal spiritual life, unifi cation of spiritual life with culture gives education. 2 That issue is discussed in the chapters: 1.4. Precursors of the Polish pedagogy of culture; 1.5. The approach of precursors of the pedagogy of culture to physical culture. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 13 Studium o pedagogice.indd 13 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 Wprowadzenie Podstawowym pojęciem w pedagogice jest edukacja, obejmuje ona złożone procesy w kształtowaniu osobowości jednostki ludzkiej i zbiorowości w myśl idea- łów i celów określonych w społeczeństwie. Podstawę edukacji tradycyjnej stanowią procesy nauczania, kształcenia i wychowania. Mają one wyposażyć wychowanków w wiadomości, umiejętności, nawyki i kompetencje (kształcenie), przygotować do wyboru wartości oraz stworzyć warunki do rozwoju postaw (wychowanie). Aktualnie edukacja pojmowana jest jako zjawisko wielowymiarowe, obejmu- jące wielość procesów pedagogiczno-społecznych. Jest ona zdeterminowana prze- słankami teoretycznymi oraz uwarunkowaniami społeczno-politycznymi (Śliwerski B. 2003). Edukacja kształtuje tożsamość człowieka, a jednocześnie jest istotnym środkiem jego naturalnego rozwoju. W powyższym ujęciu edukacja współczesna daje się analizować i klasyfi kować według różnych kryteriów. Mamy więc w języku pedagogicznym edukację alternatywną, dorosłych, ekologiczną (czasem określaną jako środowiskowa), europejską, globalną, humanistyczną, integracyjną, medialną, międzykulturową, wielokulturową, regionalną, na dystans, na dystans przez Internet, olimpijską, ustawiczną, zdrowotną i wiele innych. Większość odmian edukacji pre- zentuje Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku pod red. Pilcha (2003). Wymieniona w encyklopedii i omówiona przez Jankowskiego edukacja kulturalna, jest przed- miotem analiz i projektów współczesnej pedagogiki kultury (Jankowski 2010). Nie ma jednak w Encyklopedii XXI wieku hasła edukacja fi zyczna, chociaż funkcjonuje w praktyce pedagogicznej. Pedagogika kultury i pedagogika kultury fi zycznej mają liczne punkty styczności, i to nie tylko w sferze semantycznej, ale także w źród- łach rozwoju historycznego oraz w obrębie przedmiotu badań i stawianych pytań problemowych. Liczne kontrowersje wokół pedagogiki kultury powstawały zwykle z powodu różnorodności pojęcia – kultura. Współczesna pedagogika kultury formułuje teoretyczne i metodologiczne pod- stawy do tworzenia, gromadzenia i porządkowania ,,wiedzy o tym obszarze praktyki edukacyjnej, który obecnie nazywamy najczęściej edukacją kulturalną, i który jest jedną z dziedzin edukacji” (Jankowski 2010, s. 12). Kluczowe problemy teoretyczne i praktyczne pedagogiki kultury odnoszą się do twórczej aktywności człowieka, obejmują jego działania na rzecz wyboru włas- nego systemu wartości, który ma swe źródło w społeczeństwie. Jednostka wchodzi w relacje społeczne z innymi ludźmi przez wybór wartości, podkreśla wspólnoto- wość społeczną. Wartości stanowią także ważny łącznik w budowaniu porozumienia ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 14 Studium o pedagogice.indd 14 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 Wprowadzenie 15 w zakresie uznawanych i wspólnie przeżywanych zachowań zarówno w sferze ma- terialnej, jak i duchowej. W pedagogice kultury obok wzbogacania sił duchowych oraz tworzenia no- wych wartości, bardzo ważny jest – podkreśla Gajda (2006, s. 17) – ,,… proces kształcenia oparty na spotkaniu jednostki ludzkiej z dobrami kultury, co prowadzi do interioryzacji prezentowanych w nich wartości”. Proces kształcenia w pedagogi- ce kultury jest znacznie szerzej pojmowany niż w tradycyjnej pedagogice ogólnej, a zwłaszcza w dydaktyce (teorii nauczania). Przygotowuje jednostkę, a także zbio- rowości do aktywnego i twórczego udziału w życiu kulturalnym. Wprowadza ludzi w świat wartości, wzbogaca i wspiera w rozwoju, sprzyja również umacnianiu ich sił duchowych. Takie traktowanie kształcenia w pedagogice kultury jest bardzo bliskie pedagogice kultury fi zycznej. W niniejszym opracowaniu podjęto próbę ukazania i uściślenia związków i analogii tych dwóch dyscyplin naukowych. Celem prezento- wanej pracy są rozważania na temat genezy i rozwoju pedagogiki kultury fi zycznej w jej najnowszej historii. Pedagogika kultury fi zycznej kreuje określone wartości społeczne, osobo- wościowe, kulturowe kojarzone głównie z troską o wielostronny rozwój jednostki, zwłaszcza w sferze troski o własne zdrowie, ciało i jego higienę, rozwój i utrzy- manie sprawności fi zycznej. Podmiotem pedagogiki kultury fi zycznej jest człowiek pojmowany holistycznie. Oznacza to, że wychowanek w procesie dydaktyczno-wy- chowawczym powinien mieć zapewniony wszechstronny rozwój osobowości w sfe- rze somatycznej: w zakresie rozwoju fi zycznego, wzbogacania zdrowia, sprawno- ści fi zycznej, odporności immunologicznej itp., w sferze emocjonalnej; w zakresie wrażliwości na piękno, rozwój uczuć wyższych oraz umiejętności przezwyciężania gniewu, zazdrości, nienawiści, lęków, depresji w wyniku opanowania umiejętności samokontroli, w sferze intelektualnej; w zakresie umiejętności racjonalnego przy- swajania wiedzy, zdolności krytycznego myślenia, prowadzenia dyskusji i polemi- ki, sfery wolicjonalnej; w zakresie rozwijania siły woli, umiejętności pokonywania trudności, niepoddawania się zniechęceniu i frustracji, w sferze społeczno-moralnej; w zakresie refl eksyjnego stosunku do wartości, praw człowieka oraz do idei naj- wyższych: prawdy, dobra, honoru i godności. Holistyczne traktowanie wychowanka chroni go – podkreśla Szyszko-Bohusz (2002, 2003) – przed silnie zakorzenioną w niektórych kręgach kulturowych, tendencją do odrębnego traktowania ciała i sfery psychicznej człowieka. Celem książki jest przedstawienie osiągnięć pedagogiki kultury fi zycznej, głównie przez rekonstrukcję myśli pedagogicznej o kulturze fi zycznej. Treść wywo- du traktuje o tym, jak powstawała pedagogika kultury fi zycznej w Polsce, ukazuje rolę jaką odegrali w jej tworzeniu pedagodzy kultury. Książka ukazuje myśli i do- robek wybranych pedagogów kultury włożony w rozwój pedagogiki kultury fi zycz- nej. Merytoryczna treść grupuje wiedzę z różnych obszarów, często niedających się zamknąć pod jedną nazwą. Pedagogika kultury fi zycznej postrzegana jest z różnych stron, z pozycji licznych nauk. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 15 Studium o pedagogice.indd 15 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 16 Jerzy NOWOCIEŃ Myśl przewodnia rozważań wyraźnie nawiązuje do najważniejszego sformu- łowania Komisji Edukacji Narodowej na temat edukacji fi zycznej: że wychowa- nie fi zyczne dzieje się około dziecka, pedagogika jest dziedziną in statu nascendi, zmienia się nieustannie i stale jest wokół tego, co było i tego, co będzie. Dlatego treść monografi i nie zamyka się w kręgu spekulatywnej konstrukcji, jest otwarta na wzbogacanie teoretyczne i empiryczną weryfi kację. Treść rozprawy stanowi próbę uogólnienia dotychczasowego dorobku naukowego w zakresie pedagogiki kultury fi zycznej. Jest ona potraktowana jako nauka legitymizująca wychowanie fi zyczne. Pedagogika kultury fi zycznej jest ujęta w konotacjach z pedagogiką kultury. Jest to podejście nowe. Dotychczas te dwie subdyscypliny rozwijały się obok siebie, chociaż korzystały m.in. z wspólnych metod i technik badań. Myślenie pedagogiczne o kulturze fi zycznej dokonywało się nie tylko w ra- mach pedagogiki kultury, zatem nie było zależne wprost od jej powstawania. Zgro- madzony w monografi i materiał ewidencyjny wręcz ukazuje, iż pedagogika kultury fi zycznej pojawiła się wcześniej, przed pedagogiką kultury, która zrodziła się na gruncie negacji paradygmatu naturalizmu. Jednak pedagogika kultury fi zycznej i pedagogika kultury były w różnych procesach naukowo-twórczych. Pedagogika kultury fi zycznej rozwijała się na gruncie wychowania fi zycznego i nauk o kulturze fi zycznej. Pedagogika kultury jest dla pedagogiki kultury fi zycznej bliska przez on- tologię społeczną humanizmu, którą daje się uzasadnić ideał sportu olimpijskiego i ponadczasową wartość olimpizmu jako źródła wartości edukacyjnych. W rozwoju pedagogiki kultury wyodrębnił się nowoczesny nurt – edukacja kulturalna. Koncep- cja edukacji kulturalnej dziedzicząc tradycyjny optymizm pedagogiki kultury ma umocnić rolę kultury jako źródła rzeczywistości tworzonej przez ludzi, jako podsta- wy tzw. kapitału ludzkiego decydującego o humanistycznym wzbogaceniu wszyst- kich ludzkich działań. Analogicznie, w pedagogice kultury fi zycznej wyodrębniły się dwa nurty: edukacja fi zyczna i edukacja olimpijska. Edukacja fi zyczna w tradycyjnym ujęciu obejmuje funkcje wychowania fi zycznego, takie jak stymulacja, kompensacja, ad- aptacja i korekcja, ale też zgodnie z nazwą przyjmuje obecnie szerszą perspektywę wychowawczą. Edukacja jako podstawowe pojęcie w pedagogice obejmuje – po- daje Śliwerski (2003, s. 905) – ,,… ogół wielowymiarowych działań oraz proce- sów służących wychowaniu i kształceniu osób czy grup społecznych”. Tak właśnie jest w odniesieniu do wychowania fi zycznego, a wtedy korzystniejsza i wyrażająca pełnię istoty procesu pedagogicznego jest nazwa edukacja fi zyczna, ukierunkowana w wyższym stopniu na wychowanie niż kształcenie. Koncepcją pedagogiczną wyko- rzystującą w procesie dydaktyczno-wychowawczym jako źródła wartości, olimpizm i sport, jest edukacja olimpijska, oparta na własnej długotrwałej tradycji i odmien- nych, oryginalnych w praktyce społecznej środkach i metodach wychowania. Zarówno pedagogika kultury jak i pedagogika kultury fi zycznej będą odgry- wać istotną rolę w procesach edukacyjnych oraz w zmienianiu dotychczasowego świata i tworzeniu nowego ładu społecznego. Obydwie mieszczą się w głównych ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 16 Studium o pedagogice.indd 16 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 Wprowadzenie 17 nurtach unowocześnionej edukacji globalnej. Koncepcje te stale zyskują nowy i po- głębiony wymiar. Nowoczesna edukacja odwołuje się do nowej koncepcji życia i kultury. W tych przeobrażeniach edukacyjnych i kulturowych niebagatelna rola przypada pedagogi- ce kultury fi zycznej. Dlatego warto uporządkować dotychczasowy dorobek i uogól- nić doświadczenia w tej dziedzinie. Pomocne dla wzbogacenia treści książki okazały się doświadczenia i groma- dzona wiedza podczas cyklicznie organizowanych przeze mnie początkowo ogólno- polskich, a następnie międzynarodowych konferencji naukowych. Pierwsza odbyła się w 2003 roku na temat: ,,Wkład nauk humanistycznych do wiedzy o kulturze fi zycznej”. Efektem konferencji była wydana pod moją redakcją praca zbiorowa pt. Szkice z pedagogiki kultury fi zycznej. Ta konferencja oraz siedem następnych stano- wiły forum do wymiany poglądów, doświadczeń i refl eksji wielu humanistów, fi lo- zofów, historyków, pedagogów, psychologów, teoretyków wychowania fi zycznego, teoretyków sportu i socjologów na zagadnienia związane z pedagogiką kultury fi - zycznej. Uczestnikami forum byli reprezentanci różnych dyscyplin naukowych oraz różnych środowisk; uniwersyteckich, akademii wychowania fi zycznego, wyższych szkół publicznych i prywatnych, instytutów naukowo-badawczych. Prezentowana w dyskusjach różnorodność problematyki analizowanych problemów, ukazanie róż- nych kierunków myślenia, teoretycznych i metodologicznych przesłanek w rozwią- zywaniu problemów w pedagogice kultury fi zycznej oraz na styku z innymi naukami dowiodły złożoności procesów pedagogicznych, a także ukazały konieczność obiek- tywizowania i kategoryzowania wiedzy. Rozprawa składa się z pięciu rozdziałów z podporządkowanymi merytorycz- nie i logicznie podrozdziałami. Podział na rozdziały podkreśla główną myśl autora o nierozerwalnych związkach pedagogiki, kultury, edukacji i wychowania fi zyczne- go, zwłaszcza w polskiej tradycji opartej na dorobku Komisji Edukacji Narodowej. Struktura podrozdziałów została podporządkowana koncepcji autora pracy, który w ten sposób podkreśla własne wątki rozważań, a nie jedynie relacjonuje poglądy innych. Treść obejmuje wybrane problemy i zagadnienia pedagogiki kultury fi zycz- nej w ujęciu historycznym i współczesnym. Rozdział pierwszy poświęcony jest istocie pedagogiki kultury, ukazuje jej ro- dowód i rozwój. W pięciu podrozdziałach przedstawiono analizę poglądów wybra- nych prekursorów pedagogiki kultury: Nawroczyńskiego, Hessena, Mysłakowskie- go, Suchodolskiego, Wroczyńskiego. W kolejnym podrozdziale (1.5) zaprezentowa- no stanowiska prekursorów pedagogiki kultury wobec kultury fi zycznej. Rozdział drugi omawia kulturę fi zyczną jako zjawisko społeczne. Na tle ogól- nych uwag o kulturze przedstawiono w trzech podrozdziałach; kontrowersje wobec pojęcia i istoty kultury fi zycznej oraz naukę o kulturze fi zycznej, a następnie cel i zakres nauk o kulturze fi zycznej na przełomie XX i XXI wieku. W rozdziale trzecim omówiono współczesne wychowanie fi zyczne jako pod- stawę kultury fi zycznej. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 17 Studium o pedagogice.indd 17 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 18 Jerzy NOWOCIEŃ Rozdział czwarty obejmuje wywód na temat pedagogiki kultury fi zycznej jako subdyscypliny pedagogicznej. Wyróżniono w nim dwa podrozdziały. Jeden obej- muje genezę i rozwój subdyscypliny pedagogicznej. Drugi przedstawia pedagogikę kultury fi zycznej jako pogranicze nauk o wychowaniu i nauk o kulturze fi zycznej. Piąty rozdział zawiera wybrane zagadnienia pedagogiki kultury fi zycznej. Są to głównie zagadnienia bliskie pedagogice kultury. Stanowią styczność oraz wspólno- towość pedagogiki kultury i pedagogiki kultury fi zycznej. W sześciu podrozdziałach omówiono edukację kulturalną i olimpijską, wychowanie patriotyczne w edukacji fi zycznej, społeczno-kulturowy wymiar aktywności fi zycznej, sprawność fi zyczną jako kategorię pedagogiczną, fair play jako źródło wartości społeczno-moralnych oraz ewolucję zawodu nauczyciela wychowania fi zycznego. Publikacja ta jest kierowana przede wszystkim do studentów wychowania fi zycznego, do nauczycieli, pedagogów, do wszystkich innych badaczy, którym bliskie są problemy współczesnej pedagogiki kultury fi zycznej. Odwołując się do własnej i bogatej tradycji, łączącej potrzeby dziecka i potrzeby szkoły ze zmianami społecznymi i politycznymi, współczesna pedagogika kultury fi zycznej uwzględnia warunki społeczeństwa zmiany i społeczeństwa wiedzy nawołujące do zachowania harmonii w rozwoju indywidualnym i społecznym, duchowym i fi zycznym, w taki sposób, aby potrzeby biologiczne i społeczne przebiegały w ścisłym powiązaniu świata natury i kultury, współczesnej cywilizacji widzianej z perspektywy społe- czeństwa ponowoczesnego. W tym ujęciu pedagogika kultury fi zycznej podejmuje zagadnienia globalne, jak to jest w przypadku edukacji olimpijskiej, ale zachowuje zarazem swój charakter lokalny, oparty na poszanowaniu tradycji i tożsamości na- rodowej. Serdecznie dziękuję recenzentom: profesorowi dr. hab. Andrzejowi Pawłu- ckiemu i profesorowi dr. hab. Zbigniewowi Dziubińskiemu. Wyrażam wdzięczność za podjęty trud recenzji tej monografi i oraz wszelkie oceny, uwagi, sugestie i refl ek- sje. Starałem się z nich skorzystać i uwzględnić w ostatniej fazie edytorskiej, aby udoskonalić jakość monografi i. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 18 Studium o pedagogice.indd 18 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 1. ZWIĄZKI PEDAGOGIKI KULTURY Z KULTURĄ FIZYCZNĄ Uwagi wstępne – Istota pedagogiki kultury – Rodowód i rozwój polskiej pedagogiki kultury – Prekursorzy polskiej pedagogiki kultury – Prekursorzy pedagogiki kultury wobec kultury fi zycznej – Konkluzje 1.1. Uwagi wstępne Pedagogika tradycyjna narodziła się i zinstytucjonalizowała w europejskich strukturach uniwersyteckich XIX wieku. Najpierw stanowiła dziedzinę refl eksji o wy- chowaniu. Jako nauka o procesach wychowawczych zaczęła się kształtować wraz ze sprecyzowaniem przedmiotu i metodologii badań. Naczelnym kryterium określają- cym istotę nauki stanowi przedmiot jej badań. Inne kryteria stanowiące o naukowo- ści, to własne metody badań, system pojęciowy oraz teorie opisujące i wyjaśniające przedmiot badań. ,,O przedmiocie pedagogiki – pisze Kwieciński (2004, s. 11) – mówimy zamiennie i równocześnie: wychowanie, kształcenie, edukacja, bowiem te terminy rozumiane szeroko są bliskoznaczne. Rozumiemy przez nie wszystkie wa- runki, procesy i działania wspierające rozwój jednostki ku pełnym jej możliwościom oraz sprzyjające osiąganiu przez nią postawy życzliwości wobec innych i kompeten- cji do aktywności na rzecz dobra własnego i wspólnego we wszystkich strefach ży- cia społecznego”. Przedmiot badań pedagogiki obejmuje wiele zjawisk składających się na praktykę edukacyjną, w tym instytucje naukowe i edukacyjne wraz z panują- cymi w nich stosunkami interpersonalnymi. ,,Przedmiot pedagogiki – podkreśla Ru- bacha (2004, s. 18) – istniał znacznie wcześniej niż powstała pedagogika naukowa. Nie można zatem powiedzieć, że pedagogika tworzy praktykę edukacji. Ona istnieje niezależnie od intencji i działań uczonych. Ich zadaniem jest natomiast opisywa- nie tej praktyki, wyjaśnianie zjawisk, które np. destabilizują działanie edukacyjne, odkrywanie rezultatów, do których edukacja prowadzi”. Pedagogika polska, a tak- że światowa kształtowała swą tożsamość przez cały XX wiek. Jednak dopiero pod koniec tego wieku dobitnie postawiono pytanie o tożsamość polskiej pedagogiki. Fakt ów zaznaczył się szczególnie podczas Zjazdu Polskiego Towarzystwa Pedago- gicznego w 1993 roku. Zjazd odbywał się pod wezwaniem: ,,Ewolucja tożsamości pedagogiki”. W części merytorycznej Zjazdu prof. Kwiatkowska – wiceprezes Za- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 19 Studium o pedagogice.indd 19 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 20 Jerzy NOWOCIEŃ rządu Głównego Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego postawiła m.in. problem: ,,Na ile pedagogika jako nauka, jako refl eksja teoretyczna nad wychowaniem, nad edukacją, jest przygotowana do dokonania transformacji rzeczywistości edukacyj- nej?” Pytanie to wiązało się zdecydowanie z nową sytuacją społeczno-ekonomiczną i polityczną naszego państwa. Z powodu nowych zadań i ideologii rodzących się, ale nade wszystko ujawniających się i publicznie demonstrowanych po 1989 roku, tj. po czerwcowych, demokratycznych wyborach parlamentarnych zrodziło się wiele pytań o kondycję polskiej pedagogiki, o nowy sposób jej funkcjonowania, a także o kontekst funkcjonowania w ogóle nauk o wychowaniu. Kryzys tożsamości nauk o wychowaniu, to zdaniem Kwiatkowskiej (1993), efekt swoistego zapóźnienia roz- woju, wyostrzony szczególnie przez fakt szerokiego otwarcia nauk społecznych na myśl europejską i światową. ,,Otwarcie na świat” po 1990 r. ,,otworzyło nas” także na kategorie intelektualne i kulturowe współczesnego świata. W obliczu owego ot- warcia rodziły się pewne problemy w sferze cywilizacyjnej, poznawczej, kulturowej i metodologicznej. Dlatego to polska pedagogika u schyłku XX wieku stanęła przed koniecznością formułowania nowych pytań poznawczych i metodologicznych oraz określania nowych zadań dla praktyki edukacyjnej. ,,Ewolucja tożsamości pedagogi- ki – uznaje Hejnicka-Bezwińska (2009, s. 13) – jest zawsze kształtowana przez dwa procesy. Z jednej strony wiedza będąca wytworem pedagogiki musi odpowiadać na najważniejsze wyzwania społeczne swojego czasu. Z drugiej strony musi wpisywać się w określony model nauki (naukowość, racjonalność)”. Z tezy powyższej wynika, m.in., iż tożsamość pedagogiki kształtuje się na tle radykalnych zmian i perspekty- wy poznawczej współczesnej nauki, a ta stopniowo odchodzi od pozytywistycznego modelu jej uprawiania na rzecz krytycznego, fi lozofi cznego horyzontu myśli. Toczący się w XX wieku spór w pedagogice sprowadzał się w gruncie rzeczy do sposobów przekazywania wiedzy w procesie nauczania oraz istoty wychowa- nia. Jedną stronę sporu stanowili zwolennicy nauczania polegającego na przekazie uczniowi gotowej wiedzy wraz z jej interpretacją, zaś wychowanie traktowali jako kształtowanie, urabianie wychowanka zgodnie z uznawanymi wzorami moralnymi, obywatelskimi i społecznymi. W tak pojmowanym procesie nauczania i wychowania rolę dominującą odgrywał nauczyciel, a centrum uwagi stanowił program naucza- nia. Drugą stronę tworzyli zwolennicy naturalnego rozwoju wychowanka stosownie do jego potrzeb, zainteresowań i indywidualnych możliwości. W tak rozumianym procesie dydaktyczno-wychowawczym nie może być supremacji nauczyciela, ale jest jego opieka i pomoc okazywana dziecku, albowiem to ono jest w centrum uwa- gi, a nie program. Spór ów doprowadził w konsekwencji do ,,trzeciej drogi”. Kwieciński (2004, s. 14) nazywa ją: ,,…wspieraniem rozwoju i pełni możliwości każdego dziecka z po- szanowaniem jego indywidualności, ale zarazem dania każdemu szansy korzystania z dóbr kultury narodowej i uniwersalnej, kompetencji do samodzielnego wyboru pośród wielu ofert sposobów i jakości życia, zdolności do samodzielnej komunika- cji z innymi w bliskiej i szerokiej sferze kontaktów, ekspresji i działania harmonij- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 20 Studium o pedagogice.indd 20 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 Związki pedagogiki kultury z kulturą fizyczną 21 nie godzącego interesy własne z tworzeniem świata przyjaznego”. Ta pedagogika wspierania, pomocy przewodzenia i ograniczająca interwencję wychowawcy zyska- ła miano konstruktywizmu. Jego istotą jest partnerstwo i podmiotowość uczestni- ków procesów edukacyjnych. Istotą działań edukacyjnych jest tworzenie warunków do stawania się wychowanka autorem, świadomym i aktywnym rekonstruktorem otaczającego świata. Owe działania winny przygotować wychowanków do pozna- wania i rozumienia tradycji kulturalnych oraz odbioru kultury współczesnej, a prze- de wszystkim samodzielnego wyboru spośród mnogości ofert współczesnej kultury. Konstruktywizm, to tylko jeden z kierunków w pedagogice. Współczesna pedagogika polska rozwija się intensywnie w rozmaitych kie- runkach. W ten sposób powstało wiele nowych dyscyplin i subdyscyplin, często na pograniczu różnych nauk, a także przy użyciu różnych metod badań. Jest to zjawisko dynamiczne, a jego efekty są dość trudne do uchwycenia i uporządkowania. Jego rozpiętość i złożoność bardzo klarownie ukazuje Śliwerski (2010a) w dziele pt. Pe- dagogika. Subdyscypliny i dziedziny wiedzy o edukacji. Złożoność zjawiska ukazuje również dzieło Jaworskiej-Witkowskiej i Kwiecińskiego (2011) pt.: Nurty pedagogii naukowe dyskretne odlotowe. 1.2. Istota pedagogiki kultury Na potrzeby niniejszego wywodu szczególnie bliska jest ze względów meryto- rycznych pedagogika kultury, której przedmiotem badań jest kultura jako rzeczywi- stość humanistyczna i pedagogiczna. ,,Pedagogika kultury – podaje Milerski (2010, s. 69) – koncentruje się na procesach edukacji i socjalizacji kulturalnej, których ce- lem jest kształtowanie osobowości kulturalnej, a dokładniej – kulturowej struktury osobowości”. Pedagogika kultury jako kierunek pedagogiczny powstała na przełomie XIX i XX wieku w Niemczech. ,,Wówczas bowiem zaczęto krytycznie problematyzować i badać rzeczywistość wychowawczą, której medium są wytwory kulturowe” (Mi- lerski 2010, s. 70). Pedagogika kultury nie była nurtem jednolitym, powstawała na metodologii nauk humanistycznych, była ,,… alternatywą wobec pedagogiki empi- rycznej, eksperymentalnej i indukcyjnej” (Milerski 2010, s.74). Pedagogika kultury – zdaniem licznych autorów (Gajda, Jankowski, Miler- ski, Nawroczyński, Suchodolski, Wołoszyn i inni) była efektem antynaturalistycz- nego przełomu fi lozofi cznego w humanistyce. Początek ruchu antynaturalistyczne- go dała fi lozofi a Hegla (1770-1831), a dokładniej jego teoria rozwoju ducha. To ta teoria, twierdzi Gajda (2006, s. 23) ,,… jest punktem wyjścia do zrozumienia założeń fi lozofi cznych i pedagogiki kultury”. Zaś samo pojęcie ducha oznacza po prostu kulturę. Pojęcie ducha wywodziło się z zakwalifi kowanego przez fi lozofów porządku rzeczy, który najogólniej obejmował przedmioty spostrzeżenia zewnętrz- nego czyli zjawiska fi zyczne oraz przedmioty spostrzeżenia wewnętrznego, a więc ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 21 Studium o pedagogice.indd 21 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 22 Jerzy NOWOCIEŃ zjawiska psychiczne. Hegel ujawnił trzeci wymiar stanu rzeczy, który nie nadaje się do zaliczenia go do fi zycznych lub psychicznych zjawisk. Ten trzeci wymiar, to świat przedmiotów idealnych. Obejmuje on: moralność, sztukę, religię, prawo, jest duchem, jedyną i powszechną zasadą twórczości. Autorstwo pedagogiki kultury przypisywane jest niemieckiemu fi lozofowi Wilhelmowi Diltheyowi, głównie z racji opracowania metodologii nauk humanistycznych określanych także mianem ,,nauki o kulturze” (Gadamer 2004). Dilthey (1833-1911), Windelband (1848-1915) i Rickert (1863-1936) dokonali przełomu w podejściu do nauk humanistycznych. ,,Przełom ten polegał na prze- ciwstawianiu się naturalizmowi i pozytywistycznemu modelowi poznania oraz na wskazaniu odrębności humanistyki – na odróżnieniu nauk nomotetycznych (przy- rodniczych), formułujących prawa, od nauk idiografi cznych (humanistycznych), opisujących odrębność świata humanistycznego – jego całościowe ujęcie (struktu- rę), rozumienie sensu, ocenę wartości itp” (Gajda 2006, s. 16-17). Zaś całokształt wartości, to kultura, to świat ducha, który rozumiemy. Pedagogika kultury stała się nową orientacją w humanistyce, dała początek nowej koncepcji wychowania. W naturalizmie pojmowano człowieka jako element przyrody, tym samym rozwojem jego kierowały prawa natury. W myśl tej tezy wy- chowanie miałoby odbywać się w prostej linii zgodnie z prawami natury, bez ko- nieczności tworzenia dla niego celów, a w konsekwencji także środków do ich rea- lizacji. Wychowanie można było sprowadzać do usuwania ewentualnych przeszkód pojawiających się na drodze naturalnego rozwoju wychowanka. Refl eksja pedago- giczna orientacji humanistycznej sprzeciwiała się takiemu stanowisku. Jej twórcy w wychowaniu odchodzili od konieczności przyrodniczych na rzecz powinności i celowości działań wychowawczych. Istotą nauk humanistycznych jest nade wszystko całościowe traktowanie czło- wieka w procesie poznawania. Proces humanistycznego poznawania jest, przeci- wieństwem badań przyrodniczych, a nawet przemyśleń fi lozofi czno-realistycznych. Tak więc metodologia nauk humanistycznych Diltheya była antynaturalistyczną wykładnią nauk humanistycznych. ,,Ich przedmiotem jest rzeczywistość duchowa, a drogą poznania rozumienie. Nauki przyrodnicze dążą do wyjaśnienia rzeczywi- stości materialnej, a nauki humanistyczne do rozumienia rzeczywistości duchowej” (Milerski 2010, s. 78). Zaś świat duchowy jest związkiem oddziaływań, który tym odróżnia się od przyczynowego związku przyrody, że wytwarza wartości i wytwarza cele – ma charakter teleologiczny. ,,Ujęty w formę związków świat duchowy jest przedmiotem nauk humanistycznych, dlatego ich pojęcia reprezentujące te związki mają charakter procesu, przebiegu, dziania się lub działania. Rozwój systematycz- nych nauk humanistycznych polegał zdaniem Diltheya na tym, że z całości dziejów jako złożonego związku oddziaływań wyodrębniały one poszczególne układy od- działywań jak: prawo, literaturę, naukę czy życie gospodarcze” (Krasnodębski 1986, s. 84). Zatem istotą nauk humanistycznych jest poznawanie i rozumienie rzeczywi- stości duchowej za pośrednictwem zewnętrznej ekspresji człowieka w społecznych ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium o pedagogice.indd 22 Studium o pedagogice.indd 22 2013-09-04 11:37:35 2013-09-04 11:37:35 Związki pedagogiki kultury z kulturą fizyczną 23 przejawach życia i w wytworach kulturowych. Poznanie humanistyczne polega na rozumieniu poznawanej rzeczywistości i jej przeżywaniu. Świat duchowy otwiera się przed człowiekiem w przeżywaniu i rozumieniu dzięki pośrednictwu obiektywi- zacji życia. Są to podstawowe cechy ludzkiego istnienia. Stosownie do terminologii używanej przez Diltheya wszelkie dobra kulturo- we, a więc sztuka, obyczaje, zwyczaje, prawo, moralność są zobiektywizowanymi postaciami ducha, zaś pojęcie duchowości odnosi się do korelatu ducha w obszarze ludzkiej psychiki (Milerski 2004). Z powyższych względów nierzadko pedagogika kultury pojmowana była jako ,,pedagogika ludzkiej duchowości”. Pedagogikę kultury określanej zamiennie nazwą pedagogiki humanistycznej tworzyli w Niemczech: Kerschensteiner (1854-1932), Spranger (1882-1963), w An- glii Ross, w Szwajcarii Häberlin i Merlan, Velpicelli, Croce, Gentile we Włoszech oraz w Ameryce Dewey. 1.3. Rodowód i rozwój polskiej pedagogiki kultury Zainteresowanie pedagogiką kultury zrodziło się w Polsce po 1918 roku, tj. po odzyskaniu przez Polskę niepodległości po 123. latach zaborów. Okres między odzyskaniem niepodległości a wybuchem II wojny światowej (1939) stanowił dwu- dziestolecie, w którym intensywnie rozwijały się liczne dziedziny życia gospodar- czego, społecznego, kulturalnego oraz nauki. Fakt odzyskania niepodległości oraz zdeterminowana potrzeba jej utrzymania promieniowała na rozwój myśli społecz- nej, na ideologię i wychowanie. Tak więc w pedagogice zrodziły się nowe kierunki i nurty, w tym historyczna pedagogika kultury z silnym nurtem wychowania na- rodowego. Mówiąc o historycznej pedagogice kultury należy mieć na myśli zbiór koncepcji zapoczątkowanych przez fi lozofów niemieckich z drugiej połowy XIX i początku XX wieku, głównie Diltheya, Sprangera i Kerschensteinera. W Polsce pedagogikę kultury podjęli: Hessen, Mysłakowski, Nawroczyński, Suchodolski, Wołoszyn i Wroczyński. Pedagogika kultury – podkreśla Reut (1995, s. 18) – ,,… była reakcją na po- zytywistyczny naturalizm i w niektórych punktach była bliska zarówno ówczesnej, jak i aktualnej pedagogice personalistycznej”. Wszelkie kontrowersje pedagogiki kultury działy się głównie wobec relacji natura – kultura. Naturę wyjaśniamy – podkreślał Dilthey, natomiast człowieka rozumiemy. Za- tem rozumienie, to nie tylko sposób uprawiania nauk humanistycznych, ale to także problem poznania samego siebie oraz drugiego człowieka (Krasnodębski 1986, s. 84). Jednak nie można zrozumieć człowieka, bez zrozumienia świata, w którym on funkcjonuje. Dlatego to humanistyczna pedagogika jest rodzajem refl eksji na temat społecznych uwarunkowań badanych zjawisk edukacyjnych, wychowawczych, nie stanowi zaś wyłącznie metodologicznego problemu nauki ani też jednego z rodza- jów poznania. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Studium
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Studium o pedagogice kultury fizycznej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: