Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00344 006660 13246121 na godz. na dobę w sumie
Submodalności. Niezwykła droga do Twojego umysłu - książka
Submodalności. Niezwykła droga do Twojego umysłu - książka
Autor: , Liczba stron: 224
Wydawca: Sensus Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-246-1828-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> perswazja i nlp
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Wyższy poziom NLP:

Daj się ponieść zmysłom i przemówić słowom!

Jesteś istotą zmysłową. Poznajesz świat za pomocą wzroku, słuchu, dotyku, węchu i smaku. Nim cokolwiek zrozumiesz, zaakceptujesz czy nazwiesz -- zawsze najpierw musisz tego doświadczyć. Według Arystotelesa nie ma nic w umyśle, czego by przedtem nie było w zmysłach. Jednak kiedy już poznasz smak życia, przekonasz się, że często jest on gorzki . Naucz się osładzać swoje doznania i utrzymywać w ryzach własne odczucia.

Kiedy doświadczasz czegoś za pomocą zmysłów, słowa pozwalają Ci na nazwanie swoich doświadczeń, kategoryzowanie ich, uporządkowanie i zapamiętanie. Spełniają funkcje 'etykietek' wykorzystywanych niczym fiszki w katalogu bibliotecznym. Słowa zawarte w tej książce mogą być przydatne na dwa sposoby. Po pierwsze, mogą one pomóc Ci dotrzeć do przeszłych wrażeń i znaleźć nowe kombinacje oraz metody ich uzdrowienia lub praktycznego wykorzystania. Drugim sposobem jest przedstawianie wskazówek umożliwiających poznanie mechanizmów działania Twojego umysłu i tworzenie całkowicie nowych doznań.

Umysł zaszyfrowany:
Niniejsza pozycja jest wspaniałą kontynuacją mojej książki Using Your Brain -- for a CHANGE, która została odtworzona z nagrań moich seminariów dokonanych przez Andreasów. Książkę tę z czystym sumieniem polecam każdemu, kto chciałby dowiedzieć się więcej na temat tego, w jaki sposób zmienić swój umysł.
Richard Bandler
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Submodalnoœci. Niezwyk³a droga do Twojego umys³u Autor: Connirae Andreas, Steve Andreas T³umaczenie: Cezar Matkowski ISBN: 978-83-246-1828-6 Tytu³ orygina³u: Change Your Mind-And Keep the Change: Advanced NLP Submodalities Interventions Format: A5, stron: 230 Wy¿szy poziom NLP: • sposoby kodowania czasu i techniki jego zmiany; • wykorzystanie wzorca œwistu w trudnych i niezwyk³ych sytuacjach; • modyfikacja osobistych kryteriów odbioru œwiata; • metody usuwania kompulsji i autodestrukcji; • wspieranie podejmowania samodzielnych decyzji; • strategie reakcji na krytykê; • korzystanie ze stanów kinestetycznych. Daj siê ponieœæ zmys³om i przemówiæ s³owom! Jesteœ istot¹ zmys³ow¹. Poznajesz œwiat za pomoc¹ wzroku, s³uchu, dotyku, wêchu i smaku. Nim cokolwiek zrozumiesz, zaakceptujesz czy nazwiesz — zawsze najpierw musisz tego doœwiadczyæ. Wed³ug Arystotelesa nie ma nic w umyœle, czego by przedtem nie by³o w zmys³ach. Jednak kiedy ju¿ poznasz smak ¿ycia, przekonasz siê, ¿e czêsto jest on gorzki . Naucz siê os³adzaæ swoje doznania i utrzymywaæ w ryzach w³asne odczucia. Kiedy doœwiadczasz czegoœ za pomoc¹ zmys³ów, s³owa pozwalaj¹ Ci na nazwanie swoich doœwiadczeñ, kategoryzowanie ich, uporz¹dkowanie i zapamiêtanie. Spe³niaj¹ funkcje „etykietek” wykorzystywanych niczym fiszki w katalogu bibliotecznym. S³owa zawarte w tej ksi¹¿ce mog¹ byæ przydatne na dwa sposoby. Po pierwsze, mog¹ one pomóc Ci dotrzeæ do przesz³ych wra¿eñ i znaleŸæ nowe kombinacje oraz metody ich uzdrowienia lub praktycznego wykorzystania. Drugim sposobem jest przedstawianie wskazówek umo¿liwiaj¹cych poznanie mechanizmów dzia³ania Twojego umys³u i tworzenie ca³kowicie nowych doznañ. Niniejsza pozycja jest wspania³¹ kontynuacj¹ mojej ksi¹¿ki Using Your Brain — for a CHANGE, która zosta³a odtworzona z nagrañ moich seminariów dokonanych przez Andreasów. Ksi¹¿kê tê z czystym sumieniem polecam ka¿demu, kto chcia³by dowiedzieæ siê wiêcej na temat tego, w jaki sposób zmieniæ swój umys³. Richard Bandler Spis treĂci Przedmowa Richarda Bandlera PodziÚkowania Wprowadzenie 1. Linie czasu 5 7 9 13 – 40 Sposób, w jaki postrzegamy czas, ma bardzo silny wpïyw na nasze doĂwiad- czenia. W tym rozdziale przybliĝymy metody rozpoznawania sposobu kodo- wania czasu i techniki jego zmiany, a takĝe przedstawimy interesujÈce przykïady modyfikacji linii czasu, które wywoïaïy istotne zmiany w ĝyciu innych ludzi. 2. Wykorzystanie czasu 41 – 54 Czasy gramatyczne mogÈ zwiÚkszyÊ lub ograniczyÊ skutecznoĂÊ pracy nad zmianÈ osobistÈ. 3. Wzorzec Ăwistu 55 – 79 W rozdziale tym opisane zostaïy szczegóïowe instrukcje wykorzystywania tego wzorca odnoĂnie do konkretnego problemu, a takĝe metody stosowania go w systemach děwiÚkowym i kinestetycznym. Oprócz tego przedstawiliĂmy przykïady wykorzystania tego wzorca w sytuacjach „trudnych” bÈdě „nie- zwykïych”. 4. Zmiana waĝnoĂci kryteriów 81 – 110 Nasze kryteria, takie jak „potrzeba posiadania racji”, „zadowalanie innych” czy „wïadza”, czasami bywajÈ dla nas zbyt istotne, podczas gdy inne kryteria, jak na przykïad „troska o zdrowie” lub „reakcje na potrzeby innych”, nie sÈ tak waĝne, jak byĂmy chcieli. Zmiana waĝnoĂci tych kryteriów moĝe jed- nak zostaÊ dokonana za pomocÈ submodalnoĂci. 5. Usuwanie kompulsji 111 – 139 Silne reakcje, takie jak objadanie siÚ, gniew czy uzaleĝnienia, których trudno siÚ pozbyÊ za pomocÈ innych metod, mogÈ zostaÊ szybko usuniÚte dziÚki zastosowaniu takich strategii, jak zwarcie kompulsji i wzorzec Ăwistu. 3 4 SubmodalnoĂci. Niezwykïa droga do Twojego umysïu 6. Wzorzec progowy „ostatniej kropli” 141 – 159 Czyli w jaki sposób wyrwaÊ kogoĂ ze szponów destrukcyjnego zachowania czy toksycznego zwiÈzku. 7. Autorytet zewnÚtrzny i wewnÚtrzny 161 – 176 Niektórzy ludzie w „naturalny” sposób decydujÈ o sobie, podczas gdy inni z ïatwoĂciÈ poddajÈ siÚ sugestiom innych. Zawarte tu informacje mogÈ pomóc tym, którzy majÈ problemy z podejmowaniem samodzielnych decyzji. 8. Strategia reakcji na krytykÚ 177 – 194 Szczegóïowy opis procedury wykorzystywanej w naturalny sposób przez osoby odporne na krytykÚ. Dowiedz siÚ, jak pozostawaÊ w stanie zasobnym pod- czas oceny lub krytyki i wykorzystywaÊ „informacje zwrotne” w celu popra- wienia wïasnych zachowañ. 9. Korzystanie ze stanów kinestetycznych 195 – 212 Przywoïywanie stanów narkotycznych moĝe byÊ czymĂ wiÚcej niĝ czystÈ rozrywkÈ. Metoda ta stosowana jest równieĝ przez ludzi, którzy muszÈ braÊ Ărodki znieczulajÈce, ale jednoczeĂnie pragnÈ uniknÈÊ zwiÈzanych z tym efektów ubocznych. Opisywany wzorzec pozwala skutecznie przywoïaÊ dowolny stan opierajÈcy siÚ w duĝej mierze na doznaniach kinestetycznych. 10. Inne zmiany submodalnoĂci 213 – 223 Zebrane metody „najkrótszej terapii” sïuĝÈcej do zmian naszego sposobu myĂlenia. Modelowanie doskonaïoĂci. 1 Linie czasu W iÚkszoĂÊ z nas spotyka od czasu do czasu ludzi, o których mówimy: „On ciÈgle ĝyje przeszïoĂciÈ”, „Jedyne, o czym on myĂli, to przy- szïoĂÊ; nigdy nie ma czasu zatrzymaÊ siÚ i rozejrzeÊ wokóï”, „Ona ĝyje tylko dniem dzisiejszym i nigdy nie zastanawia siÚ nad tym, dokÈd zmie- rza”. PojÚcia te odzwierciedlajÈ sposób, w jaki rozumiemy czas (czyli przeszïoĂÊ, teraěniejszoĂÊ i przyszïoĂÊ), który stanowi podstawÚ naszych ograniczeñ i nabywanych umiejÚtnoĂci. Z tego powodu niektórych pro- blemów nie da siÚ rozwiÈzaÊ, jeĝeli najpierw nie zmieni siÚ sposobu postrzegania czasu przez danÈ osobÚ. Niektórzy ludzie mówiÈ o „pozostawianiu przeszïoĂci za sobÈ” i tak wïaĂnie postÚpujÈ w ĝyciu. Jeĝeli zostawisz przeszïoĂÊ za plecami, prze- stajesz jÈ widzieÊ i zniknie ona z twojego ĝycia. Inni z kolei mówiÈ o mgli- stej przyszïoĂci i, faktycznie, rozciÈgajÈca siÚ przed nimi czÚĂÊ linii czasu jest mglista. SÈ nawet ludzie, którzy w ogóle nie majÈ przyszïoĂci. Czas jest jednym z najbardziej podstawowych skïadowych naszych doĂwiadczeñ. PomyĂl tylko, jak moglibyĂmy doĂwiadczaÊ Ăwiata, nie majÈc poczucia czasu. Bez niego nie byïoby bowiem przyczynowoĂci, nie wie- dzielibyĂmy, jak zaspokoiÊ swoje potrzeby, i nie mielibyĂmy pojÚcia, kiedy to zrobiÊ. Poza rzadkimi wyjÈtkami wszyscy posiadamy jakiĂ sposób dzie- lenia doĂwiadczeñ wzglÚdem czasu. 13 14 SubmodalnoĂci. Niezwykïa droga do Twojego umysïu ProwadzÈc wïasne badania, odkryliĂmy wiele interesujÈcych sposobów przedstawiania czasu przez ludzi. Pomimo ĝe koncepcjÚ linii czasu zapre- zentowaliĂmy juĝ bardzo wielu ludziom, wciÈĝ lubimy z niej korzystaÊ i zachÚcamy ciÚ do tego samego. Demonstracja wzbudzania Lindo, czy moĝemy przywoïaÊ twojÈ liniÚ czasu? (Dobrze). Na poczÈtek pomyĂl o jakiejĂ prostej czynnoĂci, na przykïad: o myciu zÚbów, jeědzie do pracy, zmywaniu czy robieniu makijaĝu. Chodzi nam o coĂ, co robiïaĂ w przeszïoĂci, robisz teraz i bÚdziesz robiÊ w przyszïoĂci. Linda: Powiedzmy, ĝe czyszczenie zÚbów. Dobrze. ChcielibyĂmy, abyĂ pomyĂlaïa o chwili, w której myïaĂ zÚby dawno temu. Powiedzmy, jakieĂ piÚÊ lat temu. Linda: Nie przypominam sobie dokïadnie ĝadnego momentu, w któ- rym myïam zÚby. To dobrze. Ale wiesz, ĝe robiïaĂ to piÚÊ lat temu, zgadza siÚ? Moĝesz wiÚc udawaÊ, ĝe pamiÚtasz moment sprzed piÚciu lat, w którym myjesz zÚby. Linda: Jasne. Teraz pomyĂl o tym samym zdarzeniu, ale które miaïo miejsce tydzieñ temu… (Dobrze). PomyĂl o myciu zÚbów teraz… O myciu ich za tydzieñ… I za piÚÊ lat. Chcemy, abyĂ poczuïa, ĝe przedstawiasz sobie wszystkie zda- rzenia w jednej chwili, abyĂ mogïa zauwaĝyÊ róĝnice, jakie zachodzÈ miÚdzy nimi, choÊ w kaĝdym przypadku bÚdzie to jedna i ta sama czyn- noĂÊ… Co pozwala ci stwierdziÊ, ĝe jedno z nich nastÈpiïo wczeĂniej, a inne dopiero nastÈpi? Jakie róĝnice w submodalnoĂciach pozwalajÈ ci zauwaĝyÊ, ĝe dane zjawisko zaistniaïo w odlegïej przeszïoĂci, a inne zaszïo tylko tydzieñ temu? Linda: To proste. PiÚÊ lat temu mieszkaïam w innym domu i widzÚ siebie w tamtym miejscu. DziÚki temu wiem, ĝe musiaïo siÚ to dziaÊ wïa- Ănie piÚÊ lat temu. To typowa odpowiedě. Ludzie na ogóï dostrzegajÈ róĝnice w treĂci swoich doĂwiadczeñ, ale nie o to nam teraz chodzi. Chcemy poznaÊ róĝ- nice w procesach, które sÈ zakodowane w submodalnoĂciach. Powiedz nam, Lindo, jakie róĝnice zauwaĝasz pomiÚdzy niedawnÈ a odlegïÈ prze- szïoĂciÈ? Jeĝeli musisz, moĝesz wyobraziÊ sobie, ĝe piÚÊ lat temu miesz- kaïaĂ w tym samym domu co teraz, aby móc skupiÊ siÚ wyïÈcznie na sub- Linie czasu 15 modalnoĂciach. Nawet gdybyĂ naprawdÚ mieszkaïa w jednym miejscu, prawdopodobnie potrafiïabyĂ zauwaĝyÊ róĝnicÚ miÚdzy teraěniejszoĂciÈ i przeszïoĂciÈ. Linda: Nie wiem, czy bym potrafiïa. To, co zdarzyïo siÚ piÚÊ lat temu (wyciÈga rÚkÚ póï metra w lewo), wydaje siÚ tak samo odlegïe jak coĂ, co zdarzyïo siÚ tydzieñ temu (pokazujÈc wciÈĝ w lewo, ale duĝo bliĝej siebie). Ci, którzy przyglÈdali siÚ gestom Lindy, pewnie juĝ znajÈ jeden spo- sób, w jaki umieszcza ona zjawiska w czasie. Pokazuje ona bowiem róĝne punkty w przestrzeni. Linda: Och, tak! SÈdzÚ, ĝe faktycznie widzÚ je w róĝnych miejscach. Wspaniale. Powiedz nam teraz, jak widzisz zdarzenie, które nastÈpi za tydzieñ, i coĂ, co nastÈpi za piÚÊ lat. Linda: One teĝ sÈ w róĝnych miejscach. SÈ z prawej strony. Hm, to interesujÈce. Tydzieñ w przyszïoĂci jest oddalony ode mnie bardziej niĝ tydzieñ z przeszïoĂci. A piÚÊ lat w przód jest w ogóle miejscem bardzo odlegïym. Doskonale. WïaĂnie o to nam chodziïo. Sprawdě teraz, czy widzisz jakieĂ inne róĝnice. Czy reprezentacje przyszïoĂci róĝniÈ siÚ jeszcze w jakiĂ sposób od reprezentacji przeszïoĂci? Linda: (zamyĂliwszy siÚ chwilÚ) PrzyszïoĂÊ zawiera mniej szczegóïów. To doĂÊ typowe. Ludzie czÚsto przedstawiajÈ przyszïoĂÊ jako mniej pewnÈ niĝ przeszïoĂÊ. Przyjrzyj siÚ wyobraĝeniu sprzed piÚciu lat i porów- naj go z tym, co miaïo miejsce tydzieñ temu. Czy te obrazy róĝniÈ siÚ czymĂ poza poïoĝeniem? Przyjrzyj siÚ ich jasnoĂci, wielkoĂci itp. Linda: Wydaje mi siÚ, ĝe obraz sprzed piÚciu lat jest nieco mniejszy. Nie zauwaĝyïam tego wczeĂniej… Moja przyszïoĂÊ wyglÈda podobnie. CoĂ, co nastÈpi za piÚÊ lat, jest mniejsze niĝ coĂ, co pojawi siÚ za tydzieñ. mwiczenie MyĂlÚ, ĝe powyĝsza demonstracja wystarczy, aby domyĂliÊ siÚ, co teraz wam zaproponujemy. Chociaĝ Êwiczenie wykonuje siÚ w trójkach, moĝe- cie teĝ wykonywaÊ je wszyscy naraz w duĝej grupie. Sïuchajcie naszych instrukcji i postarajcie siÚ odkryÊ wasze wïasne submodalnoĂci sïuĝÈce do kodowania czasu. Na poczÈtek pomyĂlcie o jakiejĂ prostej codziennej czyn- noĂci, którÈ wykonywaliĂcie i zapewne bÚdziecie wykonywaÊ w przyszïoĂci. Niech bÚdzie to coĂ prostego, jak chodzenie do pracy, mycie zÚbów, zmy- wanie czy branie prysznica. NastÚpnie pomyĂlcie o wykonywaniu tej 16 SubmodalnoĂci. Niezwykïa droga do Twojego umysïu czynnoĂci dawno temu i doĂÊ niedawno. Póěniej pomyĂlcie o wykonywa- niu jej w obecnej chwili. Na koniec zaĂ wyobraěcie sobie, ĝe robicie to w bliskiej i odlegïej przyszïoĂci. MyĂlÈc o podejmowaniu danego dziaïania w kaĝdym punkcie czasu, starajcie siÚ wyobraĝaÊ je dokïadnie w taki sam sposób, aby jedynÈ róĝ- nicÈ byï wïaĂnie czas. Chcemy, abyĂcie odkryli submodalnoĂci zwiÈzane wyïÈcznie z reprezentacjÈ czasu. Róĝnice te bÚdÈ bardziej widoczne, kiedy pomyĂlicie o wszystkich tych sytuacjach w jednej chwili. Zaïóĝmy, ĝe jednoczeĂnie wyobraĝacie sobie jedzenie Ăniadania piÚÊ lat temu i za piÚÊ lat. Czym róĝniÈ siÚ oba wyobraĝenia? Ludzie zwykle wyobraĝajÈ sobie czas w róĝny sposób, kiedy myĂlÈ o pojedynczych zjawiskach kolejno. Jeĝeli macie problem z ujrzeniem wïaĂciwego obrazu, postarajcie siÚ sobie wyobraziÊ, co by byïo, gdyby siÚ to wam udaïo. Wykonajcie to Êwiczenie samodzielnie, a nastÚpnie w grupach. Kiedy dostrzeĝecie juĝ typowe dla siebie sposoby reprezentowania czasu, otwórz- cie oczy i kolejno opiszcie je pozostaïym osobom w grupie. Kiedy wszyscy opiszÈ juĝ swoje linie czasu, zwróÊcie uwagÚ na wszystkie niewerbalne wskaěniki dzielenia czasu. Ludzie zawsze przedstawiajÈ jakieĂ niewerbalne cechy swojego postrzegania czasu, tak jak Linda, która wska- zywaïa gestami róĝne punkty podczas mówienia o róĝnych momentach. Jest to szczególnie uĝyteczne, kiedy ktoĂ mówi: „Nie dzielÚ czasu. Prze- szïoĂÊ (wskazuje plecy) jest dla mnie tak samo waĝna jak teraěniejszoĂÊ (kieruje dïoñ przed twarz) czy przyszïoĂÊ (wyciÈga rÚkÚ przed siebie). W ten sposób czïowiek taki przekazuje niewerbalne znaki, które mówiÈ, ĝe przeszïoĂÊ znajduje siÚ za nim, teraěniejszoĂÊ jest wskazywana przy ciele, przyszïoĂÊ zaĂ znajduje siÚ w pewnej odlegïoĂci przed nim. KtoĂ inny moĝe powiedzieÊ: „To jest przeszïoĂÊ” (trzymajÈc dïonie rozstawione na póï metra), „To jest teraěniejszoĂÊ” (rozsuwajÈc dïonie na metr), „To jest przyszïoĂÊ” (rozkïadajÈc rÚce na caïÈ szerokoĂÊ). Kiedy nauczycie siÚ zauwaĝaÊ te niewerbalne sygnaïy, bÚdziecie mieÊ doĂÊ dobre wyobraĝe- nie o tym, jak dana osoba przedstawia sobie czas. W pierwszym przypadku kluczowÈ submodalnoĂciÈ jest poïoĝenie, w drugim zaĂ przypadku jest niÈ wielkoĂÊ, choÊ widzimy teĝ pewne odniesienie do poïoĝenia. Niemalĝe kaĝdy z nas w pewien sposób odzwierciedla czas w przestrzeni. Kiedy wymienicie siÚ juĝ swoimi uwagami na temat przedstawiania czasu, zapytajcie o wszystko, co byïo dla was niejasne w odpowiedziach waszych rozmówców, a nastÚpnie sprawděcie, czy wasi rozmówcy korzy- Linie czasu 17 stajÈ teĝ z submodalnoĂci, których nie wymienili. Moĝe to byÊ na przy- kïad: jasnoĂÊ, przezroczystoĂÊ, skupienie, barwa czy dowolny inny czynnik. WiÚkszoĂÊ ludzi korzysta z kilku submodalnoĂci reprezentujÈcych czas. ByÊ moĝe uda siÚ wam zauwaĝyÊ jasne rozróĝnienie pomiÚdzy przy- szïoĂciÈ i przeszïoĂciÈ. Niektórzy ludzie stosujÈ bowiem binarne opozycje, takie jak: widok kolorowy kontra widok czarno-biaïy czy staïy obraz kontra ruchomy film. W takich przypadkach czÚsto istnieje teĝ dodatkowa sub- modalnoĂÊ odnoszÈca siÚ do odlegïoĂci w czasie, na przykïad: rosnÈca intensywnoĂÊ barw lub prÚdkoĂÊ odtwarzania wzrastajÈca w miarÚ przy- woïywania coraz dawniejszych sytuacji. Zjawiska sÈ na ogóï uszeregowane na pewnym kontinuum. Musicie jednak zawsze sprawdziÊ to osobiĂcie, gdyĝ kaĝdy z nas posiada indywidualne sposoby opisywania czasu. Niczego nie zakïadajcie z góry. Kiedy juĝ okreĂlicie linie czasu swoje i swojego partnera, spróbujcie zmodyfikowaÊ wïasnÈ liniÚ czasu. Wybierzcie jakÈĂ jej istotnÈ cechÚ i postarajcie siÚ jÈ zmieniÊ bÈdě odwróciÊ, zwracajÈc uwagÚ na to, jak zmiana taka wpïynie na wasze doĂwiadczenie. Przykïadowo, Linda dostrze- gïa, ĝe jej przyszïoĂÊ jest bardziej rozciÈgniÚta w przestrzeni niĝ jej prze- szïoĂÊ. W tym przypadku powinna zatem spróbowaÊ wyobraziÊ sobie obrazy w przeszïoĂci jako rozïoĝone doĂÊ szeroko, a obrazy z przeszïoĂci — jako bardziej skupione przy sobie. Zaïóĝmy, ĝe kluczowÈ submodalnoĂciÈ jest dla was wielkoĂÊ: nasze niedawne doĂwiadczenia wydajÈ siÚ wiÚksze, zaĂ wydarzenia odlegïe — odpowiednio mniejsze. W ramach eksperymentu spróbujcie zatem odwró- ciÊ te wartoĂci, czyniÈc niedawne wydarzenia mniejszymi, zaĂ odlegïe — dalszymi. Czy taka zmiana sprawia, ĝe pewne wydarzenia stajÈ siÚ dla was waĝniejsze lub mniej waĝne? W jaki sposób mogÈ zachowywaÊ siÚ ludzie korzystajÈcy z takiej linii czasu? Jakie sÈ zalety i wady poszczególnych rodzajów wyobraĝeñ? Na mojej linii czasu przyszïoĂÊ zaczyna siÚ na wysokoĂci piersi i nastÚp- nie rozciÈga siÚ w górÚ i w prawo, mniej wiÚcej pod kÈtem 45q. MogÚ wiÚc spróbowaÊ odwróciÊ liniÚ tak, aby przyszïoĂÊ rozciÈgaïa siÚ pod takim samym kÈtem w dóï, i sprawdziÊ, co pociÈgnie za sobÈ taka zmiana. W jaki sposób zmieniÚ siÚ jako osoba? Kiedy bÚdziecie eksperymentowaÊ w ten sposób, pierwsze doznania mogÈ byÊ dziwne lub nieprzyjemne. Jest to dowodem na to, ĝe linia czasu, którÈ odkryliĂcie u siebie, nie jest czymĂ, co sami wam narzuciliĂmy, lecz waszym osobistym sposobem przedstawiania 18 SubmodalnoĂci. Niezwykïa droga do Twojego umysïu zdarzeñ w czasie. Czasami reakcja taka moĝe byÊ jednak wynikiem zetkniÚcia siÚ z czymĂ nieznanym. Innym razem moĝe to oznaczaÊ, ĝe próbujecie zmieniaÊ coĂ w sposób nienaturalny dla swojego sposobu postrzegania Ăwiata. Wszystkie takie próby podejmujcie zatem spokojnie i ostroĝnie, wycofujÈc siÚ, kiedy tylko poczujecie silne oznaki dezorientacji. Póěniej moĝecie poeksperymentowaÊ z wypróbowaniem submodalnoĂci wykorzystywanych przez pozostaïych czïonków waszej grupy. Znajděcie kogoĂ, kto uĝywa innych sposobów kodowania czasu niĝ wy. Przykïadowo, kiedy ktoĂ przedstawia przyszïoĂÊ jako przezroczystÈ, a wy robicie to w inny sposób, spróbujcie wyobraziÊ sobie przyszïe wydarzenia jako przezroczyste i sprawděcie, jaki bÚdzie to miaïo wpïyw na wasze zachowanie. Na koniec moĝecie wypróbowaÊ caïÈ liniÚ czasu innej osoby. Znajděcie kogoĂ, czyja linia jest zupeïnie odmienna od waszej. Wybierzcie najdziw- niejszy i najbardziej niesamowity sposób przedstawiania czasu, z jakim siÚ zetknÚliĂcie, i sprawděcie, co siÚ stanie. Czy nowa linia czasu pozwala na coĂ, czego nie da siÚ zrobiÊ za pomocÈ waszej linii? W czym mogïaby ona wam pomóc? Jakie ograniczenia mogïaby wam narzuciÊ? mwiczenie to bÚdzie najbardziej interesujÈce, kiedy znajdziecie bardzo róĝniÈcÈ siÚ od was osobÚ, poniewaĝ jeĝeli wykorzystacie liniÚ podobnÈ do waszej, nie poszerzy to zbytnio waszego repertuaru moĝliwoĂci. Dla wiÚkszoĂci ludzi linie czasu sÈ waĝnym sposobem opisywania rze- czywistoĂci. ZestawiajÈc ze sobÈ odmienne sposoby mierzenia czasu, dowiecie siÚ wiÚcej o tym, jak sami to robicie. Kiedy zaĂ wypróbujecie róĝne linie czasu w sytuacjach, w których zwykle spotykacie siÚ z problemami, moĝecie czasami odkryÊ, ĝe nowe sposoby organizowania doĂwiadczeñ mogÈ byÊ bardzo przydatne. Wielu z was z pewnoĂciÈ zechce zachowaÊ swój dawny sposób sorto- wania czasu. Dlatego teĝ po wypróbowaniu nowej linii nie zapomnijcie wróciÊ do poprzedniej. Jeĝeli jednak nowy sposób przedstawiania wyobra- ĝeñ spodoba siÚ wam bardziej niĝ stary, nie krÚpujcie siÚ go zatrzymaÊ. Zawsze jednak sprawděcie, czy bÚdzie on wam odpowiadaï. Wyobraěcie sobie, jak korzystacie z nowego sposobu w przyszïoĂci, i pomyĂlcie, jak siÚ z tym czujecie. ByÊ moĝe teĝ bÚdziecie stosowaÊ nowÈ liniÚ czasu tylko w sytuacjach, w których dotychczas napotykaliĂcie problemy, korzystajÈc jednoczeĂnie ze starej linii we wszystkich sytuacjach, w których siÚ wcze- Ăniej sprawdziïa. PamiÚtajcie, ĝe elastycznoĂÊ jest bardzo waĝna w NLP. Linie czasu 19 Podsumowanie Êwiczenia 1. Wzbudzenie. PracujÈc w trójkach, odkryjcie wïasne linie czasu i opowiedzcie o nich pozostaïym. 2. Eksperymentowanie. a) Na poczÈtku dostrójcie uĝywane dotychczas submodalnoĂci, aby sprawdziÊ, w jaki sposób zmienia to waszÈ reakcjÚ. b) NastÚpnie wypróbujcie submodalnoĂci wykorzystywane przez innych. c) Na koniec spróbujcie zastosowaÊ caïÈ liniÚ czasu innej osoby. @ @ @ @ @ Dyskusja: Sortowanie poïoĝenia i zwiÈzek z generalizacjÈ gaïek ocznych Czy ktoĂ z was nie okreĂlaï czasu za pomocÈ poïoĝenia w przestrzeni? Jak powiedzieliĂmy wczeĂniej, takie dziaïanie jest typowe dla wiÚkszoĂci ludzi. PrawdÚ mówiÈc, jest to caïkowicie naturalne. System wzrokowy jest bowiem Ăwietnie przystosowany do postrzegania wielu zjawisk naraz. Jeĝeli zatem musimy uszeregowaÊ kilka zdarzeñ jednoczeĂnie, najlepiej jest zrobiÊ to wïaĂnie w przestrzeni. Gdyby bowiem nasze wyobraĝenia znajdowaïy siÚ w jednym miejscu, widzielibyĂmy tylko jedno z nich i mu- sielibyĂmy rozróĝniaÊ je za pomocÈ jasnoĂci, koloru, wielkoĂci czy podob- nych cech. WiÚkszoĂÊ ludzi umieszcza przeszïoĂÊ po swojej lewej stronie, zaĂ przy- szïoĂÊ — po prawej. Tak teĝ zrobiïa Linda. Jak wielu z was robi to inaczej? Henry: U mnie przeszïoĂÊ jest po prawej stronie, a przyszïoĂÊ po lewej. Czyli twój sposób jest odwróceniem najpopularniejszego sposobu postrzegania czasu. Czy jesteĂ leworÚczny? Henry: Tak. Linia czasu jest na ogóï zwiÈzana z ukïadem generalizacji. Ludzie prawie zawsze umieszczajÈ przeszïoĂÊ po tej samej stronie, po której lokujÈ pamiÚÊ wzrokowÈ (przywoïywania obrazów), zaĂ przyszïoĂÊ — po stronie konstrukcji obrazów. Mimo to udaïo siÚ nam jednak znaleěÊ kilka osób, których linia czasu byïa odwrócona w stosunku do generalizacji. Pewien czïowiek narzekaï na swojÈ przeszïoĂÊ, na której byï „skupiony”, natomiast o przyszïoĂci wypowiadaï siÚ w sposób „elastyczny”. Powiedziaï nam teĝ, ĝe jest w stanie bez najmniejszego wysiïku zastosowaÊ wzorzec zmiany 20 SubmodalnoĂci. Niezwykïa droga do Twojego umysïu historii osobistej (omówionej szerzej w ksiÈĝce Z ĝab w ksiÚĝniczki1). Byïo to oczywiste, gdyĝ generalizacja konstruowania obrazów leĝaïa po tej samej stronie co postrzeganie przeszïoĂci. Z drugiej strony jego hipote- tyczne wizje przyszïych zdarzeñ byïy bardziej staïe i przypominaïy raczej przywoïywanie znanych obrazów niĝ typowe fantazje. WiÚkszoĂÊ z nas opisuje przyszïoĂÊ za pomocÈ obrazów konstruowanych, czego ten czïowiek nie potrafiï zrobiÊ. Kiedy odwróciliĂmy jego liniÚ czasu, okazaïo siÚ, ĝe przyszïoĂÊ staïa siÚ dla niego bardziej otwarta i elastyczna. Roxanne: U mnie generalizacja gaïek ocznych jest typowa, ale linia czasu jest odwrócona. Moĝesz zatem spróbowaÊ odwróciÊ liniÚ czasu tak, aby odpowiadaïa ona twojej generalizacji wzrokowej, i sprawdziÊ, jaki bÚdzie miaïo to efekt. Za kaĝdym razem, gdy wypróbuje siÚ nowÈ liniÚ czasu, moĝna trafiÊ na coĂ bardzo ciekawego i uĝytecznego, przynajmniej w niektórych kon- tekstach. Zanim jednak zdecydujecie siÚ na zmianÚ, sprawděcie, w czym pomaga wam korzystanie ze starej linii czasu w najwaĝniejszych dziedzi- nach ĝycia, takich jak praca, zabawa, rodzina itp. Nawet jeĝeli nowa linia czasu faktycznie okaĝe siÚ przydatna w niektórych sytuacjach, byÊ moĝe w niektórych kontekstach lepiej bÚdzie korzystaÊ ze starej. Orientacja czasowa Porozmawiajmy jeszcze trochÚ na temat ludzi skupiajÈcych siÚ na prze- szïoĂci, teraěniejszoĂci i przyszïoĂci, a takĝe na tym, w jaki sposób ich orientacja wiÈĝe siÚ z sortowaniem czasu. Przykïadowo, jedna z osób, z którymi pracowaïam, stwierdziïa, ĝe widzi przeszïoĂÊ za sobÈ, teraěniej- szoĂÊ — tuĝ przed sobÈ, zaĂ przyszïoĂÊ — daleko z przodu. Jak czïowiek ten odnosiï siÚ do tej koncepcji? Cóĝ, zaïóĝcie, ĝe sami stosujecie takÈ liniÚ. Jaka byïaby twoja orientacja, Al? Al: Nie jestem pewien. To trudne. Moĝesz nam powiedzieÊ, czy widzisz przyszïoĂÊ? Al: Nie bardzo. Czyli twoje obrazy raczej nie sÈ przezroczyste! Jeĝeli teraěniejszoĂÊ jest dokïadnie przed tobÈ, a bliska przyszïoĂÊ znajduje siÚ zaraz za niÈ i nie moĝemy jej zobaczyÊ, to jaka jest nasza orientacja? 1 Richard Bandler, John Grindler, Z ĝab w ksiÚĝniczki. Jak za pomocÈ sïowa przeobraziÊ siebie i swoje ĝycie?, GWP, Gdañsk 2001 — przyp. red. Linie czasu 21 Sally: Na teraěniejszoĂÊ. Dobrze. U kobiety, o której wam opowiadaïam, byïa to bezpoĂrednia teraěniejszoĂÊ. Kiedy mówiïa „teraz”, miaïa na myĂli dokïadnie „teraz”, czyli ten konkretny uïamek sekundy. CoĂ, co miaïo nastÈpiÊ za piÚÊ minut, byïo juĝ dla niej przyszïoĂciÈ. Jej pojÚcie teraěniejszoĂci byïo zatem bardzo wÈskie. Przyjmijmy zatem, ĝe wasza przyszïoĂÊ rozciÈga siÚ pod pewnym kÈtem w prawo, dziÚki czemu moĝecie zobaczyÊ wiÚkszÈ czÚĂÊ kaĝdego z obra- zów, które robiÈ siÚ wiÚksze i jaĂniejsze w miarÚ upïywu czasu. W takim ukïadzie najwaĝniejsza bÚdzie dla was odlegïa przyszïoĂÊ. BÚdziecie wiÚc starali siÚ ĝyÊ tym, co dopiero nastÈpi, mniejszÈ uwagÚ poĂwiÚcajÈc prze- szïoĂci i teraěniejszoĂci. Jeĝeli bliska przyszïoĂÊ lub teraěniejszoĂÊ byïaby wiÚksza i jaĂniejsza niĝ daleka przyszïoĂÊ, byÊ moĝe mielibyĂcie problemy z dïugofalowym planowaniem lub myĂleniem o konsekwencjach swojego zachowania, ale bardzo dobrze bÚdzie wam wychodziïo planowanie dziaïañ majÈcych nastÈpiÊ w bezpoĂredniej przyszïoĂci. Poznawanie swojej linii czasu uïa- twia nam wprowadzanie do niej korzystnych zmian. Carol: ZaczÚïam od silnej orientacji na teraěniejszoĂÊ. Byïa ona bardzo duĝa i bliska, podczas gdy przeszïoĂÊ i przyszïoĂÊ byïy mniejsze i ciemne. ZmieniliĂmy to tak, abym mogïa cieszyÊ siÚ caïym piÚknem chwili obecnej, przenoszÈc jednak czÚĂÊ tego blasku na wydarzenia, które zaszïy przed i po paru tygodniach, abym mogïa lepiej reagowaÊ na najbliĝszÈ przyszïoĂÊ i dokonaÊ wiÚcej. WyglÈda to na korzystnÈ zmianÚ. A oto inna linia czasu, którÈ moĝecie wypróbowaÊ. Pewien czïowiek wyobraĝaï sobie swojÈ przeszïoĂÊ jako rozciÈgajÈcÈ siÚ przed nim liniÚ. Jego przyszïoĂÊ znajdowaïa siÚ zaĂ z pra- wej strony. Znacie takie powiedzenie jak: „Caïe ĝycie przeszïo mi przed oczami”? Ten czïowiek caïy czas ĝyï w ten wïaĂnie sposób. Co to zmienia w waszym doĂwiadczeniu? Z caïÈ pewnoĂciÈ sprawia to, ĝe skupiamy siÚ na przeszïoĂci. W zaleĝnoĂci od tego, czy byïa ona wspaniaïa, czy straszna, moĝemy lubiÊ ten stan lub nie, ale tak czy inaczej nie bÚdziemy zwracaÊ uwagi na naszÈ teraěniejszoĂÊ i przeszïoĂÊ. Na takÈ osobÚ bardzo silnie bÚdzie dziaïaÊ wzorzec zmiany historii osobistej, poniewaĝ bardzo silnie reaguje on na wyobraĝenia przeszïoĂci. Carl: Zauwaĝyïem, ĝe w pewnych sytuacjach mogÚ siÚ mocno skupiaÊ na przeszïoĂci. PrzesunÈïem jÈ zatem w lewÈ stronÚ i zatrzasnÈïem drzwi. 22 SubmodalnoĂci. Niezwykïa droga do Twojego umysïu I co siÚ zmieniïo? Carl: To zobaczÚ dopiero za jakiĂ czas. Jeĝeli wykorzystasz nowÈ liniÚ czasu w przyszïych sytuacjach, moĝesz mieÊ dobre poczucie tego, jak dobrze bÚdzie ona dziaïaÊ i jakich ewentu- alnych zmian bÚdzie wymagaÊ. Idealnie jest posiadaÊ nieco elastycznÈ liniÚ czasu, aby móc przesuwaÊ przeszïoĂÊ tam, gdzie bÚdzie bardziej przy- datna, aby poprawiÊ swojÈ orientacjÚ na przyszïoĂÊ lub teraěniejszoĂÊ. SÈdzÚ, ĝe wszyscy juĝ zrozumieliĂmy, ĝe ogólnie rzecz biorÈc, naszÈ uwagÚ najbardziej przyciÈga to, co znajduje siÚ przed nami i jest naj- wiÚksze, najjaĂniejsze, najbardziej kolorowe itp. Przydatne linie czasu Fred: InteresujÈ mnie bardziej uĝyteczne linie czasu. Cóĝ, od razu nasuwa siÚ nam pytanie: „Uĝyteczne do czego?” lub „Uĝyteczne dla kogo?”. ByÊ moĝe wiecie, jakie odpowiedzi sÈ moĝliwe, ale pozwólcie nam przybliĝyÊ kilka najpopularniejszych. U wiÚkszoĂci ludzi linia czasu jest ïagodnie zagiÚta, podobnie jak w przypadku Lindy. PrzeszïoĂÊ znajduje siÚ zwykle nieco po lewej, teraěniejszoĂÊ — przed nami, zaĂ przyszïoĂÊ — po prawej. Obrazy mogÈ byÊ uïoĝone jeden na drugim, ale zwykle sÈ one umieszczone pod pewnym kÈtem, tak ĝe widoczna jest przynajmniej czÚĂÊ kaĝdego z nich. To, czy dana linia czasu jest dla nas uĝyteczna, czy teĝ nie, zaleĝy od naszych cech i naszego otoczenia. Powiedzenie: „To jest wïaĂciwa linia” jest tym samym co: „To jest wïaĂciwy dla ciebie styl bycia i nie jesteĂ w stanie funkcjonowaÊ w ĝaden inny sposób”. Linia czasu moĝe czyniÊ kaĝdego czïowieka wyjÈtkowÈ jednostkÈ. Jeĝeli jednak z jej przyczyny czïowiek ten popadnie w kïopoty lub kiedy inna linia czasu pozwala mu na coĂ, czego w danej chwili nie moĝe on osiÈgnÈÊ, wówczas dobrze jest sprawdziÊ dostÚpne alternatywy, przynajmniej w okreĂlonych kontekstach. Dzielenie linii czasu CzÚsto dobrze jest znaleěÊ osobÚ zdolnÈ i utalentowanÈ, a takĝe dowie- dzieÊ siÚ, w jaki sposób dzieli ona czas, i wypróbowaÊ jej podejĂcie. Przy- kïadowo, dobrze radzÈcy sobie z planowaniem naprzód na ogóï widzÈ swojÈ przyszïoĂÊ blisko i przed sobÈ. Znamy pewnego czïowieka, który uczy innych planowania i jest w tym naprawdÚ dobry. Ma on swoje piÚcio- i dziesiÚcioletnie plany blisko przed sobÈ, widzÈc je bardzo wyraěnie. Linie czasu 23 DziesiÚÊ lat to u niego niewiele ponad póï metra odlegïoĂci. Taki ukïad Ăwietnie sprawdza siÚ w jego przypadku, ale kiedy sami chcieliĂmy go wypróbowaÊ, okazaï siÚ on dla nas zbyt wymagajÈcy. Tak bliska przyszïoĂÊ wywieraïa na nas zbyt duĝy nacisk. OsobiĂcie wolimy, aby przyszïoĂÊ byïa mniej szczegóïowa i nieco bardziej oddalona. Jaka zmiana zachodzi w ĝyciu czïowieka, kiedy jego linia czasu ulega r-o-z-s-z-e-r-z-e-n-i-u, odwrotnie niĝ w przypadku wspomnianego wyĝej planisty? Spróbujcie umieĂciÊ jutrzejszy dzieñ po drugiej stronie salonu, nastÚpny tydzieñ na koñcu korytarza, a nastÚpny miesiÈc daleko na hory- zoncie. Jakie behawioralne konsekwencje ma tak rozciÈgniÚta linia? Anne: Nie byïabym zbytnio zmotywowana do zrobienia czegoĂ tak bar- dzo oddalonego w czasie! Wydaje mi siÚ, ĝe pomiÚdzy kolejnymi dziaïa- niami marnowaïabym zbyt duĝo czasu. Mike: To prawda! Kiedy pisaïem swojÈ pracÚ dyplomowÈ, jej obronÚ widziaïem w dalekiej przyszïoĂci. Wydawaïo mi siÚ, ĝe mam duĝo czasu, wiÚc podejmowaïem nowe zajÚcia, odkïadajÈc pisanie pracy na póěniej. W pewnym momencie okazaïo siÚ jednak, ĝe termin obrony jest tak blisko, ĝe nie miaïem czasu na robienie niczego innego poza pisaniem. Dlatego musiaïem caïkowicie zrezygnowaÊ z nowych projektów do chwili zakoñ- czenia pisania obrony. Dobrze! To ciekawy przykïad tego, w jaki sposób ĂcieĂnianie linii czasu moĝe czasami pomóc w wykonywaniu wszystkiego na czas. Lars: Ja chyba muszÚ zrobiÊ odwrotnie. Wydarzenia w mojej przyszïo- Ăci tworzÈ duĝy stos i zawsze czujÚ presjÚ zrobienia czegoĂ. Kiedy rozciÈ- gnÚ swojÈ liniÚ czasu, byÊ moĝe uda mi siÚ nieco siÚ odprÚĝyÊ. ByÊ moĝe pozwoli ci to istotnie siÚ uspokoiÊ, ale musisz wziÈÊ pod uwagÚ wszystkie inne czynniki. Wyobraě sobie, ĝe korzystasz ze swojej nowej linii czasu nastÚpnego dnia… i nastÚpnego tygodnia… Czy sÈdzisz, ĝe wciÈĝ bÚdziesz w stanie zrobiÊ wszystko na czas, czy teĝ bÚdziesz zbyt „wyluzowany”? Lars: Nic z tych rzeczy. PrawdÚ mówiÈc, w takim ukïadzie prawdo- podobnie bÚdzie mi siÚ duĝo lepiej planowaÊ. WczeĂniejszy nawaï planów i obowiÈzków sprawiaï, ĝe nie wiedziaïem nawet, co mam do zrobienia, przez co nie mogïem stworzyÊ przyzwoitego planu. To równieĝ brzmi rozsÈdnie. ZauwaĝyliĂmy teĝ, ĝe niektórzy ludzie posiadajÈcy „dalekÈ przyszïoĂÊ” majÈ wiÚcej szczytnych celów, dla których „warto jest ĝyÊ”. Badania przeprowadzone na osobach chorych na raka 24 SubmodalnoĂci. Niezwykïa droga do Twojego umysïu wykazaïy, ĝe ci, u których nowotwory ulegïy remisji, sÈ bardziej zorien- towani na przyszïoĂÊ niĝ ci, którzy poddali siÚ chorobie. Bob: KiedyĂ byïem znacznie bardziej zorientowany na przyszïoĂÊ niĝ teraz. W ciÈgu kilku ostatnich lat zwolniïem jednak i moja przyszïoĂÊ staïa siÚ mniej wyraěna. Ma to jednak swoje zalety i wady. OczywiĂcie. Jeĝeli za bardzo skupiasz siÚ na przyszïoĂci, moĝesz prze- staÊ przykïadaÊ wagÚ do rzeczy zachodzÈcych w chwili obecnej. Moĝesz nie zauwaĝyÊ, ĝe tobie lub twojej rodzinie kiepsko siÚ ĝyje. Z drugiej strony, kiedy caïÈ swojÈ uwagÚ poĂwiÚcasz na szukanie przyjemnoĂci tu i teraz, moĝesz nie dostrzec konsekwencji swojego zachowania, przez co przyszïoĂÊ moĝe siÚ okazaÊ mniej przyjemna, niĝ ci siÚ to wydawaïo. W przypadku pewnych konsekwencji przyszïoĂÊ moĝe siÚ okazaÊ teĝ znacznie krótsza! Róĝnice miÚdzy przeszïoĂciÈ i przyszïoĂciÈ Pozwólcie, ĝe zadam wam jeszcze jedno pytanie: Czy zauwaĝyliĂcie jakieĂ róĝnice (zwïaszcza binarne) pomiÚdzy przeszïoĂciÈ i przyszïoĂciÈ? Bob: U mnie wydarzenia z przeszïoĂci widzÚ wïasnymi oczami, zaĂ w wyobraĝeniach przyszïoĂci widzÚ siÚ z zewnÈtrz. Anne: Obrazy z mojej przeszïoĂci i przyszïoĂci sÈ otoczone mgieïkÈ, ale w przypadku obrazów przeszïych jest ona szara, zaĂ w przypadku obrazów przyszïych jest srebrzysta. Która bardziej ci siÚ podoba, szara czy srebrzysta? Anne: Srebrna jest przyjemniejsza. Dlatego wïaĂnie widzÚ przyszïoĂÊ dokïadnie przed sobÈ. Sally: Ja teĝ widzÚ coĂ podobnego. Moja przeszïoĂÊ jest bardzo ciemna, zaĂ przyszïoĂÊ otoczona jest Ăwiatïem. Wyobraĝenia odlegïej przyszïoĂci sÈ tak maïe, ĝe widzÚ tylko samo Ăwiatïo. A zatem rozciÈga siÚ przed tobÈ Ăwietlana przyszïoĂÊ! (Ămiech) Chris: Linia czasu Toma wydawaïa mi siÚ dziwna. Czy moĝemy jÈ wypróbowaÊ? Tom: Jasne. Przecieĝ jej nie opatentowaïem. Opowiedz nam o niej. Tom: Moja przyszïoĂÊ ma przewyĝszenie. Linia czasu biegnie w prawo i moja najbliĝsza przyszïoĂÊ znajduje siÚ na tym przewyĝszeniu, ale póěniej linia opada i pozostaïe wydarzenia w przyszïoĂci znajdujÈ siÚ niĝej, przez co ich nie widzÚ, jakby znajdowaïy siÚ na przeciwlegïym zboczu góry. Linie czasu 25 Czy staraïeĂ siÚ zmieniÊ tÚ czÚĂÊ swojej linii czasu? Tom: Nie, jeszcze nie. Co siÚ stanie, kiedy weěmiesz swojÈ liniÚ i spïaszczysz jÈ tak, aby widzieÊ dalsze wydarzenia? Czy zmieni to coĂ? Tom: Nie mam pewnoĂci. Kiedy spïaszczysz tÚ liniÚ, to czy przestajesz siÚ mocno koncentrowaÊ na najbliĝszej przyszïoĂci, jak w przypadku przewyĝszenia? Tom: SÈdzÚ, ĝe gdy widzÚ caïÈ liniÚ, bardziej skupiam siÚ na dalszych wydarzeniach. To ma sens. Posiadanie wyraěnie zaznaczonego fragmentu odpowia- dajÈcego za najbliĝszÈ przyszïoĂÊ przyciÈga nadmiernÈ uwagÚ i utrudnia nam zobaczenie dalszych partii linii czasu. Kiedy widzisz dalsze wydarze- nia, masz wiÚksze szanse na podjÚcie stosownych dziaïañ. Kontinuum i kategorie dyskretne Opisane przez Toma przewyĝszenie na linii czasu stanowi dobry przykïad przerwania ciÈgïoĂci linii, które jest przeciwstawne zmianom stopnio- wym. Tego rodzaju nieciÈgïoĂci sÈ oznakÈ dyskretnej lub kategorycznej zmiany reakcji. Przykïadowo, u jednego ze znanych nam ludzi linia czasu przypominaïa nie liniÚ prostÈ, ale mocno pofaïdowanÈ krzywÈ, której kaĝda „górka” oznaczaïa okoïo póï roku wspomnieñ. Chociaĝ byïy one rozïoĝone równomiernie, to wydarzenia skïadajÈce siÚ na kaĝdÈ „górkÚ” byïy uïoĝone chaotycznie. Czïowiek ten nie miaï wiÚkszego problemu ze zmianÈ swojej historii, gdyĝ nowe, sztuczne „wspomnienia” nie burzyïy ĝadnego konkretnego porzÈdku. Chociaĝ wiÚkszoĂÊ z nas traktuje poïoĝenie jako submodalnoĂÊ ciÈgïÈ, niektórzy ludzie dokonujÈ teĝ rozróĝnieñ dyskretnych, które stanowiÈ bardzo waĝnÈ cechÚ. Taki sposób organizowania czasu jest czÚsto widoczny w sygnaïach niewerbalnych. Szybkie sekwencje gestów czy zakreĂlanie w powietrzu „sprÚĝyn” zwykle sugerujÈ, ĝe nasz rozmówca myĂli w sposób skategoryzowany dyskretnie. Niektórzy ludzie podczas rozmowy kreĂlÈ dïoñmi pionowe lub poziome linie, demonstrujÈc jasne granice pomiÚdzy dwoma miejscami. Z kolei powolne i stopniowe zakreĂlanie linii moĝe oznaczaÊ korzystanie z kategorii ciÈgïych. 26 SubmodalnoĂci. Niezwykïa droga do Twojego umysïu Zmiana linii czasu Kobieta: Zawsze opisujecie zmianÚ linii czasu poprzez jej wizualnÈ reor- ganizacjÚ. Czy istnieje inny sposób na dokonanie takiej zmiany? Zawsze naleĝy sprawdzaÊ inne czynniki, gdyĝ linia czasu jest bardzo silnie uzaleĝniona od poczucia rzeczywistoĂci. PrzeszïoĂÊ juĝ siÚ wyda- rzyïa, a zatem jest rzeczywista, ale przyszïoĂÊ jeszcze nie nastÈpiïa, wiÚc nie jest rzeczywista. Jeĝeli zaczniesz zmieniaÊ te kategorie, moĝesz powaĝ- nie naruszyÊ poczucie rzeczywistoĂci danej osoby. Jeĝeli jednak propo- nowana przez ciebie zmiana jest naturalna, wówczas jej dokonanie nie powinno byÊ trudne. Wszystkie zmiany okreĂlamy teĝ mianem tymczasowych. Zwykle mówimy bowiem coĂ w rodzaju: „Moĝesz tego spróbowaÊ, ale jeĝeli w jakiĂ sposób nie bÚdzie ci to pasowaÊ, zawsze moĝesz wróciÊ do starej linii”. Jeĝeli chcecie jednak byÊ dokïadni, poproĂcie swoich rozmówców o wyko- rzystanie nowej linii we wszystkich stosownych kontekstach. „Jak siÚ czu- jesz z nowÈ liniÈ czasu? ZwróÊ uwagÚ na to, co chcesz z niÈ zrobiÊ i czy nowa linia daje nowe moĝliwoĂci, czy narzuca nowe ograniczenia”. Zmiana taka moĝe byÊ zmianÈ bardzo powaĝnÈ, gdyĝ moĝe wpïynÈÊ na inne sfery ĝycia. Z tego powodu decyzji o przyjÚciu nowej linii nie moĝna podejmowaÊ pochopnie. Zanim to zrobisz, musisz siÚ upewniÊ, ĝe wiesz, co robisz. Jeĝeli jakiĂ element psychiki podpowiada ci, ĝe nowa linia bÚdzie dla ciebie szkodliwa, bÚdzie on przeciwstawiaÊ siÚ przyjÚciu nowego spo- sobu definiowania czasu. Jeĝeli ktoĂ chce przyjÈÊ nowÈ liniÚ czasu na staïe, zwykle mówimy takiej osobie, aby przemyĂlaïa sobie dobrze, w jakiej dziedzinie szuka nowych moĝliwoĂci, a nastÚpnie aby wyobraziïa sobie, ĝe faktycznie skorzysta z nich w przyszïoĂci. OczywiĂcie sprawdzamy przy tym, jak zachowa siÚ dana osoba, proszÈc, aby wymyĂliïa jednÈ lub dwie dodatkowe sytuacje i powiedziaïa nam, jak siÚ w nich czuje. Jeĝeli nasz rozmówca jest zado- wolony z wyników, moĝemy uznaÊ naszÈ pracÚ za zakoñczonÈ. Kiedy wasz klient stworzy nowÈ liniÚ czasu, zawsze musicie sprawdziÊ, czy bÚdzie w stanie poprawnie siÚ niÈ posïugiwaÊ. Dawn: Czy ludzie nie sÈ poczÈtkowo zdezorientowani? Kiedy sama próbowaïam wykorzystaÊ liniÚ czasu innej osoby, straciïam na chwilÚ orientacjÚ. Jeĝeli przez „zdezorientowany” chcesz powiedzieÊ, ĝe nowy sposób organizacji czasu wydaje siÚ niezwykïy albo ĝe wymaga pewnego czasu na Linie czasu 27 „przyzwyczajenie siÚ”, to jest to zjawisko caïkowicie normalne. Jeĝeli jednak poczucie utraty orientacji wiÈĝe siÚ z przekonaniem, ĝe nowa linia czasu nie jest dla nas, byÊ moĝe to znak, ĝe jest ona niewïaĂciwa. Posta- raj siÚ uwaĝnie sprawdziÊ, co siÚ dzieje, kiedy zaczynasz inaczej patrzeÊ na czas. Joe: Zauwaĝyïem, ĝe zmaganie siÚ z liniami czasu innych ludzi jest dla mnie doĂÊ mÚczÈce. PrawdÚ mówiÈc, czujÚ powaĝne zmÚczenie fizyczne. Sïowo „zmaganie” gra tu istotnÈ rolÚ, gdyĝ przywodzi nam na myĂl walkÚ z przeciwnikiem lub pracÚ z jakimĂ ciÚĝarem. Wiele osób twierdzi, ĝe zachowanie takie, podobnie jak w przypadku Joego, wywoïuje u nich powaĝne zmÚczenie. Sama nie odczuwam takich problemów, byÊ moĝe dlatego, ĝe zamiast wkïadaÊ duĝo wysiïku w umieszczenie obrazów we wïaĂciwy sposób, pozwalam, by przyjÚty sposób organizacji doĂwiadczeñ zmieniï mnie. W ten sposób obrazy same pojawiajÈ siÚ na swoich miej- scach. Czy ma to sens? Co jeszcze czuliĂcie w momencie wypróbowywania nowych linii czasu? Mark: Pracowaïem nad tym tak ciÚĝko, ĝe aĝ zaczÚïy mnie boleÊ oczy. June: Dla mnie byïo to raczej prostym zadaniem wyobraĝenia sobie cze- goĂ. Pozwoliïam, by po prostu przebiegaïo, nie starajÈc siÚ go kontrolowaÊ. StaraliĂcie siÚ zatem „wyobraziÊ” sobie nowÈ liniÚ czasu. Marku, moĝesz wypróbowaÊ technikÚ June. Udawaj, ĝe udaïo ci siÚ znaleěÊ nowÈ liniÚ, ale nie staraj siÚ jej dokïadnie zobaczyÊ. W ten sposób nie bÚdziesz nadwyrÚĝaï wzroku. Wzbogacanie przyszïoĂci Betty: Byïam niezwykle zaskoczona tym, ĝe nie mam przyszïoĂci! Moja linia czasu koñczy siÚ gdzieĂ tutaj (pokazuje obszar leĝÈcy póï metra w prawo). Ludzie zawsze ostrzegali mnie przed ĝyciem dniem dzisiejszym i zaniedbywaniem planowania. Jak mogÚ wzbogaciÊ swojÈ przyszïoĂÊ? Sta- raïam siÚ to zrobiÊ, ale nie sÈdzÚ, by wprowadzanie nowych obrazów miaïo jakiĂ sens, skoro nie wiem, co siÚ stanie. To bardzo logiczne. Uwaga taka jest waĝna z holistycznego punktu widzenia. To, co mówisz, sugeruje, ĝe starasz siÚ stosowaÊ obrazy tak wyraěne i jasne jak te, które skïadajÈ siÚ na twojÈ przeszïoĂÊ. PomyĂl, co by siÚ dziaïo, gdyby twoja przyszïoĂÊ byïa jasna i szczegóïowa. WidziaïabyĂ dokïadnie, za kogo wyjdziesz, jak bÚdzie wyglÈdaÊ twoje maïĝeñstwo, gdzie 28 SubmodalnoĂci. Niezwykïa droga do Twojego umysïu bÚdziesz pracowaÊ itd. Jeĝeli zatem bÚdziesz wyobraĝaÊ sobie przyszïe zdarzenia zbyt realistycznie, to czÚsto bÚdziesz przeĝywaÊ rozczarowanie. Kiedy tworzycie przyszïoĂÊ dla innej osoby, musicie pamiÚtaÊ, ĝe nie moĝecie wiedzieÊ, co naprawdÚ nastÈpi. Wielu z was zauwaĝyïo pewnie, ĝe przyszïoĂÊ to raczej niejasne wskazówki bÈdě niepewne przypuszczenia. PrzedstawiajÈce jÈ obrazy mogÈ byÊ zamglone, nieostre czy wrÚcz prze- zroczyste. Niektórzy ludzie widzÈ róĝne moĝliwe Ăcieĝki. Pewna kobieta wyobraĝaïa sobie przyszïoĂÊ jako obrazy w przezroczystych bañkach, które swobodnie zamieniaïy siÚ miejscami. Poniĝej przedstawiamy kilka ciekawych moĝliwoĂci, które moĝesz wypróbowaÊ. Jednym ze sposobów zobaczenia przyszïoĂci jest zbiór moĝliwych Ăcieĝek. Moĝesz teĝ widzieÊ nie jednÈ liniÚ, a jej liczne odnogi, reprezentujÈce moĝliwe wydarzenia. Innym sposobem takiego uporzÈdkowania przyszïoĂci jest umieszcze- nie w niej wartoĂci lub ogólnych reprezentacji waszych wyników. Moĝesz teĝ oznaczyÊ przyszïoĂÊ symbolami wskazujÈcymi twoje cele. W ten sposób bÚdziesz wiedzieÊ, czego chcesz (czyli jakie wartoĂci sÈ dla ciebie waĝne w przyszïoĂci), ale jednoczeĂnie bÚdziesz mieÊ do dyspozycji wiele moĝ- liwoĂci ich osiÈgniÚcia. Betty: Podoba mi siÚ to… PomyĂl zatem, co jest dla ciebie waĝne w przyszïoĂci. Co chcesz robiÊ czÚĂciej w ĝyciu? Czy chcesz wiÚcej poznawaÊ? ZdobywaÊ nowe umiejÚt- noĂci? NawiÈzywaÊ dobre stosunki z otaczajÈcymi ciÚ luděmi? Pozwól, aby twoja nieĂwiadomoĂÊ pomagaïa ci tworzyÊ reprezentacje tego, czego na pewno chcesz. Betty: Tak, to dziaïa… To coĂ zupeïnie innego… Ukïadam te rzeczy na linii po prawej stronie, tak jak inni ludzie z grupy. ZwróÊ teĝ uwagÚ, jak siÚ z tym czujesz. Czy korzystanie z nowej linii czasu pozwala ci lepiej ĝyÊ? A moĝe chcesz coĂ dodaÊ bÈdě zmieniÊ? Betty: Podoba mi siÚ to. CzujÚ, ĝe bÚdÚ inna, choÊ jeszcze nie wiem, w jaki sposób. MogÚ lepiej planowaÊ, a nie tylko skupiaÊ siÚ na tym, co mi pasuje w danej chwili. SÈdzÚ, ĝe taki sposób ĝycia jest bardziej zrówno- waĝony. DziÚkujÚ. PomogliĂmy stworzyÊ przyszïoĂÊ ludziom, którzy dotychczas jej nie widzieli. PamiÚtajcie jednak, ĝe kiedy to robicie, tworzona w ten sposób przyszïoĂÊ jest jedynie moĝliwoĂciÈ, nie faktem. Jeĝeli stworzycie u kogoĂ poczucie pewnej przyszïoĂci, to skazujecie go na rozczarowanie lub pogoñ Linie czasu 29 za ĂciĂle zdefiniowanym celem. Jeĝeli bÚdziecie korzystaÊ z konkretów, pamiÚtajcie, by stworzyÊ kilka sposobów osiÈgniÚcia kaĝdego celu, gdyĝ naleĝy mieÊ inne moĝliwoĂci, w razie gdyby jedna droga okazaïa siÚ niesïuszna. Niektórzy ludzie widzÈ koniec swojej linii ĝycia. Dotyczy to przede wszystkim ludzi starszych, którzy mogÈ planowaÊ wïasnÈ ĂmierÊ. Nazywa siÚ to „skryptem ĝycia” lub „skryptem Ămierci”. Warto zauwaĝyÊ takie rzeczy i zastanowiÊ siÚ nad ich zmianÈ. Sally: Swego czasu próbowaïam zastosowaÊ metodÚ odrazy u kobiety, która odnosiïa ciÚĝkie rany w wypadku samochodowym. Zawsze, gdy pro- siïam jÈ o stworzenie atrakcyjnej wizji przyszïoĂci, ona denerwowaïa siÚ i zaczynaïa pïakaÊ. Odkryïam póěniej, ĝe nie mogïa stworzyÊ ĝadnej miïej wizji, gdyĝ w kaĝdym obrazie z przyszïoĂci widziaïa siebie martwÈ lub w ciÚĝkim stanie. Jej przeszïoĂÊ zakrzywiaïa siÚ wokóï jej lewego ramienia i koñczyïa przed niÈ, ale tuĝ za czÚĂciÈ poĂwiÚconÈ teraěniejszoĂci obrazy spiÚtrzaïy siÚ, a linia gwaïtownie siÚ urywaïa. Dlatego powoli zaczÚïam jÈ przedïuĝaÊ. Pytaïam: „Co siÚ stanie za piÚÊ minut?” lub „A co bÚdzie za tydzieñ?”. Po pewnym czasie kobieta ta nauczyïa siÚ widzieÊ przyszïoĂÊ. Zmiana byïa naprawdÚ niezwykïa. WczeĂniej próbowaïam wielu metod, które nie odnosiïy ĝadnego skutku, gdyĝ moja rozmówczyni nie miaïa przyszïoĂci. Jest to jeden ze sposobów, w jaki moĝna pomóc komuĂ w podziale procesu stworzenia nowej linii czasu na mniejsze i ïatwiejsze do zaimple- mentowania fragmenty. ZwróÊ teĝ uwagÚ, ĝe w przypadku ludzi „niema- jÈcych przyszïoĂci” stosowanie wzorca awersyjnego nie ma sensu. To samo dotyczy wielu innych technik. Gary: Czy w tym przypadku mogïaĂ skorzystaÊ z metody zmiany prze- konañ? Z caïÈ pewnoĂciÈ kobieta wierzyïa bowiem, ĝe jest juĝ prawie martwa, i dlatego nie ma przyszïoĂci. Sally: Ciekawa idea. Dowiedziaïam siÚ, ĝe wczeĂniej byïa szczupïa, ale po wypadku zaczÚïa tyÊ. Miaïa problemy ze schudniÚciem, gdyĝ obawiaïa siÚ, ĝe utrata zbyt wielu kilogramów doprowadzi jÈ do Ămieci. Mogïa wiÚc utoĝsamiÊ chudniÚcie z umieraniem, a w takim przypadku moĝna pokusiÊ siÚ o zastosowanie metody zmiany przekonañ. Z drugiej strony wzrost jej wagi mógï byÊ takĝe zwiÈzany z poczuciem braku przy- szïoĂci. Jeĝeli ktoĂ jest zorientowany przede wszystkim na teraěniejszoĂÊ, 30 SubmodalnoĂci. Niezwykïa droga do Twojego umysïu smak aktualnie spoĝywanego jedzenia jest duĝo bardziej interesujÈcy. Poza tym ludzie niewidzÈcy przed sobÈ przyszïoĂci i sÈdzÈcy, ĝe szybko umrÈ, nie majÈ wiÚkszej motywacji do zrzucenia wagi! Tworzenie linii czasu Wyĝej mówiliĂmy o osobach, które nie posiadaïy czÚĂci linii czasu. KiedyĂ jednak spotkaïem kobietÚ, która w ogóle nie chciaïa mieÊ takiej linii! Odmawiaïa wykonania Êwiczenia. Ludzie z grupy mówili: „Po prostu udawaj, bÚdzie ciekawie”, ale ona nie poddawaïa siÚ, mówiÈc: „Nie, nie chcÚ! Zróbcie to beze mnie!”. Kiedy ktoĂ odmawia w ten sposób, naleĝy zrozumieÊ i uszanowaÊ jego wolÚ, zamiast zmuszaÊ do wykonania Êwicze- nia. Odmowa tworzenia linii czasu przed poczynieniem stosownych przy- gotowañ byïa z jej strony czymĂ bardzo rozsÈdnym. Kiedy póěniej zaczÈïem z niÈ rozmawiaÊ, okazaïo siÚ, ĝe brak linii czasu byï ĂciĂle powiÈzany z jej zachowaniem w czasie seminarium. Moja rozmówczyni czÚsto byïa zmie- szana, gdy inni zaczynali mówiÊ o czasie, i nie sortowaïa zjawisk tak jak inni. Jej doĂwiadczenia byïy ze sobÈ luěno przemieszane i nie miaïy przy- pisanego do siebie nawet czasu ich wystÈpienia. Wedïug niej porzÈdko- wanie doĂwiadczeñ mogïoby ograniczyÊ tak waĝnÈ dla niej spontanicz- noĂÊ. W tym przypadku pomogïam jej przeformuïowaÊ „spontanicznoĂÊ”, aby spontaniczna zdolnoĂÊ do posiadania linii czasu pozwoliïa jej na jeszcze wiÚkszÈ elastycznoĂÊ w dziaïaniu. WiedzÈc, jak korzystaÊ z linii czasu, zawsze moĝna bowiem wybraÊ, czy chce siÚ z niej korzystaÊ, czy teĝ nie. Mark: Czy chcesz przez to powiedzieÊ, ĝe wczeĂniej naprawdÚ nie miaïa ona ĝadnej linii czasu? Przynajmniej ja nie mogïam jej znaleěÊ, a próbowaïem doĂÊ usilnie! Zwykle jestem w stanie jÈ znaleěÊ, nawet w przypadku ludzi, którzy poczÈt- kowo przeczÈ jej istnieniu. Co ciekawe jednak, po wspomnieniu kwestii spontanicznoĂci moja rozmówczyni samoistnie stworzyïa sobie liniÚ czasu! (Ămiech) Nie musiaïa jej teĝ mozolnie tworzyÊ. Po prostu linia nagle pojawiïa siÚ na wïaĂciwym miejscu. Jane: Jeĝeli ta kobieta wczeĂniej nie miaïa linii czasu, to w jaki sposób pojawiïa siÚ na twoim seminarium? Musiaïa przecieĝ jakoĂ zorientowaÊ siÚ, kiedy przyjĂÊ, co jest niemoĝliwe, gdy nie ma siÚ poczucia przeszïoĂci, teraěniejszoĂci i przyszïoĂci. Czy myĂlaïa ona w ten sposób, czy faktycznie byïo z niÈ aĝ tak ěle? Linie czasu 31 Sama zadawaïam sobie takie pytania. Kobieta dobrze sortowaïa miejsca, ale miaïa pewne problemy z planowaniem i nie ukïadaïa sobie ĝycia wzglÚ- dem czasu. Byïa zamÚĝna i to mÈĝ zajmowaï siÚ planowaniem, gdyĝ byï w tym lepszy. Jednakĝe przed wyjĂciem za mÈĝ musiaïa ona jakoĂ ukïadaÊ sobie ĝycie, wiÚc na pewno miaïa wïasny sposób porzÈdkowania spraw. Z pewnoĂciÈ nie byïa to jednak ustrukturowana metoda, z jakiej korzysta wiÚkszoĂÊ ludzi. Tak czy inaczej, zaïoĝyïam, ĝe jakaĂ jej czÚĂÊ idzie przez ĝycie w okreĂlonym porzÈdku i umieszcza kolejne zdarzenia na linii czasu. Kiedy wyjaĂniïam jej to, nie miaïa ĝadnego problemu ze zrozumieniem caïej koncepcji linii. Praca z tÈ kobietÈ byïa szczególnie interesujÈcym doĂwiadczeniem, gdyĝ bardzo rzadko spotyka siÚ ludzi, którzy nie posia- dajÈ ĝadnego sposobu porzÈdkowania czasu. Zwïaszcza na seminariach. Sortowanie doĂwiadczeñ przyjemnych i nieprzyjemnych Marge: W moim przypadku poïoĝenie doĂwiadczenia na linii czasu jest uzaleĝnione od jego treĂci. Rzeczy trywialne lub nieprzyjemne odkïadam za siebie, chcÈc siÚ ich pozbyÊ. Kiedy jednak coĂ lubiÚ lub chcÚ zapamiÚtaÊ, kïadÚ to tutaj (wskazuje do góry i w lewo). Kilku innych ludzi sortuje doĂwiadczenia w podobny sposób. Umiesz- czajÈ oni czÚĂÊ zjawisk tam, gdzie mogÈ je „zobaczyÊ” (na przykïad za sobÈ), i dziÚki temu nie sÈ trapieni przez te doznania. DoĂwiadczenia waĝne lub przyjemne zaĂ sÈ przez nich stawiane w „widocznym” miejscu, zwykle z boku lub przed sobÈ. Joe: Teĝ tak robiÚ, ale nie zdawaïem sobie sprawy z istnienia nieprzy- jemnych wspomnieñ w niewidocznej czÚĂci linii czasu, dopóki ktoĂ z naszej grupy nie poprosiï, abym poïoĝyï doĂwiadczenie za sobÈ. Odkryïem wtedy, ĝe jest tam sporo róĝnych rzeczy, i musiaïem trochÚ posprzÈtaÊ, aby zrobiÊ miejsce dla nowych! SÈdzÚ, ĝe wszyscy rozumiecie korzyĂci pïynÈce z oddzielania doĂwiad- czeñ przyjemnych od nieprzyjemnych. Ale czy takie postÚpowanie nie jest pod pewnym wzglÚdem problematyczne? Sam: Z doĂwiadczeñ zostawionych za sobÈ nie da siÚ wyciÈgnÈÊ ĝad- nych wniosków. ByÊ moĝe siÚ nie da. Jill odkïada za siebie nieprzyjemne doĂwiadcze- nia, ale najpierw zawsze sprawdza, czy moĝe siÚ dziÚki nim czegoĂ na- uczyÊ, i wyciÈgniÚte wnioski umieszcza w przyszïoĂci. Jest to bardzo waĝna rzecz, jakÈ naleĝy zrobiÊ przed „pozostawieniem przeszïoĂci za sobÈ”. 32 SubmodalnoĂci. Niezwykïa droga do Twojego umysïu Sam: A co z amnezjÈ? Cóĝ… Nie wiem… Hmmm… O czym to mówiliĂmy? (Ămiech) Sam: Czy ludzie z amnezjÈ zostawiajÈ przeszïoĂÊ za sobÈ? Nie. Amnezja to coĂ innego. Jeĝeli zostawisz przeszïoĂÊ za sobÈ, nie widzisz jej, ale jest ona wciÈĝ dostÚpna, aĝ ludzie cierpiÈcy na amnezjÚ najprawdopodobniej nie majÈ ĝadnego dostÚpu do swojej przeszïoĂci. Nie jest ona jedynie Ăwiadomie odïoĝona w inne miejsce. SÈdzÚ, ĝe cie- kawie byïoby zapytaÊ kogoĂ takiego, gdzie umieĂciïby swojÈ przeszïoĂÊ, gdyby mógï jÈ sobie przypomnieÊ. Wytworzenie amnezji jest moĝliwe, jeĝeli umieĂcimy nasze wspomnie- nia za przeszkodÈ: za zamkniÚtymi drzwiami, czarnÈ zasïonÈ czy innym podobnym obiektem, aby byïy niedostÚpne. Moĝna teĝ uzyskaÊ peïnÈ amnezjÚ, biorÈc dane wspomnienie i wrzucajÈc je w „czarnÈ dziurÚ” czy teĝ palÈc je na popióï (patrz rozdziaï 10.), ale nie polecamy tego. Jeĝeli zniszczysz wspomnienie caïkowicie, juĝ nigdy nie bÚdziesz w stanie go wykorzystaÊ. Wszystkie doĂwiadczenia: zïe i dobre, prawdziwe i wyobraĝone, sÈ wartoĂciowe. Jeĝeli ograniczycie do nich dostÚp, staniecie siÚ uboĝsi. Pozwólcie, ĝe przedstawiÚ przykïad metody, która pomaga ludziom korzystaÊ ze swoich zïych wspomnieñ, nie poddajÈc siÚ ich wpïywowi. Kilka lat temu na naszych seminariach mieliĂmy mÚĝczyznÚ, który przeĝyï burzliwÈ rewolucjÚ w Ameryce ’aciñskiej, a nastÚpnie doĂwiadczyï kilku innych, nie mniej groěnych sytuacji. Czïowiek ten powiedziaï, ĝe straciï swojÈ przeszïoĂÊ i bardzo chciaïby jÈ odzyskaÊ. ZaczÚïam zadawaÊ mu pytania, pozwalajÈce okreĂliÊ rodzaj jego przeszïoĂci, ale w tym momencie on zaciÈï siÚ, przez moment wydawaï siÚ rozkojarzony, po czym spytaï nagle, o co pytaïam go wczeĂniej. Poprosiïam go, by wziÈï caïÈ swojÈ przeszïoĂÊ (która zostaïa usuniÚta nie bez powodu) i nieĂwiadomie odciÈï siÚ od swoich nieprzyjemnych wspomnieñ, a nastÚpnie zmieniï je w czarno-biaïe obrazy. W ten sposób mógï oglÈdaÊ swojÈ przeszïoĂÊ i wyciÈgaÊ z niej wnioski, jednoczeĂnie bÚdÈc „poza nimi”. NastÚpnie poprosiïam o przypomnienie sobie przy- jemnych doĂwiadczeñ w formie obrazów kolorowych, aby mógï skutecznie reagowaÊ. W ten sposób umoĝliwiïam mu stworzenie jasnego i wygodnego podziaïu wspomnieñ. Fred: Czy poprosiïaĂ go o wyobraĝenie sobie nieprzyjemnych wspo- mnieñ w postaci nieruchomych obrazów? Linie czasu 33 Zwykle tego nie robiÚ, poniewaĝ w filmie moĝna przechowaÊ wiÚcej informacji niĝ w staïym obrazie, ale nie przeczÚ, ĝe jest to pewna moĝ- liwoĂÊ. Fred: Czy ten czïowiek ïatwo uporaï siÚ z nowym sposobem sortowania czasu? Tak. Kiedy zaproponowaïam mu to, niemalĝe od razu zaczÈï dokony- waÊ samodzielnych zmian. NieĂwiadomoĂÊ jest bardzo skutecznym narzÚ- dziem, pod warunkiem, ĝe bÚdzie siÚ jej przekazywaÊ jasne instrukcje. Poprosiïam jego nieĂwiadomoĂÊ, aby posortowaïa caïÈ jego przeszïoĂÊ i oddzieliïa obrazy przyjemne od nieprzyjemnych. Po sortowaniu wspomnieñ i oddzieleniu siÚ od mniej nieprzyjemnych doĂwiadczeñ moĝliwe jest przejrzenie ich i poprawienie poprzez zasto- sowanie zmiany historii, zmiany kontekstu bÈdě jeszcze innego wzorca. Kiedy wspomnienia okaĝÈ siÚ korzystne, klient moĝe je na powrót przy- swoiÊ i wyobraziÊ je sobie w kolorze. Al: Kilka razy wspominaliĂcie o wzorcu zmiany historii. Czy moĝna wtedy korzystaÊ z informacji o linii czasu? Owszem, na kilka sposobów. Kiedy znacie czyjÈĂ liniÚ czasu, moĝecie niewerbalnie prowadziÊ go, uïatwiajÈc mu tym samym wykonanie caïej procedury. Sprawdza siÚ to równieĝ w przypadku innych wzorców. Poznanie linii czasu moĝe takĝe pomóc innym ludziom lepiej zgene- ralizowaÊ zmianÚ. Moĝecie powiedzieÊ na przykïad: „Spójrzcie wstecz na swojÈ przeszïoĂÊ i zauwaĝcie wszystkie momenty i miejsca, w których reagowaliĂcie w jeden i ten sam sposób”. NastÚpnie po dokonaniu zmiany jednego doĂwiadczenia (najlepiej silnego lub wczesnego) moĝecie zaïoĝyÊ, ĝe pozostaïe równieĝ ulegnÈ takiej zmianie, poniewaĝ sÈ takie same. „Jako ĝe w innych sytuacjach zachowaliĂcie siÚ tak samo, nowy sposób reakcji wywoïaïby takie same zmiany w poprzednich sytuacjach i bÚdzie dziaïaÊ tak samo w przyszïoĂci”. TïumaczÈc to, nie musicie znaÊ siÚ na liniach czasu, choÊ taka wiedza moĝe pomóc. Sami czasami mówimy: „Spójrzcie, jak zmiana przechodzi przez waszÈ liniÚ czasu, zmieniajÈc wszystkie wydarzenia, które rozegraïy siÚ przed i po tej sytuacji”. Wzorzec zmiany historii jest bardzo przydatny. Niestety, dziaïa on wyïÈcznie na jednym, konkretnym obszarze treĂciowym czy konkretnej sytuacji, nawet jeĝeli póěniej jest generalizowany na caïÈ liniÚ czasu. Z kolei zmiana linii czasu pozwala zmieniÊ sposób, w jaki czïowiek przetwarza 34 SubmodalnoĂci. Niezwykïa droga do Twojego umysïu treĂÊ wszystkich doĂwiadczeñ. Taka przemiana jest znacznie powaĝniejsza i wywiera wiÚkszy wpïyw na zachowanie. WïaĂnie to mamy na myĂli, kiedy wspominamy o zmianach. Przykïadowo, jeden z naszych sïuchaczy cierpiaï na „wstydliwy pÚcherz”, czyli nie byï w stanie oddawaÊ moczu, kiedy w pobliĝu znajdo- waï siÚ ktoĂ inny. Co prawda zmieniï on historiÚ nieprzyjemnych sytuacji w przeszïoĂci, ale nie okazaïo siÚ to pomocne. OdkryliĂmy jednak, ĝe linia czasu tego czïowieka zawiera wielkÈ pÚtlÚ zïoĝonÈ z licznych wstydliwych sytuacji. Dopóki zatem pÚtla ta pozostawaïa czÚĂciÈ linii czasu, zmiana historii nie byïa w stanie pomóc, poniewaĝ w pÚtli natychmiast pojawiaïo siÚ nastÚpne nieprzyjemne wspomnienie. Kiedy jednak klient wyprostowaï tÚ pÚtlÚ, okazaïo siÚ, ĝe liczba problematycznych doĂwiadczeñ jest poli- czalna i moĝna po kolei poradziÊ sobie ze wszystkimi. Inna klientka wïaĂnie wychodziïa z kryzysu. Jej mÈĝ miaï romans, ale ostatecznie udaïo siÚ ich pogodziÊ. Mimo to nasza klientka wciÈĝ byïa strapiona i pogrÈĝona w depresji. Powiedziaïa nam, ĝe tak jest z niÈ zawsze. Nawet kiedy skutecznie rozwiÈĝe jakiĂ problem, przez nastÚpne póï roku jest w takim stanie, po czym wszystko wraca do normy. Okazaïo siÚ, ĝe na jej linii czasu odcinki odpowiadajÈce ostatnim szeĂciu miesiÈcom i ana- logicznemu okresowi przyszïoĂci pokrywajÈ siÚ, przez co nie mogïa ona stwierdziÊ, czy pewne zdarzenia (w tym przypadku byï to romans) istniejÈ w jej przeszïoĂci czy przyszïoĂci. Linia czasu miaïa przy tym ksztaït litery Y. Dolna czÚĂÊ litery rozciÈgaïa siÚ tuĝ przed niÈ i znajdowaïy siÚ na niej wydarzenia z ostatnich i przyszïych szeĂciu miesiÚcy. Dalej linia przyj- mowaïa juĝ bardziej klasyczny ksztaït. Kiedy udaïo siÚ jednak oddzieliÊ przeszïoĂÊ od przyszïoĂci, jej samopoczucie natychmiast siÚ poprawiïo, choÊ od rozwiÈzania problemu nie upïynÚïo jeszcze póï roku. Inna kobieta posiadaïa liniÚ czasu przypominajÈcÈ poziomÈ, odwró- conÈ literÚ W. Najbliĝsza przeszïoĂÊ kierowaïa siÚ w prawo, a nastÚpnie ulegaïa ostremu zakrzywieniu, tak ĝe jej dalsza przeszïoĂÊ znajdowaïa siÚ za jej plecami. Najbliĝsza przyszïoĂÊ wyïaniaïa siÚ po lewej stronie, a odle- gïa przeszïoĂÊ ponownie chowaïa siÚ za niÈ. Nasza klientka stwierdziïa, ĝe wyjaĂnia to jej kïopoty z dotrzymywaniem zobowiÈzañ, poniewaĝ zawsze rozpraszaïo jÈ coĂ, co zdarzyïo siÚ przed chwilÈ lub miaïo dopiero nastÈpiÊ. Kiedy zmieniïa swojÈ liniÚ czasu na bardziej standardowÈ, z przeszïo- ĂciÈ ciÈgnÈcÈ siÚ w jednej linii biegnÈcej w prawo i przeszïoĂciÈ biegnÈcÈ Linie czasu 35 w lewo, okazaïo siÚ to dla niej bardzo korzystne. Powiedziaïa nam potem, ĝe juĝ kilka dni póěniej byïa w stanie skupiaÊ siÚ na wykonywaniu zadañ, poniewaĝ najbliĝsza przeszïoĂÊ i przyszïoĂÊ nie znajdowaïy siÚ tuĝ przed niÈ. Uïatwiïo to równieĝ planowanie, gdyĝ nowa linia nie cechowaïa siÚ dziwnÈ krzywiznÈ, typowÈ dla poprzedniej linii czasu. Nasza klientka stwierdziïa równieĝ, ĝe teraz ma mniej kïopotów ze zrzuceniem wagi, poniewaĝ zaczÚïa lepiej zdawaÊ sobie sprawÚ ze szkodliwych konsekwencji objadania siÚ. Gary: Ja z kolei odkryïem, ĝe mam dwie osobne linie czasu. Jedna odnosi siÚ do wydarzeñ historycznych, takich jak wojna z 1812 roku czy Wielki Kryzys. Druga odpowiada za przedstawienie wydarzeñ zwiÈzanych z moim ĝyciem: dzieciñstwo, liceum itd. Czasami odkrywamy podobne zjawisko u innych ludzi. Zawsze fascy- nuje nas ta róĝnorodnoĂÊ. Richard: Nasza grupa zauwaĝyïa, ĝe czÚĂÊ z nas wykorzystuje odmienne sposoby sortowania dla róĝnych aspektów. W moim przypadku dziaïania znajdujÈ siÚ na jednej linii, zaĂ miejsca — na innej. Czyli twoje linie czasu sÈ zorganizowane pod kÈtem tematyki? To siÚ nazywa elastycznoĂÊ! Gary: Czy ludzie czÚsto posiadajÈ koïa czasu lub inne figury zamiast linii? Na ogóï odkrywaliĂmy wïaĂnie linie. Pewna kobieta posiadaïa koïo czasu, w którym przyszïoĂÊ krÈĝyïa po okrÚgu z prawej, zaĂ przeszïoĂÊ podobnie krÈĝyïa z lewej. Odlegïa przeszïoĂÊ i przyszïoĂÊ znajdowaïy siÚ dokïadnie za niÈ. Owa kobieta miaïa poczucie, ĝe przeszïoĂÊ i przyszïoĂÊ ïÈczÈ siÚ gdzieĂ za niÈ, ale nie wiedziaïa dokïadnie, jak to siÚ dzieje. Inny czïowiek posiadaï bardzo dokïadnÈ „helisÚ czasu”. Kaĝdy jej zwój odpowiadaï jednemu tygodniowi. Kolejne zwoje tworzyïy pojedynczÈ „sprÚ- ĝynÚ” roku, zaĂ tak przedstawione lata tworzyïy kolejnÈ, wiÚkszÈ helisÚ, obrazujÈcÈ stulecia. Czïowiek ten pamiÚtaï wszystko bardzo dokïadnie i Ăwietnie znaï siÚ na historii. Co prawda nie sprawdziliĂmy tego osobiĂcie, ale podejrzewamy, ĝe w kulturach Wschodu moĝemy znaleěÊ wiÚcej cykli bÈdě innych ukïadów kolistych. W religiach orientalnych istnieje wiele kolistych metafor, takich jak koïo ĝycia, cykl ĝycia i Ămierci itp. 36 SubmodalnoĂci. Niezwykïa droga do Twojego umysïu Inne przykïady linii czasu U pewnego technika komputerowego przeszïoĂÊ znajdowaïa siÚ za nim, zaĂ przyszïoĂÊ przybieraïa formÚ przezroczystych kolorowych slajdów, które znajdowaïy siÚ bezpoĂrednio przed nim. Najbliĝsza przyszïoĂÊ skïa- daïa siÚ z duĝych i jasnych obrazów, przez które widaÊ byïo kolejne wyobra- ĝenia. Kiedy czïowiek ten chciaï zobaczyÊ coĂ, co znajduje siÚ dalej, powiÚkszaï nastÚpne obrazy i patrzyï przez nie. Innymi sïowy, najbliĝsza przyszïoĂÊ oddziaïywaïa swojÈ barwÈ na dalszÈ przyszïoĂÊ. Spróbujcie wyko- rzystaÊ tÚ metodÚ, jeĝeli chcecie spróbowaÊ czegoĂ innego. Anna: Sama wïaĂnie wypróbowaïam takÈ liniÚ, przywoïujÈc bardzo przyjemne wspomnienia z przeszïoĂci. Przezroczyste obrazy sprawiïy, ĝe doĂwiadczenie, do którego siÚ cofnÚïam, zabarwiïo kolejne wspomnienia, te zaĂ zabarwiïy i wzbogaciïy kolejne. Jest to bardzo skuteczna strategia, którÈ moĝna wykorzystaÊ pod- czas stosowania zmiany historii, szybkiego lÚku na fobie bÈdě dowolnego innego wzorca NLP majÈcego zmieniÊ przeszïe wyobraĝenia. Po zmianie konkretnego wspomnienia znajdujÈcego siÚ w konkretnym miejscu linii czasu moĝecie powiedzieÊ sobie: „To stare doĂwiadczenie byïo filtrem, umoĝliwiajÈcym stosownÈ reakcjÚ na póěniejsze wydarzenia i zabarwia- jÈcym je tak, aby trudno byïo je zignorowaÊ lub zmieniÊ. Teraz w ten sam sposób bÚdziesz patrzeÊ na wydarzenia z przeszïoĂci”. Kiedy bÚdziecie umieszczaÊ wspomnienie na swoim miejscu na linii czasu, powinniĂcie zauwaĝyÊ, w jaki sposób zmieniajÈ one wszystkie wydarzenia leĝÈce pomiÚ- dzy teraěniejszoĂciÈ a tamtym doĂwiadczeniem (dziaïa to na zasadzie efektu domina). DziÚki temu bÚdziesz w stanie cieszyÊ siÚ zmianÈ teraz, a takĝe w przyszïoĂci. Wykonanie tych poleceñ pozwoli ci zgeneralizowaÊ korzyĂci ze zmiany. Pewna kobieta posiadaïa przyszïoĂÊ przechodzÈcÈ za niÈ i z jej lewej strony, jej przyszïoĂÊ przechodziïa zaĂ za niÈ i z jej prawej. Jej linia czasu przypominaïa zatem odwróconÈ literÚ V. Zgadnijcie, kim byïa? Sally: RzeěbÈ na dziobie okrÚtu? (Ămiech) Kilka osób: OsobÈ zorientowanÈ na teraěniejszoĂÊ? Bardzo zorientowanÈ na teraěniejszoĂÊ. Na poczÈtku w ogóle nie zda- waïa sobie sprawy, gdzie znajduje siÚ jej linia czasu, ale zauwaĝyliĂmy, w jaki sposób gestykuluje, mówiÈc o przeszïoĂci i przyszïoĂci. Kiedy zro- zumiaïa, jak wyglÈda jej linia czasu, doszïa do wniosku, ĝe dobrze oddaje Linie czasu 37 ona sposób jej funkcjonowania. Osoba ta byïa bowiem bardzo silnie zo- rientowana na teraěniejszoĂÊ, przez co inni narzekali, ĝe nie jest w stanie dobrze planowaÊ przyszïoĂci, co nie sprawiaïo jej jednak kïopotów, gdyĝ wyrÚczaï jÈ w tym jej mÈĝ. Zasugerowaïam wtedy, ĝeby pomogïa jej poeks- perymentowaÊ z róĝnymi liniami czasu i dowiedzieÊ siÚ, która bÚdzie naj- lepiej funkcjonowaÊ. Samo odwrócenie przeszïoĂci i przyszïoĂci nie zda- ïoby egzaminu, poniewaĝ owa kobieta korzystaïa ze zwykïych generalizacji, wiÚc staraïaby siÚ dotrzeÊ do przeszïoĂci poprzez obrazy konstruowane, zaĂ do przyszïoĂci — przez obrazy przypominane. Grupa staraïa siÚ sprawiÊ, by zaczÚïa myĂleÊ o czasie tak, jak robi to wiÚkszoĂÊ ludzi, ale bezsku- tecznie. Na koniec powiedziaïa im: „Wiecie, czujÚ siÚ, jakbym szïa tyïem do przodu”. Wtedy ktoĂ z grupy zaproponowaï, aby faktycznie odwróciïa siÚ tyïem, zostawiajÈc swojÈ liniÚ czasu tam, gdzie byïa. Kobieta odwró- ciïa siÚ, zanim jej linia czasu mogïa nad
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Submodalności. Niezwykła droga do Twojego umysłu
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: