Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00451 007215 15719486 na godz. na dobę w sumie
Sumienie i mózg. O wewnętrznym regulatorze zachowań moralnych - ebook/pdf
Sumienie i mózg. O wewnętrznym regulatorze zachowań moralnych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 171
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-233-8524-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> nauki społeczne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Sumienie i mózg. O wewnętrznym regulatorze zachowań moralnych to publikacja posiadająca istotne walory poznawcze i praktyczne, stanowi także inspirację do planowania i podejmowania dalszych badań nad złożonymi i skomplikowanymi mechanizmami warunkującymi funkcjonowanie sumienia człowieka. Nie ma wątpliwości, iż wielu praktyków, klinicystów czy psychologów sądowo-penitencjarnych z wielkim zainteresowaniem i satysfakcją będzie sięgać do książki Ryszarda Stacha, stanowiącej kompendium wiedzy na temat mózgowych organizacji tych czynności psychicznych, które mają wpływ na pełnienie przez sumienie jego adaptacyjnych i regulacyjnych funkcji. Książka istotnie poszerza bowiem wiedzę na temat sumienia, konstruktu guasi-osobowościowego, pełniącego ważne funkcje poznawcze, oceniające, kontrolne oraz motywacyjne.
Z recenzji prof. dr. hab. Józefa K. Gierowskiego

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Publikacja dofi nansowana przez Uniwersytet Jagielloński ze środków Wydziału Zarządzania i Komunikacji Społecznej oraz Instytutu Psychologii Stosowanej Recenzenci prof. dr hab. Jan Kaiser prof. dr hab. Józef K. Gierowski Projekt okładki Jadwiga Burek © Copyright by Ryszard Stach Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Wydanie I, Kraków 2012 All rights reserved Niniejszy utwór ani żaden jego fragment nie może być reprodukowany, przetwarzany i rozpowszechniany w jakikolwiek sposób za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych oraz nie może być przechowywany w żadnym systemie informatycznym bez uprzedniej pisemnej zgody Wydawcy. ISBN 978-83-233-3307-4, e-ISBN (wersja elektroniczna) 978-83-233-8524-0 www.wuj.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków tel. 12-631-18-81, tel./fax 12-631-18-83 Dystrybucja: tel. 12-631-01-97, tel./fax 12-631-01-98 tel. kom. 0506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl Konto: PEKAO SA, nr 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325 Spis treści Wstęp ..................................................................................................................................... 7 Rozdział 1. Czym jest sumienie .......................................................................................... 13 Rozdział 2. Moralność, psychologia moralności, sumienie ............................................ 27 2.1. Moralność ............................................................................................................... 27 2.2. Psychologia moralności ........................................................................................ 32 2.2.1. Źródła motywacji do zachowań moralnych ................................................ 34 2.2.1.1. Rozumowanie moralne ......................................................................... 34 2.2.1.2. Emocje moralne ..................................................................................... 36 2.2.1.3. Tożsamość moralna ............................................................................... 38 2.3. Sumienie ................................................................................................................. 45 2.3.1. Kształtowanie sumienia .................................................................................. 45 2.3.2. Struktura psychologiczna sumienia .............................................................. 53 2.3.3. Funkcje sumienia i sposoby ich pełnienia ................................................... 61 Rozdział 3. Biologiczne uwarunkowania funkcjonowania sumienia ............................ 69 3.1. Emocje – systemy emocjonalne mózgu .............................................................. 69 3.2. Nagroda i kara. Mózgowe układy nagrody i kary ............................................. 77 3.2.1. Neurony lustrzane ........................................................................................... 85 3.2.2. Nieinwazyjne metody badania aktywności mózgu ..................................... 89 3.2.3. Zastosowanie neuroobrazowania do badania układów nagrody i kary ...... 94 3.2.4. Neuronalne mechanizmy przewidywania (antycypacji) nagrody i kary. Znaczenie dla funkcjonowania sumienia ......................................... 99 Rozdział 4. Badania mózgu związane z zachowaniami moralnymi .............................. 103 Rozdział 5. Empatia i jej znaczenie dla funkcjonowania moralnego ............................ 123 5.1. Empatia, problemy teoretyczne i defi nicyjne ..................................................... 123 5.2. Neurobiologiczne badania empatii ..................................................................... 127 Rozdział 6. Jakie mogą być przyczyny słabości sumienia jako wewnętrznego regulatora zachowań moralnych ................................................................... 137 6.1. Psychologiczne sposoby (strategie) manipulowania własnym sumieniem .............................................................................................................. 140 6.2. Zaburzenia neuronalnych mechanizmów leżących u podstaw funkcjonowania moralnego....................................................................................... 146 6.3. Znaczenie stanów wewnętrznych podmiotów moralnych oraz czynników sytuacyjnych dla funkcjonowania sumienia ...................................................... 151 6.4. Czy jest możliwe biologiczne wzmacnianie sumienia ...................................... 154 6 Sumienie i mózg. O wewnętrznym regulatorze zachowań moralnych Zakończenie .......................................................................................................................... 157 Literatura cytowana .............................................................................................................. 161 Spis schematów i rycin ......................................................................................................... 169 Wstęp Książka ta dotyczy sumienia. W przeżyciach ludzi jest ono obecne od najdawniej- szych czasów, prawdopodobnie od momentu, w którym człowiek stał się zdolny do refl eksji nad swoim kontaktem z innym człowiekiem lub inną żywą istotą. Mimo że treść psychologiczna tych przeżyć, a także znaczenia różnych określeń zjawiska zmieniały się w dziejach ludzkości na przykład za sprawą ogólnego rozwoju moral- nego ludzi, sumienie nadal nam towarzyszy. Wśród współcześnie żyjących ludzi zde- cydowany wyjątek stanowią ci, którzy nie doświadczyli na sobie skutków działania sumienia. Język potoczny jest tego widocznym dowodem. Któż z nas nie odczuwał tak zwanych wyrzutów sumienia, kogo z nas nie dręczyło sumienie wówczas, gdy zachowaliśmy się niezgodnie z naszymi przekonaniami – tym, jak powinniśmy się zachować – a wynikiem tego zachowania była krzywda innych ludzi. Kogóż z nas właśnie sumienie nie powstrzymało przed zrobieniem czegoś, co innym sprawiło- by przykrość lub cierpienie. Stała i, jak się wydaje, powszechna obecność sumienia w życiu ludzi nie zwalnia autora od podjęcia próby określenia, czym ono jest, co to za zjawisko. Jednym z głównych celów tej książki jest wykazanie tego, że o sumieniu można myśleć, można je rozumieć jako psychiczny mechanizm adaptacyjny, (samo)nagra- dzający lub (samo)karzący, polegający na tym, że oceny skutków własnych zachowań w wymiarach „dobre – złe uczynki” bądź „przyzwoitość – nieprzyzwoitość” wpływa- ją lub mogą wpływać na obraz własnej osoby, a powstałe emocje pozytywne (na przy- kład satysfakcja, zadowolenie z siebie) lub emocje negatywne (na przykład poczucie winy, wstyd) motywują lub demotywują do rozmaitych zachowań, działań i uczyn- ków. A zatem skutkiem oceny własnego zachowania są: albo subiektywne poczucie zadowolenia, satysfakcji, albo poczucie dyskomfortu psychicznego, czyli emocjonal- ne składniki sumienia. Innym, równie ważnym składnikiem sumienia jest indywidualny system ocenia- nia, wartościowania zdarzeń, sytuacji i zachowań. Przez „dobre uczynki” rozumiem zachowania, które ze względu na pozytywne konsekwencje dla innych osób są zgod- ne ze społecznymi i/lub indywidualnymi standardami moralnymi i które przyczynia- ją się do pomnożenia dobrostanu tych osób. Przez „złe uczynki” rozumiem zacho- wania, które ze względu na negatywne konsekwencje dla innych osób są sprzeczne ze społecznymi i/lub indywidualnymi standardami moralnymi oraz powodują po- mniejszenie dobrostanu tych osób. Pisząc o zachowaniach, mam na myśli te, które są intencjonalne, wokół których – albo samych zachowań, albo ich skutków – dokonała się bodaj najskromniejsza refl eksja, oraz te nieintencjonalne, których konsekwencją 8 Sumienie i mózg. O wewnętrznym regulatorze zachowań moralnych jednakże były cierpienie i krzywda innych osób. Bywa bowiem tak, że nawet jeże- li nie było naszym zamiarem sprawienie komuś przykrości, a  sprawiliśmy ją, od- czuwamy dyskomfort psychiczny i pojawia się potrzeba zadośćuczynienia. A zatem przedmiotem badań, analiz i rozważań w niniejszym opracowaniu będzie sumienie indywidualne, czyli takie, dla którego nagrody i kary są ostatecznie pochodzenia we- wnętrznego. Adaptacyjny charakter sumienia przejawia się na obu płaszczyznach funkcjono- wania człowieka – na tej społecznej i na tej psychicznej. Zapobiegając zachowaniom aspołecznym, demotywując ludzi do nich oraz motywując do zachowań prospołecz- nych, sumienie przyczynia się, czyni możliwymi przyjazne kontakty między ludźmi, na przykład satysfakcjonującą współpracę. Sumienie także – poprzez zapobieganie popełnieniu „złych uczynków” – chroni jednostkę od przeżywania poczucia dyskomfortu psychicznego, na przykład poczu- cia winy lub poczucia zagrożenia dobrej samooceny, i ten skutek jego działania okre- śla się jako realizację funkcji adaptacyjnej na poziomie psychicznym. W przeciwieństwie do języka potocznego w języku naukowym psychologii okre- ślenie „sumienie” nie jest używane zbyt często. Być może wynika to z  trudności zdefi niowania wieloaspektowego zjawiska, jakim jest sumienie, albo przyczyną jest znaczny „ładunek” subiektywności, może nawet mistycyzmu (na przykład mówi się o „głosie sumienia”), jaki jest zawarty w potocznym myśleniu o nim. Pewna tradycja kulturowa, w której sumienie kojarzone bywa z życiem religijnym, być może również nie sprzyja naukowym badaniom tego zjawiska. Nie oznacza to, że zagadnienia mniej lub bardziej bezpośrednio odnoszące się do sumienia nie są przedmiotem badań psychologów. Są. Jednakże w znacznej ich części sumienie pozostaje gdzieś w tle (na przykład badania dotyczące poczucia winy od- noszą się bezpośrednio do sumienia, mimo to takie określenie nie pojawia się). Jeżeli sumienie jest obecne w badaniach, to rzadko jako główny ich przedmiot. Dobrą ilustracją takiego stanu rzeczy jest lektura jednego z rozdziałów mono- grafi i Dobro i Zło. W rozdziale zatytułowanym Cztery korzenie zła R.F. Baumeister i K.D. Vohs szczegółowo analizują źródłowe przyczyny złych uczynków. Wymieniają cztery, nazywając je pośrednimi. Złe czyny i przemoc są stosowane: 1) jako środek do celu, 2) w odpowiedzi na zagrożenie ego, 3) jako błędne staranie o osiągnięcie dobra i 4) jako środek do osiągnięcia sadystycznej przyjemności. Autorzy wymieniają także piąte źródło, nazywając je bezpośrednim. Piszą oni: W pewnym sensie jednak najważniejszą przyczyną nie jest żadne z tych (czterech) źródeł, ale to, co znajduje się na drugim końcu łańcucha przyczynowego, tuż przed ak- tem przemocy. W wielu przypadkach, w tym ostatnim ogniwie łańcucha w grę wchodzi załamanie samokontroli (Baumeister, Vohs 2008). Załamanie samokontroli jest tym piątym, bezpośrednim źródłem. Utrata samo- kontroli jest zatem najważniejszą, bezpośrednią przyczyną złych czynów, przemo- cy, agresji i wyrządzania krzywdy innym. Jest bardzo prawdopodobne, że głównym narzędziem tej samokontroli, sposobem jej sprawowania jest właśnie sumienie. Ale Wstęp 9 wyżej cytowani Baumeister i Vohs nie posługują się tym pojęciem. W przytoczonej monografi i Dobro i Zło, liczącej 605 stron, w której prace opublikowało 36 autorek i autorów, pojęcie „sumienie” pojawiło się zaledwie kilka razy. Jednym z nielicznych wyjątków są badania S. Miligrama i powstałe na ich podstawie dzieło Posłuszeństwo wobec autorytetu. Bodaj najsławniejszy eksperyment w psycho- logii jest zarazem jednym z niewielu wybitnych badań w zakresie psychologii moral- ności. Istota eksperymentu została opisana następująco: osoba przychodziła do laboratorium psychologicznego i była proszona o wykonanie se- rii czynności, które wchodzą w coraz większy konfl ikt z sumieniem. Głównym pytaniem było, jak długo osoba badana będzie się stosować do poleceń eksperymentatora, zanim odmówi podjęcia wymaganych od niej działań (Miligram 2008, s. 20). W wersji podstawowej eksperymentu 65 badanych osób („nauczycieli”) za- stosowało wobec „ucznia” – pomocnika eksperymentatora – najwyższą wartość prądową szoku elektrycznego (450 V), czyli do końca spełniało polecenia ekspe- rymentatora, mimo pełnej świadomości tego, iż działania takie powodują cierpie- nia „ucznia”, mimo że doświadczało ogromnego dyskomfortu psychicznego łącznie z zewnętrznymi objawami ciężkiego stresu, mimo że nie znajdowały żadnego – poza poleceniami eksperymentatora – racjonalnego uzasadnienia swojego działania. Zdaniem Miligrama, powodem takiego zachowania jest posłuszeństwo badanych osób wobec autorytetu i/lub władzy, które to posłuszeństwo uwalnia od odpowie- dzialności za popełnione czyny. Włączenie jednostki do hierarchicznej struktury społecznej, w której jest podwładną, pozbawia ją autonomii, zwalniając tym samym od odpowiedzialności. Na pytanie: „jak to się dzieje, że osoba, która zwykle jest przyzwoita i uprzejma, podczas eksperymentu zachowuje się tak bezwzględnie wo- bec innej osoby?” Milgram odpowiada: „robi to, ponieważ sumienie, które kontro- luje impulsywne, agresywne działania, zostaje z konieczności osłabione w momen- cie włączenia do hierarchicznej struktury (Miligram 2008, s. 148). Do interpretacji autora powrócę jeszcze w tym momencie, w którym przedstawię inne powody osła- bienia lub wyłączenia sumienia. Uległość wobec autorytetu lub władzy nie jest jednak jedynym powodem osłabie- nia czy wyłączenia sumienia i między innymi dlatego sumienie – ten złożony kon- glomerat emocji moralnych i ocen poznawczych – stanie się głównym przedmiotem rozważań i analiz tej książki. Osiągnięcia neuronauk ostatniego ćwierćwiecza zachęcają do podjęcia próby uczynienia z sumienia psychologicznej kategorii eksperymentalnej. Celem niniejsze- go opracowania jest także uporządkowanie dotychczas zgromadzonej wiedzy doty- czącej sumienia, emocji i zachowań moralnych, a tym samym stworzenie teoretycz- nych ram dla wszechstronnych działań zmierzających do „wzmocnienia” sumienia, uczynienie go bardziej skutecznym mechanizmem zapobiegającym pojawianiu się złych uczynków. Troska o poprawę jakości życia ludzi zdecydowanie tego wymaga. Nie jest bowiem wykluczone, że już teraz albo w niedalekiej przyszłości znajdziemy się w sytuacji, w której zachowania mające złe konsekwencje dla innych – i to nie 10 Sumienie i mózg. O wewnętrznym regulatorze zachowań moralnych tylko te powodujące wielkie dramaty ludzkie – będą musiały być leczone tak, jak obecnie leczy się napady lęku czy wybuchy zachowań agresywnych. Potrzeba zrozumienia mechanizmów działania sumienia – wynikająca zarówno z chęci poznania, jak i z konieczności ustanowienia owych ram teoretycznych, pod- stawy działań wzmacniających sumienie – skłania do podjęcia próby poszukiwania biologicznego (mózgowego) substratu sumienia. Innymi słowy, podjęta zostanie próba odpowiedzi na pytanie o to, jakie procesy neurofi zjologiczne i neurochemicz- ne, w jakich obszarach mózgu współwarunkują istnienie i funkcjonowanie sumienia. Właśnie współwarunkują, ponieważ funkcjonowanie sumienia – tak wynika z jego defi nicji podanej uprzednio – zależy również od oceny przez jednostkę jej własnych zachowań, pragnień, wyobrażeń w wymiarach „dobre uczynki – złe uczyn- ki”, „przyzwoitość – nieprzyzwoitość”. Sposoby dokonywania tej oceny, jej psychicz- ne, społeczne i moralne uwarunkowania także będą przedmiotem dociekań i analiz, choć nie one stanowią główny temat rozważań. Najogólniej rzecz biorąc, sumienie funkcjonuje na dwa, nieco odmienne, choć z sobą powiązane, sposoby. Po pierwsze, jest swego rodzaju „recenzentem” lub częś- ciej „sędzią” już zaistniałych zachowań. Poprzez ocenę skutków tych zachowań, po- sługując się powyżej przedstawionymi wymiarami („dobre uczynki – złe uczynki”, „przyzwoitość – nieprzyzwoitość”), dzięki uruchomieniu określonych mechanizmów neurofi zjologicznych następuje aktywacja sumienia owocująca pojawieniem się sta- nów emocjonalnych – bądź to poczucia zadowolenia, satysfakcji, a nawet niekiedy dumy z siebie, bądź poczucia dyskomfortu psychicznego, na przykład zakłopotania, zażenowania, poczucia winy lub wstydu, lęku moralnego czy nawet wstrętu, czyli – posługując się językiem potocznym – tak zwanych wyrzutów sumienia. Drugą funkcją sumienia jest zapobieganie, niedopuszczanie do pojawienia się zachowań niemoralnych, mających złe konsekwencje dla innych, nieprzyzwoitych, bądź też stymulowanie, wzmacnianie i motywowanie do zachowań o dobrych kon- sekwencjach dla innych, przyzwoitych. Okolicznością umożliwiającą zaistnienie tej drugiej funkcji sumienia jest antycypacja silnych stanów emocjonalnych, tych, któ- rych jednostka doświadczyła wówczas, gdy sumienie pełniło swoją pierwszą, karzącą lub nagradzającą funkcję. Jeżeli poprzednio po określonym zachowaniu jednostka doświadczyła dyskomfortu psychicznego, to teraz, antycypując ów nieprzyjemny dys- komfort, będzie motywowana do uniknięcia owego dyskomfortu i powstrzyma się od tego zachowania. „Karząca” część sumienia wynikająca z pełnienia funkcji sędziego wykazuje bar- dzo istotną właściwość, tę mianowicie, że negatywne emocje powodujące dyskom- fort psychiczny nie podlegają „spontanicznej”, mimowolnej habituacji lub podlegają jej w niewielkim stopniu. W doznaniach ludzkich oznacza to, że cały czas doświad- czamy owego dyskomfortu, a język potoczny opisuje tę sytuacje jako taką, w której sumienie nadal „gryzie” nas i nie przestaje gryźć samo z siebie. Dyskomfort utrzy- mujący się cały czas silnie motywuje jednostkę do rozmaitych działań mających „uciszyć”, „zagłuszyć” sumienie. Można wymienić kilkanaście lub nawet kilkadzie- siąt sposobów uciszania lub wyłączania sumienia. Podstawowym celem tych sposo- Wstęp 11 bów jest unikanie lub łagodzenie kar ze strony sumienia, a istota tych kar polega na podaniu w wątpliwość lub nawet zanegowaniu pozytywnego obrazu własnej osoby. Sposobom uciszania i wyłączania sumienia oraz psychicznym i społecznym konse- kwencjom tego poświęcona będzie spora część tej książki. W tym miejscu należy także określić, jaka jest relacja tak pojmowanego sumienia do potocznie, a także naukowo rozumianej moralności. Otóż sumienie jako katego- ria psychologiczna jest jednym z „narzędzi” moralności, ale nią nie jest. Rozważania i badania sumienia, tego „narzędzia” moralności, wpisują się w krąg problematy- ki moralności i psychologii moralności, jednakże w niniejszym opracowaniu tylko w niewielkim stopniu będę się zajmować innymi zagadnieniami tych dziedzin nauki, na przykład sądami moralnymi dotyczącymi zachowań innych ludzi. Takie samo- ograniczenie tematyczne będzie sprzyjać klarowności prezentacji. I dalej, ponieważ głównym przedmiotem moich zainteresowań jest sumienie rozumiane jako katego- ria psychologiczna, to historycznym rozważaniom fi lozofów, moralistów, teologów i  pisarzy, którzy wypowiadali się w  sprawach sumienia, poświęcę niewiele uwagi. Czytelnika zainteresowanego tą problematyką zachęcam do sięgnięcia po monogra- fi ę W. Szewczuka poświęconą sumieniu (Szewczuk 1988). Podsumowując, książka ta jest próbą nieco innego niż tradycyjne spojrzenia na sumienie, uczynienia z niego kategorii psychologicznej o biologicznym i społecznym podłożu, co być może umożliwi podjęcie starań o „wzmocnienie” sumienia, czyli udoskonalenie mechanizmów demotywujących w stosunku do pewnych zachowań, tych mianowicie, których konsekwencjami są lub mogą być cierpienia, utrata zdro- wia lub życia innych ludzi. Zgodnie bowiem z wyjściową tezą ogólną – przesłaniem tego opracowania – zachowania sprawiające ból i cierpienie innym ludziom, zacho- wania niemoralne pojawiają się między innymi dlatego, że sumienie krzywdzicieli (sprawców tych zachowań) nie potrafi temu zapobiec, nie eliminuje zachowań tego typu. Kluczowe pytanie brzmi zatem: co sprawia, że karząca funkcja sumienia nie jest wystarczająco skuteczna, aby zapobiegać zachowaniom niemoralnym? Oczywiście można postępować moralnie, kierując się na przykład tym, co A. Bla- si nazywa pragnieniem moralnym, i nie korzystać z „pomocy sumienia” (Blasi 1980). W takich przypadkach sumienie powinno jednak stać na straży, być swego rodzaju zabezpieczeniem, gdyby motywująca siła pragnienia moralnego z jakichś powodów osłabła lub zanikła. Sumienie nie jest jedynym regulatorem zachowań moralnych. Oprócz wewnętrz- nej regulacji tych zachowań istnieje cały szereg społecznych (zewnętrznych) regula- torów. Ich opis, analiza mechanizmów ich działania wykracza poza ramy tego opra- cowania. O relacjach wewnętrznych i społecznych sposobach regulowania zachowań moralnych napiszę w rozdziale 6, kiedy to przedstawię metody łagodzenia lub wyłą- czania kar ze strony sumienia. Rozdział 1 Czym jest sumienie Jak to już stwierdziłem we wstępie, w przeżyciach zdecydowanej większości ludzi sumienie było i jest obecne od najdawniejszych czasów. Obecność, o której piszę, nie oznacza wszakże permanentnej obecności w naszej świadomości, sumienie aktywi- zuje się, dochodzi do głosu najczęściej wówczas, gdy oceniamy skutki naszych dzia- łań, głównie naszych interakcji z innymi ludźmi, lub gdy zamierzamy podjąć jakieś działanie, w którym będą uczestniczyć inni ludzie, a my wyobrażamy sobie, jakie mogą być dla nich konsekwencje tych działań. Owo ocenianie odbywa się na wymia- rach „dobre uczynki – złe uczynki” i/lub „przyzwoitość – nieprzyzwoitość”. W zależ- ności od wyniku tej oceny albo odczuwamy zadowolenie, przyjemność lub satysfak- cję, albo mamy poczucie dyskomfortu psychicznego wyrażającego się na przykład poczuciem zakłopotania, zażenowania, wstydu, poczuciem winy czy wstrętu. Niezależnie od subiektywnej jakości (treści) przeżycia, sumienie pojawia się w wyniku interakcji społecznej. Prapoczątków pojawiania się sumienia można upatrywać w sytuacji, kiedy czło- wiek, świadom swojej odrębności od innych, jednocześnie zdał sobie sprawę ze swo- jego podobieństwa do nich i zaakceptował je oraz gdy wykształcił w sobie zdolność przeżywania emocji podobnych do tych, które przeżywa drugi uczestnik ich wzajem- nej interakcji. Nabyte zdolności empatyczne i wynikająca z nich możliwość uświadomienia so- bie położenia innego człowieka stanowiły być może swego rodzaju pierwotny punkt odniesienia dla oceny skutków własnego zachowania wobec innego człowieka. Sen- tencja „Nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe” mogła być pierwszą normą moralną zrodzoną w  wyniku bezpośredniego kontaktu z  drugim człowiekiem. Być może naruszenie tej normy było pierwszą okazją do ujawnienia się istnienia i działania sumienia. Sprawienie drugiej osobie cierpienia „bolało” tak, jakby cierpienie było udziałem naruszającego normę. Doświadczenia ludzi wskazywały powód, dla któ- rego nie należy czynić drugiemu tego, co dla nas niemiłe, dopisywały niejako drugą część sentencji: „Nie czyń tego, bo dla ciebie także to będzie niemiłe”. W czasach walki o przetrwanie obowiązywanie tej „pierwszej normy” musiało być bardzo ogra- niczone. Tymi drugimi, którym nie należało robić tego, co nam niemiłe, mogli być tylko nieliczni, bardzo do nas podobni, związani z nami rodzinnie, bliscy nam emo- cjonalnie. Tym, co dla nas było niemiłe i czego nie powinniśmy czynić drugiemu – w tamtych odległych czasach – był zapewne ból fi zyczny wynikający z pobudzenia nocyceptywnego. 14 Sumienie i mózg. O wewnętrznym regulatorze zachowań moralnych Można sobie wyobrazić, że postulat moralny „Czyń drugiemu to, co dla ciebie miłe” pojawił się równocześnie, chociaż koncentrowanie się na walce o przetrwanie, borykanie się z zagrożeniami, które były wówczas najistotniejsze, mogło to opóźnić. Pierwsza norma moralna i  wyżej wspomniany postulat zapewne były swego rodzaju ludzkim odpowiednikiem zachowań uspokajających, które współcześnie u zwierząt obserwował K. Lorenz. Jeżeli walka, na przykład o samice lub terytorium, u osobników tego samego gatunku zaczyna być zagrażająca dla zdrowia lub życia walczących, wówczas słabsza z walczących stron przejawia zachowania polegające na wycofywaniu się z pola walki z opuszczoną głową i ogonem lub kładzie się na grzbiecie, odsłaniając miękkie części swego ciała albo zaczyna wydziobywać z zie- mi nieistniejące ziarna. Zachowania te uspokajają silniejszego walczącego na tyle, że rezygnuje z kontynuowania walki. Celem i ogólnym sensem tych zachowań jest ochrona stanu liczebnego populacji, niedopuszczenie do osłabienia czy wyginięcia gatunku w walkach bratobójczych (Lorenz 1996). Jest bardzo prawdopodobne, że „prasumienie”, czyli doświadczenie negatywnej emocji, na przykład żalu, nie tylko zapobiegało uszczupleniu stanu liczebnego po- pulacji ludzi żyjących blisko siebie i współpracujących z sobą, ale także polepszało tę współpracę. W czasach późniejszych, kiedy to pojawiły się normy regulujące sposoby funk- cjonowania społecznego oraz reguły wzajemnego odnoszenia się ludzi do siebie, su- mienie znalazło wsparcie w postaci sankcji społecznych dołączonych do tych norm i reguł. Od teraz czegoś nie powinno się robić nie tylko dlatego, że zrobienie tego powodowało karę ze strony sumienia w postaci negatywnych emocji, ale także i dla- tego, że groziła sankcja społeczna. Złe uczynki były karane podwójnie. Podobnie rzecz się ma z uczynkami dobrymi. Dokonywanie ich nie tylko powodowało po- jawienie się nagrody wewnętrznej ze strony sumienia, ale także mogła się pojawić nagroda zewnętrzna ze strony otoczenia społecznego. Normy społeczne, później na- zwane „moralnymi”, wyznaczały również zakres działania sumienia, stały się obok zdolności współodczuwania bólu i cierpienia innych osób niejako drugą podstawą, wyznacznikiem oceny tego, co dobre, a co złe, ustanawiając tym samym to, jak postę- pować nie wolno oraz jak postępować należy. Można sformułować spekulatywne przypuszczenie, że już w tamtych czasach lu- dzie podejmowali różnorodne wysiłki, aby ograniczyć lub nawet wyeliminować dzia- łanie sumienia, głównie jego karzącej funkcji. Chcąc uzyskać nienależne im korzyści, dopuszczali się krzywdzenia innych i wówczas doświadczali nieprzyjemnych emocji, cierpiał na tym pozytywny obraz ich osoby. Aby się od nich uwolnić lub aby zapo- biegać pojawieniu się tych emocji, zaczęli stosować rozmaite sposoby, które w języ- ku współczesnym w przybliżeniu można nazwać „relatywizmem moralnym”. Ocena tego, czy jakieś zachowanie jest złe, czy dobre, straciła swój bezwzględny charak- ter, stała się względna, zależna od sytuacji lub okoliczności. W jednej sytuacji jakiś uczynek był złym, ale w innej sytuacji już taki nie był. Był może nawet dobrym, bo skutecznym sposobem uwalniającym od nagany ze strony sumienia było dokonanie podziału ludzi na „swoich” i „obcych”, zastosowanie podziału „my” i „oni”.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sumienie i mózg. O wewnętrznym regulatorze zachowań moralnych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: