Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00555 010944 7499538 na godz. na dobę w sumie
Superwizja pracy socjalnej dla praktyków - ebook/pdf
Superwizja pracy socjalnej dla praktyków - ebook/pdf
Autor: , , , Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788379699452 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książkę z pewnością ułatwi kształcenie osób, które zamierzają podjąć pracę w roli superwizorów. Superwizja pracy socjalnej jest obecnie ważnym narzędziem służącym do zwiększania efektywności pracy, umożliwiającym rozwój zawodowy służb społecznych i pozwalającym ocenić przydatność pracowników dla organizacji. Autorami opracowania są superwizorzy mający duże doświadczenie zawodowe w publicznej pomocy społecznej oraz nauczyciel akademicki, który od lat zajmuje się kształceniem i szkoleniem pracowników socjalnych. Taki skład osobowy pozwolił połączyć wiedzę teoretyczną z doświadczeniem praktycznym. „Superwizja pracy socjalnej dla praktyków” to książka godna polecenia m.in. dla superwizorów, metodyków i specjalistów pracy socjalnej oraz kadry zarządzającej jednostkami organizacyjnymi pomocy społecznej. Przedstawia aktualną problematykę i przegląd zagadnień z zakresu superwizji w przystępnej formie. Publikację można traktować jako kompendium wiedzy na temat wdrażania superwizji w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej oraz uzupełnienie wielu standardowych opracowań.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Superwizja pracy socjalnej dla praktyków Superwizja pracy socjalnej dla praktyków Piotr Domaradzki Jerzy Krzyszkowski Maciej Sosnowski Aurelia Włoch AKADEMIA SAMORZĄDOWA Jerzy Krzyszkowski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Instytut Ekonomik Stosowanych i Informatyki, Katedra Pracy i Polityki Społecznej 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 39 Piotr Domaradzki – coach i superwizor w Firmie Szkoleniowej PRAXE Maciej Sosnowski – nauczyciel Kolegium Pracowników Służb Społecznych w Czeladzi metodyk i superwizor pracy socjalnej Aurelia Włoch – polityk społeczny, wykładowca akademicki metodyk pracy socjalnej, szkoleniowiec, superwizor pracy socjalnej Koordynator serii Akademia Samorządowa: Justyna Przywojska e-mail: jprzywojska@o2.pl RECENZENT Mirosław Grewiński REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Dorota Stępień SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com Publikacja objęta patronatem Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07118.15.0.K Ark. wyd. 16,3; ark. druk. 17,5 ISBN 978-83-7969-624-6 e-ISBN 978-83-7969-945-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SpiS treści rozdział 1 Geneza i ewolucja superwizji pracy socjalnej. cele i struktura książki 1.1. Ewolucja roli, celów, modeli i typów superwizji 1.2. Przyczyny powstania książki i jej struktura rozdział 2 pojęcie i rodzaje superwizji pracy socjalnej 2.1. Superwizja pracy socjalnej jako systemowe wsparcie 2.2. Cele superwizji pracy socjalnej 2.3. Obszary aktywności superwizora pracy socjalnej 2.4. Rodzaje superwizji pracy socjalnej rozdział 3 proces przygotowania i wprowadzania superwizji do Jednostek Organizacyjnych pomocy Społecznej 3.1. Wybór superwizora – wymagania środowiska zawodowego, standaryzacyjne i ustawowe 3.2. Wprowadzenie superwizji pracy socjalnej do ośrodka 3.3. Szkolenia podnoszące wiedzę o superwizji 3.4. Pilotaż sesji superwizyjnych w jednostkach organizacyjnych rozdział 4 Kontakt, relacja, wzorce komunikacji 4.1. Kontakt w superwizji pracy socjalnej 4.2. Relacja w superwizji pracy socjalnej 4.3. Wzorce komunikacji w superwizji pracy socjalnej rozdział 5 Kontrakt superwizyjny 5.1. Po co zawieramy kontrakt superwizyjny? 5.2. Kluczowe obszary kontraktu superwizyjnego 5.3. Zasady ustalane w ramach kontraktu superwizyjnego rozdział 6 Superwizja indywidualna 6.1. Odbiorcy superwizji indywidualnej 6.2. Korzyści i ograniczenia 6.3. Etapy przebiegu indywidualnej sesji superwizyjnej 6.4. Studium przypadków – dla superwizji indywidualnej 7 7 11 17 18 20 20 23 29 30 37 38 40 45 45 60 64 67 67 68 72 79 79 82 84 99 5 rozdział 7 Superwizja grupowa 7.1. Odbiorcy superwizji grupowej 7.2. Korzyści i ograniczenia superwizji 7.3. Czynniki wpływające na przebieg sesji 7.4. Etapy grupowej sesji superwizyjnej 7.5. Superwizja pracy socjalnej z wykorzystaniem elementów metodyki grup Balinta 7.6. Superwizja pracy socjalnej z wykorzystaniem etapów metodycznego działania rozdział 8 Superwizja pracy socjalnej w projektach i programach 8.1. Odbiorcy superwizji 8.2. Korzyści i ograniczenia 8.3. Etapy przebiegu jednej sesji superwizyjnej rozdział 9 trudności powstające w procesie superwizji i sposoby ich przezwyciężania rozdział 10 techniki i narzędzia pomocne w superwizji pracy socjalnej rozdział 11 Superwizja jako instrument reformy pomocy społecznej i pracy socjalnej Bibliografia Spis rysunków, tabel i załączników O Autorach 119 120 123 125 148 150 181 189 190 191 193 209 233 265 269 275 277 rozdział 1 GENEZA I EWOLUCJA SUPERWIZJI PRACY SOCJALNEJ CELE I STRUKTURA KSIĄŻKI 1.1. Ewolucja roli, celów, modeli i typów superwizji Superwizję zaczęto rozwijać w XIX w. w angielskich i amerykańskich orga- nizacjach filantropijnych zatrudniających wolontariuszy, którzy docierali do biednych rodzin z misją szerzenia „zdrowych” wzorów życia, a także identyfikowali ubogich zasługujących na pomoc materialną. Wolontariu- szom przydzielano rejony działania, a ich praca była kontrolowana przez tzw. overseers (dosł. nadzorców), nazywanych też supervisors (z łac. super – nad, videre – patrzeć)1. Rozwój superwizji nastąpił głównie w Towa- rzystwach Organizacji Dobroczynności (Charity Organization Societies), a zadaniem superwizorów było doradzanie wolontariuszom i kontrola ich pracy. Wraz z rozwojem pracy socjalnej rosło znaczenie superwizji, a su- perwizorzy zaczęli podejmować zadania rozwojowe i edukacyjne – zajmo- wali się wypracowaniem nowych metod działania i doskonaleniem pra- cowników2. Pod wpływem psychoanalizy superwizja stała się terapią dla terenowych pracowników socjalnych. W latach 80. XX wieku racjonalność ekonomiczna funkcjonowania pomocy społecznej stała się podstawowym kryterium oceny, a kontrakty zastąpiły metody pracy opieki3. W superwi- zji zaczęto kłaść nacisk na funkcję administracyjną, oznaczającą kontrolę i koordynację pracy pracowników socjalnych, co ograniczało ich inicjaty- wę i kreatywność4. 1 J. Szmagalski, Potencjały relacji między superwizją pracy socjalnej a ewaluacją pomocy spo­ łecznej, [w:] J. Staręga-Piasek, A. Hryniewicka (red.), O potrzebie ewaluacji w pomocy społecznej, Instytut Rozwoju Służb Społecznych, Warszawa 2008. 2 J. Szmagalski, Koncepcje superwizji pracy socjalnej, [w:] idem (red.), Superwizja pracy so­ cjalnej. Zastosowania i dylematy, Instytut Rozwoju Służb Społecznych, Warszawa 2011. 3 M.-S. Tsui, Social Work Supervision. Contexts and Concepts, Sage Publications, Thousand Oaks–London–New Delhi 2005. 4 Ibidem. 7 Współcześnie superwizji przypisuje się trzy podstawowe role: personalną, profesjonalną i organizacyjną5. Personalna superwizja koncentruje się na emo- cjonalnych problemach pracownika socjalnego, a superwizant jest traktowany jak przyjaciel superwizora. Z kolei profesjonalna superwizja to wyposażanie pracownika socjalnego w wartości, wiedzę i umiejętności potrzebne dla pro- fesjonalnego rozwoju. Superwizant jest pracownikiem kształconym w ramach rozwoju zawodowego personelu. Trzeci typ, czyli organizacyjna superwizja, koncentruje się na aspektach administracyjnych i kładzie nacisk na jakość usług i efektywność interwencji socjalnej. W tej perspektywie między super- wizorem i superwizantem występuje różnica w hierarchii władzy. Wybitny brytyjski autor Malcolm Payne6 wymienił kilkanaście celów su- perwizji, które można podzielić na trzy grupy: 1. Cele dla klientów – superwizja przynosi korzyści klientom i powstrzymuje pracowników przed niewłaściwym zachowaniem wobec klientów; 2. Cele dla superwizantów – superwizja pozwala superwizantom świadczyć lepszą opiekę, dzięki niej otrzymują inną opinię na temat swojej pracy, mogą przedstawić wątpliwości na temat własnej interwencji, dzielą się swoimi emocjami, dostają feedback, poprawiają zarządzanie samym sobą; 3. Cele dla superwizorów i kierownictwa – superwizja pozwala utrzymać standardy i morale w jopsach, monitorować obciążenia pracą, analizować i planować interwencję, dostarczać krytyczną analizę, informować kierow- nictwo o wynikach pracowników terenowych itp. Rich7 stworzył zintegrowany model superwizji uwzględniający: środowi- sko, relacje superwizyjne, elementy strukturalne, umiejętności superwizyjne, elementy edukacyjne oraz role superwizora. 1. Środowisko superwizji powinno być bezpieczne, otwarte, autonomiczne, interaktywne, gdzie superwizant ma motywację do nauki, a superwizor dostarcza odpowiedniego wsparcia i uważnie reaguje na potrzeby perso- nelu; 2. Relacje powinny być oparte na intymności, zaufaniu, szacunku i empatii, a struktura superwizji powinna posiadać wyraźne cele i oczekiwania; 3. Podstawowe umiejętności superwizyjne obejmują właściwą komunikację, umiejętności analityczne i interpretacyjne; 5 Ibidem. 6 M. Payne, Personal Skills in Social Work Supervison, [w:] A. Connor, S. Black (red.), Perfor­ mance Review and Quality in Social Care, Jessica Kingsley, London 1994, s. 43–58. 7 P. Rich, The Form, Function and Content of Clinical Supervision: An Integrated Model, „The Clinical Supervisior” 1993, 11 (1), s. 137–178. 8 Superwizja pracy socjalnej dla praktyków 4. Do superwizji stosują się zasady uczenia dorosłych – superwizanci są ak- tywnymi uczniami, którzy wymagają dydaktycznej instrukcji, modelowa- nia, uczenia się przez doświadczenie itp.; 5. Superwizor ogrywa role: doradcy, nauczyciela, konsultanta, kolegi, mentora i ewaluatora. Amerykański autor Alfred Kadushin8 uważa, że superwizor to członek ad- ministracyjnej kadry placówki pomocy społecznej, na którego delegowano uprawnienia do kierowania, koordynowania, wzbogacania i ewaluowania wy- ników pracy superwizowanych. Nadrzędnym celem jest dostarczenie klientom usług możliwie najlepszych, zgodnych zarówno ilościowo, jak i jakościowo z jej polityką i procedurami. W tej koncepcji superwizji superwizor w interak- cji z osobą superwizowaną spełnia trzy funkcje: administracyjną, edukacyjną i wspierającą. 1. Administracyjna to koordynacja działań pracowników w placówce i ze społecznością (np. współpracy z innymi placówkami), praca z personelem i kierownictwem nad opracowaniem polityki i procedur wspierających działanie placówki; 2. Edukacyjna to doskonalenie kadry poprzez szkolenie, które jest podpo- rządkowane potrzebom pracownika pracującego z określonymi przypad- kami, napotykającego problemy i wymagającego zindywidualizowanego programu edukacyjnego; 3. Funkcja wspierająca to pomoc w radzeniu sobie ze stresem zawodowym i traumatycznymi incydentami, liczbą i złożonością przypadków składają- cych się na obciążenie w pracy. Na wspieranie i doskonalenie kadr kładą nacisk autorki brytyjskie Wero- nika Coulshed i Audrey Mullender9. Ich zdaniem superwizja powinna być zintegrowana z całym systemem jednostki organizacyjnej pomocy społecz- nej oraz zawierać analizę wyników działalności, doskonalenie oraz wsparcie emocjonalne pracowników. Superwizja nie powinna być sprowadzana do funkcji kontrolowania pracowników, ale umożliwiać wykorzystanie reflek- syjnej praktyki do podnoszenia jakości usług socjalnych. Prowadzący su- perwizję powinien umieć przekonać kierownictwo jednostki organizacyjnej pomocy społecznej, że superwizja powinna być integralnym elementem za- rządzania. 8 A. Kadushin, Supervision in Social work, Columbia University Press, New York 1976. 9 V. Coulshed, A. Mullender, Management in Social Work, Palgrave, Houndmills, Basing- stoke 2001. 9 Geneza i ewolucja superwizji pracy socjalnej... Z kolei Felice Davidson Permutter, Darlyne Bailey i F. Ellen Netting10 przed- stawiają inny podział superwizji – na menadżerską i kliniczną. 1. Menadżerska różni się od klinicznej tym, że superwizor prowadzący odpo- wiada za dostosowanie pracowników do zasad i procedur organizacyjnych; 2. Superwizor kliniczny koncentruje uwagę na umiejętnościach praktycz- nych i technikach stosowanych przez pracownika socjalnego. Współcześnie obserwować można odmienne wizje zarządzania pomocą społeczną: tradycyjną, mającą swoje korzenie w historii pracy socjalnej jako zawodzie oraz menedżerską z tendencją do rozwiązywania problemów przez skuteczne zarządzanie technikami właściwymi dla sektora biznesu. Menedże- ryzm prowadzi do zarządzania poprzez przestrzeganie norm określanych jako minimalne standardy. Jego główną cechą jest oddzielenie kierownictwa orga- nizacyjnego od profesjonalnego, co oznacza uznawanie zadań kierowniczych za odmienne i nadrzędne wobec zadań profesjonalnych. Ta orientacja narzu- ca hierarchiczne, dyrektywne podejście do organizowania usług socjalnych, a zmniejsza znaczenie profesjonalnej wiedzy. W takim zarządzaniu wymaga się od pracowników sprawności w stosowaniu technik, a mniej profesjona- lizmu polegającego na korzystaniu z własnego osądu i twórczego stosowania różnych technik interwencyjnych. Ochronie autonomii pracownika socjalnego we wspomnianym typie zarządzania powinna służyć, według Lishmana11, superwizja pomagająca opanować lęk i rozwijająca tzw. refleksyjną praktykę. Superwizor wspomaga pracownika w braniu odpowiedzialności za własną pracę i podejmowaniu decyzji. Cechą dobrej superwizji jest antyopresyjność, co stwarza szansę na rozwiązanie sprzeczności między zarządzaniem pracą socjalną a wspiera- niem profesjonalnego rozwoju pracowników w procesie superwizji. Anty- opresyjność jest odpowiedzią na asymetrię relacji władzy między superwi- zorem a osobą superwizowaną na niekorzyść osób podlegających superwizji, jeśli ich superwizorzy zajmują wobec nich pozycje formalnego zwierzchnic- twa. Koncepcja antyopresyjnej superwizji stwarza szansę zredukowania tej asymetrii poprzez ustalenie różnic wpływów wynikających z różnicy for- malnej pozycji i tożsamości stron. Dodatkowym środkiem redukowania asy- metrii w superwizji jest zintegrowanie procedur superwizyjnych z regularną informacją zwrotną wymienianą między stronami oraz systemem ewaluacji pracy. 10 F. D. Perlmutter, D. Bailey, F. E. Netting, Managing Human Resources in the Human Service: Supervisory Challenges, Oxford University Press, New York 2001. 11 J. Lishman, Personal and Professional Development, [w:] R. Adams, L. Dominelli, M. Payne (red.), Social Work, Themes Issues and Critical Debates, Palgrave, Houndmills, Basingstoke 2002. 10 Superwizja pracy socjalnej dla praktyków Jerzy Szmagalski przedstawił ciekawą koncepcję, w której łączy pojęcie roz- woju organizacji (organizational development) z zarządzaniem superwizyjnym w pomocy społecznej. Organizational development to popierane przez kie- rownictwo, długofalowe działanie zmierzające do ulepszenia sposobów roz- wiązywania problemów i odnowy organizacji przez skuteczniejszą i opartą na współpracy diagnozę oraz kierowanie kulturą organizacji przy wykorzystywa- niu teorii i technik stosowanych nauk behawiorystycznych12. Rozwój organiza- cyjny ma wspólne cechy z superwizją bowiem wymaga poparcia kierownictwa i doradcy – przewodnika. W procesie odnowy organizacji kierownicy mogą dostosowywać styl rozwiązywania problemów oraz cele do zmieniających się wymagań otoczenia, a kierowanie oparte na współpracy oznacza współuczest- nictwo zamiast hierarchicznego narzucania władzy. Tworzenie klimatu otwar- tości zwiększa szanse na wzrost zadowolenia z pracy i wyższą skuteczność gru- pową. Podobieństwo do superwizji tkwi w tym, że można w niej znaleźć rolę superwizora jako agenta zmiany. W rozwoju organizacyjnym – podobnie jak w superwizji – doradca-przewodnik to specjalista spoza organizacji. Zakłada się, że agentom zmiany wewnątrz organizacji może brakować doświadczenia, obiektywizmu, specjalistycznej wiedzy i swobody potrzebnej do wdrażania poważniejszych zmian. Na zakończenie tej części rozważań warto wskazać na paradygmat nauko- wo-teoretyczny leżący u podstaw współczesnego rozumienia superwizji. Jest to paradygmat refleksyjnej praktyki, który można zdefiniować jako umiejętność nieustannego monitorowania własnych działań w danej roli oraz umiejętność dostosowywania ich w razie potrzeby. Odpowiada to procesowi profesjonalnego rozwoju, którego celem jest identyfikacja, ocena oraz modyfikacja używanych teorii, które kształtują zachowanie, co wymaga zmian w teoriach13. Podejście to odwołuje się do teorii refleksji Johna Deweya na temat reflek- syjnego myślenia i jest próbą integracji teorii z praktyką. 1.2. Przyczyny powstania książki i jej struktura Dotychczasowe rozważania stanowiące krótki przegląd współczesnych koncep- cji na temat superwizji miały, jak większość literatury poświęconej tej kwestii w Polsce, charakter teoretyczny. Brak praktycznych podręczników dotyczących 12 J. A. F. Stoner, C. Wankel, Kierowanie, PWE, Warszawa 1992, s. 306. 13 M. Ferreira, M. Grewiński, J. Reis-Jorge, Superwizja jako instrument rozwoju zawodowe­ go w służbach społecznych, Wydawnictwo Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej, Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Janusza Korczaka, Warszawa 2014, s. 55. 11 Geneza i ewolucja superwizji pracy socjalnej... superwizji był główną przyczyną powstania tej książki. Kiedy w drugiej połowie lat 90. ukazał się podręcznik organizacji i zarządzania w pomocy społecznej14, w którym znalazł się rozdział poświęcony superwizji, pojęcie to było niemal zupełnie nieznane w tym środowisku, gdyż było zarezerwowane dla psychote- rapii. Po wejściu Polski do Unii Europejskiej stosunek do superwizji zaczął się powoli zmieniać. Zainteresowanie naukowe superwizją wiązało się z deficytem wiedzy na ten temat oraz było konsekwencją badań prowadzonych w tym ob- szarze. Sprzyjały temu analizy kondycji kadr pomocy społecznej wskazujące na pilną potrzebę wprowadzenia superwizji15. Dla praktyków superwizja stanowi integralny element dalszej profesjonalizacji pracy socjalnej i daje szansę na lep- sze przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu. Daje ona podstawy do popra- wy relacji z klientem oraz zwiększa orientację na – tak dzisiaj cenione w pracy z klientem – jego wzmocnienie (empowerment) oraz partycypację w procesie pomagania. Obok licznych i niekwestionowanych szans, jakie daje superwizja, należy wskazać także na zagrożenia, które może stwarzać. Do takich zaliczyć trzeba realną groźbę ograniczenia autonomii praktyków oraz zachwianie rów- nowagi między administracyjną, edukacyjną i wspierającą funkcją superwizji. Istotne i potencjalnie niezwykle groźne jest także naruszenie tajemnicy super- wizji. Trudno jest pracownikom socjalnym mówić o swoich błędach w prak- tyce zawodowej superwizorom, którzy oceniają ich pracę i mogą przekazać tę wiedzę kierownictwu. Kluczowa rola w superwizji przypada superwizorowi, co wynika ze znacznej władzy, jaką zyskuje on w organizacji pomocy społecznej. Jego formalny wpływ wiąże się z pozycją uprawniającą do karania i nagradzania, a także dysponowania środkami potrzebnymi do wykonywania zadań. Daje to możliwość podporządkowania osób superwizowanych koncepcjom pracy so- cjalnej, jakie posiada superwizor, a znając praktykę mianowania na stanowiska kierownicze w pomocy społecznej, mogą wystąpić sytuacje, kiedy pracownik posiada więcej kompetencji niż superwizor, a superwizowani mogą manipulo- wać superwizorem. Współcześnie zmienia się koncepcja wiedzy potrzebnej do prowadzenia pracy socjalnej i superwizorzy rezygnują z eksperckiego przeka- zywania jedynie słusznych wzorów działania na rzecz kreowania aktywnej re- fleksji superwizowanych. Tradycyjny, jednokierunkowy przekaz gotowej wiedzy w procesie superwizji ustępuje miejsca współpracy, dyskusji nad interpretacją danych diagnostycznych oraz współtworzeniu nowych koncepcji profesjonalne- go działania. 14 J. Krzyszkowski, Elementy organizacji i zarządzania w pomocy społecznej, Wydawnictwo Omega Praksis, Łódź 1997. 15 Potwierdzeniem tej tezy są wyniki badań zawarte w książce: M. Rymsza (red.), Pracowni­ cy socjalni i praca socjalna w Polsce. Między służbą społeczną a urzędem, Instytut Spraw Publicz- nych, Warszawa 2012. 12 Superwizja pracy socjalnej dla praktyków Największe zagrożenia niesie ze sobą superwizja, w której superwizorem jest kierownik. W takiej sytuacji mamy do czynienia z klasycznym konfliktem wartości, ról i interesów grupowych. Pracownik socjalny, jeśli kieruje się misją pracy socjalnej, swoje działania skupia na jakości świadczonych przez niego usług, natomiast kierownik w sytuacji permanentnego deficytu środków mate- rialnych dąży do zwiększenia ilościowej wydajności pracy. Konfliktogenna jest także obawa ujawniania własnych błędów superwizorowi, który reprezentuje kierownictwo. Superwizja jest ważnym narzędziem rozwoju zawodowego i zwiększania efektywności pracy. Pozwala na ocenę przydatności pracownika dla organizacji oraz stanowi pomoc w pracy i rozwoju zawodowym pracowników. Pełni ona następujące funkcje: administracyjno-zarządzającą, zawodową, edukacyjną oraz wsparcia emocjonalnego. Istnieje wiele jej rodzajów, aczkolwiek najprostszy wy- daje się podział na superwizję indywidualną i grupową, formalną i nieformalną, bezpośrednią i pośrednią. Każdy z tych rodzajów, niezależnie od definicji, celu, modeli i funkcji, złożony jest z czterech etapów, tj. opisu sytuacji, klasyfikacji, analizy problemu i implementacji. W superwizji można zastosować wiele metod: dyskusji, planowania, rozwiązywania problemów, symulacji i bezpośredniego nadzoru16. O rosnącym znaczeniu superwizji świadczy jej rola w krajach euro- pejskich, w USA i Kanadzie. Od 1997 roku działa Stowarzyszenie Narodowych Organizacji Superwizyjnych w Europie (Association of National Organizations for Supervision in Europe – ANSE), które skupia osoby zainteresowane rozwo- jem superwizji jako zawodowej formy doradztwa organizacyjnego. Celem tej organizacji jest stymulowanie rozwoju teorii i metod superwizji oraz międzyna- rodowych standardów jakości w tej dziedzinie. Działalność ANSE wykazała, że pomimo różnic w kulturach organizacyjnych krajów europejskich, kształtuje się podobne rozumienie celów i zakresów działania superwizji. Z kolei w Stanach Zjednoczonych działa Narodowe Stowarzyszenie Pracowników Socjalnych (Na- tional Association of Social Workers – NASW), które jako cel superwizji widzi podniesienie umiejętności i wiedzy, a więc profesjonalizację pracowników so- cjalnych dla poprawy jakości usług socjalnych17. Udział w superwizji jest warun- kiem zawarcia ubezpieczenia pracowniczego i wymogiem formalnym dla kan- dydatów do organizacji pracowniczych reprezentujących zarówno pracowników socjalnych, jak i pracodawców w pomocy społecznej. Badania prowadzone na dużą skalę w USA dowodzą jednoznacznie pozytywnego wpływu superwizji na wyniki pracy pracowników socjalnych18. 16 J. Krzyszkowski, Elementy organizacji i zarządzania w pomocy społecznej. 17 Supervision and the Clinical Social Workers, „Clinical Social Work”, June, 2003, vol. 3, no. 2. 18 M. E. M. Barak, D. J. Travis, H. Pyun, B. Xie, The Impact of Supervision on Worker Out­ comes: A Meta­analysis, „Social Service Review”, March, 2009. 13 Geneza i ewolucja superwizji pracy socjalnej... Niniejsza książka wychodzi naprzeciw sygnalizowanej przez środowisko pomocy społecznej potrzebie praktycznego podręcznika, który ułatwiłby na- ukę prowadzenia superwizji tym, którzy zamierzają podjąć pracę w roli su- perwizorów. Opracowanie powinno być także użyteczne dla kierowników jednostek organizacyjnych pomocy społecznej chcących zrozumieć specyfikę superwizji i jej znaczenie dla funkcjonowania podległych im placówek oraz oczywiście dla pracowników socjalnych – przyszłych superwizowanych. Po- nadto wierzymy, że ten podręcznik może okazać się przydatny dla nauczycieli kształcących pracowników socjalnych oraz studentów tego kierunku studiów. Mamy świadomość, że niniejsza książka może budzić wątpliwości, czy speł- nia ona tradycyjne kryteria podręcznika akademickiego. Przypomnijmy, że te kryteria przed ponad trzydziestu laty określił Józef Orczyk19 następująco: 1. Treść powinna odpowiadać aktualnemu stanowi wiedzy z danej dziedziny i nawiązywać do teoretycznego dorobku naukowego; 2. Ujęcie treści powinno opierać się na metodologicznych właściwościach da- nej dziedziny; 3. Tekst powinien być napisany językiem naukowym, z terminologią i przypi- sami charakterystycznymi dla danej dziedziny nauki; 4. Konstrukcja i układ treści muszą odpowiadać hierarchii zagadnień wcho- dzących w skład podjętej tematyki; 5. Poznawanie zgromadzonej w podręczniku wiedzy wymaga pewnego wy- siłku intelektualnego, ale treść i forma są dostępne dla określonego kręgu odbiorców; 6. Struktura treści winna korespondować z istniejącymi teoriami, dorobkiem naukowym oraz programem nauczania. Nie kwestionując słuszności kryteriów sformułowanych przed laty przez Jó- zefa Orczyka, wskazać należy, że współcześnie obserwujemy ewolucję modelu edukacji na poziomie wyższym. Wyraża się to między innymi wprowadzeniem studiów zawodowych dla takich kierunków, jak praca socjalna. Podręczniki dla tego typu studiów powinny, jak się wydaje, posiadać więcej walorów prak- tycznych niż tradycyjne pomoce edukacyjne okresu minionego oraz być przy- stosowane do praktycznych potrzeb ich czytelników. Do niekwestionowanych walorów prezentowanej książki należy niewątpli- wie zespół autorów. Wśród nich są Aurelia Włoch i Piotr Domaradzki – su- perwizorzy, którzy jako jedni z pierwszych zaczęli w 1997 roku prowadzić se- sje superwizyjne dla pracowników pomocy społecznej oraz Maciej Sosnowski, który po latach pracy w pomocy społecznej jako pracownik socjalny podjął zawód superwizora. Obok nich wśród twórców podręcznika jest Jerzy Krzysz- 19 J. Orczyk, Zarys metodyki pracy umysłowej, PWN, Warszawa 1984, s. 47–48. 14 Superwizja pracy socjalnej dla praktyków kowski – nauczyciel akademicki, który jako jeden z pierwszych podjął temat superwizji w swojej książce Elementy organizacji i zarządzania w pomocy spo­ łecznej wydanej w 1997 roku. Taki skład osobowy autorów pozwolił na połą- czenie wiedzy teoretycznej z doświadczeniem praktycznym i stanowi o inno- wacyjnym charakterze książki. W Polsce w ciągu ostatnich lat wydano kilka cennych i ciekawych poznaw- czo książek poświęconych superwizji20. Na szczególną uwagę zasługują dwie wydane w ostatnich dwóch latach. Pierwszą z nich jest Superwizja pracy so­ cjalnej wydana pod redakcją Mirosława Grewińskiego i Bohdana Skrzypczaka. Opracowanie posiada liczne walory poznawcze oraz wartości dydaktyczne, za- wiera bowiem zarówno rozdziały przedstawiające zagraniczne doświadczenia w zakresie superwizji, jaki i propozycje struktury i formy standardu superwi- zji pracy socjalnej. Drugą, równie ciekawą pozycją wydawniczą, jest wydana przez Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej Superwizja jako instrument rozwoju zawodowego w służbach społecznych autorstwa dwóch badaczy z Por- tugalii Marco Ferreiry i Jose Reis-Jorge oraz Mirosława Grewińskiego. Książka zawiera bogatą wiedzę teoretyczną i praktyczną z zakresu podejść do super- wizji oraz jej procedur. Obydwie publikacje, ze względu na swoje niekwestio- nowane walory poznawcze, mogą z powodzeniem służyć jako podręczniki dla nauczycieli i studentów pracy socjalnej, ale w mniejszym stopniu zawierają treści praktyczne potrzebne przyszłym adeptom trudnej sztuki superwizji. Jakkolwiek jesteśmy przekonani, że nasze opracowanie pozwoli wypełnić lukę wydawniczą, jaką jest bez wątpienia brak podręcznika na temat superwizji osadzonego w realiach naszego życia społecznego i funkcjonowania instytucji pomocy społecznej, to mamy świadomość, że nie wyczerpuje ono wszystkich wątków i zagadnień związanych z superwizją. Wiemy również, że proponowa- ne przez nas modele superwizji są jednymi z wielu możliwych do zastosowania w praktyce superwizyjnej. Struktura niniejszego opracowania w pełni odpowiada celom, jakie stawia- liśmy sobie przy jej pisaniu. W pierwszym rozdziale przedstawiliśmy genezę i ewolucję superwizji, jako narzędzia rozwoju zawodowego pracowników so- cjalnych oraz krótko omówiliśmy modele i typy superwizji. Tutaj także doko- naliśmy krótkiego omówienia paradygmatu stanowiącego podstawę rozwoju superwizji jako ważnego instrumentu poprawy pracy, a przez to jakości usług świadczonych przez jednostki organizacyjne pomocy społecznej wszystkim 20 Wystarczy wymienić: J. Szmagalski (red.), Superwizja pracy socjalnej. Zastosowania i dyle­ maty, Instytut Rozwoju Służb Społecznych, Warszawa 2005; M. Grewiński, B. Skrzypczak (red.), Superwizja pracy socjalnej, Wydawnictwo Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Janusza Korczaka, Warszawa 2014; M. Ferreira, M. Grewiński, J. Reis-Jorge, Superwizja jako instrument rozwoju zawodowego w służbach społecznych. 15 Geneza i ewolucja superwizji pracy socjalnej... potrzebującym publicznego wsparcia. Część praktyczną książki rozpoczyna rozdział drugi zatytułowany Pojęcie i rodzaje superwizji pracy socjalnej, któ- ry zawiera prezentację superwizji jako systemowego wsparcia pracowników socjalnych oraz omówienie obszarów aktywności superwizora, a także stoso- wanych u nas rodzajów superwizji pracy socjalnej. W trzecim rozdziale pod- jęliśmy próbę analizy procesu przygotowania i wprowadzenia superwizji do jednostek organizacyjnych pomocy społecznej. Następne dwa rozdziały zawie- rają, niezbędne w naszym przekonaniu, omówienie roli komunikacji w relacji superwizyjnej oraz prezentację kontraktu superwizyjnego jako kluczowego elementu każdej sesji superwizyjnej. W kolejnej, niejako centralnej części na- szego opracowania, czytelnik znajdzie opis i analizę trzech podstawowych ro- dzajów superwizji: superwizję indywidualną, grupową oraz superwizję pracy socjalnej w projektach i programach. Wszystkie trzy rozdziały dla ułatwienia ich recepcji zostały napisane według tego samego schematu, czyli najpierw zostają przedstawieni odbiorcy określonego rodzaju superwizji, następnie ko- rzyści i ograniczenia zastosowania danego typu superwizji, a na koniec etapy przebiegu sesji superwizyjnej. W rozdziale poświęconym superwizji grupo- wej dodatkowo zostało zamieszczone omówienie superwizji pracy socjalnej z wykorzystaniem elementów metodyki grup Balinta. Ostatnią część książki stanowią dwa rozdziały mające w zamierzeniu autorów wzbogacić warsztat superwizora o techniki i narzędzia pomocne w procesie superwizji i przygoto- wać superwizora do rozwiązywania potencjalnych trudności, jakie może na- potkać w trakcie realizacji superwizji. Publikację zamyka zakończenie będące swego rodzaju apelem o wykorzystanie superwizji jako instrumentu oddol- nej reformy niewydolnego systemu pomocy społecznej w Polsce. Liczymy, że nasze opracowanie spotka się z życzliwym przyjęciem na rynku czytelniczym i przyczyni się do popularyzacji superwizji jako ważnego elementu wsparcia instytucji pomocy społecznej i pracowników socjalnych. 16 Superwizja pracy socjalnej dla praktyków rozdział 2 POJĘCIE I RODZAJE SUPERWIZJI PRACY SOCJALNEJ Autorzy podręcznika nie aspirują do sformułowania naukowej definicji su- perwizji pracy socjalnej, ponieważ niniejsza praca nie jest wynikiem badań naukowych i studiów. Podręcznik jest owocem wielu lat doświadczeń auto- rów w realizacji superwizji i ma na celu dzielenie się z innymi wiedzą zdobytą w praktycznym działaniu. W rozdziale drugim czytelnik dowie się, czym jest a czym nie jest ten rodzaj profesjonalnego wsparcia pracownika socjalnego, któ- ry nazywamy superwizją. Chcemy przedstawić, w oparciu o własne dobre prak- tyki, jak powinna być ona rozumiana. Pracownicy socjalni w Polsce mieli już wielokrotnie okazję korzystać z superwizji i były to doświadczenia bardzo różne, niektóre skutecznie zraziły ich do tej formy wsparcia. Dobroniega Trawkowska stwierdza wprost: „wyniki badań nad postrzeganiem superwizji […] wskazują na niejednoznaczny stosunek przedstawicieli pomocy społecz nej do takiej for- my wsparcia”1. Kierownicy, którzy są wyłączeni z superwizji dla pracowników, nie wiedzą, jakie wymagania stawiać superwizorowi oraz jak zweryfikować jego pracę poza wskaźnikiem, jakim jest zadowolenie pracowników. Poniżej przedstawimy, czym jest superwizja, czego dotyczy, kto jest jej ad- resatem. Zaprezentujemy także opis różnych jej rodzajów oraz podstawowe reguły organizacji procesu superwizji. Opis pojęcia superwizja Superwizja pracy socjalnej to specyficzny proces uczenia się, w którym pracow- nik socjalny lub inna osoba realizująca pracę socjalną, współpracując z super- wizorem, rozwija swoje umiejętności interpersonalne i uczy się postępowania metodycznego w pracy z klientem pomocy społecznej lub rozwiązywania kwe- stii społecznej. Proces superwizji opiera się na współpracy z superwizorem lub współpracy z superwizorem i grupą superwizyjną. 1 D. Trawkowska, Czy (już) tworzymy polską szkołę superwizji pracy socjalnej?, [w:] M. Gre- wiński, B. Skrzypczak (red.), Superwizja pracy socjalnej, Wydawnictwo Wyższa Szkoła Pedago- giczna im. Janusza Korczaka, Warszawa 2014, s. 140. 17 Trudno w jednym zwięzłym opisie oddać pełne rozumienie superwizji pracy socjalnej, ale już powyższa jej definicja poszerza rozumienie tego po- jęcia w stosunku do przekonania, jakie dotąd funkcjonowało na ten temat wśród kadry zarządzającej pomocą społeczną. Andrzej Niesporek podaje, że: „wśród badanych dominuje pojmowanie superwizji, jako poszukiwanie wspólnego rozwiązywania problemów w kon kretnych podmiotach instytu- cjonalnych”2. W naszej opinii superwizja nie ogranicza się tylko do rozwiązy- wania problemów w podmiotach instytucjonalnych. Natomiast przekonania na temat superwizji pracy socjalnej, jakie funkcjonują wśród pracowników socjalnych, wskazują na konieczność sformułowania pozytywnego obrazu tej formy wsparcia. Arkadiusz Karwacki pisze: „Największy udział w próbie mają respondenci, którzy wskazali, że super wizja postrzegana jest przez pra- cowników socjalnych jako możliwość roz wiązywania problemów. Mówimy tu o deklaracjach 1143 badanych (55,8 ). Zdaniem 1124 pracowników so- cjalnych (54,8 badanych) pracownicy socjalni postrzegają superwizję jako «ocenianie»”3. Pojęcie superwizji pracy socjalnej obejmuje swoim znaczeniem wiele celów i bardzo różne działania. Poniżej w sposób opisowy postaramy się przybliżyć znaczenie tego pojęcia. 2.1. Superwizja pracy socjalnej jako systemowe wsparcie Superwizja pracy socjalnej powinna być systemowo zaplanowaną formą wspar- cia pracowników w danej jednostce pomocy społecznej. Małe ośrodki powinny organizować systematyczne superwizje w porozumieniu z innymi ośrodkami, np. z terenu powiatu. Przez systemowo zaplanowaną superwizję rozumiemy, że każda jed- nostka pomocy społecznej zatrudniająca pracowników socjalnych lub in- nych zajmujących się pomaganiem lub realizacją programów polityki spo- łecznej planuje systematyczną superwizję. Kierownik jednostki pomocy społecznej, dla zabezpieczenia jakości pracy realizowanej w podległej mu instytucji, przyjmuje roczny plan superwizji. Superwizja powinna być wpi- sana w system organizacji pracy danej jednostki, co oznacza wydzielenie na nią odpowiednich środków finansowych oraz uwzględnienie jej w har- 2 A. Niesporek, Superwizja pracy socjalnej w instytucjach pomocy i integracji społecznej. Badania kierowników instytucji, [w:] M. Grewiński, B. Skrzypczak (red.), Superwizja pracy socjalnej, s. 148. 3 A. Karwacki, Superwizja w ocenie pracowników socjalnych, [w:] M. Grewiński, B. Skrzyp- czak (red.), Superwizja pracy socjalnej, s. 165. 18 Superwizja pracy socjalnej dla praktyków monogramie pracy jednostki. Superwizje realizowane okazjonalnie przez ciągle zmieniających się superwizorów nie przynoszą właściwych efektów, gdyż większość czasu przeznacza się wówczas na ustalenie zasad, pozna- wanie się, przełamywanie barier, budowanie zaufania. Dla pracownika so- cjalnego lepszy jest przeciętnie sprawny superwizor, który nawiązał dobry kontakt i daje systematyczne wsparcie niż parokrotne spotkania z pleja- dą gwiazd superwizji. Systematycznie zaplanowane superwizje kształtują w pracowniku postawę samoewaluacji swojej pracy i rozbudzają dążenie do rozwoju własnych kompetencji. Superwizja w pracy socjalnej to rodzaj systemowego wspierania: 1. Procesów interpersonalnych w zespole pracowniczym. W trakcie wykonywania pracy zawsze powstają interakcje emocjonalne pomiędzy współpracownikami. Czasem mają one charakter wspierają- cy, a czasem obciążający pracownika. Jeśli pracownik socjalny w swoim zespole współpracowników doświadcza sytuacji trudnej dla niego pod względem emocjonalnym, powinien taką sytuację poddać superwizji. Superwizor zauważający skrywany konflikt lub napięcie emocjonalne pomiędzy pracownikami nie powinien pracować pomimo tego napięcia, lecz powinien ujawnić dostrzeżoną kwestię i uczynić ją przedmiotem su- perwizji. 2. Procesów interpersonalnych pomiędzy pracownikami a klientami. Superwizor zakłada, że nośnikiem zmian w sytuacji osoby/rodziny, której udziela się pomocy, jest relacja interpersonalna pomiędzy pracownikiem a jego klientem, dlatego właśnie ona stanowi ważny przedmiot superwizji. 3. Procesów intrapsychicznych pracowników. Na jakość i efektywność pracy niewątpliwie wpływa kondycja psychofi- zyczna pracownika. Superwizor nie może pominąć kwestii silnych emocji czy przekonań pracownika, które rzutują na jego planowanie lub realizo- wanie pracy. Do tego obszaru zaburzeń możemy zaliczyć konflikt etyczny oraz pojawiające się silne emocje pracownika w odpowiedzi na zachowania klienta lub ujawniony przez niego problem. 4. Wdrażania i realizowania ustalonych standardów pracy socjalnej. Znaczący wpływ na jakość pracy zatrudnionych ma realizacja przez nich standardów pracy socjalnej przyjętych w danym ośrodku. Superwizja przy- czynia się do upowszechnienia standardu, jego jednolitego rozumienia i realizowania przez wszystkich pracowników. Chcąc poszerzyć rozumienie pojęcia superwizja pracy socjalnej, przywoła- my jej główne cele. 19 Pojęcie i rodzaje superwizji pracy socjalnej 2.2. Cele superwizji pracy socjalnej 1. Zaktywizowanie zespołu pracowników do doskonalenia metod pracy so- cjalnej, stosowania nowych rozwiązań (metod, technik i narzędzi) dla osią- gnięcia pozytywnych zmian sytuacji klienta (rodziny, grupy, społeczności). 2. Pomoc pracownikom socjalnym w rozpoznaniu i dostrzeżeniu różnic po- między celami klienta a celami pomocy społecznej oraz ukrytymi celami pracownika socjalnego. 3. Ochrona klientów przed nieprofesjonalnymi postawami pracownika so- cjalnego. 4. Podniesienie skuteczności pracy zespołowej pracowników. 5. Zwiększenie skuteczności pracy socjalnej poprzez: – uchwycenie rzeczywistej przyczyny dokonującej się zmiany sytuacji klienta; – ujawnienie przyczyny nieskuteczności podejmowanych działań. 6. Motywowanie pracowników do planowania pracy, a w szczególności do stosowania takich narzędzi, jak kontrakt, plan, projekt. 7. Stworzenie pracownikom warunków do samokształcenia i doskonalenia warsztatu pracy poprzez wymianę doświadczeń. 8. Umocnienie integracji zespołu pracowników, zapewnienie im poczucia bezpieczeństwa i wsparcia w grupie. 9. Wsparcie komunikacji w zespole pracowników, a także między pracowni- kami a kadrą kierowniczą. 10. Zapobieganie i przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu. Zapewnienie pracownikom wsparcia emocjonalnego niezbędnego do wykonywania stresującej pracy. Analizując cele superwizji widzimy, że wykorzystuje się w niej takie obszary wiedzy, jak metodyka pracy socjalnej oraz psychologia relacji. Podstawowym przedmiotem superwizji pracy socjalnej jest uczenie po- stępowania w pracy socjalnej zgodnie z etapami metodycznego działania. Zagadnienia dotyczące przedmiotu superwizji zostaną szczegółowo omó- wione w rozdziałach dotyczących superwizji indywidualnej i grupowej. Opisując, czym jest superwizja pracy socjalnej, warto spojrzeć na nią z punktu widzenia aktywności superwizora. Na jakich podstawowych obsza- rach koncentruje on swoją aktywność? 2.3. Obszary aktywności superwizora pracy socjalnej Powołując się na własne doświadczenia, wyróżniamy pięć bazowych obszarów aktywności superwizora w superwizji indywidualnej i grupowej: 20 Superwizja pracy socjalnej dla praktyków
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Superwizja pracy socjalnej dla praktyków
Autor:
, , ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: