Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00302 010581 20699089 na godz. na dobę w sumie
Świadomość rodząca obrazy. Studia z antropologii literatury - ebook/pdf
Świadomość rodząca obrazy. Studia z antropologii literatury - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 192
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-742-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).

Zamieszczone w książce studia stanowią przykład antropologicznego odczytania wybranych tekstów literatury polskiej XX wieku, poddawanych już wcześniej przez badaczy wielokrotnie procesom interpretacyjnym. Bachelardowska teoria ponadkulturowej jedności wyobraźni oraz Durandowska teoria antropologicznych struktur wyobraźni i koncepcja pluralizmu kulturowego pozwalają spojrzeć na artystę jako fenomen wyobrażeniowy, COGITO MARZĄCE, ŚWIADOMOŚĆ RODZĄCĄ OBRAZY. Zawarte w publikacji szkice mają stanowić próbę ukazania, na przykładzie konkretnych tekstów artystycznych, potencjału interpretacyjnego tkwiącego w Bachelardowsko-Durandowskiej antropologii zastosowanej do hermeneutyki dzieła literackiego.

Z Wprowadzenia

Monografia Marzeny Karwowskiej to wartościowa praca, wpisująca się w międzynarodowy krąg badań mających na celu poszukiwanie uwarunkowanych antropologicznie mechanizmów, którym podlega wyobraźnia artystyczna. Stanowi godną uwagi alternatywę dla dominującego w badaniach literaturoznawczych dyskursu postmodernistycznego, odrzucającego w zasadzie antropologiczną perspektywę badań nad treściami kultury. Książka jest potrzebnym, istotnym przyczynkiem do badań nad wyobraźnią twórczą w literaturze polskiej XX wieku, inspirującym do myślenia o treściach kultury jako o systemie wyobrażeń (w tym przypadku rozpatrywanych na poziomie poetyki tekstu).

Z recenzji prof. dr. hab. Stanisława Jasionowicza

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Marzena Karwowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Instytut Filologii Polskiej i Logopedii, Zakład Literatury Polskiej XX i XXI wieku 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Stanisław Jasionowicz REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Dorota Stępień SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/veneratio © Copyright by Marzena Karwowska, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09336.19.0.M Ark. wyd. 9,0; ark. druk. 12,0 ISBN 978-83-8142-741-8 e-ISBN 978-83-8142-742-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wprowadzenie. Nowa Antropologia (Bachelardowsko-Durandowska herme- neutyka wyobrażenia) .......................................................................................... 7 Rozdział I. Autonarracyjne marzenia pamięci – o pismach antropologicznych Gastona Bachelarda ........................................................................................... 25 Rozdział II. „Kochającymi rękoma sypałem na Ciebie smętny blask…”. Stanisław Przybyszewski, Nad morzem .......................................................... 39 Rozdzial III. Ikonograficzne ukształtowanie świata przedstawionego w Baśni o Rycerzu Pańskim Bolesława Leśmiana ........................................................ 57 Rozdział IV. „Coś go spętało i zmroczyło… Nie może grać…”. Repartycja mityczna w dramatach mimicznych Bolesława Leśmiana (Pierrot i Kolombina, Skrzypek Opętany) ...................................................................... 75 Rozdział V. Fenomen kobiecości w wyobraźni poetyckiej Bolesława Leśmiana na tle europejskiej refleksji antropologicznej ................................................. 99 Rozdział VI. Struktury wyobrażeniowe w Klechdach sezamowych .................... 113 Rozdział VII. Ksawery Pruszyński, Trzynaście opowieści ................................... 129 Rozdział VIII. Wizja Nowego Człowieka w Wiwisekcji Mirona Białoszewskiego ... 143 Rozdział IX. „Zahacz mnie pogrzebaczem i odczep od nieba” – Szara msza Mirona Białoszewskiego .................................................................................. 155 Bibliografia ................................................................................................................ 171 Nota bibliograficzna .................................................................................................. 187 Indeks osób ................................................................................................................ 189 Wprowadzenie. Nowa Antropologia (Bachelardowsko-Durandowska hermeneutyka wyobrażenia) Gilbert Durand, francuski antropolog wyobraźni, twórca pierwszego na świecie Ośrodka Badań nad Wyobraźnią (Centre de Recherche sur l’Imaginaire – CRI) założonego w roku 1966 na Uniwersytecie w Grenoble1, znany jest przede wszystkim jako au- tor wznawianej kilkakrotnie i tłumaczonej na wiele języków pra- cy z roku 1960 pt. Les structures anthropologiques de l’imaginaire (Antropologiczne struktury wyobraźni)2. W przedmowie do jedena- stego wydania tej książki z roku 1992, dokonanego przez paryskie wydawnictwo Dunod, Durand pisze, że celowość podjętych przez niego trzydzieści lat wcześniej badań nad wyobraźnią została 1 Współorganizatorami centrum byli Léon Cellier i Paul Deschamps. 2 Durandowski termin imaginaire jest w polskojęzycznych publikacjach na- ukowych tłumaczony jako: ‘wyobraźnia’ (por. M. Dybizbański, W. Szturc, Mito- znawstwo porównawcze, Kraków 2006), ‘wyobraźniowość’ (por. Intertekstualność i wyobraźniowość, red. B. Sosień, Kraków 2003), ‘antropologia wyobraźni twórczej’ (por. M. Karwowska, Prapamięć uśpiona. Świat wyobrażeń Bolesława Leśmia- na, Warszawa 2008; eadem, Symbole Apokalipsy. Studia z antropologii wyobraźni, Warszawa 2011; eadem, Antropologia wyobraźni twórczej w badaniach literackich. Świat wyobrażony Brunona Schulza, Łódź 2015) lub, zgodnie ze źródłosłowem fran- cuskim, jako ‘wyobrażenie’. Tytuł książki Duranda Les structures anthropologiques de l’imaginaire na język polski tłumaczony bywa dwojako: Antropologiczne struk- tury świata wyobrażeń (por. Potęga świata wyobrażeń, czyli archetypologia według Gilberta Duranda, red. K. Falicka, Lublin 2002) lub Antropologiczne struktury wy- obraźni (por. S. Jasionowicz, Roland Barthes – Gilbert Durand. Wizje pluralizmu kultury, Kraków 1999). W niniejszej publikacji zostanie zastosowany termin ‘antro- pologia wyobraźni twórczej’, jako że fundament koncepcji antropologicznych Gil- berta Duranda stanowi hermeneutyka figur wyobrażeniowych skonkretyzowanych w tekstach kultury. zweryfikowana pozytywnie przez czas. O zainteresowaniu badaczy teorią antropologicznych struktur wyobraźni świadczą zabiegi wy- dawnictw zwieńczone dziesięcioma wcześniejszymi edycjami Les structures anthropologiques de l’imaginaire we Francji, tłumacze- nia książki na języki obce (hiszpański, włoski, rumuński, angielski) oraz powstanie prawie pięćdziesięciu ośrodków badań nad wyob- raźnią na całym świecie, ściśle współpracujących z  ośrodkiem macierzystym w Grenoble i rozwijających twórczo Durandowską metodologię3. 3 Spośród ośrodków prowadzących badania nad wyobraźnią twórczą należy wymienić: CRI – Ośrodek Badań nad Wyobrażeniem, Uniwersytet w  Grenoble, Francja; CRLC – Ośrodek Badań nad Literaturą Porównawczą, Uniwersytet Sor- bona IV, Paryż, Francja; Centrum Bachelarda, Uniwersytet w  Dijon, Francja; CERIEC – Ośrodek Studiów i Badań nad Wyobrażeniem, Piśmiennictwem i Kul- turą, Uniwersytet w Angers, Francja; CRAI – Ośrodek Antropologicznych Badań nad Wyobrażeniem, Uniwersytet w Angers, Francja; LAPRIL – Interdyscyplinar- ne Laboratorium Badań nad Wyobrażeniem, Uniwersytet w  Bordeaux III, Fran- cja; CSI – Laboratorium Socjologii Wyobrażenia, Uniwersytet w Grenoble, Francja; HALMA – Ośrodek Badań nad Historią, Archeologią i Literaturą Dawną, Uniwer- sytet w Lille, Francja; CRI-IRSA – Ośrodek Badań nad Wyobrażeniem, Uniwersytet w Montpellier, Francja; CIEM – Międzynarodowy Ośrodek Badań nad Mitem, Uni- wersytet w Nicei, Francja; VECT – Ośrodek Badań nad Tekstami i Wyobrażeniami Śródziemnomorskimi, Uniwersytet w Perpignan, Francja; ERLIMA – Zespół Badań nad Wyobraźnią i Literaturą Średniowiecza, Uniwersytet w Poitiers, Francja; CER- MEIL – Ośrodek Studiów i Badań nad Cudownością i Irrealnością w Literaturze, Sallèles-d’Aude, Francja; Międzyuczelniany Ośrodek Badań Celtologicznych i Po- równawczych, Bruksela, Belgia; Ośrodek Badań nad Wyobrażeniem, Louvain-la- -Neuve, Belgia; UFPE – Ośrodek Badań nad Wyobrażeniem, Uniwersytet w Per- nambuco, Brazylia; CICE – Ośrodek Badań nad Wyobrażeniem, Uniwersytet w São Paulo, Brazylia; GEPI – Ośrodek Badań nad Wyobrażeniem, Uniwersytet w Rio de Janeiro, Brazylia; FRISQ – Ośrodek Badań nad Wyobrażeniem i Społeczeństwem Quebecu, Uniwersytet w  Montrealu, Kanada; CRIS – Ośrodek Badań nad Wyob- rażeniem, Uniwersytet w  Seulu, Korea Południowa; GRIM – Zespół Badań nad Wyobrażeniem, Uniwersytet w Barcelonie, Hiszpania; GREF – Zespół Badań nad Wy- obrażeniem, Uniwersytet w  Barcelonie, Hiszpania; LAPRIL-HAIFA – Ośrodek Badań nad Wyobrażeniem w  Literaturze, Uniwersytet w  Hajfie, Izrael; UNAM – Interdyscyplinarne Seminarium Badań nad Wyobrażeniem, Wydział Filozofii i Li- teratury Uniwersytetu w Meksyku, Meksyk; ERIS – Zespół Badań nad Wyobraźnią Symboliczną, Uniwersytet Jagielloński, Kraków, Polska; IELM – Instytut Studiów 8 Interpretacje Literackie Dynamicznie rozwijające się we współczesnej światowej na- uce badania nad wyobraźnią twórczą stanowią centrum zaintere- sowania szkoły hermeneutycznej zwanej imaginaire, zainicjowanej przez Gastona Bachelarda i  rozwiniętej przez Gilberta Duranda oraz jego następców (tzw. Szkoła z Grenoble), które weszły do hi- storii humanistyki pod nazwą Wielkiej Zmiany lub Nowej Antro- pologii4. Najważniejszym terenem badań nad wyobraźnią w duchu nad Literaturą Średniowieczną, Uniwersytet w Lizbonie, Portugalia; CHI – Ośrodek Historii Wyobrażenia, Wydział Historyczny Uniwersytetu w Bukareszcie, Rumu- nia; Ośrodek Frankofonii – Departament Języków Romańskich Uniwersytetu w Ti- misoara, Rumunia; 29. Ośrodek Eliadego, Uniwersytet w Krajowie, Rumunia (na podstawie: „Bulletin de liaison des Centres de Recherches sur l’Imaginaire” 2003, nr 21). W lipcu 1991 roku w Cerisy-la-Salle odbyła się międzynarodowa konferencja naukowa poświęcona wyobraźni, w której wzięli udział przedstawiciele 47 Centrów Badań nad Wyobraźnią, reprezentujący piętnaście narodowości i pięć kontynen- tów, G. Durand, Les Structures anthropologiques de l’imaginaire, Dunod, Paris 1992, s. VII. 4 Według Gilberta Duranda zainicjowane przez Gastona Bachelarda i rozwija- ne przez antropologów wyobraźni badania nazywane Wielką Zmianą, Nową Antropo- logią lub Nowym Duchem Antropologicznym stanowią przełom w nauce i w proce- sach poznawczych. Od czasów Arystotelesa po Kartezjusza „wiedza rozumowa” wraz z wiedzą empiryczną były wyraźnie oddzielane od „wiedzy wyobrażeniowej” (G. Durand, Wielka Zmiana lub postbachelardyzm, [w:] Potęga świata wyobrażeń, czyli archetypologia według Gilberta Duranda, s. 256). Filozofowie i twórcy roman- tyczni, tacy jak Schelling, Goethe, Novalis, dostrzegli zbieżności między tymi dwo- ma zakresami wiedzy. Na początku XX wieku następuje jeszcze, zdaniem Duranda, skrajne wzmocnienie pozycji naukowego racjonalizmu i uwypuklenie opozycji ra- cjonalna nauka–marzenie, jednocześnie jednak ustala się (dzięki pracom Freuda i Junga) marginalizowany dotąd nowy porządek irracjonalności. Bachelard (choć utrzymuje, że osie poezji oraz nauki są wobec siebie przeciwstawne, rozróżnia też jeszcze wiedzę racjonalną i  wyobrażeniową) zwraca już uwagę na fakt istnienia „pluralizmu racjonalności” (ibidem, s. 258) i proponuje spójną koncepcję fenome- nologii wyobraźniowości. Jednak historyczny moment Wielkiej Zmiany widzi Du- rand dopiero w badaniach postbachelardowskich, w których te dwa opozycyjne do- tąd typy wiedzy łączą się w jedną całość (Durand wprowadza na określenie takiego stanu rzeczy pojęcie „nierozdzielności”, które leży u podstaw procesu symbolizacji, ibidem, s. 263). Pod koniec XX wieku mogliśmy zaobserwować, zdaniem Duranda, dwa procesy poznawcze: pierwszy posteinsteinowski związany z kategorią „aktyw- nego rozumu” i drugi, wywodzący się z freudowsko-jungowskej symboliki wyob- rażeniowej, a negowana dotąd korelacja między osią poezji i osią nauki „stanowi właśnie ten moment epistemologiczny, który nazwaliśmy postbachelardyzmem”, 9 Interpretacje Literackie Durandowskim pozostaje do dziś Francja. Tutaj działa najstarszy w  świecie Ośrodek Badań nad Wyobrażeniem (CRI) na Uniwer- sytecie Stendhala w  Grenoble, prowadzący interdyscyplinarne badania nad obrazem, symbolem, mitem i  archetypem. Obszar zainteresowań badawczych ośrodka grenoblijskiego obrazuje najpełniej jego działalność wydawnicza. CRI wydaje francusko- języczne czasopismo „IRIS” propagujące postdurandowski nurt badań – wśród serii tematycznych pisma znalazły się zagadnienia: Mityczne figury kobiecości (nr 1), Dwadzieścia lat badań nad wy- obrażeniem (nr 2), Historia, geografia, mit (nr 5), Biblia i wyob- rażenie (nr 11), Biblia i mity (nr 12), Mit i nowoczesność (nr 13), Jules Verne – między nauką i  mitem (nr 28), Dziecko mityczne – Europa i Japonia (nr 23), Diabły i demony Eurazji (nr 25). Od roku 1996 CRI publikuje cyklicznie (kierowaną przez Danièle Chauvin) serię wydawniczą pod nazwą „Ateliers de l’Imaginaire”, w której ukazują się bądź tomy poświęcone wybranym figurom mitycznym – np. Sfinksowi (Lise Revol-Marzouk, Sphinx maritimes et énigmes romanesques, 2008), bądź konkretnym twórcom (Ivanne Rialland, L’imaginaire de Georges Limbour, 2009). Organizując lub współor- ganizując konferencje poświęcone antropologii wyobraźni, bada- cze z Grenoble sięgają chętnie po tematy wywodzące się z estetyki żywiołów Gastona Bachelarda, np. Literatura i jeziora (Chambéry 2004), Wyobrażenie czterech stron świata (Grenoble 2004) lub też zgodnie z Durandowskim postulatem interdyscyplinarnego otwar- cia badań literackich zapraszają do współpracy specjalistów spo- za kręgów literaturoznawczych. W latach 2006–2008 zrealizowali projekt badawczy poświęcony wyobrażeniom ciała w kulturze, któ- ry zaowocował międzynarodową interdyscyplinarną konferencją, ibidem, s. 264). Por. również G. Durand, Le grand Changement ou l’après-Bache- lard (Actes du Colloque du CRI, Sorbonne 1983), „Cahiers de l’Imaginaire” 1987, nr 1; idem, Science de l’homme et tradition. Le „Nouvel Esprit Anthropologique”, Berg International, Paris 1980. 10 Interpretacje Literackie pt. Du corps enchanté au corps en chantier oraz publikacją5 – w projekt zaangażowani zostali antropologowie, literaturoznaw- cy, socjologowie, psychologowie, ale też nanotechnologowie i  cy- bernetycy6. W roku 2009 CRI było współorganizatorem konferencji interdyscyplinarnej pt. La Fabrique du corps humain, podejmu- jącej zagadnienie inżynierii ciała i kulturowych wyobrażeń ciała ludzkiego jako maszyny (automatu). Najnowszy projekt badawczy kontynuatorów badań Gilberta Duranda zaowocował zorganizowa- ną w Grenoble w czerwcu 2011 roku międzynarodową konferencją, pt. La contamination: lieux symboliques et espaces imaginaires, podczas której zagadnieniem obecności symboliki maladycznej i  wyobrażeń choroby w  kulturze zajmowali się archeologowie, literaturoznawcy, filozofowie i  socjologowie. Członkowie CRI po- dejmują próby jednoczenia środowisk badaczy z kręgu antropologii wyobraźni, zapraszając do współpracy przy organizacji konferen- cji i sesji tematycznych naukowców z innych uniwersytetów – nie tylko francuskich (sesja naukowa poświęcona wyobrażeniom ciała w kulturze z roku 2006, pt. Corps, conte et imaginaire, przygoto- wana we współpracy z socjologami z Uniwersytetu Pierre Mendès France), lecz także spoza Europy (międzynarodowa konferencja w Grenoble w 2004 roku, dotycząca symboliki błądzenia w litera- turze, pt. Errance et déambulation, której współorganizatorem był Uniwersytet w Montrealu). Propagują postdurandowski nurt badań poprzez uczestniczenie w konferencjach na innych kontynentach, przykładem czego może być konferencja poświęcona mitologii po- równawczej w Nara w Japonii w 2004 roku, pt. Podróż ku śmierci albo latający kufer, podczas której wyniki swoich prac badawczych 5 C. Finz, Les Imaginaires du Corps en Mutation: du corps enchanté au corps en chantier, L’Harmattan, Paris 2008. 6 Referaty wychodzące poza paradygmat nauk humanistycznych zaprezento- wali m.in. M. Maestrutti, Corps et (nano)technologies – (nano)technologies dans le corps. Modèle du corps dans les techno-utopies contemporaines; D. Cerqui, K. Warwick, Une anthropologue chez les cybernéticiens: esquisse de dialogue entre imaginaires concurrents; H. Fanet, Les interfaces neurones-électronique. 11 Interpretacje Literackie prezentowali naukowcy z CRI – Philippe Walter, Michel Viegnes i  Hamid Nedjat. Na Uniwersytecie Paris-Sorbonne w  roku 1981 powstał, powołany do życia z inicjatywy Pierre’a Brunela, zespół komparatystów, zajmujący się zagadnieniem mitów literackich. Jest to drugi we Francji, pod względem chronologii, ośrodek badań nad wyobrażeniem utrzymanych w duchu Durandowskim, znacze- niem i  mnogością inicjatyw badawczych dorównujący ośrodkowi z Grenoble, a jego profesorów – Danièle Chauvin7 i Pierre’a Brune- la – należy wskazać jako najważniejszych popularyzatorów badań postdurandowskich w świecie. W ośrodku paryskim podejmowane są liczne inicjatywy naukowe, mające na celu jednoczenie między- narodowego środowiska badaczy wyobraźni8 oraz edytorskie (se- ria wydawnicza Figury i  Mity, publikowana przez wydawnictwo Rocher9, projekt badawczy zatytułowany Mitodologia w wyobraże- niach współczesnych). Badania z zakresu mitopoetyki prowadzi od roku 2004 na Uni- wersytecie Paris X grupa naukowców pod kierunkiem Véronique Gély. Rezultatem tych działań są liczne publikacje poświęcone m.in. zagadnieniom mitów w literaturze od czasów antycznych do literatury XXI wieku10. Przedmiot zainteresowania stanowią tu 7 Danièle Chauvin była w latach 1989–1998 dyrektorem Ośrodka Badań nad Wyobrażeniem (CRI) na Uniwersytecie Stendhala w Grenoble. 8 W marcu 2004 roku Uniwersytet Paris IV Sorbonne zorganizował międzyna- rodową konferencję poświęconą mitycznym figurom ziemi, zatytułowaną Figures de la Terre dans la littérature et l’art européens. Materiały z tej konferencji, której współorganizatorem był Ośrodek Kultury Polskiej na Sorbonie, ukazały się w pub- likacji: Les Représentations de la Terre dans la littérature et l’art européens. Ima- ginaire et Idéologie. Actes du colloque des 18–19–20 mars 2004 en Sorbonne, red. D. Chauvin, D. Knysz-Tomaszewska, „Les Nouveaux Cahiers Franco-Polonais” 2005, nr 4. 9 W serii tej ukazały się m.in. książki: Æ. Bastian, P. Brunel, Sisiphe et son rocher, Éd. du Rocher, Monaco 2004; F. Toudoire-Surlapierre, Hamlet, l’ombre et la mémoire, Éd. du Rocher, Monaco 2004; S. Détoc, La Gorgone Méduse, Éd. du Rocher, Monaco 2006. 10 Le Mythe en littérature. Mélanges offerts à Pierre Brunel, red. C. Dumoulié, Y. Chevrel, PUF, Paris 2000. 12 Interpretacje Literackie m.in.: literackie transformacje symboliki wieży Babel, mityczna figura Fausta, mity europejskie okresu baroku, reinterpretacja mi- tów grecko-rzymskich w literaturze zachodniej. Inicjatywy podej- mowane na Uniwersytecie Paris X wskazują na ciekawe tendencje zaznaczające się we współczesnych badaniach postdurandowskich, polegające na znacznym rozszerzeniu obszaru zainteresowań – Syl- vie Parizet nie tylko faworyzuje w swoich badaniach mity biblij- ne, co było też często udziałem innych hermeneutów, np. Danièle Chauvin11, lecz także śledzi związki między mitologią, filozofią i po- lityką oraz mitem i gatunkami literackimi12. Véronique Gély bada związki między mitem i alegorią13 oraz między mitem a formami podawczymi monologu i  dialogu14, Sylvie Ballestra-Puech zaj- muje się zależnością między strukturami mitycznymi i metaforą. Termin „mitopoetyka” stworzył Pierre Brunel, który w  książce zatytułowanej Mitopoetyka rodzajów literackich15 zaproponował odejście od klasycznej trychotomicznej teorii genologicznej, po- stulując wprowadzenie (obok epiki, liryki i  dramatu) mitu ja- ko czwartego rodzaju literackiego – najstarszego, fundamentalnego, z którego wyłoniły się wszystkie pozostałe16. W ostatnich latach inter- dyscyplinarne badania nad mitem i  symbolem, wywodzące się z  tradycji Bachelardowsko-Durandowskiej, zaczynają być coraz częściej obecne w  działaniach naukowych poza granicami Fran- cji. Na Wolnym Uniwersytecie (Université Libre) w Brukseli tego typu projekt, zatytułowany Metody lektury mitu, prowadziła grupa 11 D. Chauvin, La Bible, images, mythes et traditions, Albin Michel, Paris 1994. 12 Lectures politiques des mythes littéraires au XXe siècle, red. S. Parizet, Presses Universitaires de Paris Ouest, Paris 2009. 13 V. Gély, L’Invention d’un mythe: Psyché. Allégorie et fiction, du siècle de Platon au temps de La Fontaine, Champion, Paris 2006. 14 V. Gély, La Nostalgie du moi. Écho dans la litérature européenne, PUF, Paris 2000. 15 P. Brunel, Mythopoétique des genres, PUF, Paris 2003. 16 Ibidem, s. 182–183. 13 Interpretacje Literackie naukowców pod kierunkiem Lambrosa Couloubaristisa17. W  Lo- zannie znaczną część swoich prac badawczych poświęcił reinter- pretacjom mitu Ute Heidmann18. W  grudniu 2006 roku rosyjscy naukowcy zorganizowali w Moskwie międzynarodową konferencję zatytułowaną Poetyka mitu dzisiaj, poświęconą recepcji słynnej książki Eleazara Mieletinskiego19. Postdurandowskie antropologiczne badania nad wyobraże- niem i  mitem w  dziedzinie literatury we Francji prowadzone są przez specjalistów z  różnych dziedzin humanistyki: najczęściej komparatystów (Danièle Chauvin20 i Pierre Brunel21, Centrum Ba- dań nad Literaturą Porównawczą na Sorbonie22 czy André Siganos, Uniwersytet w Grenoble), ale też mediewistów (Philippe Walter23 17 Belgijscy naukowcy wyniki swoich prac badawczych opublikowali w  to- mach: S. Klimis, Le Statut du mythe dans la poétique d’Aristote. Les fondements philosophique de la tragédie, Ousia, Bruxelles 1997; L. Couloubaristis, Antigone et la résistance civile, red. J.F. Ost, Ousia, Bruxelles 2004. 18 U. Heidmann, Poétiques comparées des mythes. De l’antiquité á la moder- nité, Payot, Lausanne–Nadir 2004. 19 E. Mieletinski, Poetyka mitu, przeł. J. Dancygier, Warszawa 1981 (publika- cja została wydrukowana w języku rosyjskim w roku 1976). 20 Por. D. Chauvin, Viatiques. Essai sur l’imaginaire de Philippe Jaccot- tet, PUG, Grenoble 2003; eadem, La Bible, images, mythes et traditions; eadem, L’Oeuvre de William Blake, apocalypse et transfiguration, Ellug, Grenoble 1992. Cenną publikację dla kontynuatorów badań Durandowskich stanowi słownik mi- tokrytyki: Questions de mythocritique. Dictionnaire, red. D. Chauvin, A. Siganos, Ph. Walter, Imago, Paris 2005. 21 Por. P. Brunel, L’Imaginaire du secret, Ellug, Grenoble 1998; idem, Mythes et littérature, Presses de l’Université Paris-Sorbonne, Paris 1994; idem, Mythocri- tique, théorie et parcours, PUF, Paris 1992; idem, Dictionnaire des mythes litté- raires, Rocher, Monaco 1988; idem, L’Evocation des morts et la descente aux enfer, Sedes, Paris 1974; idem, Le Mythe de la métamorphose, Armand Collin, Paris 1974. 22 We Francji badania w duchu postdurandowskim prowadzą również nauko- we ośrodki komparatystyczne w  Marsylii, Tuluzie, Rouen, Limoges, Nancy, por. V. Gély, Mythes et littérature, [w:] La recherche en Littérature Générale et comparée, red. A. Tomiche, K. Zieger, Presses U. de Valenciennes, Valenciennes 2007, s. 37–46. 23 Por. Ph. Walter, Perceval, le pêcheur et le Graal, Imago, Paris 2004; idem, La Mythologie chrétienne, fêtes, rites et mythes du Moyen Âge, Imago, Paris 2003; idem, Arthur, l’ours et le roi, Imago, Paris 2002; idem, Merlin ou le savoir du monde, Imago, Paris 2000. 14 Interpretacje Literackie z Ośrodka Badań nad Wyobrażeniem na Uniwersytecie Stendhala w Grenoble) czy specjalistów z zakresu literatury antycznej (Joël Thomas, kierujący Zespołem Badań nad Wyobrażeniem w Litera- turze Łacińskiej na Uniwersytecie w Perpignan24). W Polsce duran- dowska metodologia oraz postdurandowska hermeneutyka tekstów literackich stały się przedmiotem zainteresowania: romanistów (Bar- bara Sosień25, Stanisław Jasionowicz26, Krystyna Falicka27, Marcin Klik28), teoretyków literatury (Joanna Ślósarska29) oraz poloni- stów (Włodzimierz Szturc30, Marek Dybizbański31, Marzena Kar- wowska32)33. 24 Por. J. Thomas, Structures de l’imaginaire dans l’Énéide, Les Belles Lettres, Paris 1981. 25 Por. Intertekstualność i wyobraźniowość; B. Sosień, Imaginer le jardin, Kra- ków 2003; eadem, Images, symboles, mythes et poétique de l’ascension, Kraków 2007. 26 Por. S. Jasionowicz, Roland Barthes – Gilbert Durand. Wizje pluralizmu kultury. 27 Por. Potęga świata wyobrażeń, czyli archetypologia według Gilberta Duranda. 28 Por. M. Klik, Teorie mitu, Warszawa 2016. 29 Por. J. Ślósarska, Bądź szybszy od śmierci. Studia z  antropologii kultury, Łódź 2009; eadem, Studia z  poetyki antropologicznej, Warszawa 2004; eadem, Mistyczne i archetypiczne obrazy kosmosu, Warszawa 1994; eadem, W świetle sym- boli, Łódź 1994. 30 Por. W. Szturc, Archeologia wyobraźni. Studia o  Słowackim i  Norwidzie, Kraków 2001; idem, „Faust” Goethego. Ku antropologii romantycznej, Kraków 1995. 31 Por. M. Dybizbański, W. Szturc, Mitoznawstwo porównawcze. 32 Por. M. Karwowska, Antropologia wyobraźni twórczej w badaniach litera- ckich. Świat wyobrażony Brunona Schulza; eadem, Prapamięć uśpiona. Świat wy- obrażeń Bolesława Leśmiana; eadem, Symbole Apokalipsy. Studia z antropologii wyobraźni. 33 W roku 2011 z inicjatywy neofilologów z Wydziału Filologicznego Uniwer- sytetu Jagiellońskiego odbyła się w Krakowie interdyscyplinarna konferencja pt. Horyzonty wyobraźni. Wśród poruszanych podczas obrad zagadnień znalazły się m.in.: intertekstualność wyobraźni, wyobraźnia a filozofia, przestrzenie wyobraźni, figury wyobrażone. Pracownia Mitopoetyki i Filozofii Literatury Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Zielonogórskiego w  2010 roku zorganizowała konferencję naukową poświęconą tematyce zogniskowanej wokół problematyki: Mit – Literatu- ra. Do udziału w konferencji zaproszeni zostali filologowie, filozofowie, religioznaw- cy, etnologowie, kulturoznawcy oraz psychologowie, którzy w  swoich badaniach podejmują kwestie obecności mitu w  świecie refleksji współczesnego człowieka. 15 Interpretacje Literackie Durandowska koncepcja antropologicznych struktur wyobraź- ni przedstawia porównawcze ujęcie tekstów kultury (tekstów lite- rackich, filozoficznych i malarskich) reprezentujących różne języki i konwencje. Autor podejmuje próbę objęcia całości symbolicznego uniwersum człowieka poprzez wyodrębnienie powszechnych i po- nadczasowych form symbolicznych. Badając transformacje wyob- rażeń, próbuje dotrzeć do źródeł wyobraźni twórczej, elementów jednolitych, nieredukowalnych, wiecznie powracających, trans- cendujących czas i różnice kulturowe. Powołując się na koncepcje antropologiczne Ernsta Cassirera (homo symbolicus), Durand twierdzi, że wszelka działalność człowieka jest zespołem form symbolicznych. Stawia tezę, że Świat Symboliczny to cały Świat Ludzki34. Bada mundus imaginalis człowieka, poszukując zlewisk semantycznych35 (chreodów, konstelacji obrazów), gromadzonych wokół wspólnego znaczenia. Interdyscyplinarne i ahistoryczne teo- rie Duranda odwołują się do zbiorowej pamięci kultury. „Zlewiska semantyczne” to układy wyobrażeniowe o charakterze archetypo- wym i  podobnej strukturze, skupione wokół dominującego mitu. Nigdy nie znikają – zanim trafią do zbiorowej pamięci kultury, stwo- rzą nowe zlewisko, są przechowywane przez wyobraźnię36. Struk- tury wyobraźni są wrodzoną cechą homo sapiens. Myśleć znaczy generować obrazy. Głosząc teorię semantyzmu obrazów symbolicz- nych, Durand podkreśla ich aspekt figuratywny oraz zwraca uwa- gę na naturalną dla człowieka zdolność porządkowania mnogich, Przedmiot zainteresowania stanowiła mediacyjna funkcja mitu w tekstach współ- czesnej kultury. Zakres tematyczny konferencji stanowiły takie zagadnienia, jak: for- malne sposoby uobecniania się mitu w literaturze pięknej, mit jako nośnik znaczeń irracjonalnych w literaturze, mit jako symbol rozwinięty, mit jako element dyskursu. 34 Por. G. Durand, L’Univers du symbole, [w:] Champs de l’imaginaire, red. D. Chauvin, Ellug, Grenoble 1996, s. 261. 35 W swoich tekstach Durand bardzo często odwołuje się do symboliki akwa- tycznej. Zdaniem badacza metafora rzeki najlepiej wyraża ciągłość, „płynność” przemian kultury i ludzkiego świata wyobrażeń. 36 Por. Potęga świata wyobrażeń, czyli archetypologia według Gilberta Duran- da, s. 11. 16 Interpretacje Literackie często sprzecznych ze sobą bodźców docierających z otoczenia37. Symbole i  archetypy są mediatorami najbardziej fundamental- nych przeciwieństw, jakie wyobraźnia gromadzi przez percepcję, wspomnienie doświadczeń i  kulturę. Moment uchwycenia sensu w łonie sprzeczności stanowi istotę recepcji dzieła kultury i istotę „prawdy antropologicznej”38. Durandowskie rozumienie symbo- lu wiąże go z mitem i rytuałem, traktuje go jako figurę mityczną (figure mythique) oraz dający się wyrazić na poziomie langage obraz archetypowy (image archétype)39, którego cechą podstawową jest, otwierająca się na konteksty interpretacyjne, redundancja40. Kategoria redundancji stała się dla Duranda podstawą trycho- tomicznej klasyfikacji obrazów symbolicznych w zależności od tego, czy symbole odnoszą się do redundancji gestów, obrazów zmateriali- zowanych przez sztukę czy relacji językowych. Redundancja gestów tworzy, zdaniem badacza, klasę symboli rytualnych, redundancja dająca się zauważyć w obrazach zmaterializowanych przez sztukę związana jest z pojęciem symbolu ikonograficznego. Dla antropolo- ga wyobraźni twórczej i mitokrytyka najistotniejsza wydaje się jed- nak redundancja relacji językowych i jej związek z obrazem: 37 Por. G. Durand, L’Âme tigrée, Denoël/Gonthier, Paris 1980. 38 Ibidem, s. 47. 39 Przykłady archetypowej analizy tekstów kultury w ujęciu Durandowskim, por. G. Durand, Beaux-arts et archétypes, PUF, Paris 1989. 40 Por. G. Durand, Figures mythiques et visages de l’oeuvre. De la mythocri- tique à la mythanalyse, Berg International, Paris 1979, s. 17–36. Ujęcie diachroni- czne i  synchroniczne zagadnienia symbolu por. G. Durand, L’Imagination sym- bolique, PUF, Paris 1964. Zbliżone rozumienie symbolu prezentują Paul Ricoeur, Mircea Eliade, Rudolf Otto, Fréderic Monneyron, Jean-Jacques Wunenburger i Laurent Mattiussi, por. P. Ricoeur, Język, tekst, interpretacja. Wybór pism, przeł. K. Rosner, Warszawa 1989, s. 123–155; M. Eliade, Images et symboles, Gallimard, Paris 1952; idem, Traktat o historii religii, przeł. J. Wierusz-Kowalski, Łódź 1993; R. Otto, Świętość. Elementy irracjonalne w  pojęciu bóstwa i  ich stosunek do elementów racjonalnych, przeł. B. Kupis, Warszawa 1978; F. Monneyron, Le Mythe et le mythique: bilan et perspective d’une hérmeneutique, „Cahiers de l’Imaginaire” 1992, s. 123–138; L. Mattiussi, Schème, type, archétype, [w:] Questions de mythocri- tique. Dictionnaire, s. 307–317. 17 Interpretacje Literackie Redundancja relacji językowych jest znacząca dla mitu i  jego po- chodnych, jak to wykazał etnolog Claude Lévi-Strauss. Mit – lub zespół ewangelicznych przypowieści na przykład – jest powtórzeniem pewnych stosunków logicznych i językowych, stosunków między ideami albo obra- zami wyrażanymi werbalnie. W  ten sposób „królestwo Boże” jest oz- naczone w  Ewangeliach przez zbiór przypowieści tworzących, zwłasz- cza u świętego Mateusza, prawdziwy mit symboliczny, w którym stosunki semantyczne między kąkolem i pszenicą, maleńkim ziarnkiem gorczycy a wielkim drzewem z niego wyrosłym, siecią a rybami etc. liczą się bar- dziej niż dosłowne znaczenie każdej przypowieści41. Symbol, dzięki redundancji, jest nieustannie uaktualniany w tekstach kultury, ale te powtórzenia nigdy nie mają charakteru tautologicznego. Palingeneza mitów i odradzanie się symbolu Du- rand porównuje do solenoidu, w którym za każdym powtórzeniem coraz bardziej zbliżamy się do celu, do jego środka: „zespół wszyst- kich symboli dotyczących jednego tematu rozjaśnia jeden symbol przez drugi, przydając im dodatkowej mocy symbolicznej”42. Doświadczenie symboliczne, zdaniem Duranda, to doświad- czenie prewerbalne, jednak myślenie obrazem ma charakter in- telligibilny, co upoważnia do podejmowania działań badawczych z wykorzystaniem narzędzi właściwych ratio43. Rdzeń Durandowskiej antropologii wyobraźni (terminologię wykorzystywaną w  klasyfikacji struktur wyobrażeniowych za- czerpnął Durand z systemu pojęć fizyka Stefana Lupasco) stanowi wyodrębnienie dwóch porządków obrazowania (régimes): nocne- go (nocturne) i dziennego (diurne), będących odpowiedzią wyob- raźni na fundamentalny problem ludzkiej egzystencji, jakim jest przemijanie. W obrębie tej dychotomicznej klasyfikacji izotopicz- nej obrazów Durand wydzielił trzy „symboliczne kontynenty”: 41 G. Durand, Wyobraźnia symboliczna, przeł. C. Rowiński, Warszawa 1986, s. 27. 42 Ibidem, s. 26. 43 Podkreśla to w swoich pracach mitokrytycznych, podejmujących zagadnie- nia filozofii obrazu, również J.-J. Wunenburger, por. J.-J. Wunenburger, La Vie des images, Presses Universitaires de Strasbourg, Strasbourg 1995. 18 Interpretacje Literackie struktury schizomorficzne (heroiczne), skupione wokół arche- typu dnia (régime diurne) oraz zorganizowane wokół archetypu nocy (régime nocturne)44: struktury syntetyczne zwane wymiennie dramatycznymi i  struktury mistyczne, zwane też antyfrastyczny- mi. Dla każdego typu wyobrażeń Durand wyodrębnia schematy czasownikowe, archetypy epitetowe i  rzeczownikowe, syntemy45 i symbole46. Struktury schizomorficzne (heroiczne) koncentrują się na wyobrażeniowym archetypie dnia (régime diurne). Tworzą je obrazy antytetyczne, porządkowane zgodnie z  zasadą diaïresis47 (Spaltung48). Struktury syntetyczne (dramatyczne), skupione na archetypie nocy (régime nocturne), organizują zasady: łączenia (coincidentia oppositorum), przyczynowości lub celowości. Struk- tury syntetyczne Durand nazywa przedstawieniami diachronicz- nymi, które „przy udziale czasu scalają sprzeczności”49. Struktury 44 W przedmowie do jedenastego wydania Les Structures anthropologiques de l’imaginaire, z roku 1992, Durand pisze, że gdyby po trzydziestu latach badań nad wyobraźnią miał tę książkę napisać jeszcze raz, zrezygnowałby z łączenia dwóch „ustrojów” i trzech „symbolicznych kontynentów”, pozostając jedynie przy inspi- rowanej Tarotem triadycznej klasyfikacji obrazów zorientowanych wokół 1) mie- cza, 2) kielicha, 3) buławy; por. G. Durand, Les Structures anthropologiques de l’imaginaire, s. VII. 45 Synthema, synthematos (gr. – ‘znak umowny, konwencjonalny’) – termin wy- stępujący u Herodota. Gilbert Durand w swojej izotopicznej klasyfikacji obrazów, tworzących schemat antropologicznych struktur wyobraźni, wprowadza rozróżnie- nie między syntemami jako znakami umownymi i symbolami, mającymi charakter archetypowy. Szerzej na ten temat, por. M. Karwowska, Antropologia wyobraźni twórczej w  badaniach literackich. Świat wyobrażony Brunona Schulza, s.  37–54. 46 Por. G. Durand, Les Structures anthropologiques de l’imaginaire, s. 506–507. W  dalszym omówieniu pominięte zostaną, wyodrębnione przez Duranda w  jego izotopicznej klasyfikacji obrazów, zaczerpnięte z refleksologii ‘odruchy dominują- ce’ (réflexes dominants) jako zagadnienie stanowiące przedmiot zainteresowania psychologii. 47 Diaïresis (gr.) – ‘rozdział’; dia (gr.) – ‘na dwa’. 48 Spaltung (niem.) – ‘rozszczepienie, rozłam’. 49 Potęga świata wyobrażeń, czyli archetypologia według Gilberta Duran- da, s. 12. Dla Gilberta Duranda zjawisko „scalania sprzeczności” nie prowadzi do 19 Interpretacje Literackie mistyczne (antyfrastyczne), reprezentujące również nocny porzą- dek obrazowania (régime nocturne), organizują zasady: persewe- racji50 i analogii. Elementem porządkującym figury wyobrażeniowe jest w Du- randowskiej antropologii wyobraźni zasada konwergencji51, dzięki której można odnaleźć „homologi semantyczne”52 i zaobserwować, w tekstach pochodzących z różnych kręgów kulturowych, izomor- fizm obrazów lub ich konstelacji, tworzących ponadkulturową ścieżkę antropologiczną53. Cechą antropologicznych struktur wy- obraźni jest zdolność do replikacji. Podlegają one metamorfozom i transformacjom, jednak ich ewolucja nie ma charakteru linearne- go, lecz podlega zasadzie redundancji54 i repartycji55, dzięki czemu możliwe jest odrodzenie figury wyobrażeniowej na poziomie innej kulturowej reprezentacji56. Współczesna szkoła hermeneutyczna funkcjonująca w dyskur- sie humanistycznym pod nazwą antropologii wyobraźni twórczej oraz wyłoniona z  niej mitokrytyka w  centrum zainteresowania badacza stawiają kategorię obrazu. W  Wyobraźni symbolicznej Gilbert Durand wskazuje na chaos terminologiczny panujący stagnacji procesów wyobrażeniowych, ale jest przejawem „dynamicznych transfor- macji ustrojów i struktur”, G. Durand, Wyobraźnia symboliczna, s. 105. 50 Perseweracja (łac. perseveration – ‘obstawanie przy czymś’) – wielokrotne powtarzanie tych samych słów, gestów, ruchów; termin zaczerpnięty z psychologii. 51 G. Durand, Les Structures anthropologiques de l’imaginaire, s. 40; G. Du- rand, C. Sun, Mythe, thèmes et variations, Desclée de Brouwer, Paris 2000, s. 124. Konwergencja (łac. convergere – ‘upodobnić się’) – termin wywodzący się z nauk przyrodniczych. W antropologii – podobieństwo wytworów kulturowych powstałych niezależnie od siebie w różnych kręgach kulturowych. 52 G. Durand, Figures mythiques et visages de l’oeuvre. De la mythocritique à la mythanalyse, s. 316. 53 Ibidem, s. 40–51. 54 Redundancja (łac. redundantia – ‘nadmiar’) – nadmiar znaczenia, nadwyżka semantyczna. 55 Repartycja (łac. repartitio) – ‘rozdział, podział’. 56 G. Durand, Figures mythiques et visages de l’oeuvre. De la mythocritique à la mythanalyse, s. 58. 20 Interpretacje Literackie w badaniach nad wyobrażeniem: „Obraz, znak, alegoria, symbol, emblemat, przypowieść, mit, postać, ikona, idol etc. są używane bez różnicy, jeden zamiast drugiego, przez wielu autorów”57. W uję- ciu Durandowskim obraz stanowi znak, za pomocą którego świado- mość, w sposób pośredni58, próbuje przedstawić sobie świat: Świadomość dysponuje różnymi stopniami obrazu – w zależności od tego, czy obraz jest wierną kopią wrażenia, czy po prostu sygnałem rzeczy – w jednym z tych dwóch krańcowych przypadków byłby ukonstytuowany przez całkowitą adekwatność obecności percepcyjnej, w drugim – przez najdalej posuniętą nieadekwatność59. W  koncepcjach antropologiczno-mitokrytycznych obraz jako znak jest elementem wyobraźni symbolicznej, nie ma charakteru arbitralnego60, odsyła do rzeczywistości oznaczonej, trudnej do przedstawienia, musi wyobrażać tę część rzeczywistości, którą oznacza i może odwoływać się tylko do znaczenia, a nie do zmysło- wej rzeczy. Jako egzemplifikację tak rozumianego znaku przywo- łuje Durand eschatologiczny mit wieńczący Fedona, który zawiera obrazy o  charakterze symbolicznym, ponieważ opisuje domenę niedostępną wszelkiemu ludzkiemu doświadczeniu, domenę tego, 57 G. Durand, Wyobraźnia symboliczna, s. 19. 58 Świadomość, zdaniem Duranda, dysponuje również bezpośrednim sposo- bem przedstawiania sobie świata, w którym dana rzecz jawi się umysłowi tak, jak ma to miejsce w percepcji. Obraz jest wówczas odzwierciedleniem wrażenia, ibi- dem, s. 19–20. 59 Ibidem, s. 20. 60 Znaki arbitralne, czysto wskazujące, odczytywane są tu jako środki oszczęd- nościowe operacji umysłowych, odsyłające do rzeczywistości, której przedstawienie nie nastręcza trudności. Durand egzemplifikuje swój wywód dotyczący różnicy mię- dzy obrazem symbolicznym, niearbitralnym i  znakiem arbitralnym, przywołując nazwę miasta Lyon: „Nie potrzebuję wiedzieć, że istniał celtycki bóg Lug i że «Lyon» pochodzi od Lugdunum. […] Wystarczy wiedzieć, że słowo Lyon odsyła do rzeczy- wiście istniejącego miasta francuskiego leżącego u ujścia Saony do Rodanu, ażebym używał tego znaku fonetycznego zgodnie z konwencją, której pochodzenie mogło- by być całkowicie arbitralne: mógłbym zastąpić tę nazwę miasta prostym nume- rem, jak to robią Amerykanie z ulicami i alejami w swoich miastach”, ibidem, s. 21. 21 Interpretacje Literackie co po śmierci. Takie rozumienie obrazu symbolicznego wywodzi Durand z koncepcji André Lalanda, według której symbol to „każ- dy konkretny znak przywołujący, poprzez naturalny stosunek, coś nieobecnego lub niemożliwego do postrzeżenia”61. Antropologiczne badania nad obrazem poetyckim rozwijane przez Gilberta Duranda i  badaczy z  kręgu postdurandowskiego rozpoczął prekursor francuskiej szkoły antropologii wyobraźni, Gaston Bachelard, który wprowadził do dyskursu humanistyczne- go, dla określenia wyobraźni poetyckiej, fundamentalny w bada- niach nad wyobraźniowością termin ŚWIADOMOŚĆ RODZĄCA OBRAZY62. Bachelardowska poetyka żywiołów zbudowana zosta- ła na koncepcji symboli-obrazów wiodących, kompleksów wyob- rażeniowych organizujących COGITO MARZYCIELA (COGITO MARZĄCE)63, które są odpowiedzią wyobraźni na „kreacyjne poruszenia Uniwersum”64. Dzięki uczniowi Bachelarda, Gilberto- wi Durandowi, w  badaniach nad wyobraźnią rozpoczął się nowy ważny etap, który wszedł do historii humanistyki pod nazwą „postbachelardyzmu”65. Szukając fundamentalnych determinantów obrazów poety- ckich, Bachelard wprowadził do dyskursu teoretycznego pojęcie dubletu fenomenologicznego, którego elementami konstytutywny- mi są wyobraźnia rodząca obrazy (COGITO MARZĄCE twórcy) 61 Ibidem, s. 23. Durand powołuje się na publikację A. Lalanda z roku 1948 pt. Vocabulaire critique et technique de la philosophie. 62 W książce został przyjęty zapis wersalikami podstawowych kategorii antro- pologii Bachelarda: ŚWIADOMOŚĆ RODZĄCA OBRAZY, COGITO MARZYCIELA, COGITO MARZĄCE. W wydaniu francuskojęzycznym znajdziemy zapis: „conscien- ce rêveuse”, G. Bachelard, La Poétique de l’espace, Quadrige/PUF, Paris 2004, s. 4; w tłumaczeniu na język polski: „świadomość rodząca obrazy”, G. Bachelard, Wyobraźnia poetycka, przeł. H. Chudak, A. Tatarkiewicz, Warszawa 1975, s. 366. 63 Bachelard używa wymiennie terminów: kompleks – symbol wiodący – fe- nomen. 64 F. Dagognet, Nouveau regard sur la philosophie bachelardienne, [w:] Ba- chelard dans le monde, red. J. Gayon, J.-J. Wunenburger, PUF, Paris 2000, s. 21. 65 Por. G. Durand, Le Grand Changement ou l’après-Bachelard. 22 Interpretacje Literackie i  wyobraźnia obrazy percypująca (COGITO MARZĄCE czytelni- ka). Metoda fenomenologiczna pozwala najpełniej, zdaniem filo- zofa, przeżyć podmiotowi zachwyt obrazem poetyckim, umożliwia wejście w kontakt z tworzącą świadomością poety. Wymaganie fe- nomenologiczne w stosunku do obrazów, jak pisze, nawiązując do „prezentacji źródłowej” i  idei „oczyszczania świadomości” Hus- serla, polega na uchwyceniu obrazu w jego istocie, w akcie czyste- go radosnego zachwytu, w oderwaniu od bytu, który go poprzedzał. W swojej teorii wyobraźni francuski antropolog proponuje wpro- wadzenie wyraźnej dystynkcji pomiędzy „świadomością racjo- nalną” i „świadomością wyobrażającą”. Filozofa interesują moce marzycielskie wyobrażającego podmiotu, przy czym hipoteza in- terpretacyjna dotyczy czystych obrazów literackich, a więc takich, które swoje życie zawdzięczają tekstom kultury. Zamieszczone w książce studia stanowią próbę antropologicz- nego odczytania wybranych tekstów literatury polskiej XX wieku, poddawanych już wcześniej przez badaczy wielokrotnie procesom interpretacyjnym. Bachelardowska teoria ponadkulturowej jedno- ści wyobraźni oraz Durandowska teoria antropologicznych struktur wyobraźni i  koncepcja pluralizmu kulturowego66 pozwalają spoj- rzeć na artystę jako fenomen wyobrażeniowy, COGITO MARZĄ- CE, ŚWIADOMOŚĆ RODZĄCĄ OBRAZY. Zawarte w  monografii szkice mają stanowić próbę ukazania, na przykładzie konkretnych tekstów artystycznych, potencjału interpretacyjnego tkwiącego w  Bachelardowsko-Durandowskiej antropologii zastosowanej do hermeneutyki dzieła literackiego. 66 Według Gilberta Duranda rozwój badań nad wyobraźnią symboliczną możliwy jest dzięki konfrontacji kultur. Proces ten nazywa Durand metaforycznie gromadzeniem obrazów w  Muzeum wyobrażeniowym: „Muzeum wyobrażeniowe uogólnione w  całość wszystkich działów wszelkich kultur jest najwyższym czyn- nikiem przywracania równowagi całego rodzaju ludzkiego. Dla nas, ludzi Zacho- du, ucieczka na Wschód, uznanie ustrojów i rojowisk obrazów przenoszonych przez sztukę Orientu oraz przez sztukę innych niż nasza cywilizacji jest środkiem, jedy- nym środkiem przywrócenia humanistycznej równowagi”, G. Durand, Wyobraźnia symboliczna, s. 133. 23 Interpretacje Literackie
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Świadomość rodząca obrazy. Studia z antropologii literatury
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: