Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00440 006696 13590428 na godz. na dobę w sumie
Świat, człowiek, moralność w filozofii Artura Schopenhauera - ebook/pdf
Świat, człowiek, moralność w filozofii Artura Schopenhauera - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 96
Wydawca: Wydawnictwo e-bookowo Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-61184-50-8 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Artur Schopenhauer, obecnie już przebrzmiały filozof, podejmuje wciąż aktualne pytania. Inna sprawa do jakich wniosków dochodzi, trzeba jednak przyznać, że oryginalność jego myśli sprawia, że nie można przejść obojętnie obok pism tego myśliciela. Schopenhauer nie waha się podejmować spraw trudnych i kontrowersyjnych; w jego filozofii nie znajdziemy tematów tabu. Filozof kwestionuje tak oczywiste poglądy jak pewność postępu, dobra, istnienia harmonii we wszechświecie, czystość sumienia czy sens życia. Niezwykle interesujące są podejmowane przez Schopenhauera kwestie religijne, jego stosunek do chrześcijaństwa i filozofii indyjskiej, notabene przeniknięte ateistycznym światopoglądem. Najistotniejsze wydaje się podejście Schopenhauera do szeroko rozumianej etyki, gdzie badacz ustosunkowuje się do życia, do świata oraz do drugiego człowieka. Bez wątpienia jakaś część jego pesymizmu jest wynikiem trudnego, można wręcz powiedzieć neurotycznego charakteru, jednak trzeba pamiętać, że Schopenhauer jest dobrym obserwatorem otaczającego go świata. Interesujący jest wniosek Schopenhauera, w którym przekonuje, że lepiej byłoby  jakby świat w ogóle nie istniał. W trakcie lektury dowiemy się więcej o samej intencji filozofa. Przekonamy się, że słowa te skierowane są do wszystkiego na poziomie świata empirycznego i bez niego nie bylibyśmy w stanie nawet ich wypowiedzieć. Człowiek i wszelkie żywe stworzenia skazani są na konieczność zaspakajania własnych potrzeb, narażeni tym samym na stałe cierpienie jakie niesie życie. Nie tylko dlatego myśl Schopenhauera zasługuje na uwagę po dziś dzień. Schopenhauer jako pierwszy zwraca uwagę na czynnik sfery popędowej i na długo przed samym Freudem dokonuje zwrotu w zachodniej myśli zorientowanej wokół świadomości. Wskazuje także, że poznanie człowieka jako element cielesności jest na usługach woli, czyli jest przyrównane do czegoś na kształt instynktu samozachowawczego, a w tym najogólniejszym sensie - jak  zaznacza - człowiek dysponuje jedynie quasi-poznaniem.

Streszczenie: Pierwszy rozdział Uwarunkowania badawcze budowany jest wokół ontologiczno-epistemologicznej konstrukcji filozofii, gdzie przedstawię pojęcie woli uprzedmiotowionej i scharakteryzuję na czym polega idealizm transcendentalny. W rozdziale drugim Wola versus przedstawienie wskażę na metafizykę woli i zasady jej uprzedmiotowienia. Jednocześnie zwrócę uwagę na problematykę związaną z Schopenhauerowską koncepcją geniusza, świadomością,  poznaniem i  intuicją oraz z samym społeczeństwem. W trzecim rozdziale Metafizyczna podstawa etyki, podsumowującym pracę filozofa, skoncentruję się wokół tematyki etycznej, charakteryzując między innymi problem wolności i odpowiedzialności, z uwzględnieniem czynników kształtujących charakter człowieka. W tym miejscu przedstawię na czym tak naprawdę polega pesymizm filozofa, przybliżając czytelnikowi problematykę zła, cierpienia oraz współczucia. Jednocześnie zwrócę uwagę na mistykę wschodnią i stosunek A. Schopenhauera do szeroko rozumianej religii.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 1 www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 2 ŚŚwwiiaatt,, cczzłłoowwiieekk,, mmoorraallnnoośśćć ww ffiilloozzooffiiii AArrttuurraa SScchhooppeennhhaauueerraa KKaarroolliinnaa MMaacciiaasszzcczzyykk Copyright by Karolina Maciaszczyk e-bookowo 2009 ISBN 978-83-61184-50-8 www.e-bookowo.pl U Kontakt: wydawnictwo@e-bookowo.pl Kopiowanie, rozpowszechnianie części lub całości bez zgody wydawcy zabronione Wszelkie prawa zastrzeżone. Wydanie I 2009 www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 3 Spis treści Wstęp ............................................................................................................................ 4 Rozdział I Uwarunkowania badawcze ................................................................................... 8 Biografia intelektualna Artura Schopenhauera ...............................................................8 Stanowisko idealistyczne...................................................................................................................8 Teoria poznania.........................................................................................................................................9 Rozdział II Wola versus przedstawienie .............................................................................. 10 Wola uprzedmiotowiona ................................................................................................................10 Postawa estetyczna .............................................................................................................................11 Porządek społeczny ............................................................................................................................13 Rozdział III Metafizyczna podstaw etyki............................................................................... 15 Problem wolności .................................................................................................................................15 Zasada współczucia.............................................................................................................................16 Negacja woli życia.................................................................................................................................17 Zakończenie............................................................................................................. 18 Bibliografia .................................................................................................................................................19 www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 4 WSTĘP Artur Schopenhauer należy do filozofów zapomnianych i niedocenianych, choć miał swoich gorących zwolenników na przełomie XIX i XX wieku. Złożyło się na to wiele przyczyn. Jak podkreśla Jan Garewicz, na losach filozofii A. Schopenhauera zaważyła osobowość autora, człowieka skłóconego ze światem, mizantropa, megalomana, samotnika, który stronił od kariery akademickiej. Ch a- rakter filozofii A. Schopenhauera także nie sprzyjał powstaniu szkoły, która roz- wijałaby poglądy twórcy. Choć filozofia A. Schopenhauera jest konstrukcją o imponujących rozmiarach, wiele w niej sprzeczności, niekonsekwencji. Sam twórca nie chciał, by nazwać jego filozofię systemem, bo sądził, że swoją filozofię nie buduje w sposób dedukcyjny lecz wyraża w niej jedną najważniejszą myśl. Fi- lozofia A. Schopenhauera, choć dziś może uchodzić za przebrzmiałą, podejmuje myśl wciąż aktualną, zdolną pobudzić człowieka współczesnego do samodzielnej refleksji. Twórczość A. Schopenhauera istotna jest również jako dokument epoki I połowy XIX wieku i na trwałe zapisała się w filozofii. A. Schopenhauer stanął w świadomej opozycji wobec współczesnej mu filozofii niemieckiej, która – jego zdaniem – wypacza myśl Kantowskiego transcendentalizmu. Jednak trzeba pamiętać, że mimo wszystko pozostał pod wpływem ówczesnej problematyki. Nie bez znaczenia był również religijny pierwiastek występujący w filozofii niemieckiej tamtego okresu. W drugiej poło- wie XIX wieku nastąpił wpływ nauk przyrodniczych na filozofię i wtedy dostrz e- żono A. Schopenhauera. Fakt, że nie poddawał sie obiegowym tendencjom zaw a- żył dodatkowo na jego późniejszej popularności. Również funkcja, jaką filozof przyznawał poznaniu estetycznemu w filozofii przyczyniła sie do wzrostu pop u- larności jego myśli w środowiskach artystycznych na przełomie XIX i XX wieku. Był szeroko akceptowany i najsilniej oddziaływał na takich artystów jak: www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 5 R. Wagner, G. Keller, O. Wilde, L. Tołstoj, T. Mann i inni. Jednocześnie A. Schopen- hauer jako pierwszy dokonał pomyślnej recepcji filozofii indyjskiej na grunt e u- ropejski, pomocny w tym względzie okazał się od połowy XIX wieku silny przy- pływ buddyzmu. W podręcznikach filozofii współczesnej A. Scho penhauer jest pomijany, czasem przywołuje się jego nazwisko jako jednego z prekursorów filozofii życia1. Dorobek A. Schopenhauera docenili, choć często nie szczędzili mu krytycznych uwag, tacy polscy badacze jak: J. Garewicz, J. Tuczyński, J. Marzęcki, A. Bobko, L. Miodoński. Rekonstruując myśl A. Schopenhauera posłużyłam się także ich interpretacją. Celem pracy jest pokazanie, że podejmowana przez A. Schopenhauera etyczna problematyka jest naczelnym elementem jego filozofii. Etyka budowana jest na podstawie specyficznie pojętego doświadczenia. Czwarta księga Świata ja- ko woli i przedstawienia jest kluczowa do zrozumienia filozofii A. Schopenhauera. Pytanie o moralny sensu ludzkiej egzystencji, wypływa z tej księgi. A. Schope n- hauer wykorzystuje teorię woli aby przejść bezpośrednio do zagadnień etycznych. Filozof zastanawia się w jaki sposób możliwe są oceny moralne. Paca uwzględnia te elementy filozofii A. Schopenhauera, które mają pomóc w klarowniejszym przybliżeniu czytelnikowi głównych myśli autora. Etyczna re- fleksja nad światem jest bardzo ważna, gdyż – jak sam zaznaczał – dopiero istnie- nie człowieka nadaje światu sens. Filozofia jest mądrością, która polega na okr e- ślonym sposobie życia; w filozofii chodzi o moralną genialność. A. Schope nhauer zauważał, że pod nazwą filozofii ukrywa się metafizyka, estetyka, etyka. Filozofia powinna się skoncentrować wyłącznie na opisowym charakterze rzeczywistości fizycznej, ma dociekać samej istoty świata. A. Schopenhauer nigdy nie wyrzekł się 1 np. Andrzej Mis, Filozofia współczesna: Główne nurty, Warszawa 2006; Witold Mackie- wicz, Filozofia współczesna w zarysie, Warszawa 1994; Leszek Gawor i Zbigniew Stachowski (red), Filozofia współczesna, Warszawa-Lublin 2006. www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 6 poglądu, że filozofia jest wiedzą dyskursywną. Doświadczenie winno być jedynym źródłem wiedzy filozoficznej. Jednocześnie zaznaczał, że dopiero filozofia, która wykracza poza czasoprzestrzenny i przedmiotowo-podmiotowy wymiar jest prawdziwym poznaniem. Na pracę składają się trzy rozdziały, z których każdy podzielony jest na ko- lejne trzy podrozdziały. Dwa pierwsze rozdziały Uwarunkowania badawcze i Wola versus przedstawienie są bardziej wprowadzające i sprawozdawcze, dopiero w trzecim rozdziale Metafizyczna podstawa etyki pozwoliłam sobie na więcej kry- tycznych uwag. W pierwszym rozdziale mojej pracy Uwarunkowania badawcze skoncentru- ję się na ontologiczno-epistemologicznej konstrukcji filozofii A. Schopenhauera, dla której istotne jest pojęcie woli zindywidualizowanej i która jest teoretyczną podstawą etyki. Filozof uściśla swoją teorię poznania opartą na myśli I. Kanta, gdzie aparat poznawczy, jako element cielesności, oparty jest wyłącznie na relacji podmiotowo-przedmiotowej; cała wiedza o świecie stanowi syntezę podmiotu i przedmiotu. Przy okazji charakterystyki idealizmu, podkreślony jest także wątek świadomości jako niezbędnego warunku, za pomocą którego dochodzi do przedstawienia. W rozdziale drugim Wola versus przedstawienie wskażę na metafizykę woli A. Schopenhauera, której uprzedmiotowienie stanowi samą esencję istnienia w rzeczywistości empirycznej. Uprzedmiotowienie woli jako zasada indywidual i- zacji jest przyczyną zła na świecie, a także stanowi odpowiedz na pytanie, na czym polega pesymizm filozofa. Następnie przedstawię kształtowanie się pojęcia idei w koncepcji estetycznej i scharakteryzuję osobę geniusza, która w estetycznej kontemplacji łączy ze sobą jednocześnie świat subiektywny i obiektywny. Pokażę, dlaczego świadomość jest tym czynnikiem, za pomocą którego podmiot poznaj ący odkrywa, że u podstaw obiektywizacji woli, wola jest jednością. Uwolnienie się od principii individuationis, na tym także polega. Pokażę również jak A. Schopenhauer www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 7 uporał się z problemem relatywizmu poznawczego. Na koniec przedstawię naj- ważniejsze poglądy A. Schopenhauera z zakresu filozofii społecznej. W ostatnim, trzecim rozdziale Metafizyczna podstawa etyki , ukażę, że dzięki uprzedmiotowieniu woli etyka jest możliwa. Wykażę czym jest wolność transce n- dentalna i dlaczego należy ona do bytu, a nie do działania, które zachodzi w świecie fizycznym. Przy tej okazji ujawni się problem ludzkiego charakteru i odpowiedzialności człowieka. Dowiemy się na czym polega prawo motywacji oraz do czego prowadzi wolny czyn w refleksji filozoficznej A. Schopenhauera. Przedstawię na czym polega wartość moralna i dlaczego związana jest ona nier o- zerwalnie z cierpieniem drugiego człowieka. Scharakteryzuję również Schope n- hauerowski stosunek do religii i jego podział na religie optymistyczne i pesymistyczne, nie pomijając przy tym elementów tradycji nowotestamentowej i myśli wschodniej, które pomagają mu uzasadnić jego filozofię. Filozof odwołuje się do mistyki religijnej, której integralnym elementem świata woli jest cierpienie. A. Schopenhauer wskazuje przy tej okazji na różne stopnie wyrzeczenia się woli, od postawy kontemplacyjnej, przez współcierpienia, a na ascezie i nirwanie ko ń- cząc, akcentując przy tym znaczenie „lepszej świadomości”, która ma uwolnić od „chcenia”. Pracę zamknę zakończeniem, w którym zbiorę najważniejsze wnioski pły- nące z prezentacji i analizy filozofii A. Schopenhauera. Na koniec składam serdeczne podziękowanie Pani dr hab. Danucie Ślęczek- Czakon za opiekę, cierpliwość, pomoc naukową oraz cenne wskazówki i rady. www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 8 ROZDZIAŁ I UWARUNKOWANIA BADAWCZE BIOGRAFIA INTELEKTUALNA ARTURA SCHOPENHAUERA A. Schopenhauer urodził się w Gdańsku 22 lutego 1788 roku. Pochodził z zamożnej rodziny kupieckiej. Jego ojciec, Heinrich Floris, gdański kupiec zboż o- wy, był człowiekiem o szerokich horyzontach i silnej woli, kochał wolność i niezależność. A. Schopenhauer, w dużej mierze posiadał podobne cechy chara k- teru, nie obce były mu takie cechy jak konsekwencja w dążeniu do celu, skrup u- latność i samozdyscyplinowanie. STANOWISKO IDEALISTYCZNE A. Schopenhauer przyjmując rozróżnienie na zjawiska i rzeczy same w so- bie – jest to pierwotne rozróżnienie Kartezjusza, a bliżej sprecyzowane przez I. Kanta – uważa, że rozróżnienie to stanowi bazę dla całej filozofii nowożytnej, w której uwypuklone jest to co idealne i to co real ne. W tym miejscu należałoby przybliżyć obie koncepcje epistemologiczne. To na gruncie realizmu wyrósł id e- alizm, który sprzeciwił się podejściu, że człowiek poznaje świat obiektywny. Id e- aliści uznali, że poznanie opiera się tylko i wyłącznie na czysto subiektywnym po- strzeganiu. Odbierane bodźce są jedynie naszymi wrażeniami lub wytworami n a- szego umysłu. W poznaniu największą rolę odgrywa intelekt: „logika jest pie r- wotną nauką, wyrażającą prawa myślenia, stanowiące zarazem prawa bytow a- www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 9 nia”2. Niezmienny porządek rzeczy wywodzi sie z umysłu. Z kolei zdaniem reali- stów, człowiek w procesie poznania wkracza bezpośrednio w czysty obszar bytów obiektywnych. Świat jest dany człowiekowi niezależnie od jego poznania. Dodat- kowo przyjmują, że świat rzeczywisty rządzi się bezwzględnymi prawami roz u- mu, gdzie najważniejszą nauką nie jest logika, a metafizyka. TEORIA POZNANIA Teoria poznania stanowi punkt wyjścia w filozofii A. Schopenhauera. A. Schopenhauer chce określić granice wiedzy ludzkiej, ale zanim przejdzie do wypowiadania sądów ogólnych i naczelnych wartości, pragnie skonfrontować się z logicznymi przesłankami. Dodatkowo filozof zaznacza, że stara się trzymać system w obrębie świata fizycznego, dostępnego zdrowemu rozsądkowi. Zauw a- ża, że tak długo, jak to tylko jest konieczne, trzyma się stanu faktycznego, dostrz e- gając przy tym znaczenie wiedzy dyskursywnej, chcąc przy tym ustalić jej źródła i granice. W dalszym ciągu mojej pracy wykażę, że teoria poznania stanowi jedynie epizod na drodze do etyki, etyki pojmowanej w szerokim aspekcie metafizycz- nym, stanowiącej centralne ogniwo filozofii A. Schopenhauera. Pragnienie ustal e- nia roli intelektu i rozumu w procesie poznania obrazuje, że ten pozornie czysto naukowy program jest tylko etapem na drodze do etyki, która – jak ustala autor – nie może mieć uzasadnienia na płaszczyźnie empirii. Teoria poznania wykazuje, że poznanie porządku fizycznego nigdy nie daje wglądu w porządek moralny; m o- ralność nie ma żadnej podstawy w świecie fizycznym, można do niej dotrzeć wy- łącznie na drodze irracjonalnej. 2 Gogacz M., Człowiek i jego relacje, Warszawa 1985, s. 124-125. www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 10 ROZDZIAŁ II WOLA VERSUS PRZEDSTAWIENIE WOLA UPRZEDMIOTOWIONA A. Schopenhauer w swoich pracach wielokrotnie podejmuje, w sposób dwuaspektowy, problem indywidualizmu. Z jednej strony, w indywidualizmie wi- dzi przyczynę istnienia zła na świecie, beznadziejności życia; doświadczenie i n- dywidualne tylko powiększa ten pesymistyczny obraz świata, w którym cierpienie jest elementem stałym. Poprzez doświadczenie indywidualne człowiek dostrzega wszechogarniające zło, przenikające każdą żywą istotę na świecie, a sama jed- nostka jawi się jako zjawisko unikatowe i specyficzne. Z drugiej strony, indywid u- alizm jest sposobem na wyzwolenie, w nim dochodzi do afirmacji jednostki. I n- dywidualizm odnosi się wyłącznie do jednostki; nie jest uwzględniona żadna zbiorowość. Jednocześnie, A. Schopenhauer używając tego zwrotu, widzi jednost- kę jako element szerszego zbioru. Dostrzegając, że świat jest siedliskiem cierpień, że nieszczęście jest czymś przynależnym światu, filozof wskazuje na m etafizykę woli. To właśnie uprzedmiotowienie woli w konkretnym zjawisku jest dla niego źródłem wszechogarniającego zła. Zło jest potraktowane jako wewnętrzna wł a- ściwość świata. Trzeba zaznaczyć, że dla A. Schopenhauera wola jako prasubsta n- cja jest moralnie obojętna, dopiero wola zindywidualizowana nabiera negatywne- go charakteru, jako trwale wyniszczający, żarłoczny pęd, który wszelkimi met o- dami dąży do zachowania własnego istnienia. Ekspansja woli dana jest tylko w obrębie materii. Trafnie charakteryzuje ten stan J. Garewicz: „Istnienie świata www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 11 przedmiotów indywidualnych oznacza, że jednorodna substancja świata uległa wewnętrznemu skłóceniu. Wszelkie zło jest wynikiem tego skłócenia” 3. Wola sta- nowi podstawę dla świata, jak i podstawę dla działania w jego obrębie; można powiedzieć, że oba są nią samą. W woli indywidualnej dopiero dochodzi do urz e- czywistnienia i poznania świata, dlatego stanowi istotą wszelkiego istnienia na poziomie empirii. Celnie wyłuskał jej sedno J. Garewicz: „Jako noumen wola nie podlega jednak indywidualizacji, gdyż zasadą indywidualizacji jest czas i prz e- strzeń. Przejście od noumenu do fenomenu dokonuje się zatem drogą „uprze d- miotowienia woli”, równoznacznego z jej indywidualizacją. W ten sposób wola występuje równocześnie jako ponadindywidualna substancja świata oraz jako czynnik różnicujący przedmioty świata empirycznego” 4. Przyjmując wolę jako noumen, A. Schopenhauer ma na myśli coś, co leży u podstaw wszystkiego co ist- nieje; wola jest tutaj potraktowana jako przedmiot idealny, który umożliwia zro- zumienie świata, w żadnym wypadku nie można jej traktować jako materialną przyczynę powstania świata. Poza wolą nic nie istnieje i nic z zewnątrz nie może jej stymulować. Wola potraktowana jako rzecz sama w sobie jest nieukierunko- wanym dążeniem, zamierzenie występuje dopiero w momencie ukazania sie przedmiotu; w przedmiocie wola się dopiero określa. POSTAWA ESTETYCZNA A. Schopenhauer mocno podkreślał, że nie można szukać uzasadnienia ety- ki w rzeczywistości fizycznej. Uważał, że wiedza o stosunkach między przedmio- tami nie może stanowić podstawy dla etyki, dlatego trzeba jej szukać poza nauką. Człowiek poprzez zdolność introspekcji uświadamia sobie coś, co go bezwzglę d- 3 Garewicz J., Rozdroża pesymizmu; PAN, Wrocław 1965, s. 100. 4 Garewicz J., Rozdroża pesymizmu; PAN, Wrocław 1965, s. 115. www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 12 nie charakteryzuje, uświadamia sobie swoje pochodzenie, czyli uświadamia sobie swój byt. W Samowiedzy człowiek odkrywa nadrzędność woli wobec poznania, co wskazuje, że jego rozumność jest na usługach woli. A. Schopenhauer nie chce deprecjonować roli poznania w wymiarze funkcjonalnym, po prost u wskazuje na jeszcze inny rodzaj poznania. Stopień poznania, jaki niesie człowiekowi sam o- wiedza, przynosi jednocześnie cierpienie moralne. Z kolei występowanie cierpień duchowych – jak już wcześniej zostało powiedziane – wskazuje, że sama moralno- ści jest możliwa; o moralności możemy mówić w przypadku uprzedmiotowienia woli. Podmiot indywidualny uświadamia sobie, że poznanie jest uzależnione od cielesności, zatem wiedza ma charakter indywidualny. Człowiek posiada niez a- leżny i niepowtarzalny obraz świata. Na tym etapie ani relatywizm etyczny, ani relatywizm poznawczy nie może być zaakceptowany. Aby obejść relatywizm etyczny A. Schopenhauer wskazuje na możliwość istnienia intersubiektywnej wiedzy pojęciowej, za pomocą której następuje weryfikacja i przekazanie tej wie- dzy między jednostkami; wiedza traci swój względny charakter, dzięki czemu n a- stępuje rejestracja i konfrontacja związków między przedmiotami. A. Schope n- hauer zaznacza, że musimy dysponować określonym miernikiem ponadindywi- dualnym, który będzie w stanie określić indywidualne poznania. Taką możliwość stwarza ogląd zmysłowy, pomimo swego obciążenia indywidualnością. Ogląd ma charakter jednostkowy i subiektywny, jednak pewność wiedzy przynosi bezpo- średniość oglądu. W oglądzie wyraża się indywidualność k ażdego podmiotu po- znającego. Ogląd charakteryzuje się ulotnym obrazem. Wiedza pojęciowa odzna- cza się zawsze mniejszą pewnością, jest wiedzą już tylko zapośredniczoną. Jednak dzięki temu, że ogląd zostaje ujęty w pojęcia, następuje porównanie wzajemne oglądów ze sobą. Za pomocą tego zabiegu poznanie usystematyzowane i spra w- dzone w doświadczeniu nabiera wartości ogólnoludzkiej. W oglądzie jednostka jest w stanie wznieść się na stanowisko ponadindywidualne. Jak już sama nazwa wskazuje, wiedza intersubiektywna umożliwia wyjście poza jednostkową egzy- stencję; rejestruje związki między przedmiotami. W tym znaczeniu indywid u- www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 13 alizm jest wartością, gdyż stanowi sam dla siebie możliwość przezwyciężenia własnego egocentryzmu i wprowadza człowieka w stan, w którym zatarta jest granica między nim a innymi osobnikami. Można więc powiedzieć, że indywid u- alizm stanowi niezbędny warunek dla wszelkich aktów ponadindywidualnych. PORZĄDEK SPOŁECZNY Badając świat społeczny A. Schopenhauer zaznacza, że działalność człowie- ka musi być wytyczona w ramach określonych granic, dlatego odpowiednią płasz- czyzną na ujęcie tej problematyki jest historia i społeczeństwo. Wychodząc od py- tania, jakie znaczenie ma dla człowieka wiedza historyczna, zwraca uwagę na ist- niejące różnice między historiografią a przyrodoznawstwem. Przyrodoznawstwo bazuje na doświadczeniu i w oparciu o nie formułuje szereg sądów, które p o- wszechnie obowiązujących w stosunku do całej klasy zjawisk. Historia z kolei, w swojej jednostkowości, nie jest zdolna do formułowania są dów o charakterze ogólnym. Filozof zaznacza, że coś, co jest zbiorem przypadkowych faktów, nie może być nauką: „w rzeczywistych naukach szczególne i pojedyncze jest tym naj- pewniejszym, gdyż polega na bezpośrednim spostrzeżeniu: natomiast ogólne prawdy są dopiero z nich abstrahowane; stąd prędzej może być w nich coś mylnie dowiedzionego. Odwrotnie w historii – najogólniejsze jest najpewniejsze” 5. Histo- ria pozbawiona jest wiarygodnych informacji, a przejście od przyczyny do skutku nie jest takie oczywiste. Całkowicie różni się od filozofii, gdyż filozofia bada to co ogólne i nie skupia się jedynie na jednostkowym przedmiocie. Filozofia usiłuje zbadać istotę przyrody, do której należy także człowiek i zauważa, że wszelkie t a- kie próby muszą dokonywać się w ramach doświadczenia. Jednocześnie A. Scho- 5 Schopenhauer A., Metafizyka miłości płciowej; wybrał i z niem. przeł. A. Pańta, „Harmo- nia”, Gdańsk1995, s. 90. www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 14 penhauer dodaje, że filozofii powinno się szukać na drodze sztuki, a nie nauki. Koniec końcem w systemie filozofa rozum zostaje wyeliminowany przez intuicję. Autor przedstawia możliwości rozumowego poznania świata, gdzie rozum traktu- je jako czynnik podstawowy, konkluduje jednak, że płaszczyzną dla wszelkiej wiedzy jest poznanie intuicyjne, niedyskursywne, a myśl jest czymś wtórnym w o- bec oglądu. Aktywność ludzkiego geniuszu jest właśnie nośnikiem takiego pozna- nia. www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 15 ROZDZIAŁ III METAFIZYCZNA PODSTAW ETYKI PROBLEM WOLNOŚCI Żeby zdać sobie sprawę z wagi jaką dla systemu A. Schopenhauera ma poj ę- cie wolności, należy w pierwszej kolejności zadać pytanie, czy wola jest wolna. Traktując wolę jako prapierwiastek wszelkiego stworzenia, czyli coś przed wszel- kim procesem indywidualizacji, bezwarunkowo musimy przypisać jej wolność, gdyż wolność tkwi w esse [istocie]. Wolność transcendentalna leży w bycie, nie w działaniu. Wolność jest tym czynnikiem, dzięki któremu zachodzi uprzedmioto- wienie się woli. Człowiek jest wolą dlatego wolność również jest mu przypisana. Jest wolny nawet wtedy, kiedy jest uwarunkowany okolicznościami zewnętrzny- mi i podlega konieczności. Jednak wolność ma swoje wymagania, a jej konse- kwencją jest odpowiedzialność człowieka za siebie i przykre przekonanie, że nie mógł postąpić inaczej niż postąpił. Wolność, która przypada człowiekowi w udzi a- le, ściśle związana jest z odpowiedzialnością za czyn. Człowiek występuje zarazem w charakterze oprawcy i poszkodowanego. Indywidualizacja okazuje się tym kon- fliktogennym czynnikiem jednostki ze światem. Każdy wzrost indywidualności osobników w obrębie danego rodzaju, przynosi jednocześnie większą zdolność poznawczą. Ten stopień poznania, czyli samowiedza, która dla A. Schopenhauera stanowi szczyt zdolności poznawczych, niesie za sobą jednocześnie cierpienie d u- chowe. Wyrzuty sumienia wskazują na po dporządkowanie się ocenom etycznym www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 16 Człowiek wnikając w siebie, wnika jednocześnie w naturę; w ten sposób odnajdu- je istotę wszelkiego istnienia. Tak więc indywidualność staje się dla A. Schopen- hauera wartością, gdyż stanowi podstawę dla moralności. To co subiektywne, daje nam kryteria do wyjaśnienia tego, co obiektywne; człowiek dowiaduje się, czym tak naprawdę jest. Innymi słowy o moralności jesteśmy w stanie mówić dopiero wtedy, gdy mamy do czynienia z wolnością. A. Schopenhauer wskazuje, że je d- nostka, obok oprawcy i poszkodowanego, występuje jeszcze w jednej roli, roli sę- dziego. Chce przez to pokazać, ze wartościowy charakter indywidualności, polega na wzniesieniu się właśnie ponad świat zjawisk przedmiotowych. Zło występuje w indywiduum, a zarazem istnieje możliwość przezwyciężenia tego zła również w indywiduum. ZASADA WSPÓŁCZUCIA A. Schopenhauer niezaprzeczalną wartość przypisuje indywidualizmowi. Indywidualizm umożliwia poznanie, które nie należy do reguły podstawy dost a- tecznej; ale które wyzwala człowieka od służby woli. Kluczowe znaczenie nabiera termin samoocena, za pomocą której człowiek uświadamia sobie własne miejsce i rolę w świecie. Jednocześnie cudze cierpienie budzi w człowieku przyrodzone współczucie, które jest, obok egoizmu i złości, jednym z trzech pobudek ludzkich czynów. Dzięki współczuciu człowiek odkrywa, że bliźni również doświadcza cierpień, identyfikuje się z nim i jego ostatecznym celem jest dobro drugiego człowieka. O ile poruszamy się w obszarze przedstawienia, metafizyka nie jest możliwa. Według filozofa należy szukać jej na innej drodze, drodze int u- icyjnej. W metafizyce odnajdujemy warunki możliwego współczuciu, które wy- zwala altruizm. A. Schopenhauer nadaje znaczeniu czynów ludzkich charakter metafizyczny, czyli zaznacza, że ich wpływ wykracza poza ramy świata fizyczn e- go, poza możliwości doświadczenia. W ten sposób dochodzimy do punktu w kt ó- www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 17 rym dostrzegamy, że podstawę dla etyki stanowi metafizyka, mająca za zadanie wytłumaczyć ostateczny sens i cel świata. NEGACJA WOLI ŻYCIA Wszystkie zjawiska na świecie są przejawem czynności jednej nieskrępo- wanej woli jako rzeczy samej w sobie: „Rzeczy poznane „a priori” są tylko zjawi- skami, zaś to, co poznajemy z nich tylko empirycznie, „a posteriori” – jest wolą”6. Tam gdzie się kończy fizyka zaczyna się metafizyka. Wola ujawnia się nam jako ontologiczna zasada świata, której człowiek jest bezwzględnie podporządkowany. Wola jako jedność jest czymś różnym od swoich przejawów, które są związane z czasem, przestrzenią i przyczynowością jako formą wszelkich zjawisk. W rozdzi e- leniu woli dochodzi do konfliktu interesu, sprzecznych celów, jednocześnie w s a- mym uprzedmiotowieniu jest zawarta możliwość zniesienia zła. Człowiek odnaj- duje wolę w samym sobie, a w konsekwencji jako istotę innych stworzeń i samej przyrody; za uczucie łączności ze wszystkim co istnieje, płaci cenę, jaką jest wy- obcowanie własnej woli. Mamy do czynienia ze zniesieniem wielości, która wy- stępuje na poziomie zjawiska, a skutkuje to całkowitym zniesieniem różnicy mię- dzy podmiotem a przedmiotem. 6 Schopenhauer A., O wolności ludzkiej woli; przeł. Dr A. Stögbauer, Warszawa [1984], s. 243. www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 18 ZAKOŃCZENIE Niejednokrotnie zarzucano filozofowi niespójność, lecz powtórzę za J. Garewiczem, najwybitniejszym znawcą problematyki Schopenhauerowskiej w Polsce, „iż mimo niekonsekwencji i przeskoków logicznych filozofię Schope n- hauera cechuje wewnętrzna spoistość” 7. Zauważa jednocześnie: „Jako system filo- zofię Schopenhauera można było tylko przyjąć lub odrzucić w całości, do ulepszeń się nie nadawała”8. A. Schopenhauer nieprzypadkowo wcielał twierdzenia za- czerpnięte z różnych kierunków filozoficznych, służyły mu one pomocą w uzasadnieniu jego głównej koncepcji. A. Schopenhauer podkreślał, że jego wł a- sna filozofia wyraża na wiele sposobów jedną główną myśl; z jednej myśli można wyprowadzić całość, a całość sprowadzić do jednej myśli. Tytuł jego podstaw o- wego dzieło Świat jako wola i przedstawienie wyraża właśnie tę myśl. Główna z a- sada monizmu woli, która stanowi jednorodną część składową refleksji filozoficz- nej A. Schopenhauera, nie przeszkadza nam w dojrzeniu bogactwa twórczości fi- lozofa. L. Miodoński wskazuje, że problematyczność w zrozumieniu myśli autora może wynikać również stąd, że dokonujemy jej interpretacji wyłącznie w kontek- ście europejskiej tradycji filozoficznej. Pesymistyczny obraz świata filozofa i al- ternatywa na wszelkie zło za pomocą negacji woli życia jawi się jako opozycja dla płaskiej, pragmatycznej i egoistycznej egzystencji przeciętnego człowieka; w żad- nym wypadku nie możemy się doszukiwać nihilizmu. J. Garewicz podkreśla z kolei nowatorski charakter pesymizmu A. Schopenhauera, jak i fakt, że znajduje on jako pierwszy w filozofii uzasadnienie. 7 Garewicza J., Rozdroża pesymizmu, PAN, Wrocław 1965, s. 11. 8 Garewicz J., Schopenhauer, Wyd. 3, „Wiedza Powszechna”, Warszawa 2000, s. 11. www.e-bookowo.pl Karolina Maciaszczyk: Świat, człowiek, moralność… S t r o n a | 19 BIBLIOGRAFIA www.e-bookowo.pl
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Świat, człowiek, moralność w filozofii Artura Schopenhauera
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: