Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00473 006974 13418365 na godz. na dobę w sumie
Świat dziecka ziemiańskiego. Antologia źródeł - ebook/pdf
Świat dziecka ziemiańskiego. Antologia źródeł - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 219
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9345-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> obyczajowe >> pamiętniki
Porównaj ceny (książka, ebook (-55%), audiobook).
 Podstawę wydania stanowią drukowane po raz pierwszy materiały pamiętnikarskie: dziennik sześcioletniej Helenki Potockiej oraz dziennik pisany przez jej ciotkę Ludwikę Ostrowską, gdy miała ona osiemnaście i dziewiętnaście lat.
Obydwa rękopisy zachowały się w zbiorach Archiwum Państwowego w Łodzi, w zespole podworskim Archiwum Potockich i Ostrowskich z Maluszyna. Dzienniki Helenki i Ludwiki wzbogacone zostały o materiał ilustracyjny – fotografie autorek i ich krewnych – głównie z rodzin Ostrowskich, Potockich, Morstinów, Siemieńskich – występujących na kartach obu dzienników. Ponadto w trzeciej części publikacji, zatytułowanej Varia, zamieszczono materiał ikonograficzny pochodzący z zespołu APiOM, z Cyfrowej Biblioteki Narodoweji z ówczesnej prasy ilustrowanej Królestwa Polskiego, dotyczący różnorodnych kwestii związanych z życiem, wychowaniem i kształceniem dzieci ziemiańskich oraz stanowiący efekt weny młodych ziemian.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Nina Kapuścińska-Kmiecik, Jarosław Kita – Katedra Historii Polski XIX w. Wydział Filozoficzno-Historyczny Uniwersytet Łódzki, 90-219 Łódź, ul. Kamińskiego 27a RECENZENTKA Małgorzata Przeniosło REDAKCJA I KOREKTA Nina Kapuścińska-Kmiecik, Jarosław Kita INDEKS OSOBOWY Nina Kapuścińska-Kmiecik, Jarosław Kita SKŁAD I ŁAMANIE Leonora Wojciechowska PROJEKT OKŁADKI Barbara Grzejszczak © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2012 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06191.13.0.K ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-833-2 ISBN (ebook) 978-83-7969-345-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62         Spis treści       Wstęp  ........................................................................................       7  Nota edytorska  ........................................................................      19  Dziennik  6cio  letniej  Haci  Potockiej  ofiarowany  babce  Helenie Ostrowskiej przez jej mamę spisany  ...........      23  Pamiętnik Ludwiki Ostrowskiej  ............................................      63  Varia  ..........................................................................................     147  Indeks osób  ...............................................................................     213  Spis ilustracji  ............................................................................     217                      Wstęp  Z dokumentów, relacji i ludzkiej pamięci powstaje  historia  –  obraz  dziejów.  Kiedy  brakuje  doku‐ mentów  –  pamiętniki,  dzienniki  i  wspomnienia  są niezmiernie ważnym źródłem do badań nad przeszło‐ ścią ziem polskich w minionych wiekach. Z jednej strony  wnoszą  one  wiele  materiału  faktograficznego,  ale  z  dru‐ giej oddają przede wszystkim nastroje, które towarzyszy‐ ły rozgrywającym się ważnym i mniej istotnym wydarze‐ niom.  Oczywiście  ukazanie  owej  specyficznej  atmosfery  zależało nie tylko od zdolności obserwacyjnych i miejsca  spojrzenia,  ale  także  od  stylu  i  umiejętności  pisarstwa  poszczególnych autorów.   Opublikowane w niniejszym wydawnictwie dzienni‐ ki wyróżniają się na tle innych, gdyż są nie tylko dziełem  młodych  przedstawicielek  świata  ziemiańskiego,  ale  skupiają się przede wszystkim na ukazaniu, jeżeli można  tak  powiedzieć,  codzienności  życia  rodziny  ziemiańskiej   i  prywatności  domu  ziemiańskiego.  Ukazano  w  nich  różnorodne aspekty funkcjonowania rodziny ziemiańskiej  jako całości i pozycji jej poszczególnych członków, a tak‐  że  w  mniejszym  stopniu  oddziaływanie  zjawisk,  które  wzmacniały  albo  osłabiały  jej  położenie  w  ówczesnym  społeczeństwie.  Jednocześnie  mamy  tutaj  do  czynienia   z  rodziną  złożoną,  wielopokoleniową,  co  w  tym  okresie  naszych  dziejów  nie  było  jeszcze  zjawiskiem  powszech‐ nym.  Dotychczas  opublikowano  niewiele  takich  relacji  sporządzonych przez dzieci i młodzież ziemiańską.    8   Autorki dzienników – Helena (Hacia) Potocka herbu  Pilawa (Złota) i Ludwika Ostrowska herbu Korab były ze  sobą  blisko  powiązane  rodzinnie.  Ponadto  pisały  swoje  dzienniki  niemal  w  tym  samym  czasie  (kiedy  kończyła  Ludwika, rozpoczynała Helena), stąd też opisywane wy‐ darzenia dotyczą najczęściej tych samych osób  i w pew‐ nym  stopniu  oba  utwory  wzajemnie  uzupełniają  się.  Ludwika hrabianka Ostrowska była ciotką Haci (Heleny)  Potockiej.  Matka  Haci  –  Maria  z  Ostrowskich  Potocka   i Ludwika były rodzonymi siostrami, córkami Aleksandra  hrabiego  Ostrowskiego  i  Heleny  z  Morstinów  Ostrow‐ skiej,  dziedziców  ogromnych  dóbr  ziemskich  Maluszyn   z  przyległościami.  To  dla  babci  Heleny  sześcioletnia  Hacia  (imię  otrzymała  po  babci)  pisała  dziennik  z  pere‐ grynacji  do  wód  odbytej  w  towarzystwie  rodziców  od  ostatnich dni sierpnia do początków października 1871 r.  Wielokrotnie  bywała  w  Maluszynie  i  nieraz  spędzała   w tutejszym pałacu długie dni, obcując z niewiele starszą  od niej ciotką Ludwiką, którą bardzo lubiła. Silnie uczu‐ ciowo  związana  była  również  z  babcią  Heleną,  która  nieraz  sprawowała  opiekę  nad  jedyną  wnuczką,  kiedy  rodzice wyjeżdżali w różnych interesach, albo na spotka‐ nia  towarzyskie,  bądź  peregrynacje  celem  poratowania  zdrowia. Z kolei Ludwika Ostrowska bardzo ciepło pisała  o  swojej  jedynej  siostrzenicy,  ciesząc  się  niezmiernie,  kiedy przyjeżdżała ona w odwiedziny do maluszyńskie‐ go pałacu. Ponadto Ludwika z matką Heleną Ostrowską  często  wyjeżdżały  do  dworu  w  Praszce,  gdzie  zamiesz‐ kiwała z rodziną siostrzenica i wnuczka.   Spróbujmy  przybliżyć  nieco  sylwetki  obu  Autorek  dzienników. Należy jednak natychmiast zasygnalizować,  iż  w  tym  wypadku  mamy  niestety  dosyć  wyraźną  dys‐ proporcję  w  zachowanych  materiałach  źródłowych,  na  podstawie  których  można  odtworzyć  obie  biografie            Nota edytorska      P odstawę  wydania  stanowią  drukowane  po  raz  pierwszy materiały pamiętnikarskie: dziennik sze‐ ścioletniej Helenki (Haci) Potockiej oraz dziennik   pisany  przez  jej  ciotkę  Ludwikę  Ostrowską  w  wieku  osiemnastu  i dziewiętnastu  lat.  Obydwa  rękopisy  zacho‐ wały  się  w  zbiorach  Archiwum  Państwowego  w  Łodzi,  w zespole  podworskim  Archiwum  Potockich  i  Ostrow‐ skich  z  Maluszyna.  Pierwszy  z wymienionych  dzienni‐ ków,  znajdujący  się  pod  sygnaturą  IV/16  (Pamiętniki,  albumy  i  poezje),  to  niewielkich  rozmiarów  zeszycik  zapisany  dwustronnie,  liczący  70  liniowanych  stron.  Zarówno  zapis  na  wewnętrznej  stronie  okładki:  „Dzien‐ nik  6cio  letniej  Haci  Potockiej  ofiarowany  babce  Helenie  Ostrowskiej  przez  jej  mamę  spisany”,  jak  i charakter  pisma  wskazują,  że  dzienniczek  spisywany  był  przez  osobę  dorosłą,  konkretnie  Marię  z  Ostrowskich  Potocką,  ale jego autorką, czego dowodem jest przede wszystkim  styl  i  język,  była  Helenka,  córka  Stanisława  Jana  Potoc‐ kiego. Dziennik obejmuje okres od 29 sierpnia do 4 paź‐ dziernika 1871 r.   Drugi z dzienników – autorstwa Ludwiki Ostrowskiej  (sygn.  II/87  Papiery  osobiste  Ludwiki  Ostrowskiej,  córki  Aleksandra  1851–1926)  składa  się  z  dwóch  zeszytów  zapisanych dwustronnie, nieliniowanych. Pierwszy z ze‐ szytów liczy 61 stron i obejmuje okres od 14 sierpnia do  3 grudnia 1869 r., natomiast drugi liczący 34 strony – od  15 grudnia 1869 r. do 27 marca 1871 r. Dziennik spisywa‐   20   ny  był  w  trzech  językach,  gdyż  obok  języka  polskiego,   w  dniach  28,  29  marca  i 1 kwietnia  1870  r.  prowadzony  był w języku niemieckim, z kolei począwszy od 9 kwiet‐ nia 1870 r. aż do końca sporządzania wpisy prowadzone  są  w  języku  angielskim.  Dla  1871  r.  dziełko  traci  nieco  charakter  dziennika,  gdyż  autorka  nie  czyniła  zapisków  na  bieżąco  (poza  2 marca,  gdy  zdała  relację  z  imienin  matki),  retrospektywnie  wróciła  do  opisywania  wypad‐ ków z lata i jesieni 1870 r., ponieważ po raz ostatni bieżą‐ cą notatkę zamieściła 1 lipca 1870 r. Ludwika Ostrowska  pomimo,  iż  uczyła  się  kaligrafii,  to  podczas  pisania  dziennika  nie  starała  się  zbytnio  i  miejscami  pismo  jest  mało  wyraźne.  Konkluzja  ta  dotyczy  szczególnie  trzech  stron zapisek prowadzonych w języku niemieckim, które  są  bardzo  nieczytelne,  widać  jednocześnie,  że  język  ten  sprawiał piszącej wówczas jeszcze poważne trudności.   Dzienniki  Helenki  i  Ludwiki  wzbogacone  zostały   o materiał ilustracyjny – fotografie autorek i ich krewnych  głównie  z  rodzin  Ostrowskich,  Potockich,  Morstinów,  Siemieńskich  występujących  na  kartach  obu  dzienników  –  pochodzący  z  zespołu  APiOM  (sygn.  IV/109,  IV/111,  IV/112),  ze  zbiorów  Cyfrowej  Biblioteki  Narodowej  oraz  ilustracje z pracy Les bains de mer. Blankenberghe au point de  vue historique, descriptif et pittorescque, Bruxelles 1895.  Ponadto  w  trzeciej  części  publikacji  zatytułowanej  Varia zamieszczono materiał ikonograficzny pochodzący  z  zespołu  APiOM,  z  Cyfrowej  Biblioteki  Narodowej   i  z  ówczesnej  prasy  ilustrowanej  Królestwa  Polskiego  dotyczący  różnorodnych  kwestii  związanych  z  życiem,  wychowaniem  i  kształceniem  dzieci  ziemiańskich  oraz  będący płodami weny młodych ziemian. Są to: okoliczno‐ ściowe  laurki  i  sztuki  powstające  z  okazji  uroczystości  rodzinnych  (sygn.  II/67  Papiery  osobiste  Józefy  z  Potoc‐ kich Wojciechowej Ostrowskiej 1789–1857), w tym kroto‐ chwila  zatytułowana  „Burak  i  trzcina”  ułożona  przez      21   Henryka hrabiego Potockiego z Chrząstowa do odegrania  przez  dzieci  z okazji  imienin  wielce  szanowanej  seniorki  rodzin  Potockich  i  Ostrowskich,  Józefy  z  Potockich  Ostrowskiej  (sygn.  II/72  Papiery  osobiste  Aleksandra  Ostrowskiego);  a  dalej  dziecięce  rysunki  (sygn.  II/76  Papiery  osobiste  Heleny  z  Morstinów  Aleksandrowej  Ostrowskiej  1815–1893);  powinszowania  imienin  (sygn.  II/80  Papiery  osobiste  Jana  Ostrowskiego  1850–1923);  dzienniki  nauki  Maryni  Ostrowskiej  z  lat  1844–1847  (sygn.  II/94  Papiery  osobiste  Marii  z  Ostrowskich  Stani‐ sławowej Potockiej 1838–1862); spis wydatków szkolnych  Aleksandra Ostrowskiego podczas edukacji w Warszawie  (sygn.  II/70,  Papiery  osobiste  Aleksandra  Ostrowskiego  dotyczące  jego  nauki  1820–1830);  własnoręczne  notatki  Heleny  z  Morstinów  Ostrowskiej  na  temat  zdrowia  sy‐ nów  Jana  Leona  i  Augusta  (sygn.  II/80  i  II/86  Papiery  osobiste  Augusta  Ostrowskiego  syna  Aleksandra  1845– 1899),  a  także  fotografie  ubranek  dziecięcych  z  APiOM  oraz z ówcześnie wydawanych czasopism ilustracyjnych  „Bluszcz” i „Tygodnik Mód i Powieści”.   W  prezentowanym  wydaniu  zmodernizowano  pi‐ sownię i interpunkcję. Uwspółcześnienie pisowni polega‐ ło  na  poprawieniu  pisowni  zgodnie  z obowiązującymi  obecnie zasadami (choć oryginalną pisownię pozostawio‐ no w wierszykach dla zachowania rymu), między innymi  na  zastosowaniu  pisowni  małą  literą  rzeczowników  pospolitych  w  oryginale  pisanych  wielką  literą  (mimo  zawartego  w  nich  ładunku  emocjonalnego)  takich  jak  mama,  papa,  dziadek,  babcia,  ciocia,  wuj,  proboszcz,  kościół w znaczeniu budynku. Pewną trudność w odczy‐ tywaniu  sprawiały  obcojęzyczne  nazwy,  m.in.  miejsco‐ wości,  podawane  w  wersji  dziewiętnastowiecznej,  nie  zawsze zgodnej z aktualną pisownią.   Wydawcy  opatrzyli  teksty  przypisami  rzeczowymi  odnoszącymi się do osób, miejsc i wydarzeń jednoznacz‐     22   nie  zidentyfikowanych,  w  przypadkach  wątpliwych  zrezygnowano jednak z umieszczenia odsyłaczy.   Na  kartach  obu  dzienników  wymienionych  jest  bar‐ dzo  wiele  osób,  w  tym  najczęściej  poprzez  podanie  zdrobniałego  imienia,  czy  określenia  (przydomka)  uży‐ wanego  wyłącznie  przez  członków  rodziny.  W  obu  utworach  są  to  z  reguły  te  same  osoby,  stąd  wypadało  nieco  przybliżyć  ich  sylwetki.  Przynajmniej  część  z  tych  osób została już szerzej przedstawiona we wstępie. Krót‐ kie notki biograficzne o innych postaciach zamieszczono  w przypisach. Nieraz pozyskanie potrzebnych informacji  okazało się niemożliwe, w innych przypadkach ich uzy‐ skanie  wymagało  bardzo  żmudnych  archiwalnych  i  bi‐ bliotecznych poszukiwań, a efekt nie w pełni satysfakcjo‐ nował autorów.                Fot. 1. Maria z Ostrowskich hr. Potocka z córką Hacią (Heleną) Potocką  Wtorek 29go Sierpnia 1871 roku    Parę  dni  temu  dowiedziałam  się  od  papy  i  mamy1,  że  pojadę  z  nimi  do  morza;  bardzo  mnie  to  ucieszyło,   ale potem jak się dowiedziałam, że babunia2, ciocia Lula3  i Gogo4  nie  pojadą,  zasmuciłam  się.  Mama  mnie  po‐ cieszyła, mówiąc, że wrócimy niedługo i że będę mogła  przywieźć każdemu po muszelce przecudnej. Wyjechali‐ śmy  dzisiaj  rano,  przyjechaliśmy  do  Kłomnic5  i  tam  czekaliśmy  dwie  godziny  blisko  na  kolej6.  Przyjecha‐ liśmy  do  Częstochowy,  a  znalazłszy  dorożkę  poje‐  chaliśmy  na  Jasną  Górę,  bo  tam  miała  być  ciocia  Sa‐  binka z chłopczykami7. Ale nie mogliśmy znaleźć pokoi,  aż  nareszcie  wzięliśmy  dwa  pokoje  na  górze;  w  jed‐  nym  była  mama,  papa  i  ja,  a  w  drugim  Zamojska8.     Potocka (1838–1925).  1 Stanisław Jan Potocki (1836–1882) i Maria Józefa z Ostrowskich  2 Helena z Morstinów Ostrowska (1815–1892).  3 Ludwika Ostrowska (1851–1926). Najmłodsza córka Aleksandra   i Heleny, hrabiostwa Ostrowskich, jako niezamężna panna mieszkała  przy rodzicach w Maluszynie.  4 Młodszy brat Helenki August Marian Potocki (1868–1927).  5 Wieś Kłomnice w powiecie radomskim w guberni piotrkowskiej,  przy drodze z Pławna do Częstochowy.  6 Potoccy  wyjechali  z  Maluszyna,  w  którym  gościli  od  początku  drugiego  tygodnia  sierpnia.  Na  stacji  w Kłomnicach  oczekiwali  na  pociąg kolei warszawsko‐wiedeńskiej.   7 Mowa  o  hrabinie  Sabinie  Brygidzie  z  Siestrzanek‐Karnickich  Morstin (1830–1891) – małżonce dziedzica Kobylnik Tadeusza Tymo‐ teusza hr. Morstina herbu Leliwa (1830–1875) – młodszego brata He‐ leny z Morstinów Ostrowskiej. Synowie Sabiny Morstin byli kuzynami  Marii Potockiej, a zatem wujami jej córki Helenki. Jednakże niewielka  różnica  wieku  nie  wymagała,  by  Helenka  zwracała  się  do  chłopców  per wujowie.  8 Pod nieobecność państwa Potockich opiekunka do dziecka.  26   Fot. 2. Maria z Ostrowskich Potocka z dziećmi Helenką   i Augustem (Guciem)      Fot. 18. Ludwika Ostrowska    Maluszyn 14 Sierpnia 1869    Od  dzisiejszego  dnia  zaczynam  pisać  mój  dziennik  według  woli  drogiej  mameczki1.  Przyznaję  się,  że  nie  mam  do  tego  wielkiej  ochoty  i  jakoś  nie  wiem  od  czego  zacząć  i  bardzo  się  boję,  że  to  będzie  z  początku  trochę  podobne do dziennika Władzia2, który mi mama dała za  model, to jest, że pewno będzie w nim wiele rzeczy niepo‐ trzebnych, a znowu inne potrzebniejsze opuszczone. Ale  dowiedziałam się wczoraj z listu pana Krajewskiego3, że  każdy  początek  jest  trudny;  toteż  się  spodziewam,   że  dojdę  z  czasem  do  dosyć  interesującego  dzień‐  nika,  szczególniej  jeśli  okoliczności  będą  sposobne   i  jaka  podróż  albo  szczególny  wypadek  go  urozmaicą.  Zresztą wiem, że byleby kto umiał i w codziennym życiu  znajdzie  dosyć  materiału  i  szczególniej  ja,  mając  tak  dobrych,  kochanych  rodziców,  powinna  bym  prawie  każde  ich  słowo  zapisywać,  a  taki  dziennik  najwięcej  przydałby mi się teraz i na przyszłość. Toteż spodziewam  się,  że  jednym  z  dobrych  skutków  pisania  dziennika  będzie,  że  się  więcej  będę  musiała  zastanawiać  nad  roz‐ mowami i starać się ciągnąć z nich pożytek.    17 Sierpnia    Przez dwa dni zaniedbałam mój dziennik, a to dlate‐ go, że nie było nas w Maluszynie. Pojechaliśmy na 15go do  1 Heleny z Morstinów hr. Ostrowskiej.  2 Najpewniej  chodzi  o  Władysława  hr.  Morstina  (1850–1898),  jej  kuzyna, syna Władysława Teodora hr. Morstin (1820–1880) i Marii Anny   z Ostrowskich herbu Rawicz (1821–1907).   3  Aleksander  Albert  Krajewski  (1818  lub  1819–1903)  –  przyjaciel  rodziny, publicysta, tłumacz literatury pięknej, za konspiracyjną dzia‐ łalność patriotyczną dwukrotnie zesłany na katorgę.  
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Świat dziecka ziemiańskiego. Antologia źródeł
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: