Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00336 006430 14095478 na godz. na dobę w sumie
Świat w sieci. Państwa, społeczeństwa, ludzie. W poszukiwaniu nowego paradygmatu bezpieczeństwa narodowego - ebook/pdf
Świat w sieci. Państwa, społeczeństwa, ludzie. W poszukiwaniu nowego paradygmatu bezpieczeństwa narodowego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 258
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7930-391-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> nauki społeczne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Podstawowym zadaniem autora było zdefiniowanie sieciowego paradygmatu bezpieczeństwa państwa i określenie jego elementów dających się wyabstrahować w myśli strategicznej zarówno polskiej, jak i zagranicznej. Praca nosi zatem charakter teoretyczny. W kontekście poznawczym publikacja prezentuje charakter i wpływ analizowanych przemian na kwestie szeroko rozumianego bezpieczeństwa narodowego, tworząc określony wkład do wiedzy ogólnej o bezpieczeństwie i proponując nową interpretację zjawisk determinujących kształt i istotę bezpieczeństwa narodowego. Tym samym autor włącza się do debaty paradygmatycznej toczonej na płaszczyźnie teoretycznej w czasopiśmiennictwie naukowym. Książka może być też potraktowana jako punkt wyjścia do dalszych szczegółowych badań.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

T o m a s z R . a l e k s a n d R o w i c z Świat w sieci sPołeczeństwa Państwa ludzie w poszuk iwaniu nowego par adygmatu be zpieczeńst wa narodowego Difin Publikacja dofinansowana ze środków Akademii Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku. Copyright © by Difin SA Warszawa 2014 Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i roz- powszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. Książka ta jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przy-sługują. Jej zawartość możesz udostępnić nie- odpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo. Recenzent dr hab. Sławomir Zalewski, prof. nzw. Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Redaktor prowadząca Iwona Kuc Korekta Anna Krasucka Projekt okładki Mikołaj Miodowski ISBN 978-83-7930-391-5 Difin SA Warszawa 2014 00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1 tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62, fax 22 841 98 91 Księgarnie internetowe Difin www.ksiegarnia.difin.pl www.ksiegarniasgh.pl Skład i łamanie: Edit sp. z o.o. www.editstudio.pl Wydrukowano w Polsce Spis treści Wprowadzenie Rozdział 1 Zmiany na arenie międzynarodowej na przełomie tysiącleci 1.1. Wprowadzenie 1.2. Koniec świata dwubiegunowego 1.3. Globalizacja 1.4. Pozycja państwa na arenie międzynarodowej 1.4.1. Nowi aktorzy na arenie międzynarodowej 1.4.2. Erozja westfalskiego modelu suwerenności 1.4.3. Państwo postsuwerenne 1.5. Podsumowanie Rozdział 2 Powstanie społeczeństwa informacyjnego i rozwój środowiska sieciowego 2.1. Wprowadzenie 2.2. Powstanie społeczeństwa informacyjnego 2.3. Społeczeństwo sieci 2.4. Podsumowanie Rozdział 3 Konsekwencje przemian dla środowiska bezpieczeństwa 3.1. Wprowadzenie 3.2. Podmioty kreujące zagrożenia 3.3. Nowe technologie na współczesnym polu walki 3.4. Taktyka 3.5. Podsumowanie 9 29 29 30 37 40 43 51 58 61 62 62 64 70 79 81 81 87 91 96 112 6 Spis treści Rozdział 4 Władza i społeczeństwo w sieci informacyjnej. Społeczne konsekwencje zmian cywilizacyjnych 4.1. Wprowadzenie 4.2. Dyfuzja władzy 4.3. Społeczne konsekwencje funkcjonowania w sieci 4.4. Podsumowanie Rozdział 5 Użycie siły w stosunkach międzynarodowych – reinterpretacja norm prawa międzynarodowego 5.1. Wprowadzenie 5.2. Ius ad bellum we współczesnym prawie międzynarodowym 5.3. Zmiana charakteru zagrożeń i próba reinterpretacji norm prawa międzynarodowego w zakresie ius ad bellum 5.4. Ius in bello we współczesnym prawie międzynarodowym 5.5. Obowiązujące normy prawa międzynarodowego a realia współczesnego środowiska bezpieczeństwa 5.6. Podsumowanie Rozdział 6 Sieciowy paradygmat bezpieczeństwa państwa in statu nascendi 6.1. Wprowadzenie 6.2. Konieczność wypracowania nowego paradygmatu 6.3. Państwo jako podmiot bezpieczeństwa 6.4. Przedmiot bezpieczeństwa 6.5. Środowisko bezpieczeństwa 6.6. Państwo w sieci stosunków międzynarodowych – paradygmat in statu nascendi 6.7. Podsumowanie Rozdział 7 Bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej w kontekście sieciowego paradygmatu bezpieczeństwa państwa 7.1. Wprowadzenie 7.2. Paradygmat sieciowy w myśli strategicznej wybranych państw 7.3. Strategiczny Przegląd Bezpieczeństwa Narodowego RP 7.4. Podsumowanie 114 114 116 125 131 133 133 134 143 159 168 179 181 181 183 187 191 194 197 200 202 202 203 208 214 Rozdział 8 Świat za 25 lat: następne pokolenie 8.1. Wprowadzenie 8.2. Megatrendy 8.3. Czego nie wiemy? 8.4. Scenariusze 8.5. Wstrząsy tektoniczne do 2030 r. 8.6. Czarne łabędzie 8.7. Zamiast podsumowania Zakończenie Bibliografia i źródła Spis treści 7 216 216 217 219 222 224 225 227 231 237 Wprowadzenie Przemiany, jakie zachodzą we współczesnym świecie, dotykają niemal wszystkich dziedzin ludzkiej aktywności. Po zakończeniu zimnej wojny z rozpadu świata dwubiegunowego wyłonił się świat nowy jakościowo i strukturalnie. Procesy globa- lizacyjne i rewolucja technologiczna w rozwoju środków komunikacji w radykalny sposób zmieniły zasady funkcjonowania ludzi, społeczeństw i państw. Zygmunt Bauman, oceniając konsekwencje tych zmian, stawia radykalną tezę, iż „stary po- rządek – oparty na ścisłym związku, splocie i połączeniu (a w istocie faktycznej jedności) terytorium, państwa i narodu oraz władzy przypisanej, jak sądzono, na zawsze i wyłącznie instytucjom politycznym poszczególnych państw-narodów – dogorywa na naszych oczach”, bowiem „żaden ośrodek nie może dziś przypisać sobie pełnej (a więc nieograniczonej niepodzielnej) suwerenności, a tym bardziej domagać się jej w wiarygodny i skuteczny sposób”1. Zdaniem Baumana, taki stan rzeczy jest rezultatem powstania „globalnej sieci współzależności”2, a ogranicza- nie niezależności państwowej jest charakterystyczne dla epoki globalizacji3. Konsekwencje tych przemian okazują wpływ na kształt bezpieczeństwa pań- stwa, dotykając zarówno jego podmiotu – państwa, jak i przedmiotu oraz środo- wiska bezpieczeństwa: szans, wyzwań i zagrożeń, przed jakimi staje państwo. Do- tyczy to także Rzeczypospolitej Polskiej. Tradycyjne zagrożenia o charakterze militarnym utraciły swoje pierwszoplano- we znaczenie (co nie oznacza ich całkowitego wyeliminowania), nowy wymiar zy- skały z kolei zagrożenia tradycyjnie rozpatrywane w kategoriach bezpieczeństwa wewnętrznego państwa: terroryzm, zorganizowana przestępczość, a nawet kata- strofy techniczne i naturalne. Rozwój technologii komunikacyjnych, warunkujący powstanie i rozwój społe- czeństwa informacyjnego spowodował, iż państwa stały się wrażliwe na wszelkiego 1 Z. Bauman, 44 listy ze świata płynnej nowoczesności, Kraków 2011, s. 194, 195. 2 Ibidem, s. 207. 3 Idem, Globalizacja, Warszawa 2000, s. 141. 10 Wprowadzenie rodzaju ataki przeciwko swojej infrastrukturze informatycznej, w tym także tym jej elementom, które pozostają w rękach podmiotów niepaństwowych. Powsta- nie cyberprzestrzeni jest równoznaczne z powstaniem nowego środowiska walki, a znane od dziesięcioleci pojęcie walki informacyjnej w radykalny sposób zmieni- ło swój charakter. Gwałtownego przyspieszenia nabrała również rewolucja w spra- wach wojskowych. Oceniając zakres i charakter tych zmian, Henry Kissinger stwierdza, iż „za- grożenie wojną nuklearną jest na pewno mniejsze niż 30 lat temu, mniej boimy się najazdów wielkich wojsk, za to bardziej – przenikania przez granice małych uzbrojonych grup, niepodlegających żadnym rządom. W wielu państwach słabnie kontrola nad granicami. Rośnie też znaczenie i udział w polityce organizacji poza- rządowych. Powstały problemy, które można rozwiązać jedynie w skali globalnej: środowisko naturalne, rozprzestrzenianie broni, energetyka. Dlatego mówię, że zmienia się charakter stosunków międzynarodowych”4. Fundamentalny charakter przemian rzutujących na kształt bezpieczeństwa narodowego spowodował pojawienie się w środowisku naukowym postulatów zdefiniowania nowego paradygmatu bezpieczeństwa narodowego i międzynaro- dowego bowiem – jak argumentowano – dotychczasowe, wywodzące się ze szkoły realistycznej, neoliberalnej czy konstruktywistycznej, nie stanowią już wystarcza- jącego narzędzia deskryptywnego i eksplanacyjnego. Taką ocenę wiązano przede wszystkim z faktem, iż dotychczasowe paradygmaty nosiły charakter państwo- centryczny i postrzegają struktury w kategoriach hierarchicznych, a więc za ich pomocą nie można było w wystarczającej mierze interpretować rzeczywistości, w której znaczącą rolę odgrywają podmioty pozapaństwowe, funkcjonujące za- równo powyżej, jak i poniżej poziomu państwa narodowego5. Teresa Łoś-Nowak zauważa w tym kontekście, iż interpretacja rzeczywistości pozwala na przedsta- wienie dwóch światów, państwowocentrycznego i multicentrycznego, przy czym za bezzasadne uznaje przeciwstawienie ich sobie6. 4 J. Baczyński, M. Ostrowski, Globalny realizm. Rozmowa z Henrym Kissingerem o politykach, woj- nach, Internecie i przyszłości, Polityka nr 27, 4–10 lipca 2012. 5 Postulaty takie zgłaszali m.in. J. Rosenau, Along the Domestic Foreign Frontiers: Exploring Gover- nance in a Turbulent World, Cambridge 1997, F.N.Haas, Paradigm Lost, Foreign Affairs, January/Febru- ary 1995, vol. 75, Nr 1, S.P. Huntington, Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego, Warszawa 2000; w literaturze polskiej m.in. R. Zięba, Nowe wyzwania i zagrożenia dla bezpieczeństwa międzynarodo- wego. Aspekty metodologiczne [w:] Świat wobec współczesnych wyzwań i zagrożeń, J. Symonides (red. nauk.), Warszawa 2010, idem, Teoria ogólna bezpieczeństwa państwa w stosunkach międzynarodowych [w:] Stosunki międzynarodowe w XXI wieku. Księga jubileuszowa z okazji 30-lecia Instytutu Stosunków Międzynarodo- wych Uniwersytetu Warszawskiego, E. Haliżak, R. Kuźniar, G. Michałowska, S. Parzymies, J. Symonides, R. Zięba (red.), Warszawa 2006, czy M. Pietraś, Paradygmat globalizacyjny in statu nascendi [w:] Porządek międzynarodowy u progu XXI wieku, R. Kuźniar (red. nauk.), Warszawa 2005. 6 T. Łoś-Nowak, Stosunki międzynarodowe. Teorie – systemy – uczestnicy, Wrocław 2000, s. 83–84. Wprowadzenie 11 Stworzenie nowego paradygmatu zostało potraktowane jako wyzwanie badaw- cze, szczególnie, że – jak sformułował to Edward Haliżak – „nauka o stosunkach międzynarodowych nie oferuje bynajmniej uniwersalnych praw i paradygmatów, tak jak ma to miejsce w naukach przyrodniczych czy w ekonomii. W tej sytuacji badacze podejmujący tę problematykę nie mają innego wyboru, jak poddawać nie- ustannie empirycznej weryfikacji teorie i modele lub na podstawie nowych danych i faktów formułować prawidłowości dotyczące rozwoju i funkcjonowania stosun- ków międzynarodowych”7. Dotyczy to także nauk o bezpieczeństwie. Podejmowane po 1990 r. próby opisu i interpretacji kategorii bezpieczeństwa państwa narodowego w kontekście fundamentalnych przemian środowiska bez- pieczeństwa, podmiotu bezpieczeństwa, jego przedmiotu i wzajemnych relacji nie przyniosły zadowalających rezultatów, wyraźnie wskazując, iż przemiany te przekraczają ramy dotychczas wypracowanych paradygmatów. W literatu- rze przedmiotu podkreśla się zwłaszcza pojawienie się nowych zjawisk, które z trudnością, o ile w ogóle, poddają się nowym interpretacjom. W tym kontek- ście wspomina się o wzrastającym upodmiotowieniu jednostek, powstawaniu nowych, pozamilitarnych zagrożeń, rozproszeniu władzy, przemian instytucji państwa i erozji westfalskiego modelu suwerenności czy wpływie nowoczesnych technologii; niejednokrotnie dodaje się do tego katalogu powstającą lukę w za- rządzaniu (co oznacza powstawanie obszarów niepoddających się tradycyjnemu zarządzaniu przez instytucje państwowe), pojawienie się konfliktów związanych z dostępem do wody pitnej czy zasobów energii, radykalne zmiany demogra- ficzne i związane z nimi migracje, konflikty kulturowe etc8. Katalog tych zmian – uznanych równocześnie za parametry poliarchicznego modelu świata – zapre- zentowała Teresa Łoś-Nowak. Taki stan rzeczy stał się dla autora uzasadnieniem wyboru tematu niniej- szej rozprawy. Określenie charakteru przemian we współczesnym świecie i ich wpływu na bezpieczeństwo państwa wymaga zdefiniowania nowego paradygma- tu bezpieczeństwa państwa, uwzględniającego ich specyfikę i pozwalającego na opisanie, wyjaśnienie oraz – w określonej mierze – interpretację tych przemian, a zwłaszcza ich konsekwencji dla bezpieczeństwa państwa. Należy przy tym pod- kreślić, iż dynamika tych zmian, a zwłaszcza fakt, iż są one dalekie od zakoń- czenia, w znacznej mierze utrudnia zdefiniowanie paradygmatu bezpieczeństwa państwa. 7 E. Haliżak, Wyzwania badawcze związane z nową dynamiką zmian w stosunkach międzynarodowych [w:] Świat wobec współczesnych wyzwań i zagrożeń, op. cit., s. 593. 8 Zob. np. R. Zięba, O tożsamości nauk o bezpieczeństwie, Zeszyty Naukowe Akademii Obrony Na- rodowej nr 1/2012, s. 19. Por.: Global Trends 2030: Alternative Worlds, National Intelligence Council 2012–001, December 2012. 12 Wprowadzenie Tab. 1. Świat państwowocentryczny a świat multicentryczny Świat państwowocentryczny Świat multicentryczny Liczba aktorów ok. 200 państw Podstawowa wartość bezpieczeństwo, potęga, racja stanu Główne cele integralność terytorialna, suwerenność, potęga/siła Środki Formy współpracy Skala współpracy militarne formalne sojusze zredukowana do zapewnienia bezpieczeństwa Wyznaczniki pozycji potencjał militarny Struktura systemu sztywna, wyznaczana przez wielkie mocarstwa Rodzaje oddziaływań symetryczne Umiejscowienie władzy wielkie mocarstwa Zdolność do zmian Ośrodki kontroli ograniczona skoncentrowane w rękach supermocarstw Źródła władzy prawo, autorytet formalny nieokreślona: aktorzy państwowi i niepaństwowi autonomia, dobrobyt państw i społeczności międzynarodowej, solidaryzm globalizacja i liberalizacja handlu, integracja subsystemów, solidaryzm i zanik egoizmów państwowych dyplomatyczne i sytuacyjne czasowe koalicje nieograniczona ekonomiczna, potencjał techniczny i cywilizacyjny labilna, wyznaczana przez aktorów z potencjałem ekonomicznym asymetryczne aktorzy dysponujący różnymi formami wpływów nieograniczona zdekoncentrowane i przeniesione na podmioty niepaństwowe różne źródła autorytetu i władzy (skuteczne przywództwo) Źródło: T. Łoś-Nowak, Stosunki międzynarodowe. Teorie – systemy – uczestnicy, Wrocław 2000, s. 83. Pole badawcze obejmuje zatem wpływ zachodzących we współczesnym świe- cie przemian na bezpieczeństwo państwa narodowego. W szczególności badania objęły takie kwestie, jak zmiana pozycji państwa na arenie międzynarodowej do- konująca się po wpływem procesów globalizacyjnych, konsekwencje zwiększenia się roli aktorów pozapaństwowych w stosunkach międzynarodowych oraz postę- pująca erozja westfalskiego modelu suwerenności. Przeprowadzone badania doty- czyły także kwestii wpływu nowych technologii na funkcjonowanie społeczeństw i państw oraz powstawania i funkcjonowania sieci społecznych – tak w wymiarze ponadnarodowym, jak i subnarodowym. W polu badawczym znalazły się także kwestie przemian w środowisku bezpieczeństwa, a w szczególności proces rein- terpretacji norm prawa międzynarodowego regulujących użycie siły w stosunkach międzynarodowych. Wprowadzenie 13 Przedmiotem przeprowadzonych badań jest zdefiniowanie i opisanie para- dygmatu bezpieczeństwa państwa z wykorzystaniem koncepcji społeczeństwa sieciowego i sieciocentryczności. Ich rezultaty pozwoliły na wyabstrahowanie kluczowego czynnika determinującego współczesny kształt bezpieczeństwa narodowego. Jest to sieć rozumiana zarówno jako struktura organizacyjna, jak i środowisko działania. W czasopiśmiennictwie naukowym sieć traktowana jest w kategoriach socjologicznych (prekursorem na tym polu był Manuel Castells), cybernetycznych i informatycznych (Piotr Sienkiewicz), nauki o stosunkach międzynarodowych (Marek Pietraś), działań organizacji terrorystycznych i prze- stępczości zorganizowanej (John Arguilla i David Ronfeldt), jako jeden z kom- ponentów rewolucji w sprawach wojskowych (koncepcja walki sieciocentrycznej – m.in. Bolesław Balcerowicz); inspirujący przykład zastosowania teorii grafów i teorii sieci w naukach społecznych stanowią prace Alberta-László Barabási’ego, przywołać także należy prace Agnieszki Rothert i Edwina Bendyka. Wszelako, jak dotychczas nie podjęto próby sformułowania nowego paradygmatu bezpie- czeństwa państwa opartego na koncepcji sieci jako kluczowego – bo przecież nie jedynego – czynnika determinującego. W tym kontekście publikacja wpisuje się w debatę paradygmatyczną. W dotych- czasowych badaniach nad bezpieczeństwem za dominujące należy uznać poglądy mieszczące się w ramach szkoły realistycznej9, pozostałe paradygmaty (neolibera- lizm, konstruktywizm, podejście krytyczne) oparte są na teoriach bezpieczeństwa realistów, rozwijając je w różnych kierunkach lub przyjmują je jako punkt wyjścia do stworzenia nowych interpretacji krytycznych wobec realizmu10. Podstawowym zarzutem formułowanym przeciwko paradygmatowi realistycz- nemu jest jego państwocentryczność i ograniczenie pojęcia bezpieczeństwa pań- stwa do jego aspektów zewnętrznych. Państwa dysponują nieporównywalną z in- nymi podmiotami w systemie międzynarodowym potęgą opartą na sile militarnej, stąd zagrożeniem dla bezpieczeństwa państwa może być jedynie inne państwo. Brak jest zatem odniesienia do roli aktorów pozapaństwowych, pomijana jest tak- że cała sfera bezpieczeństwa wewnętrznego. Ponieważ system międzynarodowy nosi charakter anarchistyczny, w sytuacji zagrożenia państwo może liczyć tylko na własną siłę, moc, potęgę (ang. power). Takie podejście powoduje np. trudności 9 R. Zięba, Nowe wyzwania i zagrożenia dla bezpieczeństwa międzynarodowego: aspekty metodologiczne, op. cit., s. 336. 10 Zob. na ten temat: A. Wojciuk, Bezpieczeństwo w teoriach stosunków międzynarodowych [w:] Bezpie- czeństwo międzynarodowe, op. cit., s. 416 i nast. Por.: J. Czaputowicz, Bezpieczeństwo w teoriach stosunków międzynarodowych [w:] Bezpieczeństwo międzynarodowe. Przegląd aktualnego stanu, K. Żukrowska (red. nauk.), Warszawa 2011, s. 69 i nast.; T. Łoś-Nowak, Paradygmat realistyczny – projekcje porządku między- narodowego w XXI wieku [w:] Porządek międzynarodowy w XXI wieku, op. cit., s. 21 i nast.; E. Haliżak, Liberalna wizja porządku międzynarodowego [w:] ibidem, s. 59 i nast. 14 Wprowadzenie w interpretacji zagrożeń dla bezpieczeństwa państwa ze strony współczesnego terroryzmu, uznając, iż nie stanowi on zagrożenia dla integralności terytorialnej, niepodległości państw, stabilności struktur politycznych i ekonomicznych, stabil- ności porządku międzynarodowego, a reakcja Stanów Zjednoczonych na zamachy 11 września 2001 r. stanowi przykład „manipulacji strachem”11. Z punktu widzenia przemian związanych z rolą i pozycją państwa na arenie mię- dzynarodowej uwagę zwraca pochodząca jeszcze z lat 60. koncepcja paradygmatu biurokratycznego, która odrzuca założenie o unitarnym charakterze państwa, podkreślając wpływ uwarunkowań wewnętrznych na politykę zagraniczną. Zgod- nie z paradygmatem biurokratycznym władza polityczna rozproszona jest pomię- dzy poszczególne instytucje państwowe posiadające własne interesy, a wpływ na nią mają wszelkiego rodzaju lobbies, środki masowego przekazu i opinia publiczna. Budowanie strategii, polityki i programów jest zatem wynikiem swoistej konwersji i agregacji interesów12. W przeciwieństwie do realizmu, paradygmat neoliberalny nie stawia kwestii bezpieczeństwa jako podstawowej, a tam, gdzie się ona pojawia, sięga w znacznej mierze do paradygmatu realistycznego. Nie oznacza to jednak tożsamości obu pa- radygmatów. Przedstawiciele szkoły neoliberalnej kładą nacisk nie na power jako podstawę bezpieczeństwa narodowego, lecz na współzależność, instytucjonaliza- cję stosunków międzynarodowych (rozumianą nie tylko jako powstawanie i funk- cjonowanie organizacji międzynarodowych, lecz także różnego rodzaju reżimy, procedury, zwyczaje, prawo międzynarodowe). Wielką wagę paradygmat neolibe- ralny przywiązuje do sfery idei w stosunkach międzynarodowych, co znalazło swój wyraz w teorii demokratycznego pokoju, wywodzącej się jeszcze z myśli Im- manuela Kanta; zakłada ona, że demokracje nie prowadzą pomiędzy sobą wojen13. Funkcjonujące w ramach paradygmatu neoliberalnego teorie współzależności stały się podstawą do sformułowania koncepcji bezpieczeństwa zbiorowego, opar- tego na wartościach, podzielanych przez państwa i gotowości do odparcia działań agresora, a przez to – zniechęcenie go do podejmowania wrogich działań. Państwa uczestniczące w systemie bezpieczeństwa zbiorowego uznają zachowanie pokoju za wartość nadrzędną; broniąc zasad bezpieczeństwa zbiorowego, oczekują tego samego od swoich partnerów14. Zarówno paradygmat realistyczny, jak i neoliberalny, koncepcje bezpieczeństwa wiązały z państwem i zagrożeniami związanymi z użyciem siły (groźbą użycia siły) 11 Zob.: R. Kuźniar, Dziś i jutro studiów strategicznych [w:] Stosunki międzynarodowe w XXI wieku, op. cit., s. 227–228. 12 Zob.: J. Czaputowicz, Bezpieczeństwo…, op. cit., s. 80–82. 13 J. Czaputowicz, op. cit, s. 84 i nast.; A. Wojciuk, op. cit., s. 435 i nast. 14 J. Czaputowicz, op. cit., s. 87. Wprowadzenie 15 przez inne państwo. Państwo było zatem traktowane jako jedyny podmiot bezpie- czeństwa, a zarazem źródło zagrożeń dla innych państw. Ten punkt widzenia za- czął się zmieniać dopiero w latach 90., gdy w ramach paradygmatu neoliberalnego zaczęto akcentować rolę podmiotów niepaństwowych. Teoria dyfuzji potęgi15 za- kłada, że podmioty niepaństwowe uzyskują coraz większy wpływ na bezpieczeń- stwo międzynarodowe, choć nadal to państwo pozostaje aktorem dominującym na arenie międzynarodowej. Następuje jednak dyfuzja potęgi, która staje się udziałem organizacji międzynarodowych (formalnych i nieformalnych), a nawet jednostek; mnożnikiem ich potęgi jest rozwój technologii informatycznych i komunikacyj- nych, co więcej – zaczynają one dysponować środkami mogącymi (dzięki mass mediom) kształtować opinię publiczną i wpływać na politykę państw. Punktem przełomu może stać się uzyskanie dostępu przez podmioty pozapaństwowe (orga- nizacje terrorystyczne) do broni masowego rażenia, bowiem wobec nich nie będzie działać strategia odstraszania16. Na tle rozważań realistów i neoliberałów za nowatorskie podejście do bez- pieczeństwa należy uznać koncepcje wypracowane w ramach konstruktywizmu, głoszone przez tzw. szkołę kopenhaską17. Kluczowym dla tych koncepcji pojęciem jest sekurytyzacja, a zatem zaliczenie danego zagadnienia (problemu) do katego- rii bezpieczeństwa. Przedstawiciele szkoły kopenhaskiej uznają, iż zagrożenia dla bezpieczeństwa państwa mogą pochodzić także ze strony podmiotów pozapań- stwowych (teza analogiczna, co w przypadku neoliberalnej teorii dyfuzji potęgi), ale też zagrożenia mają nie tylko charakter militarny. W tym kontekście wymienia się pięć sektorów bezpieczeństwa: wojskowy, polityczny, ekonomiczny, społeczny (dotyczący wspólnej tożsamości) oraz ekologiczny18. Niniejsza publikacja prezentuje nowe ujęcie problematyki bezpieczeństwa państwa, zakładające odejście od państwocentryczności, postrzeganie aktorów stosunków międzynarodowych jako podmiotów o strukturze sieciowej i funkcjo- nujących w sieci jako środowisku działania. Zdefiniowanie nowego paradygmatu 15 A. Wojciuk, op. cit., s. 438. 16 J.S. Nye, Konflikty międzynarodowe…, op. cit., s. 269. 17 Warto zauważyć, iż jednym z badaczy skupionych w szkole kopenhaskiej jest polski uczo- ny, prof. Wojciech Kostecki. Zob.: idem, Europe after the Cold War. The Security Complex Theory, Warsaw 1996. 18 Kluczowe założenia szkoły kopenhaskiej zostały przedstawione w książce W. Buzana, O. Wæwera i J. De Wilde’a, Security. A New Framework for Analysis, Boulder – London 1998. Wiele koncepcji znalazło swoje odbicie w badaniach angielskiej szkoły stosunków międzynarodowych. Zob: K.P. Marczuk, Bezpieczeństwo wewnętrzne w poszerzonej agendzie studiów nad bezpieczeństwem [w:] Bezpieczeństwo wewnętrzne państwa. Wybrane zagadnienia, S. Sulowski, M. Brzeziński (red. nauk.), War- szawa 2009, s. 67–69; A. Wojciuk, op. cit., s. 439–443; A. Bógdał-Brzezińska, Porządek międzynarodowy w perspektywie badań angielskiej szkoły stosunków międzynarodowych [w:] Porządek międzynarodowy u progu XXI wieku, op. cit., s. 297 i nast. 16 Wprowadzenie nie może jednak oznaczać całkowitego zanegowania dotychczasowego dorobku naukowego w danej dziedzinie. Przeciwnie, należy skrupulatnie wykorzystać wy- pracowane już i ugruntowane teorie i stosować ich ustalenia wszędzie tam, gdzie zachowały one swoją aktualność19. Problematyka bezpieczeństwa państwa wymaga podejścia interdyscyplinar- nego, a więc obejmującego dorobek różnych dziedzin nauki: nauk wojskowych, socjologii, nauki o stosunkach międzynarodowych, nauk prawnych (nauk o pań- stwie i prawie, prawie międzynarodowym publicznym, prawie konstytucyjnym), organizacji i zarządzania, informatyki i cybernetyki etc. Dopiero w oparciu o do- robek tych nauk można przystąpić do próby budowania paradygmatu w jego Kuh- nowskim rozumieniu20. Główny problem badawczy sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, jaki kształt przybiera paradygmat bezpieczeństwa państwa na skutek przemian zacho- dzących w stosunkach międzynarodowych po zakończeniu zimnej wojny? Pozo- stałe pytania odnoszą się do szczegółowych problemów nadawczych, a zatem: • jaki jest charakter i zakres przemian zachodzących w środowisku międzyna- rodowym po zakończeniu zimnej wojny, a w szczególności, jaki wpływ na po- zycję państwa na arenie międzynarodowej mają procesy globalizacyjne oraz powstawanie i wzrost znaczenia nowych aktorów pozapaństwowych? • czym charakteryzuje się powstające społeczeństwo informacyjne i jakie są ce- chy społeczeństwa sieciowego? • jakie są konsekwencje przemian dla środowiska bezpieczeństwa, w szczególno- ści w kontekście wykorzystywania nowych technologii i sposobu funkcjonowa- nia podmiotów generujących zagrożenia dla bezpieczeństwa państwa? • jakie są społeczne konsekwencje zmian cywilizacyjnych? • jaki wpływ wykazują przemiany środowiska bezpieczeństwa na interpretację norm prawa międzynarodowego regulujących kwestię użycia siły i jaki kieru- nek zmian w prawie międzynarodowym należy w związku z tym postulować? • jaki jest kształt nowego paradygmatu bezpieczeństwa państwa i jakie jego ele- menty można ustalić w odniesieniu do podmiotu bezpieczeństwa narodowego, jego przedmiotu i środowiska bezpieczeństwa? 19 Zob.: R. Zięba, O tożsamości nauk o bezpieczeństwie, op. cit., s. 18. 20 Zgodnie z twierdzeniem Thomasa Kuhna paradygmat pozostaje zawsze niepełnym zespołem norm, pojęć, definicji, twierdzeń, aksjomatów – teorii konstytuujących dany obszar wiedzy; teoria, aby zostać uznana za paradygmat, musi prezentować się lepiej niż jej konkurentki, ale nie musi wyja- śniać wszystkich faktów, z jakimi może zostać skonfrontowana – w istocie nigdy tego nie czyni. Jed- nakże podejmowanie prób wyjaśniania i zrozumienia złożonej rzeczywistości społecznej i dynamiki zachodzących w niej zmian wymaga przyjęcia kategorii uznawanych za decydujące dla analizowanych procesów. Ich następstwem są paradygmaty – charakterystyczne przekonania, przyjęty sposób widze- nia problemów w danej dziedzinie, sposób myślenia na dany temat. Zob.: T. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych, Warszawa 2001, s. 34–36, 88–100. Wprowadzenie 17 • jakie elementy paradygmatu sieciowego występują w myśli strategicznej wybra- nych państw, a w szczególności w dorobku Strategicznego Przeglądu Bezpie- czeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej? • w jaki sposób i w jakich kierunkach będą rozwijać się opisane w niniejszej roz- prawie tendencje i jakie będą przynosić potencjalne konsekwencje w perspek- tywie 25 lat? Podstawowym celem niniejszej pracy jest zatem sformułowanie propozycji no- wego paradygmatu bezpieczeństwa państwa opartego na koncepcji sieci społecz- nych. Drugim ważnym celem jest usystematyzowanie wiedzy dotyczącej wpływu kształtowania się sieci stosunków międzynarodowych na bezpieczeństwo państwa. Aby osiągnąć tak założone cele główne niezbędne było zrealizowanie szeregu celów szczegółowych, a w tym: • ustalenie charakteru zmian w stosunkach międzynarodowych po zakończeniu zimnej wojny; • określenie konstytutywnych cech rozwijającego się społeczeństwa informacyj- nego, ujmowanego przez Manuela Castellsa jako społeczeństwo sieci; • określenie i charakterystyka rozwijającego się środowiska sieciowego, również w kontekście upowszechnienia nowoczesnych technologii komunikacyjnych; • określenie konsekwencji zachodzących przemian strukturalnych na kształt glo- balnego środowiska bezpieczeństwa i bezpieczeństwa państwa; • określenie konsekwencji zachodzących przemian cywilizacyjnych dla funkcjo- nowania władzy państwowej i społeczeństwa; • ustalenie zakresu reinterpretacji norm prawa międzynarodowego dotyczących użycia siły w globalnej przestrzeni bezpieczeństwa i konieczności ich zmian poprzez sformułowanie uwag de lege lata; • określenie elementów i czynników wskazujących na kształtowanie się nowego paradygmatu bezpieczeństwa państwa pozwalającego na interpretację pozycji państwa w kategoriach węzła w sieci stosunków międzynarodowych; • ustalenie występowania elementów nowego paradygmatu we współczesnej my- śli strategicznej; • sformułowanie prognozy konsekwencji zachodzących zmian w perspektywie 25 lat. Odnosząc się do głównego problemu badawczego, można założyć, iż charakter i zakres zmian w stosunkach międzynarodowych po zakończeniu zimnej wojny jest tak fundamentalny i okazujący tak istotny wpływ na kształt bezpieczeństwa narodowego i międzynarodowego, że do ich interpretacji niewystarczające są już w znacznej mierze tradycyjne paradygmaty bezpieczeństwa wywodzące się ze szkół: realistycznej, neoliberalnej czy konstruktywistycznej. Stąd główną hipote- 18 Wprowadzenie zę badawczą stanowi założenie, iż w najbardziej całościowy i zadowalający spo- sób funkcje deskryptywne i eksplanacyjne spełnia paradygmat sieciowy, sytuujący państwo jako węzeł w sieci stosunków międzynarodowych. Formułując hipotezy szczegółowe należy po pierwsze przyjąć, iż przemiany, o których mowa, w zasadniczy sposób wpłynęły na pozycje państwa narodowego, które w wyniku procesów globalizacyjnych stanęło nie tylko w obliczu problemów ponadnarodowych i transnarodowych, lecz także wobec aktywności podmiotów pozapaństwowych dysponujących coraz większymi wpływami i możliwościami działania na arenie międzynarodowej. Nastąpiła zatem zmiana zakresu suweren- ności państwa narodowego, które przekazuje część swoich uprawnień organiza- cjom ponadnarodowym, co prowadzi do erozji modelu westfalskiego i powstania państwa postsuwerennego. Po drugie, rozwój technologii informatycznych spowodował powstanie społe- czeństwa informacyjnego, tzn. takiego, w którym informacja stanowi zasób stra- tegiczny. Upowszechnienie się zaawansowanych technologii komunikacyjnych, a przede wszystkim powstanie Internetu, w tym mobilnego, umożliwiło powsta- wanie struktur typu sieciowego, w których podmioty (węzły sieci), zachowując swoją względną autonomię, nawiązują pomiędzy sobą połączenia umożliwiające im podejmowanie wspólnych działań w sposób skoordynowany, niezależnie od dzielących je odległości czy rozdzielających je granic państwowych. Po trzecie, nastąpiła radykalna zmiana środowiska bezpieczeństwa zarówno globalnego, jak i narodowego. Głównymi podmiotami generującymi zagrożenia nie są już przede wszystkim państwa, lecz podmioty pozapaństwowe oraz specyficzne byty na arenie międzynarodowej określane mianem państw upadłych i/lub upadają- cych. Swój charakter zmieniają także konflikty zbrojne. Dzięki współczesnym tech- nologiom komunikacyjnym podmioty pozapaństwowe zyskały nowe możliwości działania, pojawiły się także (a mówiąc precyzyjnie – zyskały nowy wymiar) takie formy konfliktu, jak walka informacyjna, w której informacja traktowana jest za- równo jako cel ataku, jak i jako broń (środek walki). Nowym środowiskiem walki stała się cyberprzestrzeń, charakteryzująca się specyficznymi cechami. Wynika stąd zmiana konotacji charakteru i granic pomiędzy znanymi i ugruntowanymi w teorii i praktyce pojęciami i zjawiskami, takimi jak wojna, konflikt zbrojny czy przemoc. Po czwarte, zmiany cywilizacyjne pociągnęły za sobą istotne zmiany w zakresie władzy państwowej oraz funkcjonowaniu społeczeństw. Władza państwowa ulega procesowi dyfuzji, coraz większego znaczenia nabierają podmioty pozapaństwo- we. Równocześnie zmieniają się warunki funkcjonowania społeczeństwa: zarówno państwo, jak i organizacje biznesowe zyskują nowe narzędzia służące do inwigilacji i kontroli społeczeństwa, a także wpływu na zachowania społeczne (choćby w zakre- sie preferencji politycznych wyrażanych w wyborach czy zachowań konsumpcyj- nych). Z drugiej – społeczeństwo także uzyskuje dostęp do narzędzi pozwalających Wprowadzenie 19 na kontrolę działań państwa, organizacji gospodarczych, ujawnianie informacji na ten temat, co powoduje wzrost podmiotowości i świadomości społeczeństwa, zwięk- szając zdolności sprawcze pojedynczych osób czy grup (proces określany skrótem individual empowerment). Piąta hipoteza szczegółowa zakłada, iż normy prawa międzynarodowego re- gulujące kwestie użycia siły nie przystają do współczesnych realiów. Podstawowe prawnomiędzynarodowe zasady użycia siły, zarówno w odniesieniu do ius ad bel- lum (legalne użycie siły zbrojnej), jak i ius in bello (dopuszczalne środki i metody walki), powstawały w latach 1945–1949, a zatem jeszcze przed rozpoczęciem się analizowanych w niniejszej pracy przemian. Stąd też państwa, stając w obliczu nieznanych dotychczas zagrożeń o charakterze ponadnarodowym i transnarodo- wym, generowanych przez aktorów pozapaństwowych, stosujących nowe środki walki i prowadzących działania w nowym, sieciowym i zdigitalizowanym środowi- sku, zmuszone były do reinterpretacji norm prawa międzynarodowego, a często- kroć do podejmowania działań prowadzonych praeter legem. Konsekwencją takiej sytuacji jest zmniejszająca się rola prawa międzynarodowego tworzącego ramy i zasady użycia siły, co rodzi konieczność stworzenia nowych norm prawnych, uwzględniających realia współczesnego środowiska bezpieczeństwa, w tym w od- niesieniu do walki informacyjnej prowadzonej w cyberprzestrzeni. Po szóste, zakładać należy, iż szereg elementów współczesnego państwa jako podmiotu bezpieczeństwa, przedmiotu bezpieczeństwa i środowiska bezpieczeń- stwa jednoznacznie wskazuje na kształtowanie się sieciowego paradygmatu bezpie- czeństwa. Obejmuje on postrzeganie podmiotu bezpieczeństwa państwa nie w ka- tegoriach monolitu, lecz szeregu podmiotów państwowych i pozapaństwowych funkcjonujących w miarę autonomicznie w ramach jednej sieci. Zgodnie z paradyg- matem sieciowym granice pomiędzy bezpieczeństwem narodowym (rozumianym jako bezpieczeństwo zewnętrzne państwa) a bezpieczeństwem wewnętrznym ule- gają rozmyciu, zaś środowisko bezpieczeństwa przybiera strukturę sieciową. Cechą charakterystyczną sieciowego paradygmatu bezpieczeństwa państwa jest – w po- równaniu z paradygmatem realistycznym czy neoliberalnym – odejście od pań- stwocentryczności, bowiem państwo narodowe traktowane jest w jego ramach jako jeden z kluczowych węzłów sieci (hub), mający największe znaczenie i ponoszący odpowiedzialność za bezpieczeństwo własne, ludności i terytorium, lecz funkcjo- nujący wśród innych podmiotów (węzłów) połączonych w różnego rodzaju sieci. Siódma hipoteza szczegółowa sprowadza się do założenia, iż sieciowy para- dygmat bezpieczeństwa państwa nie jest wyłącznie konstrukcją teoretyczną, lecz znajduje swoje odzwierciedlenia praktyczne, czego dowód stanowią dokumenty określające strategie bezpieczeństwa poszczególnych państw. Dotyczy to także prac i rezultatów Strategicznego Przeglądu Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczy- pospolitej Polskiej. 20 Wprowadzenie Po ósme, zarysowane w publikacji tendencje będą długofalowo oddziaływać na kształt stosunków międzynarodowych, globalny układ sił, funkcjonowanie państw i społeczeństw. Rezultaty tych zmian mogą stać się przedmiotem progno- zy długoterminowej o horyzoncie 25 lat, a więc jednego pokolenia. Zakres przeprowadzonych badań obejmował zatem kwestie bezpieczeństwa państwa widziane z perspektywy zarówno stosunków międzynarodowych, jak i relacji wewnętrznych. Z tej perspektywy istotnym składnikiem bezpieczeństwa państwa jest zarówno jego podmiot, jak i przedmiot oraz środowisko bezpieczeń- stwa w wymiarze międzynarodowym i wewnętrznym, obejmując funkcjonujące w nim podmioty, stojące przed państwem szanse, wyzwania i zagrożenia oraz re- lacje pomiędzy nimi. Tak pojmowany przedmiot badań charakteryzował się zło- żonością, wieloaspektowością i wielopłaszczyznowością oraz zmiennością (szyb- kością i zakresem zachodzących zjawisk), co spowodowało określone problemy związane z przenikaniem się wpływów różnych dziedzin nauki. Naturalne niejako stało się podejście interdyscyplinarne, właściwe dla nauk o bezpieczeństwie, obej- mujące zarówno naukę o stosunkach międzynarodowych, nauki polityczne, nauki prawne, nauki wojskowe, socjologię, wykorzystano także dorobek nauk matema- tycznych w zakresie teorii grafów i badań nad sieciami. Niniejsza publikacja sytuuje się w ramach stosunkowo nowej dziedziny, jaką stanowią nauki o bezpieczeństwie. Rodzi to konieczność określenia metodologii badań, szczególnie w kontekście ich interdyscyplinarności. Jak podkreśla Ryszard Zięba, „Metodologia badania bezpieczeństwa na gruncie nauk społecznych zawsze dotyczy dwóch sfer (wymiarów): natury społecznej bezpieczeństwa (czyli jego on- tologii) oraz stosunku naszej wiedzy do niej (czyli epistemologii). Wymiar ontolo- giczny dotyczy natury rzeczywistości składającej się na bezpieczeństwo różnych podmiotów. (…) Drugi to wymiar epistemologiczny (gnoseologiczny, teoriopo- znawczy), dotyczy sposobów zdobywania wiedzy o bezpieczeństwie uczestników życia społecznego. Mamy więc dwa podejścia, z których jedno pozwala zjawiska społeczne (w tym bezpieczeństwo) naukowo wyjaśnić, lub też je interpretacyjnie zrozumieć”21. Interdyscyplinarny charakter nauk o bezpieczeństwie narzuca niejako ko- nieczność stosowania metodologii czerpiącej z różnych podejść, co oznacza od- rzucenie skrajności i poszukiwanie arystotelesowskiego złotego środka. Dlatego też, rozstrzygając dylemat pomiędzy naukowym wyjaśnianiem świata a rozu- mieniem świata, przyjęcie zasady złotego środka nakazuje – za Maxem Weberem – podjęcie próby interpretacyjnego zrozumienia działań społecznych, aby w ten sposób dojść do przyczynowego wyjaśnienia ich kierunków i skutków. Dlatego też w niniejszej publikacji przyjęto ową swoistą metodologię złotego środka, 21 R. Zięba, O tożsamości…, op. cit., s. 17. Wprowadzenie 21 uznając postulat sformułowany przez Ryszarda Ziębę, którego zdaniem „najbar- dziej owocną metodologią badania bezpieczeństwa w warunkach dokonujących się zmian cywilizacyjnych wydaje się właśnie być sugerowana przez Webera droga od interpretowania i zrozumienia do wyjaśnienia zjawiska bezpieczeństwa róż- nych podmiotów. Jest to podejście najbliższe umiarkowanej wersji konstrukty- wizmu, uwzględniające jednak część tez realizmu i liberalizmu”22. Oznacza to, że bezpieczeństwo narodowe rozpatrywane jest zarówno w sferze realnej, jak i konceptualnej, a więc tak w wymiarze ontologicznym, jak i epistemologicznym. W sferze realnej – jak stwierdza Andrzej Glen – bezpieczeństwo narodowe to lu- dzie, urządzenia i przyroda, w sferze konceptualnej – teorie, doktryny, metody, formy, sposoby23. Takie podejście pozwoliło na objęcie analizą całości podjętego w niniejszej publikacji zagadnienia. Weryfikacji przedstawionych hipotez roboczych i osiągnięcia zakładanych efektów badawczych posłużyły zastosowane odpowiednio metody badawcze, uwzględniające systemowe podejście do przedmiotu i obszaru badań. Jako do- minującą zasadę przyjęto racjonalizm metodologiczny i podejście holistyczno- -systemowe, zaś sieciowość potraktowano jako sposób interpretacji założonej rze- czywistości społecznej, politycznej, międzynarodowej. Stąd też niniejszą pracę cechuje pod względem metodologicznym zintegrowane podejście analityczne, które zastosowano z uwagi na złożoność przyjętych celów i problemów badaw- czych. Integracja poszczególnych metod analitycznych, takich jak analiza syste- mowa, prawnicza, instytucjonalna, porównawcza uzasadniona jest przyjętym po- dejściem holistyczno-systemowym. Podczas prowadzonych badań zastosowano szereg metod badawczych, tak teoretycznych, jak i empirycznych, właściwych dla nauk społecznych i wojskowych, takich jak obserwacja, także uczestnicząca, ana- liza i krytyka źródłowa, dogmatyka prawnicza, analiza porównawcza, krytyczna ocena czasopiśmiennictwa dotyczącego badanego obszaru. Proces poznania empirycznego (indukcyjnego) oparty został na rezultatach obserwacji pośredniej i bezpośredniej, stosowanej w kraju i za granicą. Sprzyja- ła temu aktywność zawodowa autora obejmująca m.in. kierowanie wydziałem analitycznym w polskich służbach specjalnych, praca w Zespole Doradców Pre- zydenta Rzeczypospolitej Polskiej, udział w pracach Strategicznego Przeglądu Bezpieczeństwa Narodowego w charakterze zastępcy przewodniczącego Zespołu Strategii Operacyjnej, a także aktywność naukowa prowadzona w Centrum Badań nad Terroryzmem Collegium Civitas w Warszawie oraz udział w konferencjach na- ukowych krajowych i międzynarodowych. Weryfikacji rezultatów prowadzonych 22 Ibidem, s. 20; zob. też s. 17, 19. 23 Zob.: A. Glen, Podstawy poznawcze badań bezpieczeństwa narodowego, Zeszyty Naukowe Akade- mii Obrony Narodowej, nr 2/2011. 22 Wprowadzenie badań sprzyjał także udział autora w spotkaniach z przedstawicielami zagranicz- nych ośrodków analitycznych innych państw (USA, Wielkiej Brytanii, Francji, Fe- deracji Rosyjskiej, Republiki Federalnej Niemiec, Holandii i in.). Uzyskane w ten sposób wyniki stworzyły stosunkowo bogaty zasób treści poznawczych, które w szerszej formie niż w prezentowanej publikacji zostały wykorzystane przez au- tora w pracach monograficznych dotyczących różnych aspektów bezpieczeństwa narodowego, przede wszystkim zagrożeń ze strony współczesnego terroryzmu, oraz znaczenia informacji i jej analizy we współczesnym świecie. Literatura przedmiotu badań jest stosunkowo szeroka, co wynika z interdy- scyplinarnego charakteru niniejszej pracy. Godzi się w tym miejscu zauważyć, iż w warunkach społeczeństwa informacyjnego, a w szczególności dostępu do internetowych baz danych i elektronicznych wydań monografii i artykułów na- ukowych, nie sposób w jednej pracy objąć całości czasopiśmiennictwa naukowego w danym obszarze badań. Wynika stąd konieczność dokonania selekcji i wyboru publikacji w oparciu o kryteria związku z wybranym obszarem badań, oryginal- ności oraz syntezy poglądów i stanowisk naukowych w danej dziedzinie. Stąd obecność w bibliografii pozycji Autorów reprezentujących różne dziedziny na- uki, jak m.in.: Bolesław Balcerowicz, Albert-László Barabási, Ulrich Beck, Zbi- gniew Brzeziński, Manuel Castells, Robert Cooper, Jacek Czaputowicz, Edwar Haliżak, Eric Hobsbawm, Samuel P. Huntington, Stanisław Koziej, Roman Kuźniar, Teresa Łoś-Nowak, Marek Madej, Eryk Mistewicz, Joseph S. Nye, Piotr Sienkiewicz, Rupert Smith, Jadwiga Staniszkis, Stanisław Sulowski, Kenneth N. Waltz, Edmund Wnuk-Lipiński, Ryszard Zięba czy też starożytnego stratega chińskiego Sun Tzu. W kontekście obszaru i przedmiotu badań niezbędne są trzy istotne zastrze- żenia metodologiczne. Po pierwsze, autor konsekwentnie stoi na stanowisku wy- rażanym przez zasadę metodologiczną zwaną „brzytwą Ockhama”, która głosi, iż entia non sunt multiplicanda praeter necessitatem. W praktyce oznacza to, iż wszę- dzie tam, gdzie analizowane procesy, zjawiska i fakty można wyjaśnić i interpre- tować w ramach dotychczasowych paradygmatów i ustalonych w nauce pojęć, nie należy sztucznie tworzyć nowych wyjaśnień i struktur myślowych. Dopiero wówczas, gdy tradycyjne interpretacje nie dają zadowalających rezultatów, należy poszukiwać nowych paradygmatów zmieniających dotychczasową perspektywę. Po wtóre, należy mieć na uwadze, iż przedmiotem badań były toczące się, dynamicznie zmieniające się i niezakończone zmiany w środowisku międzyna- rodowym oraz ich wpływ na podmiot i przedmiot bezpieczeństwa narodowego, środowisko bezpieczeństwa i relacje pomiędzy tymi elementami. Autor niniej- szej publikacji ma pełną świadomość, że przedmiot podjętych badań znajduje się in transitu, stąd zastrzeżenie, że sieciowy paradygmat bezpieczeństwa państwa znajduje się in statu nascendi. Dlatego też niniejsza praca nie stanowi i z oczywi- Wprowadzenie 23 stych przyczyn nie może stanowić wyczerpującego i kompleksowego przedstawie- nia rozpatrywanego problemu, który bez wątpienia powinien stać się przedmiotem dalszych badań interdyscyplinarnych. Po trzecie, uwzględnić należy fakt nierównomiernego rozwoju cywilizacyjnego w skali globalnej. Bez żadnej wątpliwości, czym innym jest oddziaływanie proce- sów globalizacyjnych w państwach Europy Zachodniej, czym innym np. w krajach Sahelu w Afryce. Jest to kolejny argument na rzecz tezy o toczących się zmianach, które w części globu oddziaływują w pełnym wymiarze, gdzie indziej zaś są z trud- nością – o ile w ogóle – dostrzegalne. Podstawowym zadaniem autora było zdefiniowanie sieciowego paradygmatu bezpieczeństwa państwa i określenie jego elementów dających się wyabstraho- wać w myśli strategicznej zarówno polskiej, jak i zagranicznej. Praca nosi za- tem charakter teoretyczny. W kontekście poznawczym publikacja prezentuje charakter i wpływ analizowanych przemian na kwestie szeroko rozumianego bezpieczeństwa narodowego, tworząc określony wkład do wiedzy ogólnej o bez- pieczeństwie i proponując nową interpretację zjawisk determinujących kształt i istotę bezpieczeństwa narodowego. Tym samym autor włącza się do debaty pa- radygmatycznej toczonej na płaszczyźnie teoretycznej w czasopiśmiennictwie naukowym. Publikacja może być też potraktowana jako punkt wyjścia do dal- szych szczegółowych badań. Nie oznacza to wszakże braku utylitarnego znaczenia niniejszej książki. W tym kontekście praca może zostać wykorzystana przy tworzeniu i interpre- tacji strategii bezpieczeństwa narodowego, określaniu kompetencji podmiotów państwowych i pozapaństwowych w sferze bezpieczeństwa narodowego, defi- niowaniu zagrożeń dla bezpieczeństwa narodowego, ich interpretacji oraz zasad przeciwdziałania. Warto w tym kontekście zauważyć, iż wyniki badań, których prezentacją jest niniejsza publikacja, zostały wykorzystane w praktyce w pracach Strategicznego Przeglądu Bezpieczeństwa Narodowego. Ponadto, książka może okazać się przydatna dla celów dydaktycznych. Struktura pracy została zdeterminowana celem badań oraz sformułowaniem problemów badawczych. Publikacja składa się z ośmiu rozdziałów, wprowadze- nia, zakończenia i bibliografii. Każdy z rozdziałów zawiera wprowadzenie do omawianej w nim problematyki, eksponując zawarte w nim tezy i kończy się pod- sumowaniem zawierającym syntetycznie sformułowane wnioski. W rozdziale pierwszym dokonano analizy przemian, jakie zaszły na arenie mię- dzynarodowej po zakończeniu zimnej wojny. Upadek systemu komunistycznego i rozpad Związku Radzieckiego całkowicie zmienił układ sił, kończąc czas układu dwubiegunowego, czego następstwem było powstanie układu jednobiegunowego – z jednym mocarstwem dominującym. Równocześnie postępujące procesy globa- lizacyjne pociągnęły za sobą nie tylko rosnącą współzależność, lecz także pojawie- 24 Wprowadzenie nie się problemów ponadnarodowych transgranicznych. Ponadto, na skutek poja- wienia się na arenie międzynarodowej rosnącej liczby aktorów niepaństwowych, zaczęła zmieniać się pozycja i rola państwa narodowego, co spowodowało erozję klasycznego modelu westfalskiego. Stosunki międzynarodowe przestają być pań- stwocentryczne, choć państwa pozostają nadal głównymi aktorami stosunków międzynarodowych. Niejako równolegle z zarysowanymi w rozdziale pierwszym przemianami do- konywała się rewolucja w zakresie technologii komunikacyjnych. Traktuje o tym rozdział drugi. Zaczęło powstawać społeczeństwo informacyjne, w którym in- formacja stała się jednym z kluczowych zasobów strategicznych. Z drugiej stro- ny, dostęp do informacji i nowoczesnych środków łączności stał się powszechny. Umożliwiło to pełne wykorzystanie potencjału tkwiącego w sieciach społecznych, składających się ze względnie autonomicznych podmiotów (węzłów), połączo- nych ze sobą różnymi kanałami łączności. Powstanie cyberprzestrzeni oznacza- ło w tym kontekście pojawienie się nowego środowiska aktywności – środowiska o charakterze sieciowym. Wpłynęło to na kształt stosunków międzynarodowych, sposób funkcjonowania państw i społeczeństw oraz – last but not the least – na kształt środowiska bezpieczeństwa. Rozdział trzeci poświęcony został analizie konsekwencji zarysowanych w roz- działach poprzedzających przemian dla środowiska bezpieczeństwa. W tym kontek- ście podkreślić należy fakt rozszerzania się przedmiotowego zakresu bezpieczeństwa narodowego, co wiązało się z pojawieniem nowych – lub znanych wcześniej, lecz zmieniających swój charakter – zagrożeń o charakterze pozamilitarnym. Konse- kwencje będące przedmiotem rozważań zostały poddane analizie w trzech obsza- rach: podmiotów generujących zagrożenia, możliwości nowoczesnych technologii, w tym kwestii dotyczących rewolucji w sprawach wojskowych oraz możliwości i spo- sobów działania (taktykami) wykorzystywanych we współczesnych konfliktach. Rozdział czwarty został poświęcony konsekwencjom przemian cywilizacyj- nych dla funkcjonowania państwa i społeczeństwa. Konsekwencje tych zmian noszą dwa oblicza. Z jednej strony trudno zaprzeczyć ewidentnym korzyściom związanym z powszechnym dostępem do informacji, łatwością komunikacji i współpracy pomiędzy różnymi podmiotami niezależnie od ich geograficznej lokalizacji, łatwiejszy dostęp do dóbr i usług (m.in. dzięki możliwościom doko- nywania zakupów przez internet, poszerzenie zakresu wolności informacji i gło- szenia własnych poglądów. Z drugiej – społeczeństwa stają nie tylko w obliczu ilości informacji znacznie przekraczającej zdolności percepcyjne pojedynczego człowieka, lecz także podlegają kontroli tak ze strony państwa, jak i organizacji komercyjnych. Dzięki rozwiniętym sieciom informacyjnym społeczeństwu moż- na także narzucić określone interpretacje informacji czy wręcz manipulować nim. Nie będzie przesadą stwierdzenie, że każdy podmiot funkcjonujący w globalnej Wprowadzenie 25 sieci prowadzi walkę informacyjną, realizując swoje interesy i dążąc do osiągnięcia swoich celów – skrupulatnie wykorzystuje możliwości, jakie stwarzają mu struktu- ry sieciowe i nowoczesne technologie komunikacyjne. Kwestie metodologiczne i chęć zachowania przejrzystości wywodu skłoniły autora do wyodrębnienia kwestii regulacji prawnomiędzynarodowych dotyczą- cych użycia siły; traktuje o tym rozdział piąty. Obowiązujące normy prawa mię- dzynarodowego regulujące kwestie ius ad bellum i ius in bello zostały przeanalizo- wane w kontekście stanów faktycznych, a więc niejako skonfrontowane z realiami współczesnego środowiska bezpieczeństwa. Pozwoliło to na stwierdzenie, iż obo- wiązujące normy prawa międzynarodowego zostały w praktyce poddane daleko idącej interpretacji, a gdy określone w jej wyniku ramy okazały się nadal zbyt wą- skie, sięgnięto po zasadę necessitas legem non habet. Może to prowadzić do anar- chizacji życia międzynarodowego i pomniejszania roli prawa międzynarodowego, stąd rozdział czwarty kończy się postulowanymi przez autora kierunkami zmian prawa międzynarodowego – uwagami de lege lata. Rozdział szósty poświęcony został opisowi sieciowego paradygmatu bezpie- czeństwa państwa in statu nascendi. Po uzasadnieniu konieczności poszukiwania nowego paradygmatu – zgodnie z zasadą entia non sunt multiplicande praeter necessi- tatem – w rozdziale piątym wskazane i omówione zostały wyraźnie rysujące się już elementy tego paradygmatu. W tym kontekście ukazano instytucję państwa jako podmiotu bezpieczeństwa państwa, przedmiot bezpieczeństwa oraz środowisko bezpieczeństwa i relacje pomiędzy tymi elementami. Rezultaty badań zaprezentowane w rozdziale siódmym stanowią obraz prak- tycznego zastosowania sieciowego paradygmatu bezpieczeństwa państwa. Jego elementy ukazane zostały w dokumentach strategicznych wybranych państw, a także – pro domo sua – w rezultatach prac prowadzonych w ramach Strategicz- nego Przeglądu Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej w latach 2010–2012. Tak jak w rozdziale szóstym analizę przeprowadzono w oparciu o schemat: podmiot bezpieczeństwa – przedmiot bezpieczeństwa – środowisko bezpieczeństwa, uwzględniając relacje pomiędzy nimi. Przeprowadzone badania jednoznacznie wskazują na obecność sieciowego paradygmatu bezpieczeństwa narodowego, co potwierdza zasadność przyjętej w niniejszej publikacji hipotezy badawczej zakładającej kształtowanie się sieciowego paradygmatu bezpieczeń- stwa państwa, sytuującego państwo w kategoriach węzła w sieci stosunków mię- dzynarodowych. Rozdział ósmy zawiera prognozę zmian w środowisku bezpie- czeństwa o horyzoncie ćwierci wieku, a więc jednego pokolenia. W zakończeniu dokonano kompresji treści poznawczych skupionych wokół zasadniczych problemów badawczych, które w dużym uogólnieniu unaoczniają stopień osiągniętego celu pracy i wkład wniesiony przez autora do nauk o bez- pieczeństwie.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Świat w sieci. Państwa, społeczeństwa, ludzie. W poszukiwaniu nowego paradygmatu bezpieczeństwa narodowego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: