Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00308 009331 15552277 na godz. na dobę w sumie
Świat(y)  upośledzonego  macierzyństwa - ebook/pdf
Świat(y) upośledzonego macierzyństwa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 157
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-986-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> podręczniki
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Autorka […] koncentruje swoją uwagę teoretyczną i badawczą na macierzyństwie matek wychowujących dziecko z niepełnosprawnością intelektualną. Warto docenić ten fakt, gdyż to „trudne” macierzyństwo – mimo coraz większego zainteresowania badaczy – ciągle „upomina się” o naukowe zainteresowanie. […]

To zajmujące studium teoretyczno-diagnostyczne, w ramach którego Autorce udało się, wykorzystując warsztat badawczy metodologii jakościowej, odkryć znaczenia i sensy nadawane przez matki własnym doświadczeniom. To doświadczenie matek, naznaczone w jakimś sensie upośledzeniem dziecka, nie oznacza – jak mówi Autorka we wstępie – że możemy mówić o upośledzonym macierzyństwie. […]

Każdy z prezentowanych przypadków zawiera biograficzne usytuowanie „trudnego” macierzyństwa oraz osobistą interpretację upośledzenia własnego dziecka. Biografie przedstawione przez Autorkę to zarazem studium indywidualnego cierpienia, studium osamotnienia, a jednocześnie pokory wobec losu i uczucia ujawnianego w różnych formach. […]

Zarówno wejście Autorki w słabo rozpoznany obszar badawczy, jak i wartościowe poznawczo analizy teoretyczne i badawcze przekonują mnie o wadze tej pracy w przestrzeni naukowej. Jestem również przekonana, że to także publikacja dla szerszego grona odbiorców. Sądzę, że wszyscy, dla których codzienność jest warta refleksji, powinni być usatysfakcjonowani.

 

Z recenzji dr hab. Sławomiry Sadowskiej, prof. UG

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

I I w w o o n n a a L L i i n n d d y y b b e e r r g g Świat(y) Iwona Iwona Lindyberg Lindyberg „upośledzonego” macierzyństwa Pamięci mojej mamy poświęcam... I. Lindyberg, Świat(y) upośledzonego macierzyństwa, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-986-5, © by Iwona Lindyberg, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 © Copyright by Iwona Lindyberg © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2012 Recenzent: dr hab. Sławomira Sadowska, prof. UG Adiustacja: Izabela Rutkowska Korekta: Aleksandra Bylica Opracowanie typografi czne: Anna Bugaj-Janczarska Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Publikacja dofi nansowana przez Uniwersytet Gdański ISBN 978-83-7587-986-5 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2012 I. Lindyberg, Świat(y) upośledzonego macierzyństwa, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-986-5, © by Iwona Lindyberg, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 Spis treści Wstęp ........................................................................................................ 7 Rozdział 1 Biogra czne odtwarzanie rzeczywistości a problematyka badań własnych 1.1. Biografi a jako fakt empiryczny i jako kategoria teoretyczna .......... 11 1.2. Wydarzenia życiowe jako „procesy” ............................................... 16 1.3. Elementy sytuacji badawczej a biografi czna rekonstrukcja rzeczywistości ................................................................................ 21 1.4. Wyzwania w badaniach własnych związane z biografi cznym odtwarzaniem rzeczywistości ......................................................... 28 1.4.1. Hermeneutyczne podejście do badań .................................. 28 1.4.2. Sposób zbierania danych biografi cznych ............................. 30 1.4.3. Uprawomocnienie a biografi czna rekonstrukcja rzeczywistości ...................................................................... 34 Rozdział 2 „Mitologia” macierzyństwa 2.1. Macierzyństwo jako „instytucja” .................................................... 45 2.2. Macierzyństwo jako doświadczenie biografi czne ........................... 50 2.3. „Mitologia” trudnego macierzyństwa ............................................. 55 2.4. Matka jako interpretator upośledzenia własnego dziecka .............. 64 Rozdział 3 Światy „upośledzonego” macierzyństwa – perspektywa doświadczeń biogra cznych 3.1. Zasoby biografi czne badanych matek ............................................ 71 3.2. Światy „upośledzonego” macierzyństwa ......................................... 77 I. Lindyberg, Świat(y) upośledzonego macierzyństwa, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-986-5, © by Iwona Lindyberg, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 6 Spis treści 3.2.1. Macierzyństwo Anny – miłość i akceptacja ......................... 77 3.2.2. Macierzyństwo Krystyny – miłość i niezrozumienie ............ 87 3.2.3. Macierzyństwo Kazimiery – miłość i żal ............................. 92 3.3.4. Macierzyństwo Marii – miłość i wstyd ................................ 99 3.3.5. Macierzyństwo Janiny – miłość i poświęcenie ..................... 105 3.3.6. Macierzyństwo Renaty – miłość i nienawiść ........................ 112 3.3.7. Macierzyństwo Antoniny – miłość i siła .............................. 118 3.3.8. Macierzyństwo Heleny – miłość i wiara .............................. 127 3.3.9. Macierzyństwo Olgi – miłość i poczucie winy ..................... 135 Świat „upośledzonego” macierzyństwa – re eksje końcowe .............. 143 Bibliogra a ............................................................................................... 151 I. Lindyberg, Świat(y) upośledzonego macierzyństwa, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-986-5, © by Iwona Lindyberg, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 Wstęp Wszechświat ma nie tylko jedną historię, ale całą gamę możliwych historii. Te historie mogą być podobne do siebie w dużej skali, ale znacz- nie różnią się między sobą w skali normalnej codzienności. Stephen Hawking Osobiste doświadczenia odnoszące się do własnych zmagań z „trudnym” macierzyństwem niewątpliwie wpłynęły na zainteresowanie przedmiotem ni- niejszych badań, nie narzucając mi jednak jakiegoś szczególnego potraktowania tematyki badawczej. Matka dziecka z niepełnosprawnością intelektualną nie jest człowiekiem „znikąd”. Nie może być więc traktowana jak „biała karta”, na której jakikolwiek „zapis” pojawia się dopiero w momencie zdiagnozowania jej dziecka jako upo- śledzone czy – jak twierdzą niektórzy specjaliści – „uszkodzone”. Matka, któ- ra urodziła dziecko z niepełnosprawnością intelektualną, jest przede wszystkim człowiekiem z własną biografi ą, historią życia. Macierzyństwo ma miejsce w biografi i najczęściej w tzw. dorosłości albo – zdaniem niektórych badaczy – w okresie stabilizacji planu życiowego. Ze względu zaś na wagę tego doświadczenia może być często wydarzeniem przełomowym. Z samej defi nicji tego typu wydarzeń wynika, że jest ono odbierane jako ważne przez samą kobietę. Zazwyczaj bowiem narodziny dziecka wiążą się dla niej z sil- nym przeżyciem psychicznym oraz z pewną zmianą stosunku do otaczającej ją rzeczywistości. Macierzyństwo bywa więc często istotnym wydarzeniem w bio- grafi i kobiety, tym bardziej takie, które za Małgorzatą Kościelską (1998b)można nazwać „trudnym” macierzyństwem. Anna Sobolewska twierdzi, że narodziny małego dziecka zwykle wprowadza- ją w życie rodziny swoisty stan wyjątkowy związany z radosnym świętowaniem. Goście odwiedzający dom, w którym narodziło się dziecko, zostawiają za progiem swoje troski. Czas staje się podniosły i uroczysty. Małe dziecko wszystkich obdarza łaską. Jest ono zawsze nadzwyczajne i jedyne. Nawet niemowlę wrzeszczące bez przerwy jest zarazem dzieciątkiem zachowują- cym ślady boskiego rodowodu (1994, s. 18). I. Lindyberg, Świat(y) upośledzonego macierzyństwa, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-986-5, © by Iwona Lindyberg, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 8 Wstęp Według A. Sobolewskiej narodziny dziecka upośledzonego wyglądają inaczej: [...] zamiast radosnego świętowania panuje wokół niego smutek i rezygna- cja. Znajomi często zmieniają się w „przyjaciół Hioba”, którzy niechcący ranią zamiast pocieszać. W istocie jest to okres żałoby po cudownym, „wy- marzonym” dziecku, które miało się narodzić (1994, s. 18). Tak zwanemu trudnemu macierzyństwu jako wydarzeniu przełomowemu to- warzyszy na wielu etapach cierpienie. Jest to ten rodzaj doświadczenia, w którym łatwo uchwycić początek, ale człowiek nie jest w stanie przewidzieć jego końca, co dodatkowo potęguje ból. Kryzys tożsamości osoby cierpiącej, osamotnienie i „kurczenie się” wewnętrznego świata – wszystko to może się składać na trajek- torię macierzyńskiego cierpienia. Kobieta nie rodzi się matką, ale zostaje nią po przebyciu pewnej drogi ży- ciowej. Właściwie niemal każdej kobiecie, zanim zostanie matką, znany jest stereotyp matki bezwarunkowo poświęcającej się dla dziecka. Ów wizerunek wspaniałej, bezinteresownej matki jest niejednokrotnie źródłem poczucia winy i frustracji, że nie jest się matką idealną (por. A. Rich, 2000). Stereotyp matki kochającej bezwarunkowo, „wyposażonej” w instynkt macierzyński, jest zakorze- niony w historii naszej patriarchalnej kultury. Kreowany był również przez wieki w literaturze czy sztuce (por. E. Badinter, 1998). Wystarczy się jednak rozejrzeć wokół, aby się przekonać, że mit kobiety-matki, mogącej się spełnić tylko w je- dynej roli życiowej – „byciu matką”, obecny jest do dziś w naszej codzienności. Macierzyństwo jako takie nie miało być przedmiotem moich badań ani głów- nym „bohaterem” mojej pracy badawczej. Matki jednak były podmiotami moich badań i to właśnie ich subiektywne przeżycia, ich „osobiste prawdy”, historie miały stanowić dla mnie materiał służący ukazaniu obrazu upośledzenia włas- nego dziecka. Już na etapie opracowywania danych jakościowych i biografi cz- nego odtwarzania rzeczywistości badanych matek okazało się jednak, że przede wszystkim będzie to opowieść o różnych obliczach macierzyństwa, które z uwa- gi na niepełnosprawność intelektualną dziecka można umownie nazwać „upo- śledzonym”. Cudzysłów w tym określeniu oznacza, że mamy do czynienia ze społecznym etykietowaniem i kulturowym uwikłaniem takiego macierzyństwa, gdzie przyjmuje się założenie, iż upośledzenie dziecka implikuje „upośledzenie” macierzyństwa. I choć pierwotnie w centrum mojego zainteresowania znalazły się znaczenia nadawane upośledzeniu własnego dziecka, to samo „upośledzenie” można tu traktować jak pewnego rodzaju fi ltr zmieniający sposób rekonstruowa- nia własnych doświadczeń biografi cznych przez badane matki. W kontekście przeprowadzonych przeze mnie badań istotną kwestią stało się dla mnie ukazanie odrębnych światów badanych matek – w zasadzie należałoby powiedzieć: „mikroświatów”. Takie światy stanowią biografi cznie zrekonstru- owane rzeczywistości badanych matek, które są w jakimś sensie „naznaczone” upośledzeniem dziecka, ale nie oznacza to, że możemy tu mówić o „upośledzo- I. Lindyberg, Świat(y) upośledzonego macierzyństwa, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-986-5, © by Iwona Lindyberg, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 Wstęp 9 nym” macierzyństwie. „Upośledzone” macierzyństwo jest przede wszystkim ma- cierzyństwem takim jak każde inne. Niestety, u badanych przeze mnie matek i (jak wynika z ich narracji) u ich bliskich mamy do czynienia z przejawianiem różnych stereotypów i mitów na temat „bycia matką”, a dopiero później: „bycia matką upośledzonego dziecka”. Jest to specyfi czna sytuacja, w której społecznie i kulturowo uwarunkowane znaczenia rzutują bezpośrednio na odrębne światy ludzkich doświadczeń. W aspekcie jednostkowym każdy świat macierzyństwa badanej matki jest inny, a jego biografi czne zrekonstruowanie pozwala na do- konanie pewnego opisu tej niepowtarzalności. Ze względu jednak na społeczno- -kulturowe uwikłanie i wspólnotowość pewnych doświadczeń składających się na tzw. trudne macierzyństwo, mamy do czynienia ze światem „upośledzone- go” macierzyństwa, w którym zawierają się wspólne znaczenia i sensy nadawane przez badane matki własnym doświadczeniom. W niniejszej publikacji interesują mnie zarówno pojedyncze światy macierzyństwa badanych matek, jak i wspólny świat ich macierzyńskich doświadczeń. Składam podziękowania wszystkim, bez których ta publikacja by nie powsta- ła. Romkowi dziękuję szczególnie za podpowiedź dotyczącą tytułu. Autorka I. Lindyberg, Świat(y) upośledzonego macierzyństwa, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-986-5, © by Iwona Lindyberg, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 Rozdział 1 Biogra czne odtwarzanie rzeczywistości a problematyka badań własnych Człowiek jest zawsze opowiadającym opowieści, żyje otoczony za- równo swoimi opowieściami, jak i opowieściami innych ludzi; widzi wszystko, co mu się przydarza, w kategoriach tych opowieści i stara się przeżywać swe życie tak, jak by je opowiadał. Jean-Paul Sartre 1.1. Biogra a jako fakt empiryczny i jako kategoria teoretyczna1 Terminy „przebieg życia”, „biografi a” czy „historia życia” używane są zarówno w języku potocznym, jak i naukowym. Józef Kozielecki (1996, s. 180) twierdzi, że człowiek to przede wszystkim jego biografi a. Według autora bio- grafi a składa się z pewnego pasma racjonalnych i irracjonalnych czynów oraz sukcesów i klęsk. Nie ulega wątpliwości, że biografi a jest pewnym faktem empi- rycznym i jednocześnie kategorią teoretyczną (por. A. Giza, 1990). 1 W niniejszym podrozdziale wykorzystałam fragmenty (w nieco zmienionej wersji) z mo- jego artykułu pt. Niepełnosprawność dziecka jako doświadczenie biogra czne matki opublikowanego w książce pod redakcją K. Materny Integracja w edukacji. Kolejny krok (cz. 2, Gdańsk 2010), wydanej nakładem Nadwiślańskiego Stowarzyszenia Cho- rych na Epilepsję i ich Przyjaciół „Piast” (obecna nazwa stowarzyszenia – „Projekt Pełni Szczęścia”). I. Lindyberg, Świat(y) upośledzonego macierzyństwa, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-986-5, © by Iwona Lindyberg, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 12 Rozdział 1. Biogra czne odtwarzanie rzeczywistości a problematyka badań własnych Według Niklasa Luhmana biografi ę można określić jako pewną sumę racjo- nalności podsystemów społecznych, przy czym jednostka musi te racjonalności przyswoić i pogodzić (zob. N. Luhman, 1984). To więc, co przydarza nam się w życiu społecznym, odciska się na modelach przebiegu życia. Tak ujmowana rzeczywistość ma pewne „oblicze biografi cz- ne”, wymiar biografi i uczestniczy bowiem w konstytuowaniu tej rzeczywistości (por. M. Prawda, 1989). Biografi a stanowi więc strukturę, przez którą życie codzienne zachowuje dla podmiotu rys rzeczywistości. Wart podkreślenia jest fakt, że w egzystencji poje- dynczego człowieka to, co spostrzegamy jako odrębne sfery życia osobistego czy społecznego, staje się integralnym składnikiem biografi i. Marek Prawda wysuwa wniosek, że wszystko, co w perspektywie teoretyczno- -systemowej ukazuje nam się osobno, staje się integralnym składnikiem indywi- dualnej biografi i (1989, s. 82). Mówiąc więc o historii życia, mamy do czynienia z biografi ą jako pewną całością określającą obecne położenie każdego z nas. Według Danuty Lalak (2010, s. 39) biografi a rozumiana jako doświadczenie biografi czne wydaje się stabilnym elementem indywidualnego rozwoju rozu- mianego jako proces zdobywania nowych doświadczeń. Zdaniem autorki, bio- grafi a jest [...] indywidualnym losem człowieka rozpostartym między jego narodzina- mi i śmiercią [...] a równocześnie aktem jego własnej, kreatywnej aktywności [...] nadaje sens każdemu codziennemu doświadczeniu, poprzedza życie i jest jego naturalnym przedłużeniem (s. 39). Danuta Urbaniak-Zając (2005, s. 118) twierdzi z kolei, że jednostkowa bio- grafi a, będąc obrazem indywidualnego biegu życia, jest jednocześnie odzwier- ciedleniem społecznych możliwości oraz społecznych barier. W tym kontekście istotną kwestią jest to, co uda się zrealizować osobie pomimo przeszkód, lub czego nie uda jej się zrealizować. W literaturze z zakresu socjologii i psychologii społecznej można się spotkać z pojęciem przebiegu życia, który jest utożsamiany z takimi terminami, jak: „bio- grafi a”, „wzór przebiegu życia”, „wzór biografi i”. Według Danuty Dobrowolskiej przebieg życia jest sekwencją doświadczeń i zachowań człowieka z konkretnymi sytuacjami, w jakich się on znajduje, od jego urodzenia aż do śmierci. Owe sytu- acje uwarunkowane są zarówno zmianami organizmu i psychiki danej jednostki, jak i zmieniającymi się warunkami zewnętrznymi (por. D. Dobrowolska, 1992). Według Edwarda Hajduka wzór przebiegu życia czy też wzór biografi i to wielofazowy, postulowany przebieg całego życia jednostki. Jest on – co warto podkreślić – diachronicznym układem odmiennych faz życia jednostek i róż- nych działań oraz rezultatów ich działalności (1996, s. 72). Wzór biografi i może być zatem traktowany jako prawdopodobny przebieg życia członka wielkiej gru- py – społeczeństwa. Zdecydowanie należy go więc odróżnić od pojęcia wzoru I. Lindyberg, Świat(y) upośledzonego macierzyństwa, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-986-5, © by Iwona Lindyberg, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 1.1. Biogra a jako fakt empiryczny i jako kategoria teoretyczna 13 osobowego, który często używany jest w pedagogice, socjologii czy psychologii. Wydaje się, że obecność w języku wielu nauk społecznych pojęcia „wzór oso- bowy” ma swoją tradycję, związaną z pewną presją myślenia powinnościowego i wartościującego (por. E. Hajduk, 1996). Porównanie znaczenia oraz funkcji terminów „wzór osobowy” i „wzór prze- biegu życia” skłania do przyjęcia poglądu, że pojęcie wzoru biografi i nie może być zastąpione innymi terminami obecnymi w języku nauk społecznych (w tym ter- minem „wzór osobowy”) dla opisu relacji: człowiek – społeczeństwo, gdy przed- miotem badań jest przebieg życia jednostki i jego odchylenie od wzoru biografi i. Zarówno termin „biografi a”, jak i „przebieg życia” bywają utożsamiane z nar- racją o życiu. W takim ujęciu życie stanowi pewien konstrukt myślowy, pewien wytwór wyobraźni ludzkiej, a jego realny odpowiednik nie jest istotny lub też nie jest możliwy do uchwycenia (por. D. Dobrowolska, 1992). Jerome Bruner (1990, s. 4) twierdzi, że na narrację o życiu (autobiografi ę) należy patrzeć jak na swego rodzaju zestaw procedur „tworzenia życia”. Autor stawia dwie tezy istotne z punktu widzenia podjętej przeze mnie problematyki: 1. Nie ma innego sposobu opisania „przeżytego czasu”, jak tylko w formie narracji. I choć istnieją pewne formy dające się narzucić na doświadczenie czasu, to żadnej z nich nie udaje się uchwycić znaczenia przeżytego czasu. 2. Naśladownictwo między tzw. życiem i narracją jest dwukierunkowe, co należy rozumieć, że narracja naśladuje życie oraz życie naśladuje narrację. Życie jest w tym kontekście, tym samym rodzajem ludzkiej wyobraźni, co „narracja” (s. 4). Przedstawiająca funkcja autobiografi i wiąże się z dwoma zasadniczymi roz- strzygnięciami. Po pierwsze: zawarte w autobiografi i subiektywne znaczenie, wią- zane przez autora z samym sobą oraz z własnymi przeżyciami, odsyła do obiek- tywnego świata, determinującego owe przeżycia. Wydarzenia, które są udziałem jednostki, wchodzą w obiektywne związki z innymi wydarzeniami, które wyzna- czają jej tożsamość. Po drugie: autobiografi a przedstawia nie „świat”, ale „konstru- owanie świata”. W takim ujęciu zainteresowanie badacza może się skoncentrować na formalnej warstwie technik opowiadania własnego życia albo na odtworze- niu i zrozumieniu skonstruowanego przez autora świata w jego własnych kate- goriach – indywidualnych i niepowtarzalnych (por. A. Giza-Poleszczuk, 1990). Według Mariusza Granosika w narracji autobiografi cznej [...] mogą ujawniać się wartości, autoodniesienia i ich powiązania, struktura organizacji własnych doświadczeń, relacje i interpretacje wydarzeń, ale nie ma działań (2005, s. 355). To, z czym się więc spotykamy w narracjach, to opisy, biografi cznie przetwo- rzone sprawozdania czy też biografi cznie zrekonstruowane „światy”. Mirosława Nowak-Dziemianowicz defi niuje narrację jako pewien przyjęty sposób organizacji „epizodów, działań i sprawozdań ich dotyczących” (2006, I. Lindyberg, Świat(y) upośledzonego macierzyństwa, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-986-5, © by Iwona Lindyberg, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 14 Rozdział 1. Biogra czne odtwarzanie rzeczywistości a problematyka badań własnych s. 63), przy czym mamy w przypadku narracji do czynienia z łączeniem faktów i fi kcji. Istotnymi punktami odniesienia dla tak rozumianej narracji są niewątpli- wie czas i miejsce. Z biografi ą człowieka ściśle związane jest pojęcie: stadiów, faz czy też cyklów życia ludzkiego. Sam przebieg życia jednostki utożsamiany jest często z rozwojem biologicznym, psychicznym czy społecznym jednostki. Podział na fazy czy cykle życia w ujęciu socjologicznym wydaje się podziałem względnym, wątpliwości dotyczą tu bowiem pytania o kryteria wyodrębniania takich podziałów. Według D. Dobrowolskiej (1992) podstawowe pytania odnoszące się do wy- żej wymienionego problemu są następujące: • Czy mają być to kryteria obiektywne, czy też takie, które mieszczą się głównie w świadomości danej jednostki? • Jakich dziedzin życia powinny one dotyczyć i jaki powinien być zakres do- konywanych przemian? Różnice między poszczególnymi okresami życia są najczęściej łączone z bio- logicznymi procesami dojrzewania, doroślenia i starzenia się. Socjologowie, podobnie jak biologowie czy psychologowie, wyróżniają w życiu człowieka: dzieciństwo, młodość, średni wiek i starość. Oczywiście podział ten bywa uszczegółowiany. Różnie bywają też określane jego ramy cza- sowe. Takim przykładem podziału przebiegu życia ludzkiego jest podział za- proponowany przez Marię Ziemską. Punktem wyjścia dla autorki, obok wieku i zmian natury biologicznej zachodzących w organizmie, staje się uczestnictwo w rodzinie. Hipotetycznie bowiem każda jednostka uczestniczy w ciągu swego życia w dwóch rodzinach: w rodzinie macierzystej, z której pochodzi, i w rodzinie, którą potem sama zakłada. Na uczestnictwo w rodzinie macierzystej składają się, według Ziemskiej, trzy pierwsze okresy w życiu jednostki: od urodzenia do wieku szkolnego, a więc okres przedszkolny (0–6 lat); wczesny okres szkolny (7–13 lat) i okres dorastania (14–21 lat). Stanowią one stadium intensywnego rozwoju zarówno biologicznego, jak i psychologicznego. Następnie jest okres młodzieńczy, w którym jednostka stopniowo się usamodzielnia, kończy naukę i rozpoczyna pracę zawodową oraz szuka partnera życiowego, a w końcu zakła- da rodzinę. Piątym etapem jest dorosłość, kolejnym zaś – dojrzałość życiowa, w których to okresach człowiek wychowuje dzieci, przeżywając wspólnie z nimi kolejne etapy ich rozwoju. Jest to również czas zaangażowania się w pracę za- wodową i podejmowania różnych ról społecznych. Następnymi wyróżnionymi przez Ziemską etapami są: okres wtórnej ekspansji życiowej jednostki, okres syntetyzowania oraz bilansowania doświadczeń. Ostatnim okresem jest starość. Oczywiście, istotniejszym kryterium od wieku metrykalnego jest tzw. wiek biologiczny, który wiąże się z tempem procesów starzenia się organizmu. Jest to więc okres w życiu człowieka, kiedy maleje liczba pełnionych poza rodziną ról społecznych (zob. M. Ziemska, 1979). I. Lindyberg, Świat(y) upośledzonego macierzyństwa, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-986-5, © by Iwona Lindyberg, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 1.1. Biogra a jako fakt empiryczny i jako kategoria teoretyczna 15 Wart podkreślenia jest fakt, że wszelkie próby wyróżnienia okresów w indy- widualnym życiu każdej jednostki napotykają szereg trudności odnoszących się szczególnie do lat dojrzałych i późnych. W życiu człowieka – na tych właśnie etapach – następują różnego rodzaju przesunięcia i rozbieżności związane z ewo- lucją biologiczną, ale przede wszystkim psychologiczną czy społeczną. Na ogół zmiany związane z wiekiem w organizmie dorosłego człowieka i w jego psychice następują powoli. Wpływa to na zacieranie się wyraźnych gra- nic pomiędzy poszczególnymi etapami czy fazami. Dla samej jednostki ma to pewne implikacje, uświadomienie owych zmian następuje bowiem najczęściej dopiero wtedy, kiedy ich oczywistość nie budzi już wątpliwości. Jak twierdzi D. Dobrowolska (1992, s. 81), łatwiej wyodrębnić czy „uchwycić” jednostce zmiany dotyczące konkretnych etapów, wówczas gdy związane jest to z określonymi wydarzeniami zapoczątkowującymi nową fazę w życiu jednostki, przy czym istotny jest fakt, że jednostka owo wydarzenie zaplanowała i wcześniej przygotowała. Autorka jako przykłady takich wydarzeń podaje: początek pracy zawodowej, zawarcie związku małżeńskiego, dobrowolną emigrację czy urodze- nie dziecka – a więc macierzyństwo. Włodzimierz Szewczuk dzieli życie człowieka dorosłego na cztery główne okresy (przy czym kryterium wyodrębniania nie dotyczy tu tylko natury biolo- gicznej człowieka, ale przede wszystkim społecznego funkcjonowania jednostki): • okres stabilizacji planu życiowego, • okres progresywnej ekspansji, • okres regresywnej ekspansji, • okres schyłkowy (zob. W. Szewczuk, 1961). Warto zauważyć, że macierzyństwo jako wydarzenie najczęściej ma miejsce w okresie stabilizacji planu życiowego lub też na początku okresu progresywnej ekspansji. W świetle koncepcji transgresyjnej człowieka, której autorem jest Józef Kozie- lecki, podział życia ludzkiego na chronologiczne stadia traci podstawowe znacze- nie. Istotniejsze staje się tu kryterium funkcjonalne. Przyjmując je, J. Kozielecki wyodrębnia dwie podstawowe jednostki biografi czne: rozdziały życia i epizody. Rozdziały życia, które autor nazywa etapami, są dużymi jednostkami funkcjo- nalnymi, pełniącymi istotną rolę strategiczną w biografi i. To właśnie rozdziały są niezastępowalne i nieredukowalne, ponieważ opuszczenie w biografi i jednego z nich spowodowałoby jej zniekształcenie. W zależności od tego, jaki rodzaj aktywności dominuje w danym rozdziale biografi cznym, autor wyróżnia dwa rodzaje rozdziałów: • rozdziały ochronne, „nakierowane” na działania ochronne; • rozdziały transgresyjne, a więc związane z przekraczaniem dotychczaso- wych granic osiągnięć. Rozdziały te różnią się między sobą również stopniem doniosłości. Każdy człowiek bowiem umieszcza je na swojej skali ważności, przy czym owa „waż- I. Lindyberg, Świat(y) upośledzonego macierzyństwa, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-986-5, © by Iwona Lindyberg, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 16 Rozdział 1. Biogra czne odtwarzanie rzeczywistości a problematyka badań własnych ność” przybiera formę oceny jakości. Istotne jest to, że skala ważności rozdzia- łów nie musi się pokrywać z ich kolejnością chronologiczną (J. Kozielecki, 1987, s. 131). Kozielecki defi niuje również pojęcie epizodów biografi cznych, z których skła- dają się rozdziały. To właśnie epizody są najbardziej elementarnymi jednostka- mi funkcjonalnymi; przy czym nie odgrywają one istotnej roli w całej biografi i. Będąc składnikami określonych rozdziałów, są jednak ważne dla danego roz- działu życia. Autor dzieli epizody biografi czne na te o charakterze ochronnym i transgresyjnym. Przytoczony podział przebiegu życia na rozdziały i epizody biografi czne ma według J. Kozieleckiego kilka zalet: • wydaje się naturalny i zgodny z potoczną wiedzą dotyczącą życia każdego człowieka, • w podziale tym rezygnuje się z chronologii na rzecz ustalenia pewnej hierar- chii ważności działań celowych (1987, s. 132). 1.2. Wydarzenia życiowe jako „procesy”2 Biografi a każdego człowieka obfi tuje w szereg wydarzeń, którym jed- nostka przypisuje różne znaczenie. Wydarzeniem w życiu określonego człowieka jest jakaś ważna zmiana w jego sytuacji, zachodząca w stosunkowo krótkim czasie, a przynajmniej częściowo niezależna od jego woli (D. Dobrowolska, 1992, s. 82). Aby zrozumieć perspektywę teoretyczną dotyczącą wydarzeń życiowych, na- leży pamiętać o pewnych tezach, których przytoczenie wydaje mi się istotne ze względu na podjętą tematykę pracy: 1. Biografi a kierowana jest przez wydarzenia w życiu jednostki, przy czym wy- darzenia mogą zmienić drogi życiowe, którymi jednostka już podąża. 2. Wydarzenia życiowe występują na przestrzeni całej biografi i; mają miejsce w każdym wieku życia danej osoby, przy czym w pewnych etapach życia wy- darzenia życiowe zdarzają się częściej niż w innych. 3. Wydarzenia życiowe w biografi ach mogą się zdarzyć nieoczekiwanie i zmienić bieg biografi i. 4. Wydarzenia życiowe nie mogą być opisywane jako „twarde fakty”, ale jako procesy posiadające swoją historię. 2 W niniejszym podrozdziale wykorzystałam fragmenty (w nieco zmienionej wersji) z mo- jego artykułu pt. Niepełnosprawność dziecka jako doświadczenie biogra czne matki opublikowanego w książce pod redakcją K. Materny Integracja w edukacji. Kolejny krok (cz. 2, Gdańsk 2010), wydanej nakładem Nadwiślańskiego Stowarzyszenia Cho- rych na Epilepsję i ich Przyjaciół „Piast” (obecna nazwa stowarzyszenia – „Projekt Pełni Szczęścia”). I. Lindyberg, Świat(y) upośledzonego macierzyństwa, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-986-5, © by Iwona Lindyberg, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 1.2. Wydarzenia życiowe jako „procesy” 17 posiadamy różne schematy interpretowania rzeczywistości. 5. Każdy z nas inaczej odbiera i interpretuje wydarzenia, ponieważ często 6. Znaczenie i wpływ wydarzeń życiowych zmieniają się w ciągu biografi i. 7. Oddziaływanie wydarzeń życiowych ulega zmianie, w miarę jak wydarze- nia przechodzą do przeszłości. 8. Doświadczenia życiowe, które doprowadzają do wypadnięcia z trajektorii bądź zerwania ciągłości w biografi ach, nie powodują, że zaczynamy od „zera”. 9. Wydarzenia życiowe odbierane przez nas jako nieszczęśliwe mogą podzia- łać na nas budująco, ponieważ mogą się stać wyzwaniem (zob. E.H. Ho- erning, 1990). Wydarzenia życiowe kierują biografi ą człowieka i – co ważne – występują na całej jej przestrzeni. Część wydarzeń może być wywoływana świadomie, inne zaś mogą się zdarzyć nieoczekiwanie. Zazwyczaj wydarzenia życiowe wywołują dwa typy przekształceń, z których jedne są przekształceniami zachowawczymi, inne natomiast – ewolucyjnymi (zob. D. Dobrowolska, 1992). Ważne wydaje się to, że przekształcenia ewolu- cyjne powodują rozpad ustalonych całości strukturalnych i ustanowienie nowych (por. E.M. Hoerning, 1990). W biografi i każdego niemal człowieka zdarzają się wydarzenia, które należa- łoby szczególnie wyróżnić z uwagi na ich rangę i znaczenie dla samej jednostki. Mam tu na myśli wydarzenia przełomowe, które w odczuciu danej jednostki wy- warły na nią zasadniczy wpływ, np. zmieniły bieg jej życia czy tożsamość lub też zdecydowanie wpłynęły na sposób myślenia o pewnych kwestiach. Charaktery- styczny jest fakt, że o tym, czy dane wydarzenie jest wydarzeniem przełomowym, decyduje sama jednostka (por. D. Dobrowolska, 1992). Dobrowolska zaproponowała podział wydarzeń przełomowych na trzy pod- stawowe grupy: 1. Wydarzenia, które występują w przebiegu każdego przeciętnego życia ludzkiego. Znamienne jest, że nie wszyscy przypisują tym wydarzeniom rangę wydarzeń przełomowych, są to bowiem te z wydarzeń życiowych, które są wzmocnione przez skumulowanie się. 2. Wydarzenia związane z jakimś bardzo istotnym przeżyciem psychicznym, które zmieniają widzenie świata, własną tożsamość czy stosunek do oto- czenia. Są to więc swoiste „momenty krytyczne” w biografi i, w których człowiek uświadamia sobie zmianę, jaka w nim zachodzi. Momentom tym towarzyszą zazwyczaj uczucia: zdziwienia, szoku, niepokoju czy bólu (por. A.L. Strauss, 1977). 3. Wydarzenia przełomowe powstałe w następstwie wydarzeń historycznych. Wydarzenia o randze historycznej bywają w wielu wypadkach wydarzeniami pokoleniowymi. Czasami zaś dzieje się tak, że wydarzenia historyczne wpływają na jednostkę w pośredni sposób oraz oddziaływają długofalowo na przebieg jej życia (D. Dobrowolska, 1992, s. 84–85). I. Lindyberg, Świat(y) upośledzonego macierzyństwa, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-986-5, © by Iwona Lindyberg, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012 18 Rozdział 1. Biogra czne odtwarzanie rzeczywistości a problematyka badań własnych Niektórym z wydarzeń przełomowych towarzyszy cierpienie, które wywiera głęboki wpływ na życie człowieka i jego tożsamość. Cierpienie kształtuje więc indywidualne biografi e, zmieniając stosunek jednostki do swojej tożsamości czy też do otoczenia. W literaturze traktującej o biografi i często używane są pojęcia: „zdarzenia ży- ciowe” oraz „zdarzenia krytyczne”. Według M. Przetacznik-Gierowskiej (1995, s. 7) zdarzenia życiowe to jakby kamienie milowe czy też punkty graniczne na- dające pewien kierunek różnym aspektom życia człowieka. Zdarzenia krytyczne zaś to, według Katarzyny Druczak (2005), zdarzenia, które nie tylko wpływają, ale i często decydują o dalszych losach człowieka. Zdaniem autorki, termin „zda- rzenie krytyczne” ma sens chronologiczny, gdyż „wskazuje na takie wydarzenie lub sytuacje, które stały się punktem zwrotnym bądź przyniosły zmianę w czyimś życiu” (s. 163). W kontekście tej defi nicji zdarzenie krytyczne jest zdarzeniem niewątpliwie istotnym emocjonalnie – takim, które jest wyjątkowe w tym sensie, że jest nieporównywalne z innymi zdarzeniami życiowymi. Wyodrębniające się w toku codziennych zdarzeń zdarzenie krytyczne jest zdarzeniem, któremu towarzyszą różne emocje i odczucia o negatywnym zabar- wieniu. Można więc zaryzykować stwierdzenie, że w aspekcie emocjonalnym każde zdarzenie krytyczne jest wydarzeniem przełomowym w biografi i, „nazna- czonym” cierpieniem. Według M. Nowak-Dziemianowicz w terminie „zdarzenie krytyczne” pod- kreśla się pewien zwrot w losach osoby, przy czym to, co na początku „naznaczo- ne” bywa cierpieniem, „może stać się okazją do tego, aby dojrzeć emocjonalnie czy też zyskać nowy rodzaj kompetencji” (2006, s. 229). Do opisu procesów cierpienia stosuje się w socjologii pojęcie trajektorii. We- dług Fritza Schützego wraz z pojęciem trajektorii zyskano podstawową koncepcję teoretyczną umożliwiającą analizę mechanizmów rozwijania się cierpienia oraz jego oddziaływania na tożsamość osób dotkniętych cierpieniem (zob. F. Schütze, 1997). Charakterystyczne dla trajektoryjnych procesów cierpienia jest więc to, że wnoszą w życie przeżywających je jednostek poczucie nieubłaganego losu oraz że zmuszają je do postrzegania siebie jako istot kontrolowanych przez obce, ze- wnętrzne siły, na które nie ma się wpływu. Według M. Nowak-Dziemianowicz trajektoria cierpienia dotyczy pewnych fragmentów życia osoby, „w których pojawia się znienacka, w sposób wcześniej nieprzewidziany” (2006, s. 230) takie zdarzenie, które „nie pozwala już życiu jednostki płynąć po utartych, oswojonych i znanych szlakach” (s. 230). Elżbieta Zakrzewska-Manterys podaje za Riemannem i Schützem następują- ce podstawowe cechy trajektorii biografi cznej: 1. Jednostka jest przytłoczona mniej lub bardziej nieoczekiwanymi brze- miennymi w skutki wydarzeniami, nad którymi nie może zapanować. I. Lindyberg, Świat(y) upośledzonego macierzyństwa, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-986-5, © by Iwona Lindyberg, 2012; © by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Świat(y) upośledzonego macierzyństwa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: