Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00613 006722 11256478 na godz. na dobę w sumie
Świat zza mgły. Kino polskie w  pierwszym okresie przemysłowym  (1911/1912 - 1920/1921). Tom I: Sensacyjna nowość. Sezon 1911/1912 - ebook/pdf
Świat zza mgły. Kino polskie w pierwszym okresie przemysłowym (1911/1912 - 1920/1921). Tom I: Sensacyjna nowość. Sezon 1911/1912 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: E-bookowo Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7859-683-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> media i dziennikarstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

„Świat zza mgły” (jak znany polski wynalazca w dziedzinie kinematografii, Kazimierz Prószyński, poetycko określił obrazy filmowe) – to tytuł wielkiego, zaplanowanego na dziesięć tomów projektu Jacka Cybusza, który postanowił uporządkować w układzie ściśle chronologicznym dotychczasową, dosyć chaotyczną wizję historiograficzną kina polskiego w „pierwszym okresie przemysłowym” (jak wybitny szwedzki badacz dziejów kinematografii, Rune Waldekranz, nazwał przypadający na lata 1911/12 – 1920/21 bodaj najciekawszy okres jej rozwoju). Poszczególne tomy „Świata zza mgły” poświęcone są jednemu „sezonowi filmowemu”; trzy pierwsze („Sensacyjna nowość. Sezon 1911/1912”, „Kinomania. Sezon 1912/1913” oraz „Cień nieśmiertelności. Sezon 1913/1914”) obejmują wszystkie najważniejsze wydarzenia w obszarze szeroko rozumianego kina polskiego od rozpoczęcia na ziemiach polskich regularnej produkcji rodzimych filmów fabularnych do wybuchu pierwszej wojny światowej. Przedstawienie tych wydarzeń w układzie ściśle chronologicznym pozwala należycie zrozumieć ich wzajemne związki, tzn. ich prawdziwe przyczyny i skutki, nadając tym samym historii polskiej kinematografii jej najistotniejszy, rzeczywisty sens, pogłębiony szeroko ujętym kontekstem ogólnokulturowym, politycznym i – zwłaszcza – społecznym. Wszystko to sprawia, że trzy pierwsze tomy „Świata zza mgły” są nade wszystko opisem stanu zbiorowej świadomości ludzi żyjących na ziemiach polskich w ostatnich trzech latach przed wybuchem pierwszej wojny światowej, stanowiąc tym samym bardzo ważny rozdział w całych, integralnie pojmowanych dziejach Polski.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Sensacyjna nowość 2 Jacek Cybusz Świat zza mgły Kino polskie w „pierwszym okresie przemysłowym” (1911/1912 – 1920/1921) Tom pierwszy Sensacyjna nowość Sezon 1911/1912 Łódź 2012 – Będzin 2016 3 Pierwotny tytuł niniejszego tomu Świata zza mgły: KINO POLSKIE W SEZONIE 1911/1912 od „a” (jak „aeroskop”) do „z” (jak „Z nędzy do pieniędzy”) w porządku chronologicznym © Copyright by Jacek Cybusz, Łódź 2012 Projekt okładki: e-bookowo ISBN: 978-83-7859-683-7 Wydawca: Wydawnictwo internetowe e-bookowo www.e-bookowo.pl Kontakt: wydawnictwo@e-bookowo.pl Kopiowanie, rozpowszechnianie części lub całości bez zgody wydawcy zabronione Wszelkie prawa zastrzeżone. Wydanie I, 2016 4 [Spis treści] [Wprowadzenie] 15 [1] 1911, Londyn – powstanie „The Aeroscope Company Limited Proszynski’s Patent Camera” (z siedzibą przy 18 Carring Cross Road, London W.C.), towarzystwa do spraw promocji i reklamy „ręcznej” (to znaczy reporterskiej) kamery filmowej „aeroskop” Kazimierza Prószyńskiego [2] 1911, Lwów – intensywny rozwój życia filmowego w stolicy Galicji 29 35 [3] 1911, Polska pod trzema zaborami – sukces duńskiego filmu fabularnego Afgrunden (Otchłań albo Przepaść; polski tytuł ekranowy w zaborze rosyjskim: Otchłań. Dzieje upadku kobiety) 37 [4] 1911, Polska pod trzema zaborami – sukces dwóch duńskich filmów fabularnych Den hvide slavehandel (Handel białymi niewolnicami; polski tytuł ekranowy: Białe niewolnice) 42 [5] Druga połowa 1911, Warszawa (?) – polska premiera włoskiego filmu fabularnego Gerusalemme liberata (Jerozolima wyzwolona) 44 [6] Druga połowa 1911, Warszawa (?) – polska premiera włoskiego filmu fabularnego L’Inferno (Piekło) według pierwszej księgi Boskiej komedii (La Divina Commedia) Dantego Alighieri 46 [7] Druga połowa 1911, Kraków i Poznań – polskie premiery (odpowiednio w zaborach austriackim i pruskim) francuskiego filmu fabularnego Notre-Dame de Paris (Katedra Marii Panny w Paryżu albo Dzwonnik z Notre Dame) ze Stasią Napierkowską [8] 1911, Paryż (kino „Gaumont-Palace”?) – premiera francuskiego filmu fabularnego Chopin 49 54 [9] 1911, Rosja – realizacja i premiera rosyjskich filmów fabularnych będących ekranizacjami polskich utworów literackich: Wojewoda oraz Pod włastiu luny (We władzy księżyca) 55 [10] 1911, Warszawa – powstanie Towarzystwa Udziałowego „Sfinks”, jako przedsiębiorstwa produkcji, dystrybucji i eksploatacji filmów, z siedzibą przy ulicy Marszałkowskiej 116 56 [11] Połowa 1911, Kraków („Czas” nr 333, s. 3) – przedruk (z warszawskiego „Słowa”) artykułu pod tytułem Teatry kinematografowe 66 [12] Lato 1911, Kraków – sezonowe pokazy filmowe na Błoniach, zorganizowane przez kinematograf „Cyrk Edison” 66 [13] Sobota, 1 lipca albo niedziela, 2 lipca 1911, Tarnów – przypuszczalne daty rozpoczęcia działalności przy ulicy Seminaryjskiej (róg Lipowej) iluzjonu nazywanego „Kinematograf – Edison”, „Cyrk Edison” i „Teatr Edison”, będącego najprawdopodobniej tarnowską filią krakowskiego kina „Cyrk Edison” 69 [14] Poniedziałek, 3 lipca 1911, Łódź (kino „Théâtre Moderne”) – premiera polskiego filmu dokumentalnego Uroczystość poświęcenia dzwonu „Zygmunt” w Łodzi w kościele św. Stanisława Kostki 71 [15] Poniedziałek, 10 lipca 1911, Warszawa („Kurier Warszawski” nr 188, s. 10-11) – artykuł Stanisława Sierosławskiego Kinematograf i szkoła 75 [16] Poniedziałek, 10 lipca 1911, Berlin – niemiecki patent nr 244751 dla Kazimierza Prószyńskiego na jego Sprechmaschine, deren Plattenteller mit dem Triebwerk kuppelbar ist (to znaczy na „maszynę mówiącą, której talerz płytowy sprzężony jest z mechanizmem napędzającym”) 76 5 [17] Sobota, 15 lipca (2 lipca starego stylu) 1911, Warszawa („Organ” nr 38) – informacja o wydanym przez policmajstra w Taganrogu zakazie wyświetlania w miejscowym kinie, wbrew pozwoleniu cenzury centralnej, rosyjskiego reportażu film. Maksim Gorkij na ostrowie Kapri (Maksym Gorki na wyspie Capri) 79 [18] Środa, 26 lipca 1911, Warszawa (kino „Sfinks”) – premiera polskiego filmu fabularnego Antek Klawisz – bohater Powiśla (inny tytuł: Antek cwaniak [?]) 82 [19] Środa, 2 sierpnia 1911, Warszawa – premiera polsko-rosyjskiego (?) filmu dokumentalnego Poświęcenie sztandaru pułkowego w Warszawie w obecności generała-gubernatora Skałona 86 [20] Sobota, 19 sierpnia 1911, Tarnów – inauguracja działalności kina „Apollo” przy ul. Nowy Świat, „vis-à-vis miejsca, w którym jeszcze osiem lat wcześniej mieściła się sala widowiskowa Szebesty” 86 [21] Sobota, 26 sierpnia 1911 i środa, 30 sierpnia 1911, Warszawa (kino „Venus”) – promocyjny pokaz prasowy i komercyjna premiera polskiego filmu fabularnego Dzieje grzechu 88 [22] Początek września 1911, Kraków („Ilustrowany Kurier Codzienny” nr 200, s. 3) – artykuł Zwycięski pochód kinematografu 106 [23] Niedziela, 3 września 1911 i wtorek lub środa, 3 lub 4 października 1911, Łódź – uroczyste otwarcie nowego kinematografu „Casino” i rozpoczęcie przez to kino regularnej działalności 107 [24] Środa, 6 września 1911, Warszawa i wtorek, 12 września 1911, Warszawa (kino „Sfinks”) – realizacja i premiera polskiego filmu dokumentalnego Proces Bohdana hr. Ronikiera 110 [25] Wtorek, 12 września (?) 1911, Warszawa (kino „Illuzjon”) – premiera polsko-żydowskiego filmu fabularnego Chasydka i odstępca 114 [26] Wtorek, 12 września 1911, Warszawa (kino „Illuzjon”) – premiera polsko-żydowskiego filmu fabularnego Der Vilder Foter (Okrutny ojciec albo Dziki ojciec) 124 [27] Połowa września 1911, Warszawa („Goniec Poranny” nr 496, s. 4) – notatka Konkurs kinematograficzny Tow. „Sfinks”, z wynikami ogłoszonego przez „Sfinks” (Konkurs kinematograficzny, „Kurier Poranny” 1911, nr 216, s. 2) konkursu na scenariusz filmu fabularnego 131 [28] Połowa (?) września 1911, Kraków (kino „Cyrk Edison”) – premiera albo ponowienie wyświetlania polskiego filmu dokumentalnego Straż pożarna w Krakowie 133 [29] Środa, 13 września 1911, Kraków i piątek, 22 września 1911, Kraków (kino „Cyrk Edison”) – realizacja i premiera polskiego filmu dokumentalnego Pogrzeb Kardynała Puzyny (inny tytuł: Fragment pogrzebu ks. Kardynała Puzyny) 135 [30] Piątek, 22 września 1911, Warszawa (kino „Sfinks”) – premiera polskiego filmu fabularnego Meir Ezofowicz 137 [31] Wtorek, 26 września 1911, Warszawa (kino „Sfinks”) – premiera polskiego filmu dokumentalnego Proces Bohdana hr. Ronikiera. Zjazd sądowników na miejsce zbrodni 156 [32] Czwartek, 28 września 1911, Łódź – tymczasowe zamknięcie przez Benedykta Zarzyckiego, ze względu na remont, kina „Théâtre Moderne” w gmachu Grand Hotelu i równoczesna likwidacja przez tegoż przedsiębiorcę kina „Moulin Rouge” (przy ulicy Mikołajewskiej 40), ze względu na zakończenie działalności sezonowego (letniego) kina w ogrodzie przy ulicy Mikołajewskiej 38 [33] Druga połowa (?) września 1911, Warszawa – pierwszy numer pisma „Nowiny Sezonu” 157 158 6 [34] Wtorek, 3 października 1911, Warszawa – realizacja i premiera (kino „Sfinks”) polskiego filmu dokumentalnego Pogrzeb Franciszka Kostrzewskiego 158 [35] Środa, 11 października 1911, Lwów („Gazeta Wieczorna” nr 321) – w dziale „Kronika” ogłoszenie „mieszczącego się wówczas w Filharmonii” „modnego kina »Helios«” [36] Piątek, 20 października 1911, Lwów – premiera filmu dokumentalnego Połów raków 159 160 [37] Piątek, 20 października 1911, Warszawa (kino „Corso”) – premiera polskiego filmu fabularnego Skandal małżeński na ulicy Szopena (inne tytuły: Skandal na ulicy Szopena oraz Skandal z ulicy Szopena) 160 [38] Niedziela, 22 października 1911, Łódź – „decyzją władz sądowych i policji” tymczasowe (do marca 1912 r.) zamknięcie „z powodu braku odpowiednich urządzeń przeciwpożarowych” kina „Théâtre Optique Parisien” w podwórcu posesji przy ulicy Piotrkowskiej 15 165 [39] Czwartek, 26 października 1911, Warszawa i piątek, 27 października 1911, Warszawa (kino „Sfinks”) – realizacja i premiera polskiego filmu dokumentalnego Pogrzeb aktora Bolesława Ładnowskiego 166 [40] Sobota, 28 października (?) 1911, Warszawa („Kurier Warszawski” nr 298, s. 6) – artykuł Illex Kinematograf a nasi artyści 167 [41] Poniedziałek, 30 października 1911, Łódź – zamknięcie, w trybie administracyjnym, na wniosek komisji techniczno-budowlanej przy magistracie łódzkim, należącego do Lucjana Aniołkiewicza kinematografu „Teatr Illusion” przy ulicy Piotrkowskiej 17 168 [42] Czwartek-sobota, 2-4 listopada 1911, Łódź oraz sobota-niedziela, 4-5 listopada 1911, Łódź (kina: „The Bio-Express”, „Odeon”, „Théâtre Moderne” i „Casino”) – realizacje oraz premiery czterech polskich filmów dokumentalnych: Bandyta Banasiak pod 6ym, przy ul. Zielonej, Ostatnie chwile oblężonego bandyty w Łodzi, Bandyta Banaszczyk i o nieznanym (zapewne podobnym do jednego z trzech poprzednich) tytule 168 [43] Piątek, 10 listopada 1911, Łódź (kino „Odeon”) – premiera polskiego filmu dokumentalnego „Dzień kwiatka” w Łodzi 182 [44] Wtorek, 14 listopada 1911, Moskwa („Sinie-Fono” nr 2 z 1 listopada 1911 starego stylu) – korespondencja G. A. Krzyżanowskiego Pierieczeń kinotieatrow w Warszawie w nastajaszczeje wremia (Wykaz kinoteatrów w Warszawie w obecnym czasie) 183 [45] Połowa listopada – początek grudnia 1911, Warszawa – powstanie tak zwanego warszawskiego „podsyndykatu” kinematograficznego 183 [46] Poniedziałek, 20 listopada 1911, Warszawa (kino „Corso”) – premiera polskiego filmu fabularnego „Dzień kwiatka” (inne tytuły: „Święto kwiatka”, „Święto kwiatka” w Warszawie, „Kwiatek”, Zaręczyny Antosia w „Dzień kwiatka”, Zaręczyny Antka oraz W „Dzień kwiatka” zaręczyny „Lodzer-Menscha”) 186 [47] Koniec (po poniedziałku, 20 listopada) 1911, Warszawa (kino „Corso”) – premiera polskiego filmu fabularnego Kosz primadonny 188 [48] Koniec (po poniedziałku, 20 listopada) 1911, Warszawa (kino „Corso”) – premiera polskiego filmu fabularnego Zazdrosny konkurent [49] Koniec 1911, Warszawa – likwidacja przedsiębiorstwa „J. Zagrodzki i S-ka” 189 189 [50] Koniec (listopad?) 1911, Warszawa – realizacja i premiera (kino „Sfinks”) filmu „artystycznego” Tańce klasyczne 190 7 [51] Koniec (listopad?) 1911, zabór rosyjski (Wilno?) – „polska” premiera duńskiego filmu fabularnego De fire djævle (Diabelska czwórka, Czterech diabłów lub Cztery diabły) [52] Listopad 1911, Wilno – otwarcie kina „Miniatura” (przy Prospekcie Świętojerskim) 191 193 [53] Listopad/grudzień 1911, Włocławek („Gazeta Kujawska” nr 290) – artykuł Władysława Chodeckiego Dziecko a kinematograf 193 [54] Środa, 6 grudnia 1911, Łódź – otwarcie kina „Luna”, na pierwszym piętrze domu Zgromadzenia Majstrów Tkackich przy ulicy Piotrkowskiej 100 (Przejazd 1) 194 [55] Grudzień 1911, Poznań – przeniesienie kinoteatru „Pałacowego” z placu Wilhelmowskiego 8 do nowo wzniesionego budynku przy placu Wilhelmowskim 6 195 [56] Grudzień 1911, Poznań – antykinematograficzne argumenty w akcie oskarżenia i uzasadnieniu wyroku w jednym z procesów sądowych 196 [57] Poniedziałek, 11 grudnia 1911, Warszawa (kino „Corso”) oraz wtorek i/lub środa, 12 i/lub 13 grudnia 1911, Warszawa (kina „Corso” i/lub „Kultura”) – hipotetyczne daty promocyjnego pokazu prasowego oraz komercyjnej premiery polskiego filmu fabularnego Pietro Caruso (inny tytuł: Caruso) 196 [58] Poniedziałek, 11 grudnia 1911, Warszawa (kino „Corso” [?]) oraz wtorek i/lub środa, 12 i/lub 13 grudnia 1911, Warszawa (kina „Corso” i/lub „Kultura”) – promocyjny pokaz prasowy oraz komercyjna premiera polskiego filmu fabularnego Sędziowie (inny tytuł: Sąd boży) 208 [59] Środa, 13 grudnia 1911, Warszawa (siedziba Towarzystwa Literatów i Dziennikarzy Polskich przy ulicy Brackiej 5) – „społeczny sąd” nad filmem Sąd boży według Sędziów Stanisława Wyspiańskiego 223 [60] Sobota, 23 grudnia 1911, Warszawa („Tygodnik Ilustrowany” nr 51, s. 1025) – artykuł Z. D. (Zdzisława Dębickiego) Czy kinematograf profanuje dzieło sztuki? 226 [61] Koniec (grudzień?) 1911, Warszawa (kino „Illuzjon”) – premiera polsko-żydowskiego filmu fabularnego Di Shtifmuter (Macocha) 228 [62] Czwartek, 28 grudnia 1911, Moskwa („Sinie-Fono” nr 6 z 15 grudnia 1911 starego stylu) – reklama i „libretto” polsko-żydowskiego filmu fabularnego Zabójca z nędzy (inny tytuł: Idiota) 229 [63] Piątek, 29 grudnia 1911, Warszawa („Kurier Warszawski” nr 357, s. 12-13) – Własność literacka i kinematograf. List do redakcji Wacława Gąsiorowskiego 230 [64] Koniec 1911, Kraków (kinematograf „Cyrk Edison”) – olbrzymie powodzenie filmu dokumentalnego Sceny wojskowe [65] 1911/1912, Łódź (Czas. Kalendarz na rok 1912, 1911, s. 89) – wykaz łódzkich kin 232 232 [66] 1911/1912, Warszawa – informacja „Gońca Wieczornego” (1912, nr 37, s. 4) o dochodach warszawskich kinematografów w 1911 roku 233 [67] 1911/1912, Yellowstone National Park (w stanie Wyoming w USA) – realizacja przy użyciu przez Cherry Keartona „ręcznej” kamery „aeroskop” Kazimierza Prószyńskiego zdjęć do reportaży filmowych z cyklu „Warwick Bioscope Chronicle”, które weszły do angielsko-amerykańskiego filmu dokumentalnego Wild Life across the World (Dzikie życie poprzez świat) 234 [68] 1911-1912, Londyn i Warszawa – udoskonalenie przez Kazimierza Prószyńskiego i Mariana Sitkiewicza „ręcznej” kamery „aeroskop” 235 8 [69] 1911/1912, Lwów – zorganizowanie przez Melchiora Meibluma (Maybluma) kina „The Wonderland”, z siedzibą przy ulicy Jagiellońskiej 20/22 236 [70] Piątek, 5 stycznia 1912, Kraków („Ilustrowany Kurier Codzienny”) – informacja o przeniesieniu kinematografu z Bielska na Śląsku austriackim do Białej w Galicji 237 [71] Piątek, 12 stycznia 1912, Łódź – otwarcie przez R. Kisielewskiego kina „Flora” w gmachu Teatru Wielkiego przy ulicy Konstantynowskiej 16 237 [72] Piątek, 19 stycznia 1912, Częstochowa – realizacja polskiego filmu dokumentalnego pod tytułem Parada wojskowa w Częstochowie 238 [73] Styczeń 1912, Tarnów – początek działalności kina „Helios” przy ulicy Seminaryjskiej (u zbiegu z Lipową), w siedzibie dawnego „Teatru Edison” 242 [74] Styczeń/luty 1912, Warszawa – realizacja i premiera (kino „Sfinks” [?]) polskiego filmu dokumentalnego Pogrzeb Leopolda Méyeta 242 [75] Sobota, 3 lutego 1912, Warszawa („Świat” nr 5) – artykuł Stef. Krz. (Stefana Krzywoszewskiego) W obronie największego naszego skarbu. Język polski a kinematograf 244 [76] Niedziela, 4 lutego 1912, Kraków – śmierć, w wieku 48 lat, Józefa Kleinbergera, współwłaściciela krakowskiego kina „Cyrk Edison”, które od tego momentu zaczyna chylić się ku upadkowi 247 [77] Wtorek, 6 lutego 1912, Łódź („Rozwój” nr 29, s. 1) – ogłoszenie przez kinematograf „Odeon” plebiscytu filmowego 247 [78] Środa, 14 lutego 1912, Moskwa („Wiestnik Kiniematografii” z 1 lutego 1912 starego stylu, s. 16) – informacja o promocyjnym pokazie prasowym nowych filmów wytwórni Aleksandra Chanżonkowa, w tym krótko- metrażowego fabularnego filmu lalkowego (animowanego) Priekrasnaja Lukanida ili krowawaju wojna rogaczej s usaczami (Piękna Lukanida albo krwawa wojna rogaczy z wąsalami) Władysława Starewicza 248 [79] Piątek, 16 lutego 1912, Lwów – wystawienie Eustachemu Białoborskiemu przez profesora Romana Dzieślewskiego, pierwszego wykładowcę elektrotechniki w Szkole Politechnicznej we Lwowie, świadectwa „z praktyki kinowej” 262 [80] Luty 1912, Londyn (sala projekcyjna wytwórni „Warwick Trading Company”) – pierwszy zamknięty pokaz angielskich dźwiękowych filmów fabularnych zrealizowanych przez Kazimierza Prószyńskiego (przy zastosowaniu jego „fotofonu”): dramatu Ave Maria i komedii (farsy) Łagodzący wpływ muzyki na nerwy (inny tytuł: Uspakajający wpływ muzyki) 263 [81] Wtorek, 27 lutego 1912, Warszawa (kino „Olimpia” [?]) – premiera polskiego filmu dokumentalnego Sport zimowy w Warszawie 267 [82] Czwartek, 29 lutego 1912, Warszawa („Przegląd Techniczny” nr 9, s. 112) – anonimowy artykuł Zastosowanie kinematografu w przemyśle maszynowym 267 [83] Luty/marzec 1912, Lwów – powstanie Pierwszego Galicyjskiego Przedsiębiorstwa [dla] Wyrobu i Wypożyczania Film[ów] Kinematograficznych [„Kinofilm”], Spółka z o. o., z siedzibą przy ulicy Fridrichów 5 i/lub A. Potockiego 23 268 [84] Początek marca (?) 1912, Lwów (?) – artykuł W sprawie kinematografów (przedrukowany w „Głosie Rzeszowskim” z niedzieli, 24 marca 1912 roku) 269 9 [85] Pierwsze dni marca 1912, Piotrków Trybunalski i czwartek, 7 marca 1912, Warszawa (kina „Sfinks” i „Odeon” oraz „Olimpia”) – realizacje i premiery dwóch polskich filmów dokumentalnych: Sprawa Macocha oraz Zdjęcia z procesu Damazego Macocha 271 [86] Połowa marca 1912, Warszawa – skazanie na trzydzieści rubli kary lub sześć dni aresztu „przyłapanego” na „oszustwach biletowych” Mordki Towbina, właściciela Warszawskiego Kantoru Kinematograficznego „Siła” i kina „Illuzjon” 283 [87] Marzec 1912, Warszawa (kino „Sfinks”) – premiera polskiego filmu dokumentalnego Tatry polskie (inny tytuł: Zakopane) [88] Marzec 1912, Łódź – wznowienie działalności kina „Théâtre Optique Parisien” 284 284 [89] Marzec 1912, Częstochowa – otwarcie przez braci Władysława i Antoniego Krzemińskich ich kolejnego stałego kinematografu, tym razem o nazwie „Urania”, z siedzibą w alei Najświętszej Maryi Panny 38 (a więc w pobliżu „Odeonu” przy alei Najświętszej Maryi Panny 43) 284 [90] Środa, 20 marca 1912, Częstochowa – realizacja przez braci Władysława i Antoniego Krzemińskich polskiego filmu dokumentalnego Pogrzeb Leopolda Werde 285 [91] Czwartek, 21 marca 1912, Drohobycz i sobota, 23 marca 1912, Lwów (kino „Kuchar”) – realizacja i premiera polskiego filmu dokumentalnego Olbrzymi pożar odbenzyniarni w Drohobyczu 285 [92] Sobota, 23 marca 1912, Łódź (kino „Odeon”) – premiera polskiego filmu dokumentalnego pod tytułem Foot-ball w Łodzi 286 [93] Wtorek, 26 marca 1912, Rudniki k. Częstochowy i sobota, 30 marca 1912, Częstochowa (kino „Odeon”) – realizacja i premiera polskiego filmu dokumentalnego pod tytułem Katastrofa kolejowa na stacji Rudniki na kolei warszawsko-wiedeńskiej 286 [94] Marzec/kwiecień 1912, Kołomyja i Lwów (kino „The Wonderland”) – realizacja i premiera polsko-austriackiego (?) filmu dokumentalnego pod tytułem Uroczyste przyjęcie Arcyksięcia Karola Franciszka Józefa w Kołomyi 287 [95] Środa, 3 kwietnia 1912, Wiedeń – zgłoszenie przez Eustachego Białoborskiego do austriackiego Urzędu Patentowego pomysłu rejestracji dźwięku metodą optyczną na taśmie filmowej i jego reprodukcji 288 [96] Początek kwietnia 1912, Warszawa („Goniec Wieczorny” nr 181, s. 4) – anonimowy artykuł Nadmiar kinematografów 289 [97] Poniedziałek (w kalendarzu gregoriańskim: wielkanocny), 8 kwietnia 1912 (26 marca 1912 starego stylu), Moskwa (kinoteatr „Chudożestwiennyj”) – oficjalna premiera rosyjskiego filmu animowanego (lalkowego) Priekrasnaja Lukanida ili krowawaju wojna rogaczej s usaczami (Piękna Lukanida albo krwawa wojna rogaczy z wąsalami) Władysława Starewicza 289 [98] Środa, 17 kwietnia 1912, Warszawa i czwartek, 18 kwietnia 1912, Warszawa (kino „Sfinks”) – realizacja i premiera polskiego filmu dokumentalnego Zaćmienie słońca w Warszawie 294 [99] Sobota, 20 (?) kwietnia 1912, Łódź (kino „Luna”) – premiera pierwszego numeru polskiej kroniki filmowej „Dziennik »Luny«” 294 [100] Wtorek, 23 kwietnia 1912, Warszawa (kino „Venus”) – premiera polskiego filmu fabularnego Niebezpieczny kochanek 295 10 [101] Czwartek, 25 kwietnia 1912, Londyn – wniosek patentowy inżyniera Kazimierza Prószyńskiego: Improvements in portable cinematographic cameras 303 [102] Czwartek i piątek, 25 i 26 kwietnia 1912, Łódź oraz sobota, 27 kwietnia 1912, Łódź (kino „Odeon”) – realizacja oraz premiera polskiego filmu dokumentalnego pod tytułem Katastrofa budowlana przy ul. Widzewskiej 40 w Łodzi 304 [103] Piątek, 26 kwietnia 1912, Łódź – zakończone odmową na wznowienie działalności oględziny przez komisję techniczno-budowlaną przy magistracie łódzkim należącego do Lucjana Aniołkiewicza kinematografu „Teatr Illusion” z siedzibą przy ulicy Piotrkowskiej 17 306 [104] Sobota, 27 kwietnia 1912, Łódź (kino „Luna”) – premiera polskiego filmu dokumentalnego Wzloty na aeroplanie hr. Scipio del Campo w Łodzi, tytułu będącego jednym z tematów drugiego numeru kroniki filmowej „Dziennik »Luny«” 306 [105] Sobota, 27 kwietnia 1912, Lwów („Kurier Lwowski” nr 192, s. 2-3) – w dziale „Kronika” notatka o zakontraktowaniu przez Pierwsze Galicyjskie Przedsiębiorstwo [dla] Wyrobu i Wypożyczania Film[ów] Kinematograficznych [„Kinofilm”], Spółka z o. o., do wyłącznej dystrybucji w Galicji amerykańskiego filmu fab. The Coming of Columbus (Przybycie Kolumba; polski tytuł ekranowy: Krzysztof Kolumb) 311 [106] Sobota, 27 kwietnia 1912, Warszawa (kino „Illuzjon”) – premiera polskiego filmu fabularnego Wojewoda według Mazepy Juliusza Słowackiego 314 [107] Kwiecień (?) 1912, Warszawa – zapowiedź i/lub realizacja najprawdopodobniej nieukończonego polskiego filmu fabularnego Wojewodzianka 318 [108] Kwiecień 1912, Wiedeń – „wstępna narada (ankieta), na której dyskutowano problemy techniczne, społeczne i ekonomiczne kinematografii austriackiej” 325 [109] Niedziela, 28 kwietnia 1912, Warszawa i środa, 1 maja 1912, Warszawa – realizacja i premiera polskiego filmu dokumentalnego Dzień polnej różyczki w Warszawie („Święto kwiatka” w Warszawie) 326 [110] Czwartek, 2 maja 1912, Łódź i sobota, 4 maja 1912, Łódź (kina: „The Bio Express”, „Odeon” i „Luna”) – realizacje i premiery trzech polskich filmów dokumentalnych: Pogrzeb Nadrabina Majzla w Łodzi, Pogrzeb Nadrabina Majzla i Pogrzeb rabina Majzla (w przypadku tego ostatniego tytułu jako jednego z tematów kroniki filmowej „Dziennik »Luny«” Nr 3) 326 [111] Sobota, 4 maja 1912, Łódź (kino „Odeon”) – premiera (?) polskiego filmu dokumentalnego Sprawa Hr. Bohdana Ronikiera 328 [112] Poniedziałek, 6 maja 1912, Warszawa (kino „Sfinks”) – premiera polskiego filmu dokumentalnego Hrabia Ronikier przed wyrokiem 329 [113] Środa, 8 maja 1912, Łódź i piątek, 10 maja 1912, Łódź (kino „Odeon”) – realizacja i premiera polskiego filmu dokumentalnego „Dzień kwiatka” 329 [114] Środa, 8 maja 1912, Łódź i sobota, 11 maja 1912, Łódź (kino „Casino”) – realizacja i premiera polskiego filmu dokumentalnego „Dzień kwiatka” 8-go Maja r. b. w Łodzi 331 [115] Czwartek-niedziela, 9-12 maja 1912, Łódź (kino „The Bio-Express”) – pokazy polskiego filmu fabularnego W „Dzień kwiatka” zaręczyny „Lodzer-Menscha”, czyli zapewne komedii „Dzień kwiatka”, której premiera miała miejsce w warszawskim kinie „Corso” w poniedziałek, 20 listopada 1911 r. 333 11 [116] Sobota, 11 maja 1912, Częstochowa – realizacja polskiego filmu dokumentalnego pod tytułem Parada wojskowa w Częstochowie 335 [117] Wtorek, 14 maja 1912, Warszawa (kino „Corso”) – premiera polskiego filmu fabularnego Krwawa dola według Szkiców węglem Henryka Sienkiewicza 335 [118] Środa, 15 maja 1912, Łódź i sobota, 18 maja 1912, Łódź (kino „Odeon”) – realizacja i premiera polsko-rosyjskiego (?) filmu dokument. Wycieczka „Związku Majowego” w dniu 15 Maja r. b. 342 [119] Czwartek, 16 maja 1912, Warszawa i piątek, 17 maja 1912, Warszawa (kino „Olimpia”) – realizacja i premiera polskiego filmu dokumentalnego Kwestarki i kupujące w „święto niezapominajek” 344 [120] Połowa maja 1912, Lwów – realizacja i premiera polskiego filmu dokumentalnego pod tytułem Wiec Chełmski we Lwowie 344 [121] Piątek, 17 maja 1912, Poznań – pismo dyrektora tutejszej straży pożarnej, Wiewiórkowskiego, który „stwierdził, iż nie widzi potrzeby wprowadzania zakazu palenia wśród publiczności [kinowej], gdyż zakaz powinien obowiązywać jedynie w kabinie kinooperatora” 346 [122] Piątek, 17 maja 1912, Warszawa oraz sobota, 18 maja 1912, Warszawa (kina „Sfinks” i „Olimpia”) – realizacje oraz premiery dwóch polskich filmów dokument. Ostatnie chwile procesu Ronikiera 346 [123] Niedziela, 19 maja 1912, Częstochowa – realizacja dwóch polskich filmów dokumentalnych: „Dzień kwiatka” w Częstochowie i Doroczne święto straży ogniowej w Częstochowie 348 [124] Wtorek, 21 maja 1912, Warszawa (kino „Sfinks”) – premiera polskiego filmu dokumentalnego Ćwiczenia gimnastyczne uczniów Sokołów II-go Gimnazyum Warszawskiego 349 [125] Środa, 22 maja 1912, Warszawa i piątek, 24 maja 1912, Warszawa (kina: „Sfinks”, „Olimpia” i „Illuzjon” oraz cztery inne) – realizacje i premiery trzech polskich filmów dokumentalnych pod identycznym tytułem Pogrzeb Bolesława Prusa 350 [126] Sobota, 25 maja 1912, Warszawa (kino „Sfinks”) – premiera polskiego filmu dokumentalnego Otwarcie Wystawy Sportowej w Warszawie 356 [127] Wtorek, 28 maja 1912, Łódź (kino „Odeon”) – premiera polskich filmów dokumentalnych: Majówka łódzkich szkół oraz Ćwiczenia wszystkich oddziałów łódzkiej straży ogniowej 356 [128] Wtorek, 28 maja 1912, Warszawa i środa, 29 maja 1912, Warszawa – premiery dwóch polsko-rosyjskich (?) filmów dokumentalnych, zatytułowanych: Ćwiczenia polowe lejb-gwardyjskiego pułku i Konkurs hippiczny lejb-gwardyjskiego pułku ułanów 357 [129] Maj 1912, Berlin – początek wielkiej kariery filmowej Daniela Kirschenfinkela, występującego pod pseudonimem „Nunek Danuky” (później „Danny Kaden”) 358 [130] Początek czerwca 1912, Warszawa – realizacja i premiera (kino „Sfinks”) pierwszego numeru polskiej kroniki filmowej „Własny Dziennik »Sfinksa« – aktualności tygodnia” [131] Niedziela, 2 czerwca 1912, Łódź („Tygodnik Łódzki Ilustrowany” nr 4) – reklama „Luny” 360 360 [132] Niedziela, 2 czerwca (20 maja starego stylu) 1912, Warszawa i wtorek, 4 czerwca 1912, Warszawa – realizacja i premiera polsko-rosyjskiego (?) filmu dokumentalnego Poświęcenie soboru 361 [133] Poniedziałek, 3 czerwca 1912, Warszawa (kino „Sfinks”) – premiera polskiego filmu dokumentalnego Warszawskie derby (inne tytuły: Ostatnie warszawskie derby i Derby warszawskie) 362 12 [134] Środa, 5 czerwca 1912, Warszawa – premiera polskiego filmu dokumentalnego pod tytułem Wystawa psów w Warszawie 362 [135] Czwartek, 6 czerwca 1912, Lwów – realizacja polskiego filmu dokumentalnego Uroczystości Bożego Ciała we Lwowie 362 [136] Niedziela, 9 czerwca 1912, Warszawa – premiera polskiego filmu dokumentalnego pod tytułem Wyścigi psów w Agrykoli 362 [137] Wtorek, 11 czerwca 1912, Warszawa – premiera polskiego filmu dokumentalnego pod tytułem Losowanie loterii Królestwa Polskiego w Warszawie 363 [138] Wtorek, 11 czerwca 1912, Łódź (kino „Odeon”) – premiera dwóch polskich filmów dokumentalnych: Ćwiczenia gimnastyczne uczniów Łódzkiej Szkoły Handlowej i Zabawa dzieci w Helenowie zorganizowana przez Chrześcijańskie Stowarzyszenie Nauczycieli 363 [139] Pierwsza połowa czerwca 1912, Warszawa (kino „Illuzjon”) – premiera polskiego filmu fabularnego Obłąkany (inny tytuł: W Tworkach) 363 [140] Czerwiec (?) 1912, Warszawa (kino „Sfinks”) – premiera polskiego filmu fabularnego pod tytułem Spodnie Jaśnie Pana 369 [141] Czerwiec 1912, Warszawa – realizacja i premiera polskiego filmu dokumentalnego pod tytułem Corso kwiatowe na wystawie w Warszawie 374 [142] Czerwiec 1912, Warszawa – realizacja i premiera polskiego filmu dokumentalnego pod tytułem Ćwiczenia europejskich drużyn strażackich w Warszawie 374 [143] Czerwiec (?) 1912, Moskwa (kinoteatr „Chudożestwiennyj” [?]) – premiera rosyjskiego filmu lalkowo-animowanego Awiacjonnaja niediela nasiekomych (Tydzień lotniczy owadów) 374 [144] Sobota, 15 czerwca (2 czerwca starego stylu) 1912, Piotrków Trybunalski i środa, 19 czerwca (6 czerwca st. st.) 1912, Piotrków Trybunalski – zezwolenie Gubernatora Piotrkowskiego udzielone Edwardowi Juliuszowi Vortheilowi na wybudowanie kina w Pabianicach przy ulicy Świętego Jana 11 375 [145] Niedziela, 16 czerwca 1912, Łódź („Tygodnik Łódzki Ilustrowany” nr 5-6, s. 7 i 19) – sponsorowany przez iluzjon „Luna” (?) artykuł Rozwój teatrów kinematograficznych w Łodzi 380 [146] Poniedziałek, 17 czerwca 1912, Łódź (kino „The Bio-Ekspress”) – premiera polskiego filmu paradokumen- talnego Czarna kartka z kroniki łódzkiej (inny tytuł: Łódzkie psy policyjne chwytające bandytę) 381 [147] Sobota, 22 czerwca 1912, Łódź – otwarcie w ogródku przy ulicy Zielonej 4 „Zielonej Łodzi”, letniej filii funkcjonującego przy ulicy Zielonej 2 kina „The Bio-Express” Juliana Szrojta 383 [148] Poniedziałek, 24 czerwca 1912, Warszawa – realizacja polskiego filmu dokumentalnego pod tytułem Wianki w Agrykoli 385 [149] Sobota, 29 czerwca 1912 i/lub niedziela, 30 czerwca 1912, Kraków – realizacja polskiego filmu dokumentalnego Match footbalowy Cracovia - Monori S.C. 385 [150] Niedziela, 30 czerwca 1912, Wilno (kino „Bronisława”) – premiera polskiego filmu fabularno- dokumentalnego (?) Bez ozdoby – Z nędzy do pieniędzy [Dodatki] [Uzupełnienia] 386 388 393 13 Obrazy kinematograficzne są jak gdyby światem zza mgły. Kazimierz Prószyński, Wynalazca o wynalazkach, „Kurier Warszawski” 1913, nr 280, s. 5-6. 14 [Wprowadzenie] W 1985 roku Andrzej Urbańczyk, znakomity pasjonat historii kina polskiego, wyraził opinię, że „początki filmu w Polsce, mimo niepodważalnych zasług historyków filmu, są ciągle mało znane. Na wyjaśnienie czeka wiele spraw i mechanizmów rządzących ówczesną kinematografią, w tym [...] także politycznych”1. Po piętnastu latach, 8 lutego 2000 roku ten – tak jak ja – przez całe życie człowiek lewicy i – nie jak ja – ówczesny poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej i zarazem redaktor naczelny „Trybuny” napisał do mnie, że w końcu dzielimy nie tylko polityczne pasje. Historia kinematografii to mój konik i bardzo cenię to, co Pan dla wiedzy o pradziejach kina zrobił. Półtora roku później, 13 sierpnia 2001 roku żegnałem go na łamach „Gazety Wyborczej”, stwierdzając że ten przedwcześnie zmarły w wieku zaledwie pięćdziesięciu pięciu lat „niezależny badacz i rasowy pisarz ... dziejami kinematografii zajmował się z potrzeby gorącego serca, całkowicie pozainstytucjonalnie” i że „właśnie dlatego był mi bardzo bliski”2, jako że sam od czterech lat (co zresztą wciąż z uporem trwa) tym na czym się najlepiej i naprawdę znam, historią kina, szczególnie polskiego, zmuszony byłem (i wciąż jestem) zajmować się niestety jedynie „dorywczo”, po dzień w dzień ośmio-, a nawet dziesięciogodzinnej katordze „dla chleba”. 15 Krytyczne zdanie Urbańczyka na temat naszej skromnej wiedzy dotyczącej początków kinematografii polskiej jest – po dwudziestu siedmiu latach! – niestety ciągle aktualne, tak samo jak sformułowana w międzyczasie opinia jednego z najlepszych współczesnych polskich historyków filmu, Jerzego Maśnickiego, który skonstatował, że najwcześniejszy, to znaczy sprzed pierwszej wojny światowej „okres historii kina jest do dziś najmniej znany. Wyjątkowej obfitości produkcji towarzyszyła jej równie wielka ulotność. Szybko realizowane filmy równie szybko znikały z rynku – i z pamięci”3. Koniecznie trzeba tutaj dodać, że to, co „w pamięci” jakimś cudem jednak pozostało jest nie tyle historią, ile mitologią. Historia bowiem to nauka (i zarazem sztuka!) opisująca dynamikę procesu rozwoju w oparciu o odnajdywane faktyczne (albo domniemane w granicach prawdopodobieństwa) związki przyczynowo-skutkowe rozmai- tych wydarzeń i zjawisk z przeszłości. Dotyczy to każdej historii, a więc historii kina także. Już dwadzieścia trzy lata temu zwracałem uwagę na to, że „historia – zarówno ogólna jak i szczegó- łowa, więc każda historia – będąc nauką jest też sztuką. Głównym jej zadaniem nie jest analiza poszczególnych – z osobna – wydarzeń i zjawisk, ale synteza tej ich części, która pozwala bada- czowi ukazać dynamikę rozwoju przedmiotu, odnaleźć związki przyczynowo-skutkowe, i istotny sens życia człowieka”. I zaraz dalej dodawałem: „Historyk jest artystą przedstawiając proces, w którym opisywane przezeń wydarzenie czy też zjawisko ma konkretne, dające się zrozumieć przyczyny i skutki, z których te drugie są zarazem przyczynami kolejnych wydarzeń i zjawisk. Takiej historii kina – przyznajmy to szczerze – jak na razie nikt jeszcze w Polsce nie napisał”4, lecz wówczas, w 1989 roku nie potrafiłem zdiagnozować tego stanu rzeczy. Dopiero na początku następnego wieku uświadomiłem sobie w pełni, że bez analizy poszczególnych faktów („wyda- rzeń i zjawisk”) i bez określenia ich usytuowania chronologicznego (przynajmniej względnego) przyczynowo-skutkowej syntezy nie da się dokonać. To zdumiewające, jak długo musiałem – i to jako historyk! – myśleć, by zrozumieć „oczywistą oczywistość”, banał, że bez chronologii nie można mówić o historii; ale mam dla siebie usprawiedliwienie: że nie tylko ja, skoro już w 1977 roku Bolesław W. Lewicki, układając krótką kronikę światowej kinematografii, zaznaczył, że w przedstawionej w niej chronologii wydarzeń, w porównaniu z innymi tego typu diariuszami „mogą zachodzić pewne różnice [...] daty bowiem są najsłabszą stroną historii kinematografii”5. W związku z tym przez pierwszą dekadę obecnego, dwudziestego pierwszego stulecia cierpliwie „wklepywałem” do swego laptopa wszystkie dostępne mi informacje dotyczące bardzo szeroko rozumianego kina polskiego w latach 1911-1921, zarazem usiłując porządkować je ściśle 16 chronologicznie, a problemowo dopiero w drugiej kolejności. Materiał ten okazał się aż tak obfity, że przedstawiony przeze mnie w ten sposób po równo stu latach jeden tylko sezon 1911/1912 wypełnił wcale sporej objętości książkę, którą niniejszym upubliczniam. Dlaczego lata 1911-1921 i sezon 1911/1912? Otóż dlatego, że to właśnie dopiero w sezonie 1911/1912, po dwudziestu latach istnienia kinematografu, narodził się przemysł filmowy i kino sensu stricto, to znaczy – jak je nazywają uczeni filmoznawcy z katedr uniwersyteckich – „kino integralności narracyjnej”; mianowicie gdy w latach 1890-1910 „żywa fotografia” jako widowisko tudzież rozrywka nie chciała „opowiadać historii”, lecz była nastawiona na „olśniewanie, zdumiewanie widza, możliwe dzięki zawartym w filmie atrakcjom”, w związku z czym nazwana została „kinematografem atrakcji”, to później, właśnie od początku drugiej dekady dwudziestego wieku „widz zostanie »zamknięty w diegezie«, nastawiony na śledzenie fabuły”, a zmiana ta oznacza także powstanie „kina jako instytucji”6. W zgodzie z tym pozostaje zaproponowana przez Rune Waldekranza periodyzacja najwcześniejszej historii filmu, którą ten świetny szwedzki badacz podzielił na cztery okresy: „prehistoria” (do roku 1880), „powstanie widowiska” (1880-1895), „stadium rzemieślnicze” (1896-1911) i „pierwszy okres przemysłowy” (1911-1920)7. Podział ten, zwłaszcza wyróżnienie okresu 1911-1920, sprawdza się wszędzie, zarówno w dalekich Stanach Zjednoczonych8 jak i na ziemiach polskich, zrazu podzielonych pomiędzy zaborców, a potem połączonych w odrodzone państwo9. Tak więc w 1911 roku narodził się przemysł filmowy, co miało ścisły związek z tendencją systematycznego zwiększania długości filmów fabularnych10. „Przyjęty dotąd godzinny seans, w czasie którego wyświetlano od kilku do kilkunastu krótkich filmów, zaczął na przełomie pierwszej i drugiej dekady stulecia przeobrażać się stopniowo w dwugodzinny seans z kroniką aktualności i jednym, »głównym« filmem pełnometrażowym”11, zaś przedsiębiorcy kinematogra- ficzni na ziemiach polskich dzielnie dotrzymywali kroku tej ogólnoświatowej tendencji, dzięki czemu w drugiej połowie 1911 roku rozpoczęła się systematyczna produkcja polskich filmów fabularnych12, a wraz z nią narodziła się polska kinematografia w klasycznym rozumieniu tego terminu, to znaczy odrębna „branża” przemysłu i handlu obejmująca produkcję, dystrybucję i eksploatację obrazów filmowych wszelkiego rodzaju – zarówno dokumentalnych jak i fabular- nych, krótko-, średnio- oraz długometrażowych13. Stało się to w Warszawie, stolicy Królestwa Polskiego – i nieprzypadkowo, gdyż na terenach dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, okupowanych od ponad stu lat przez Rosję, Austrię oraz Prusy, „rozwojowi przedsiębiorczości 17 filmowej najbardziej sprzyjały warunki gospodarcze panujące na terenie Kongresówki, powiązanej z rynkiem rosyjskim. Widoczną oznaką względnej prosperity było obciążanie kin – niemałą, bo wynoszącą 1/6 utargu – opłatą na rzecz Warszawskich Teatrów Rządowych”14. W Królestwie Kongresowym, a zwłaszcza w Warszawie „inwazji iluzjonów około 1912 roku”15 i rozwijającej się od drugiej połowy 1911 roku w warunkach ostrej konkurencji produkcji filmowej towarzyszyło wzrastanie biur wynajmu filmów, których Władysław Jewsiewicki dla tego okresu wyszczególnił siedem: „1) Biuro Filmowe »Siła«; 2) Biuro Filmowe »Globus« (filia moskiewskiej centrali); 3) Biuro Filmowe »Sfinks«; 4) Biuro Filmowe hr. Ostroroga; 5) Biuro Filmowe Grzybowskiego [»Roll« – przyp. J.C.]; 6) Biuro Filmowe S. Mintusa, filia centrali ryskiej; 7) Biuro Filmowe »Kinefilm« Samuela Ginzburga”16, zapominając najwidoczniej o wspomnianym przez siebie w innym miejscu ósmym, powstałym na początku 1912 roku Biurze Filmowym „Polonia” Teofila Jarosza i Mariana Fuksa17. Biura te nie tylko dystrybuowały w Kró- lestwie Polskim filmy zagraniczne, ale i obrazy polskie za granicą, zwłaszcza w głębi Rosji, co na ogół czyniło warszawską (a także i łódzką oraz częstochowską18) wytwórczość kinemato- graficzną dosyć opłacalną. Zresztą nawet własny, bardzo płytki rynek w Kongresówce mógł niekiedy zamortyzować nakłady, gdyż – jak obliczył Jewsiewicki – „za metr negatywu płacono wówczas 19 kopiejek, za wywołanie w Paryżu jednego metra taśmy – 5 kopiejek, za skopiowanie znów metra taśmy filmowej łącznie z wirażowaniem chemicznym (barwienie taśmy pozytywo- wej różnymi kolorami odpowiednio do scen filmu) – 6 kopiejek, razem 30 kopiejek. Dla porów- nania [...] za jeden metr filmu zagranicznego do wyświetlania w kinach płacono w tym czasie 75 kopiejek. A więc kalkulacja była korzystna”, tylko gorzej, że „do wykonywania zdjęć konieczne było zezwolenie władz carskich”19. Także z powodów politycznych okres dzielący realizację warszawskiego filmu od jego premiery w austriackim Królestwie Galicji i Lodomerii przeważnie wynosił rok, podczas gdy filmy francuskie i włoskie do Krakowa i Lwowa docierały szybciej20. Dla polskiej kinematografii, in statu nascendi stanowiącej równocześnie fragment dwóch innych, to znaczy rosyjskiej oraz austriackiej, oba czynniki – polityczny i ekonomiczny – były równie ważne. I tak na przykład, chociaż autonomia galicyjska gwarantowała Polakom największe swobody w zakresie rozwoju ich kultury, to wręcz przysłowiowa „nędza galicyjska” bardzo przeszkadzała tamtejszemu szczątkowemu przemysłowi filmowemu21. Z drugiej zaś strony, gdy w zaborze pruskim istniały dość dobre warunki ekonomiczne dla powstania takiego przemysłu, niemieckie władze zwalczały tam kulturę polską. W efekcie „ograniczenia cenzuralne 18 sprawiły, że na terenie zaboru pruskiego nie powstał ani jeden film o charakterze dokumentalnym czy fabularnym zrealizowany przez Polaka”22. Można więc powiedzieć, że w zaborze pruskim kinematografia polska nie istniała, podobnie jak na Górnym Śląsku, gdzie mimo, że „kinematograf – przynajmniej w pierwszych kilkunastu latach – raczej nie dzielił publiczności na polską i niemiecką, katolicką i protestancką czy żydowską”, gdyż „był rozrywką »demokratyczną«, niedrogą, »ludową«, choć ceny biletów, a zatem i standard miejsc, dość szybko zróżnicowano”, to jednak kino zostało przez Niemców „wprzęgnięte w machinę polityki, państwowotwórczej oświaty, propagandy a nawet indoktrynacji. Wprawdzie nie przestało być przede wszystkim rozrywką i formą miłego spędzania wolnego czasu, którego Górnoślązacy z uwagi na rozwój społeczny i wzrost gospodarczy mieli coraz więcej, to jednak zwraca uwagę, że dość szybko, bo jeszcze przed I wojną światową, działalność kiniarzy była przez państwo pruskie kontrolowana, i to ściśle. Chodziło nie tylko o dyscyplinę podatkową, ale również [o] obyczajową (i polityczną) poprawność”. Dla polskości było to bardzo szkodliwe, tym bardziej, że „kinematograf przyjął się na Górnym Śląsku błyskawicznie, o czym świadczy liczba kin, których repertuar i zakres oddziaływania zwiększał się z roku na rok. Już przed rokiem 1914 każde górnośląskie miasto dysponowało kilkoma stałymi salami projekcyjnymi, w tym także bardzo obszernymi, luksusowymi i nowoczesnymi. Dobrym przykładem jest Królewska Huta (po 1934 roku: Chorzów), której główna arteria handlowa (dziś: ulica Wolności) oferowała aż 5 kin”23. Stanowiło to wyraz ogólnoświatowej tendencji gwałtownego wzrostu liczby iluzjonów na początku drugiej dekady dwudziestego wieku. Ale – jak słusznie zauważył Władysław Jewsiewicki – „brak jest dokładnych danych liczbowych co do ilości kin [...]. Kina funkcjonowa- ły ... prawie we wszystkich większych miastach polskich we wszystkich trzech zaborach. [...]. Zresztą liczba kin stale była zmienną, co jest cechą charakterystyczną polskiego przemysłu kinematograficznego w omawianym okresie. Poszczególne kina to się otwierały, to zamykały, na ich miejsca powstawały nowe. Wszelkie dane mogą być jedynie orientacyjne”24. Za takie też należy uznać liczby podane przez Małgorzatę Hendrykowską, która konstatując, że „po roku 1910 ekspansja kinematografów przybrała na sile”, zegzemplifikowała to tylko pozornie dokładnym, bo nieodniesionym do jakiegoś jednego, wspólnego, konkretnego czasu, wykazem, w którym napisała, że „w Warszawie, łącznie z Pragą i gminami podmiejskimi, co wieczór rozpoczynały swe seanse aż 63 iluzjony, w Wilnie zapalały się światła 8 kinematografów, we Lwowie – 16, w Lublinie – 6 cinema, w Łodzi – 12 kin, w Poznaniu – 10 kintopów”25. Z kolei 19 Hanna Krajewska stwierdziła, że w sezonie 1911/1912 „Łódź liczyła 11-13 kin, Warszawa – ok. 20. Biorąc pod uwagę liczbę ludności (Warszawa ponad 600 tys., Łódź ok. 400 tys.) liczba osób przypadających na jedno kino była mniej więcej taka sama. W 1914 r. Warszawa licząca 1 mln mieszkańców posiadała 30 kin, Łódź przy 506 tys. mieszkańców – ok. 15-17 kin. Struktura rozwoju liczby kinematografów w obu tych miastach nadal była podobna i w podobny sposób się zmieniała”26. Zdaniem Jewsiewickiego liczby o tej skali świadczą, że jednak „Kongresówka posiadała słabo rozwiniętą sieć kin. W 1914 r. Warszawa liczyła wprawdzie 25 sal kinowych, a Łódź ok. 12, ale pozostałe większe miasta – jedno, dwa, rzadko więcej kin. Ogólna suma nie sięgała ... stu”27. Jeżeli rzeczywiście było to niewiele, to jednak dostatecznie dużo, aby poważnie zagrozić starszym formom widowisk, zwłaszcza teatrowi. Najlepszy przykład daje Łomża, gdzie „w 1873 urządzono scenę w budynku Czochańskiego. [...] Mieszkańcy Łomży doprowadzili do wybudowania w 1910 gmachu murowanego z przeznaczeniem dla teatru. Wkrótce jednak zamieniono go na kino »Mirage«, podobnie w dawnym budynku powstał kino-teatr »Vox«. Te zmiany zadecydowały o zaniechaniu wypraw teatralnych do ... [tej] miejscowości”28. „Życie filmowe” w Kongresówce było pełne paradoksów i sprzeczności. Sto kin to mało, lecz bardzo szkodziły teatrom, a przy tym same w znacznej części wegetowały i z trudem walczyły o byt – i to nie tylko na prowincji, lecz także w Warszawie, gdzie na przykład „»Urania«, mieszcząca się w wielkiej sali Filharmonii, jak donosił warszawski korespondent moskiewskiego pisma »Sinie-Fono«, dawała w 1912 r. seanse tylko w niedziele i dni świąteczne. Według relacji tegoż korespondenta, opartych na danych statystycznych pochodzących z Dyrekcji Warszaw- skich Teatrów Rządowych, liczba 44 kin działających jednocześnie w 1911 r. (trzeba sądzić, że to liczba nazw kin istniejących w ciągu roku) zmniejszyła się na wiosnę 1912 r. o 12 kin”29. Bodaj jeszcze słabszy od „królewiackiego” był „mini-rynek galicyjski”, który licząc około siedemdziesięciu kin (na około czterysta w całym państwie austriackim) „nie reprezentował istotnej siły ekonomicznej”30, aczkolwiek ówczesny namiestnik Galicji, profesor Michał Bobrzyński w ten sposób wspominał „gwałtowny ruch w »kinowym interesie«”31, jaki nastąpił około 1912 roku: Z początku [...] udzielano koncesję każdemu kto się zgłaszał, bądź na prowadzenie teatru kinematograficznego stale w pewnym mieście, bądź też na przedsiębiorstwa takie wędrowne po kraju. Pewna liczba jednostek ruchliwych uzyskała takie koncesje. Gdy jednak kinematograf się wydoskonalił i wzbudził w szerokich warstwach publiczności zainteresowanie, pokazało się, że przedsiębiorstwo, jeżeli ma lokal odpowiedni i prowadzone jest w guście 20 publiczności żądnej wrażeń, jest doskonałym interesem. Tłumy całe rzuciły się tedy po koncesje, nie zaniedbując oczywiście drogi najrozmaitszych protekcji. Spostrzegłszy to, zdałem sobie sprawę z tego, że nie ma żadnej podstawy, ażeby jednemu koncesję dawać, a drugiemu odmawiać i postanowiłem skorzystać z kinematografu, ażeby zapewnić źródło dochodu instytucjom humanitarnym, kulturalnym i społecznym, które z brakiem środków materialnych walczyły32. Jak obliczyli Grażyna i Marek Halberdowie, we wschodniogalicyjskim Przemyślu, gdzie pierwsze stałe kina „Urania” i „Apollo” otwarto w 1910 roku, przed pierwszą wojną światową „działało od czterech do pięciu kin”, a w zachodniogalicyjskim Rzeszowie, w którym pierwsze kino (także „Urania”) otwarto w styczniu 1911 roku, ilość iluzjonów wzrosła następnie do trzech; „liczba miejsc wynosiła dla Przemyśla średnio ok. 1000, a dla Rzeszowa 700, co dawało ... przelicznik ok. 45 mieszkańców na jedno miejsce”33 – trzy razy mniej niż w dwóch największych miastach Królestwa Polskiego (to znaczy w Warszawie i w Łodzi)34. Mimo owych różnic, „we wszystkich tych kinach na terenie ziem polskich pod trzema zaborami oglądano ... te same filmy, które były źródłem emocji widzów w Paryżu, Rzymie czy Nowym Jorku. Dzięki sprawnej produkcji kopii i doskonale zorganizowanej dystrybucji, z niewielkim opóźnieniem w stosunku do premier europejskich oglądano te same filmy w Wilnie, Warszawie i Drohobyczu”35. W owym pierwszym okresie „intensywnego rozwoju widowiska filmowego” w latach po 1910 roku stanowiło to jeden z przejawów ówczesnego „kosmopolityzmu kina”36. Dwa pozostałe to kino żydowskie, w swojej większości należące do tej części kina polskiego, która była fragmentem kina rosyjskiego, oraz istotny wkład zarówno Polaków jak i „polskich Żydów” w rozwój narodowych kinematografii w Stanach Zjednoczonych (William N. Selig i Gilbert M. Anderson), w Anglii (Kazimierz Prószyński), we Francji (Stasia Napierkowska), w Niemczech (Daniel Kirschenfinkel), a także na Litwie i w rdzennej Rosji (Władysław Starewicz)37. W nawiasach wymieniłem tylko te nazwiska, które jaśniały pełnym blaskiem w interesującym mnie tutaj sezonie 1911/1912. Stanowi on ponadto wyraźną cezurę „w głosach na temat społecznego funkcjonowania filmu i kina publikowanych w prasie polskiej”. Cezura ta „wyznacza ... moment ostrej polaryzacji stanowisk”, gdyż właśnie na przełomie lat 1911/1912 pojawiły się „pierwsze agresywne ataki na film i kino”38; głosów broniących nowe medium było wprawdzie więcej, ale brzmiały one mniej „spektakularnie”. W tym miejscu czuję się zobowiązany wspomnieć o opublikowanych w prasie rzeszowskiej i przemyskiej prawdopodobnie w pierwszej połowie 1912 roku tekstach, dla których nie umiałem 21 znaleźć w swym kalendarium właściwego miejsca39. I tak dziennikarz „Głosu Rzeszowskiego” pisał, że działalność kin jest ważnym elementem kształtującym w naszym życiu kulturalnym i niesie nieocenione korzyści duchowe40, a jakoś niebawem w tej samej gazecie ukazał się obszerny, będący relacją „z dyskusji toczonych poza granicami kraju”, artykuł kierownika kina „Urania” w Rzeszowie, Edmunda Libańskiego41, zatytułowany Walka o kinoteatry, w którym czytamy, że ten rodzaj widowisk ma doniosłe znaczenie społeczno-wychowawcze i nie można przedsiębiorstw tych traktować jak szynku i trafiki42. Libańskiemu wtórował w „Przeglądzie Przemyskim” autor artykułu Kwestia kinoteatralna: Zdaje się, że kinoteatr przestał być i to od dawna efemerydą. Z zabawki stał się czymś więcej, codzienną niemal potrzebą szerokich sfer ludności i to nie tylko tzw. warstw niższych. Nie da się bowiem zaprzeczyć, że kinoteatry posiadają wielką siłę atrakcyjną i żywo oddziałują na wyobraźnię publiczności szukającej w kinie rozrywki. Brak teatru zapełnia nie tylko uczeń i robotnik, ale i adwokat i profesor – kinoteatrem43. Tymczasem zaś wskazując Źródła zepsucia młodzieży „Echo Przemyskie” (1912, nr 34, s. 1-2) „obok literatury rzekomo pornograficznej, siejącej spustoszenie moralne ([Stefan] Żeromski, [Kazimierz] Tetmajer!) wymienia również kino”, twierdząc, że „uczniowie chodzący do kina mają słabe stopnie i źle się prowadzą”, z czego wynika konieczność „stworzenia silnej cenzury obyczajowej i przestrzegania jej rozporządzeń”44. Reasumując, w latach 1911-1912 w Polsce, tak jak na całym świecie, kino stało się zjawiskiem społecznym, czemu po upływie trzech ćwierci stulecia rewelacyjny artykuł poświęcił wybitny filolog Kazimierz Michalewicz pisząc, że „właściwy rozwój kinematografów na ziemiach polskich rozpoczyna się dopiero od 1911 roku”, a „wyraz kino (skrócona wersja słowa »kinematograf«) pojawia się, choć poprawniej byłoby powiedzieć – wchodzi do powszechnego użytku, stosunkowo późno, bo dopiero w 1912 roku. Na terenie Galicji jego pisownia otrzymuje, nadany w zamyśle ironiczny i dyskredytujący cudzysłów. Kino kreślone jest więc per »kino« i »kinów« (l. mn.), co ujawnia dystansujący i nieżyczliwy, potwierdzany kontekstem użycia, stosunek niektórych redakcji, a zatem i grup społecznych, do tej instytucji”. Natomiast zwroty „»film kinematograficzny« (1911) [...] oraz »kopia« (1912), uzmysławiają ... kolejne uruchamianie mechanizmu samonapędowego swoistego środka masowego przekazu”. Ponadto „pojawiają się terminy [...] »recenzenta« i »krytyka« filmowego (1912). [...]. Później zdarzają się jeszcze wzmianki o »reżyserach« i ujawniające niepewność nowotwory językowe 22 [jak] »kino-reżyser« (1912) [...]. – Przegląd terminów byłby niekompletny bez kategorii udziałowców przeistaczania się rzemieślniczego wyrobnictwa w przemysłowy podział pracy. [...] »Kinematechnik«, »objezdny demonstrator«, »kopiści«, »bileter«, »kasjerka«, »kontroler«, »agenci«, a także herbowe matryce epoki – »fabrykanci taśm« i »fabrykanci filmu«, »przedsię- biorcy kinematograficzni«, »właściciele kinemateatrów« itp. (1911-14). – [...] Lata 1911-14 są okresem bujnego rozrostu rozmaitych przedsiębiorstw [...]. Zakładane są więc »biura wynajmu« i »biura kinematograficzne«, wysuwane są apele o utworzenie »krajowej fabryki film kinemato- graficznych«, a równocześnie toczono dyskusje wokół możliwości powołania »syndykatu«, »monopolu« lub »trustu« kinematograficznego oraz wzywano do konsolidacji »branży« kinema- tografistów. O filmie natomiast coraz częściej pisze się w terminach »produkcji«, »rozpowszech- niania«, »eksploatacji«, rozważa jako osobną »gałąź przemysłu« i »techniki«; działać zaczynały rozmaite »centrale wynajmu film«; kinematografię zaczęto uznawać za pożyteczny »środek propagandy«, a jednocześnie »towar« w konkurencyjnej rywalizacji itd. – [...] Wyrażenia, nazwy, zwroty specyficznie językowe – pomijając drobne odchylenia w pisowni – nie wykazują istotnych, wręcz żadnych zróżnicowań w odniesieniu do trzech zaborów. Zasadne może być zatem twierdzenie, iż filmowe słownictwo – przy udziale filmów, także opatrywanych napisami – w swoim skromnym wymiarze pełniło w czasach niewoli proporcjonalną dla siebie rolę stymula- cyjną. Obrazy przyciągając widzów do kinematografów, pełniły ją w podwójnej perspektywie: pionowej – integrującej, podtrzymując poczucie odrębności narodowej; i poziomej – egalitaryzacyjnej, sprzyjając zacieraniu się klasowych i warstwowych podziałów społecznych”45. Słusznie też spostrzegł Michalewicz, że „kilkulecie 1911-14 znamionuje raptowny przyrost ilościowy wypowiedzi tematycznych” o filmie i kinie, a „wydatny w ich popularyzacji udział miały, nowe na firmamencie wydawniczym, pierwsze polskie pisma specjalizujące się w zagad- nieniach filmowych”, z których najstarszym były „Nowiny Sezonu” (1911). Pojawienie się tego typu periodyków „stanowi znaczący fakt w społecznej biografii dawnego filmu. [...]. W podtytu- łach bądź artykułach wstępnych redakcje deklarowały, że oprócz spraw kina [...] będą uwzględ- niać także literaturę, teatr, sport i zagadnienia społeczne. A to zapewne w obawie o poczytność. Spore musiały więc występować w tej grupie dysproporcje między liczbami czytelników a liczbami widzów kinematografów”. Przy tym swoistą ciekawostką był „»Kinematograf« (1911), najmniejsze pisemko dla młodzieży, [...] półszpaltowa nowelka, zdobiona winietą tej treści, i nic wspólnego nie mająca ze sprawami filmu; dodatek do tygodnika »Wolne Chwile«”46. 23 Wszystkie te kwestie znajdują swoje rozwinięcie w niniejszym zbiorze ułożonych na ogół ściśle chronologicznie47 stu pięćdziesięciu dziewięciu (wraz z dziewięcioma dodatkami) – jak to się obecnie określa – eventów z drugiej połowy 1911 i pierwszej 1912 roku. Wybór tych „zdarzeń i wydarzeń” narzuciła mi dotychczasowa „papierowa” literatura przedmiotu; zawarte w niej dane konfrontowałem jedna z drugą (z czego – co warto tu podkreślić – bodaj najczęściej zwycięsko wychodził zmarły w 2004 roku profesor Władysław Jewsiewicki, którego – jako historyk kina – jestem uczniem48), a także z materiałem dostępnym dziś niemal każdemu „obywatelowi świata” w internecie, w tym z anonimowymi (i często zbiorowymi) opracowaniami w niesłusznie moim skromnym zdaniem pogardzanej i krytykowanej przez chyba większość naukowców (polskich...) „Wikipedii”, w której jednak znalazłem znacznie mniej bałamuctw niż w pracach stricte naukowych, publikowanych w wydawnictwach, które „naukę” mają nawet w swoich nazwach49. I właśnie owe konfrontacje, wraz z próbą odtworzenia chronologii poszczególnych faktów i ich wzajemnego ułożenia, pozwoliły mi stworzyć summę – zresztą w wielu miejscach nawet wzbogaconą – całej dotychczasowej wiedzy historyków filmu na temat kina polskiego jako przemysłu i handlu oraz zjawiska społec
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Świat zza mgły. Kino polskie w pierwszym okresie przemysłowym (1911/1912 - 1920/1921). Tom I: Sensacyjna nowość. Sezon 1911/1912
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: