Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00472 006981 13418293 na godz. na dobę w sumie
Święta księżna kijowska Olga. Wybór tekstów źródłowych - ebook/pdf
Święta księżna kijowska Olga. Wybór tekstów źródłowych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 219
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9778-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> historia powszechna
Porównaj ceny (książka, ebook (-55%), audiobook).
Autorka w prezentowanej pracy stawia sobie za cel przybliżenie szerszemu kręgowi odbiorców sylwetki księżnej kijowskiej Olgi (X w.), pierwszej władczyni Rusi Kijowskiej, która przyjęła chrzest i podjęła próbę chrystianizacji Słowiańszczyzny Wschodniej w obrządku bizantyńskim. Kościół ruski podniósł ją do rangi świętej już w XIII w. Postać ta jest również w sposób szczególny związana z mniejszością prawosławną w Łodzi. Nadrzędnym celem niniejszej publikacji jest udostępnienie czytelnikowi najstarszych utworów hagiograficznych i hymnograficznych, poświęconych księżnej Oldze, powstałych w XI–XVI w., w większości nietłumaczonych dotąd na język polski, a tym samym praktycznie nieznanych poza środowiskiem specjalistów. Teksty źródłowe zostały przedstawione zarówno w brzmieniu oryginalnym, jak i w polskim przekładzie, co sprawia, że książka ta może stanowić cenną pomoc dydaktyczną w pracy ze studentami na kierunkach humanistycznych. Książka zainteresuje z pewnością szersze grono odbiorców literatury historycznej. Może wyć wykorzystana w procesie dydaktycznym na różnych kierunkach humanistycznych studiów wyższych. Jest znaczącym wkładem do rozwoju polskich badań nie tylko nad życiem Olgi i jej kultem, ale także nad początkami i upowszechnianiem się chrześcijaństwa na Rusi. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zofia Brzozowska – Uniwersytet Łódzki, Centrum Badań nad Historią i Kulturą Basenu Morza Śródziemnego i Europy Południowo-Wschodniej im. prof. Waldemara Cerana, Ceraneum 90-237 Łódź, ul. Matejki 32/38 RECENZENT Mirosław J. Leszka ADJUSTACJA I KOREKTA Jan M. Wolski SKŁAD KOMPUTEROWY AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Łukasz Orzechowski Na okładce wykorzystano obraz przedstawiający św. Olgę autorstwa Michaiła Niestierowa z 1892 r. Niniejsze wydanie zostało sfinansowane ze środków przyznanych przez Marszałka Województwa Łódzkiego w ramach II edycji stypendium naukowego dla wybitnych młodych naukowców (2014) © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06734.14.0.M ISBN 978-83-7969-398-6 ISBN (ebook) 978-83-7969-778-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Zdjęcie przedstawia cerkiew Świętej Olgi przy ul. Piramowicza w Łodzi Spis treści Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Święta księżna kijowska Olga w świetle źródeł historycznych i tradycji cerkiewnej . . . . . . . . . . . . . . . 9 Księżna kijowska Olga – szkic biograficzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Święta Olga – dzieje i specyfika kultu w Kościele wschodnim . . . . . . 31 1. 2. Święta księżna kijowska Olga – wybór tekstów źródłowych . . . . . . . . . . . . 43 1. Pochwała Olgi, włączona w obręb Pamięci i pochwały księcia ruskiego Włodzimierza Jakuba Mnicha, XI w. . . . . . . . . . . . . . . 44 Żywot prologowy św. Olgi (południowosłowiański), XII–XIII w. . . . 50 Żywot prologowy św. Olgi (ruski), XII–XIII w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 Kanon ku czci św. Olgi, przypisywany Cyrylowi z Turowa, XII–XIII w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 Słowo o tym, jak ochrzciła się Olga, przełom XIV i XV w. . . . . . . . . . . 75 Żywot św. Olgi (tzw. pskowski), lata 50. XVI w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 Żywot św. Olgi (tzw. pskowski, redakcja skrócona), XVI w. . . . . . . . . 95 Żywot obszerny św. Olgi, włączony do Księgi stopni rodowodu carskiego, ok. 1560 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 Przedmowa Dzieje Rusi jak i kultura staroruska w polskiej literaturze naukowej, tak tej historycznej, jak i filologicznej, nie doczekały się do tej pory nazbyt wielu opracowań. Podobnie rzecz się ma w przypadku traduktologii zabytków piśmien- nictwa tego kręgu kulturowego. W ostatnich latach można nawet dostrzec pewien regres w tej materii, co niewątpliwie powinno stanowić wyzwanie, jak i asumpt do pracy dla młodszych generacji filologów oraz historyków. Zofia Brzozowska jest doktorantką w Katedrze Historii Bizancjum Uniwersy- tetu Łódz kiego. Ukończyła na tejże uczelni studia historyczne i filologiczne (sla- wistyczne), co niewąt pliwie skłoniło ją do skoncentrowania swych zainteresowań naukowych na obszarze Slavia Orthodoxa, a także – przygotowało do prowadzenia badań nad zagadnieniami, plasującymi się na pograniczu obu wzmiankowanych dziedzin humanistyki, np. nad wyobrażeniami o Sofii – upersonifikowanej Mą- drości Bożej, motywie pojawiającym się nie tylko na kartach średnio wiecznych tekstów słowiańskich, ale także w malarstwie miniaturowym czy ikonowym. Efek- tem jej kilkuletnich poszukiwań badawczych jest wiele prac, cenionych w środo- wisku histo ryczno-slawistycznym. Na uwagę zasługują również poczynione przez nią tłumaczenia z ję zyka staro-cerkiewno-słowiańskiego redakcji ruskiej. W tym kontekście warto wspomnieć choćby o pracach, publikowanych sukcesywnie od 2012 r. na łamach periodyku „Slavia Antiqua”. Zofia Brzo zowska jest stypendystką Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (2013), Ministra Nauki i Szkol nictwa Wyższego (2009, 2013) oraz Marszałka Województwa Łódzkiego (2014). Młoda ba daczka jest także od 2011 r. członkinią Centrum Badań nad Historią i Kulturą Basenu Morza Śródziemnego i Europy Południowo-Wschodniej im. prof. Waldemara Ce- rana, Ceraneum. Prezentowana publikacja zatytułowana Święta księżna kijowska Olga. Wybór tekstów źró dłowych – hagiografia i hymnografia jest zatem naturalną konsekwen- cją naukowych zaintere sowań Zofii Brzozowskiej, jak i jej predylekcji lingwistycz- nych. Głównym celem książki jest przybliżenie polskiemu odbiorcy najstarszych utworów hagiograficznych i hymnograficznych (XI–XVI w.), poświę conych księż- nej Oldze. Warto podkreślić, iż zdecydowana większość składających się na ni- niejszy tom tekstów źródłowych nie była dotąd tłumaczona na język polski. Posiadając zasadniczo naukowy charakter, publikacja jest też cenna z punktu widzenia dy daktyki. Pomyślana została bowiem przede wszystkim jako pomoc dla 8 Przedmowa studentów kierunków humanistycznych, zwłaszcza zaś uczestników seminariów licencjackich i magisterskich, zain teresowanych historią i kulturą średniowiecznej Rusi. Praca Zofii Brzozowskiej wypełnia istniejącą na rynku wydawniczym lukę, a ponadto w sposób wyrazisty wpisuje się we współczesny dyskurs o świętej księż- nej kijowskiej Oldze. Nie pozostaje zatem nic innego, jak tylko zachęcić łaskawych Czytelników do lektury niniejszej publikacji. Maciej Kokoszko Święta księżna kijowska Olga w świetle źródeł historycznych i tradycji cerkiewnej 1 Księżna kijowska Olga – szkic biograficzny Księżna Olga jest jedną z tych postaci, w biografii których hipotezy, zagadki i domysły przeważają nad bezspornymi faktami. Co więcej, na jej ogólny wi- zerunek składają się infor macje, zaczerpnięte z trzech odrębnych, a jednocześnie w nierozerwalny sposób ze sobą sple cionych, nurtów źródłowych. Przekazy hi- storiograficzne – staroruskie, bizantyńskie i zachod nioeuropejskie – wykreowały obraz Olgi przede wszystkim jako władczyni państwa ruskiego, podejmującej kon- kretne działania polityczne. Teksty hagiograficzne i hymnograficzne, po święcone księżnej, ukazują ją jako świętą Kościoła wschodniego, zaś słowiański folklor prze- cho wał szereg opowieści o silnej i niekiedy okrutnej kobiecie, sprytem i przebie- głością zwycię żają cej wrogów. Nie wiemy, kiedy Olga przyszła na świat, ani kim byli jej rodzice. Najwcze- śniejsza wzmianka na temat naszej bohaterki, zamieszczona w Powieści minionych lat – najstarszym latopisie kijowskim, zredagowanym ostatecznie w drugiej de- kadzie XII w. – pod datą roczną 6411 (903), zawiera jedynie informację o tym, iż kiedy książę kijowski Igor, syn Ruryka, osią gnął odpowiedni wiek, „przywie- dziono” mu z Pskowa narzeczoną o imieniu Olga1. Nowo grodzka tradycja histo- riograficzna, reprezentowana m.in. przez Latopis nowo grodzki czwarty, uzupełnia przekaz wspomnianego źródła o konstatację, że małżeństwo Igora z mieszkanką Pskowa zaaranżował Oleg, krewny i opiekun kijowskiego władcy. Co więcej, nie- którzy bada cze wysuwają przypuszczenia, iż narzeczona Igora mogła pochodzić z tego samego rodu, co jego piastun2. Tezę tę może potwierdzać zarówno zbież- 1 ПСРЛ 2, s. 21–22: Ігореви възрастъшю и хожаше по Ѡлзѣ и слушше его. и прививедоша ему жену ѿ Плескова именемь Ѡльгу (Gdy Igor wyrósł, chadzał po dań po Olegu, i słuchali go; i przywiedli mu żonę z Pskowa, imieniem Olga – PML, s. 25). 2 Е.А. РыдзЕвСкАя, Двевняя Русь и Скандинавия IX–XIV вв., Москва 1978, s. 194; Н.Ф. котЛяР, Древняя Русь и Киев в летописных преданиях и легендах, киев 1986, s. 89; N. Pushkareva, Women in Rus sian History from the 10th to the 20th Century, Stroud 1999, s. 8; F. Butler, A Woman of Words. Pagan Ol’ga in the Mirror of Germanic Europe, SRev 63, 2004, s. 775–776; А.Ю. кАРПов, Княгиня Ольга, Москва 2012, s. 24. 12 Święta księżna kijowska Olga w świetle źródeł ność imion obu postaci, treść kilku późniejszych latopisów (np. chołmogorskiego), w których Olgę nazywa się nawet córką Olega3, jak i fakt, że nasza bohaterka, mimo pozostawania przez wiele lat bezdzietną, zdołała zachować status najważ- niejszej żony Igora i kijowskiej księżnej. W tym miejscu należałoby również postawić pytanie o kwestię przynależno- ści etnicznej późniejszej ruskiej władczyni. Jeśli założymy, iż nasza bohaterka była krewną Olega, po winni śmy jednocześnie przyjąć, iż wywodziła się z rodu ware- skiego. Za tezą o skandynawskich ko rzeniach Olgi zdaje się przemawiać noszone przez nią imię. Wśród badaczy panuje dość duża zgodność – umotywowana do- datkowo faktem, iż w źródłach bizantyńskich spotyka się nie odmiennie germań- sko brzmiącą formę Elga (Ἔλγα) – że jest ono w swej istocie ze slawizo waną formą skandynawskiego imienia Helga4. Informacje o wareskich korzeniach księżnej Olgi pojawiają się również w XVI-wiecznych wariantach jej żywotu, których treść została wzbogacona o szczegóły, przechowane w przeka zie ustnym z okolic Pskowa (źródła 6–8 w ni- niejszej antologii). Autorzy wspomnianych utwo rów stwierdzają wprost, iż kijow- ska władczyni wywodziła się z kultywującego tradycje pogań skie rodu wareskiego, który jednak nie zaliczał się do elity państwa ruskiego. Wzmiankom o niskim po- chodzeniu przyszłej świętej towarzyszy również precyzyjne określenie miejsca jej urodzenia – miała ona przyjść na świat nie w Pskowie, ale w znajdującej się w jego okolicach wsi Wybuto (Wybuty, Łybuty)5. Co więcej, twórca żywotu obszernego, włączonego w obręb Księgi stopni rodowodu car skiego (tekst 8 w tym zbiorze), postanowił ubarwić narrację na te- mat pochodzenia i młodości swojej bohaterki, przedstawiając, najprawdopodob- niej zaczerpniętą z folkloru północnoru skiego, scenę pierwszego spotkania Olgi z Igorem. Według przekazu wspomnianego źródła młody książę kijowski miał po- znać swą przyszłą żonę podczas polowania w ziemi pskowskiej. Pragnąc przepra- wić się na drugi brzeg rzeki, wsiadł do łódki, w której wcześniej dostrzegł po stać 3 ПСРЛ 33, s. 15. 4 Е.А. РыдзЕвСкАя, op. cit., s. 195; D. Obolensky, Ruś i Bizancjum w połowie X stulecia: problem chrztu księżnej Olgi, [in:] Chrystus zwyciężył. Wokół chrztu Rusi Kijowskiej, ed. J.S. Gajek, W. Hryniewicz, Warszawa 1989, s. 37; idem, Chrzest Olgi, księżnej kijowskiej. Pro- blem źródeł, [in:] Teologia i kultura duchowa Starej Rusi, ed. J.S. Gajek, W. Hryniewicz, Lublin 1993, s. 26; J. Swastek, Chrzest Rusi, [in:] Teologia i kultura duchowa..., s. 62; А.в. НАзА РЕНко, Древняя Русь на международных путях. Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв., Москва 2001, s. 229, 266–267; М.Б. СвЕРдЛов, Домонгольская Русь. Князь и княжеская власть на Руси VI–первой трети XIII вв., Санкт-Петербург 2003, s. 182; F. Butler, op. cit., s. 774; А.Ф. ЛитвиНА, Ф.Б. УСПЕНСкий, Выбор имени у русских князей в X–XVI вв. Династическая история сквозь призму антропонимики, Москва 2006, s. 46; А.Ю. кАРПов, op. cit., s. 21–22. 5 Н.Ф. котЛяР, op. cit., s. 89; Н.Л. ПУшкАРЕвА, Женщины Древней Руси, Москва 1989, s. 214; А.Ю. кАРПов, op. cit., s. 16. 1. Księżna kijowska Olga – szkic biograficzny 13 krzepkiego przewoźnika. Dopiero po chwili zdał sobie sprawę, że siedzącą w łódce osobą nie jest młodzieniec, lecz niezwykłej urody dziewczyna. Dalszy tok narra- cji zawiera dość rzadko spotykane w hagiografii elementy. Dowiadujemy się, że Olga wydała się Igorowi tak powabną, iż rozpalony namiętnością skierował ku niej nieprzystojną propozycję. Przyszła władczyni Rusi Kijowskiej umiała jednak roz- tropną mową pohamować niewczesne zapędy księcia. Jeśli wierzyć hagiografowi, Igor miał rzeczywiście zaniechać swoich zamiarów, a nawet – porażony mądrością dziewczyny – pojąć ją za żonę mimo jej niskiego stanu. Reasumując, autorzy wszystkich wymienionych dotychczas źródeł (latopisów i żywotów) zgadzali się w jednej zasadniczej kwestii – Olga wywodziła się z zie- mi pskowskiej. Tym bar dziej zaskakujący musi się wydawać przekaz tzw. Nowego latopisca włodzimierskiego, datowa nego na drugą połowę XV w., zawierającego informację, że narzeczona dla Igora została przez Olega sprowadzona z Bułgarii i była osobą z książęcego rodu6. Współcześni znawcy przed miotu przypuszczają, że podstawą do snucia teorii o bułgarskim pochodzeniu księżnej mogła się stać dla XV-wiecznego twórcy latopisu staroruska nazwa Pskowa (Плесковъ), który utoż- samił bądź to z najstarszą bułgarską stolicą Pliską, bądź też z jakimś innym, bliżej nieznanym, bałkańskim ośrodkiem o podobnej nazwie7. Kolejnym problemem dla badaczy zajmujących się biografią Olgi jest od- tworzenie jej lo sów w latach 903–945. Jedyną wzmianką źródłową odnoszącą się do naszej bohaterki, a doty czącą okresu jej małżeństwa z Igorem, jest ta, zawarta w tekście układu bizantyńsko-ruskiego z 944 r. (przytaczanym przez Powieść minio nych lat pod datą roczną 6453/945), o reprezentują cym ją – jako kijowską księżnę – pośle Iskusewi8. Na przełomie lat 30. i 40. X w. musiała rów nież Olga urodzić Igorowi syna Światosława. W traktacie z 944 r. jest on wymieniony jako oficjalny następca tronu. Co więcej, autor kijowskiego latopisu, relacjonując wy- padki z 946 r., podkreśla, iż syn Olgi był wówczas dzieckiem, ale już na tyle dużym, by spróbować samo dzielnie rzucić włócznią (sied mio/ośmioletnim?)9. Zakładając, 6 Отрывок древняго русскаго летописца (Владимирскаго) второй половины XV в., ed. Л. кАвЕЛиН, РС 19.7, 1888, s. 223: Игоря же жени въ Болгарѣхъ, поятъ за него княж- ну именемъ Олгу. И бысть мудра велми (Igora zaś ożenił w Bułgarii, wydawszy za niego księżniczkę o imieniu Olga. I była nadzwyczaj mądra). 7 Арх. Л. кАвЕЛиН, Откуда родом была св. великая княгия русская Ольга?, РС 19.7, 1888, s. 216–217; Н.Ф. котЛяР, op. cit., s. 90; М.Ю. БРАйчЕвСкий, Утверждение Хри- стианства на Руси, киев 1989, s. 104; Р. ПАвЛовА, Култът към източнославянските светци и православните южни славяни, СЛ 32, 2001, s. 59–61; и. доБРЕв, Българите за руския народ, държава и култура, София 2011, s. 390, 425, 442–463, 507, 526, 547. 8 ПСРЛ 1, s. 47. Е.А. РыдзЕвСкАя, op. cit., s. 194; F. Butler, op. cit., s. 776; Л.Е. Мо- РозовА, Великие и неизвестные женщины Древней Руси, Москва 2009, s. 43–44; А.Ю. кАРПов, op. cit., s. 34, 71. 9 Latopis hipacki informuje o narodzinach Światosława pod datą roczną 6450 (942), należy jednak wątpić, by tak mały chłopiec był w stanie utrzymać w ręku włócznię. ПСРЛ 2, s. 35. 14 Święta księżna kijowska Olga w świetle źródeł w ślad za późnośredniowieczną hi storiografią ruską, że w 903 r. Olga miała ok. dziesięciu lat, należałoby przyjąć, iż w momen cie wydania na świat Świato sława (w 938–940 r.) była kobietą ok. 45-letnią10. Jak jednak wytłumaczyć fakt bezdzietności Olgi we wcześniejszych latach mał- żeństwa? Po pierwsze należy podkreślić, iż z milczenia źródeł nie można wysnuwać wniosku, że Światosław był pierwszym i jedynym dzieckiem księżnej. We wcześniej- szym okresie mogła ona bowiem urodzić Igorowi córki lub też jej starsze potomstwo nie dożyło wieku dojrzałego. Możliwe też, że ki jowski książę, będąc – jako poganin – poligamistą, przez dłuższy czas żył z dala od swojej naj ważniejszej małżonki. Co ciekawe, nieomal całkowity brak przekazów źródłowych starała się zapeł- nić tradycja cerkiewna i wschodniosłowiański folklor. Teksty hagiograficzne dedy- kowane księżnej infor mują – choć niestety w dość enigmatyczny sposób – o tym, że już w czasie małżeństwa z Igo rem dała się ona poznać jako mądra, miłosierna i sprawiedliwa władczyni, szczególnie wy czulona na los swych poddanych i cie- sząca się w zamian ich miłością i szacunkiem. Zapisane przez XIX-wiecznych et- nografów byliny kreślą natomiast wprost szokujący wizerunek naszej bohaterki. Mądra władczyni oraz wzorowa żona i matka staje się często, w poświęconych jej eposach, kobietą ambitną, stającą do walki o władzę z własnym mężem, a nawet zabijającą go w celu przechwycenia samodzielnych rządów w Kijowie11. Bez względu na to jakie byłyby polityczne ambicje Olgi jako kijowskiej wład- czyni za życia jej męża, nie da się ukryć, że los dał jej niepowtarzalną szansę ich realizacji z chwilą, gdy Igor został za bity przez Drewlan u schyłku 945 r. w trak- cie tzw. poludja (zbierania daniny)12. Do kładny opis tego zdarzenia zawdzięczamy nie staroruskim kronikarzom, lecz żyjącemu w dru giej połowie X w. historykowi bizantyńskiemu, Leonowi Diakonowi. Według niego ki jowski władca został po- zbawiony życia w następujący sposób – Drewlanie przywiązali go do dwóch przy- giętych do ziemi młodych drzewek, które, prostując się do pionu, rozdarły jego ciało ma pół13. Dla Olgi przedwczesna śmierć męża oznaczała to, że została sama z kilkuletnim synem, Światosławem. W tym miejscu warto zwrócić uwagę na kilka istotnych aspektów sytuacji księżnej. Przede wszystkim Olga, jako wdowa po Igorze i matka Światosława, mo- gła sprawować władzę samo dzielnie. Można nawet odnieść wrażenie, że status Olgi na kijowskim dworze przewyż szał zwyczajową pozycję regenta, a zakres władzy 10 А.Ю. кАРПов, op. cit., s. 37–40. 11 Н.и. коРоБкА, Сказания об урочищах Овручского уезда и былины о Вольге Святос- лавиче, Санкт-Петербург 1908, s. 2–6; Е.А. РыдзЕвСкАя, op. cit., s. 200; Н.Ф. котЛяР, op. cit., s. 98; А.Ю. кАРПов, op. cit., s. 112. 12 A.V. Koptev, Ritual and History. Pagan Rites in the Story of the Princess’ Revenge (the Rus- sian Primary Chronicle, under 945–946), Mir 11, 2010, s. 1. 13 Лев диАкоН, История, ed. С.А. ивАНовА, Г.Г. ЛитАвРиН, М.я. СЮзЮМовА, trans. М.М. коПыЛЕНко, Москва 1988, s. 58. 1. Księżna kijowska Olga – szkic biograficzny 15 odpowiadał nieomal temu, jaki przysługiwał pełnoprawnemu władcy. Najpraw- dopodobniej w położeniu Olgi odzwierciedla się norma sta roruskiego prawa zwy- czajowego, zgodnie z którym wdowie, do czasu powtórnego zamążpój ścia, przy- sługiwał status społeczny jej zmarłego małżonka, w tym możliwość spra wowania pełnionych dotąd przez niego funkcji publicznych14. Kolejnym, zaskakującym współczesnego czytelnika, aspektem omawianego okresu w życiu Olgi jest fakt, iż Drewlanie – zabójcy Igora skierowali do niej propo- zycję małżeństwa z wła snym księciem Małem15. Nie da się ukryć, że oferta ta miała wyraźny podtekst polityczny – elity ziemi drewlań skiej chciały przechwycić rządy w Kijowie. Koniecznym ku temu warun kiem była jednak zgoda kijowskiej księżnej na małżeństwo z ich władcą. Zdaniem niektórych badaczy mamy tu do czynienia z pewnym reliktem matriarchatu, którego ślady przechowały się w staroruskim prawie zwyczajowym – aby przejąć tron nie wystarczyło zabić panującego księcia, ale należało również ożenić się z wdową po nim (dziedziczenie matrylinearne)16. Pew nym po twierdzeniem powyższej tezy mogą być inne słowa Drewlan, zapisane w Powieści mi nionych lat: Oto kniazia ubiliśmy ruskiego; weźmiemy żonę jego, Olgę, za kniazia swego Mała, i Światosława weźmiemy, i zrobimy z nim, co zechcemy17. W kontekście powyższych ustaleń krwawa rozprawa Olgi z Drewlanami prze- staje więc być jedynie aktem zemsty, którego domagało się od krewnych zabitego człowieka staroruskie prawo zwyczajowe. Jest przede wszystkim walką księżnej- -wdowy o zapewnienie władzy w Ki jowie swemu synowi, a być może również – o ocalenie jego życia. Jeśli wierzyć przekazowi Powieści minionych lat zemsta Olgi na Drewlanach miała cztery etapy: 1. Przysłani do Kijowa posłowie drewlańscy zostali zakopani żywcem w ło- dziach. 2. Kolejnych posłów spalono w bani (łaźni). 3. Olga udała się na grób męża, by odprawić po nim tryznę (stypę), w trakcie której naka zała swym ludziom upić i pozabijać obecnych przy uroczystości Drewlan. 4. Regularne oblężenie i zdobycie najważniejszego grodu Drewlan, Iskoro- stenia, podczas którego księżna miała również uciec się do podstępu – poprosić 14 Н.Л. ПУшкАРЕвА, op. cit., s. 13. 15 ПСРЛ 1, s. 57: мужа твоего ѹбихомъ, бѧше бо мужь твои аки волкъ восхищая и грабѧ, а наши кнѧзи добри суть, иже распасли суть Деревьску землю, да поиди за кнѧзь нашь за Малъ (Męża twego zabiliśmy, gdyż mąż twój jako wilk porywał i grabił, a nasi kniaziowie dobrzy są, wzbogacili ziemię drewlańską. Pójdź więc za kniazia naszego Mała – PML, s. 49). 16 Н.Ф. котЛяР, op. cit., s. 88; и. чЕковА, Летописное повествование о княгине Оль- ге под 6453 г. в свете русской народной сказки. Опыт определения жанровой приро- ды, СЛ 23–24, 1990, s. 78; П. тоЛочко, Дворцовые интриги на Руси, киев 2001, s. 24; М.Б. СвЕРдЛов, op. cit., s. 89; A.V. Koptev, Reconstructing the Funeral Ritual of the Kievan Prince Igor (Primary Chronicie, sub Anno 945), SMS 13, 2010, s. 89; idem, Ritual…, s. 13. 17 PML, s. 49. ПСРЛ 1, s. 56: се кнѧзѧ ѹбихомъ Рускаго: поимемъ жену его Вольгу за кнѧзь свои Малъ и Ст҃ослава и створимъ ему, якоже хощемъ. 16 Święta księżna kijowska Olga w świetle źródeł mieszkańców ośrodka o daninę w postaci trzech wróbli i trzech gołębi od każde- go domostwa, a następnie, wypuściwszy otrzymane ptaki z zapalonymi hubkami przywiązanymi do nóg, podpalić oblegany gród18. Prawie wszyscy historycy rosyjscy i ukraińscy są zgodni, że zapis najsław- niejszego kijow skiego latopisu nie przedstawia autentycznych wydarzeń z połowy X w., lecz jest, bazującą na motywach zaczerpniętych ze staroruskiego folkloru, epicką opo wieścią o nich19. Tezę tę potwier dza kilka niezwykle istotnych elemen- tów, dostrzegalnych w tekście zabytku. Najważniejszym z nich są bezsprzecznie relikty obrzędowości pogańskiej, wpisane w po etykę relacji o trzech pierwszych etapach zemsty księżnej. Przypo- mnijmy, że początkowo Olga nakazała przysłanych od Drewlan posłów zakopać żywcem w łodziach. Jak potwierdzają ba dania archeologiczne łódź była najważ- niejszym elementem pogańskiego obrządku pogrzebo wego, zaadaptowanego na Rusi najprawdopodobniej wprost z kultury skandynawskiej (ware skiej)20. Jego ślady przetrwały na obszarze Słowiańszczyzny Wschodniej nawet po jej oficjalnej chrystianizacji – wzmianki o nim odnajdujemy chociażby w jednym z wariantów żywotu św. św. Borysa i Gleba, według którego drugi z zamordowanych zdradziec- ko synów księcia Wło dzimierza pochowany miał być właśnie w łodzi. Kolejnym etapem zemsty, który również znajduje swe odzwierciedlenie w po- gańskich wy obrażeniach o życiu pozagrobowym, jest spalenie drewlańskich po- słów w bani. Jak zaświadcza anonimowy staroruski utwór, przypisywany Janowi Chryzostomowi, Słowo o tym, jak na po czątku poganie wierzyli w idole21, na przed- chrześcijańskiej Rusi powszechny był obyczaj pale nia w łaźni dla zmarłych. Ist- nieją również ślady istnienia, równolegle do pochówku w łodzi, drugiego staroru- skiego obrządku pogrzebowego, jakim miało być palenie szczątków w nie wielkim drewnianym budynku22. Opis krwawego starcia, mającego miejsce podczas zwyczajowej tryzny nad grobem Igora, w trakcie którego zginąć miało aż pięć tysięcy Drewlan, również nie jest niczym innym jak reminiscencją pewnego obyczaju pogańskiego, swoistej 18 ПСРЛ 1, s. 57–61. 19 Е.А. РыдзЕвСкАя, op. cit., s. 199; Н.Ф. котЛяР, op. cit., s. 85; М.Ю. БРАйчЕвСкий, op. cit., s. 102; Н.Л. ПУшкАРЕвА, op. cit., s. 14; и. чЕковА, op. cit., s. 77; М.Б. СвЕРдЛов, op. cit., s. 86; M. Sakowska, Portret, postać, autorka. Kobieta a literatura europejskiego śre- dniowiecza, vol. I, Warszawa 2006, s. 137; А.Ю. кАРПов, op. cit., s. 89–91. 20 Н.Ф. котЛяР, op. cit., s. 92; Введение Христианства на Руси, ed. А.д. СУхов, Москва 1987, s. 250; Н.Л. ПУшкАРЕвА, op. cit., s. 14; и. чЕковА, op. cit., s. 83; П. тоЛочко, op.cit., s. 24; A.V. Koptev, Reconstructing…, s. 91–92; idem, Ritual…, s. 22; А.Ю. кАРПов, op. cit., s. 90–92. 21 Н.Ф. котЛяР, op. cit., s. 93; П. тоЛочко, op. cit., s. 26. 22 Е.А. РыдзЕвСкАя, op. cit., s. 196; Н.Ф. котЛяР, op. cit., s. 93; и. чЕковА, op. cit., s. 86; F. Butler, op. cit., s. 780–781; A.V. Koptev, Reconstructing…, s. 96, 100; idem, Ritual…, s. 29, 34–35. 1. Księżna kijowska Olga – szkic biograficzny 17 rytualnej walki-zawodów przy grobie zmarłego, które często kończyły się poważ- nymi obrażeniami, a nawet śmiercią części uczest ników23. Kolejnym dowodem na folklorystyczne pochodzenie opowieści o zemście księżnej Olgi jest fakt, iż pierwotnie w przekazie latopisarskim dramat ten miał nie cztery, ale trzy akty24. Istnieje pogląd, reprezentowany w nauce m.in. przez Dy- mitra Lichaczewa, iż relacja o oblęże niu i zdobyciu Iskorostenia została włączona do tekstu Powieści minionych lat dopiero pod czas ostatecznej redakcji latopisu na początku XII w. Wskazuje na to chociażby brak tego epi zodu w latopisach nowo- grodzkich, spośród których kluczowym zabytkiem wydaje się być zwłaszcza La- topis nowogrodzki pierwszy (młodszej redakcji), mający swe źródło bezpośrednio w tzw. Drugim zwodzie kijowsko-peczerskim, powstałym w latach 90. XI w.25 Liczba „trzy” ma natomiast fundamentalne znaczenie w folklorze Słowian Południowych i Wschodnich – w ludowych baśniach i bylinach bohater rozwiązać musi zazwyczaj trzy zagadki, poddać się trój krotnej próbie, zabić smoka o trzech głowach, itp.26 Zadziwiająca jest również zbieżność niektórych motywów z przekazu latopisu o zemście Olgi z elementami charakterystycznymi dla skandynawskich sag. Dla przykładu opowieść o spaleniu drewlańskich posłów w łaźni jest łudząco podobna do epizodu z sagi o królowej szwedzkiej, Światosławie-Sygrydzie (Saga o Sygrydzie dumnej), której przypisuje się podstępne pozbycie się niechcianych zalotników (jednym z nich miał być książę wołyński Wsiewołod), poprzez podpalenie domu, w którym biesiadowali27. Również sposób zdobycia Iskoro stenia przez Olgę przy- pomina podstęp, do jakiego – według innej sagi – miał się uciec podczas oble gania pewnej twierdzy na Sycylii, Harald Hardraade28. Należy również podkreślić, iż przekaz Powieści minionych lat o zemście księż- nej Olgi za wiera nie tylko elementy typowo folklorystyczne czy relikty staroru- 23 Н.Ф. котЛяР, op. cit., s. 94–95; и. чЕковА, op. cit., s. 88; П. тоЛочко, op. cit., s. 28; A.V. Koptev, Reconstructing…, s. 97; idem, Ritual…, s. 36. 24 Е.А. РыдзЕвСкАя, op. cit., s. 195; М.Ю. БРАйчЕвСкий, op. cit., s. 102; A.V. Koptev, Ritual…, s. 7. 25 Е.А. РыдзЕвСкАя, op. cit., s. 195; П. тоЛочко, op. cit., s. 29. 26 Н.Ф. котЛяР, op. cit., s. 94; и. чЕковА, op. cit., s. 94. 27 Е.А. РыдзЕвСкАя, op. cit., s. 196, 198; B. Rybakow, Pierwsze wieki historii Rusi, trans. A. Olejarczuk, Warszawa 1983, s. 59; F. Butler, op. cit., s. 782; M. Sakowska, op. cit., s. 138; A.V. Koptev, Reconstructing…, s. 99; idem, Ritual…, s. 20–21, 34; А.Ю. кАРПов, op. cit., s. 95. 28 Н.Ф. котЛяР, op. cit., s. 98; А.Ю. кАРПов, op. cit., s. 106. Podobny podstęp, zastosowany podczas zdobywania twierdzy, został opisany jesz cze w kilku innych źródłach z XI–XII stu- lecia, m.in. dwukrotnie pojawia się na kartach kroniki Saksona Gramatyka, w dziele histo- ryka armeńskiego z XI w. – Stefana Asochika, w Żywocie Merlina Geoffreya z Mon mouth (z początku XII w.), czy też w eposie starofrancuskim Gormond i Isembard (z przełomu XI i XII w.). Е.А. РыдзЕвСкАя, op. cit., s. 200–202; Л.Е. МоРозовА, op. cit., s. 56; T. Woliń- ska, Wareg w Bizancjum. Sycylijska przygoda Haralda Hardraade, BP 15, 2009, s. 65–86; A.V. Koptev, Ritual…, s. 38–42.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Święta księżna kijowska Olga. Wybór tekstów źródłowych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: