Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00588 010717 7468319 na godz. na dobę w sumie
Swobodny przepływ audiowizualnych usług medialnych na żądanie w Unii Europejskiej - ebook/pdf
Swobodny przepływ audiowizualnych usług medialnych na żądanie w Unii Europejskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 468
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8092-911-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Monografia stanowi kompleksowe opracowanie dotyczące tzw. usług nielinearnych, czyli nowych form oferowania audycji audiowizualnych traktowanych jako konkurencyjne w stosunku do telewizji. Autorka przedstawia krytyczną analizę ram prawa Unii Europejskiej odnoszących się do świadczenia audiowizualnych usług medialnych na żądanie, pod kątem realizacji celów jednolitego rynku oraz wpływu na kształtowanie regulacji medialnych w państwach członkowskich.
Obok prezentacji aktualnego stanu prawnego i zestawienia wymogów prawa unijnego z rozwiązaniami przyjmowanymi w państwach członkowskich, liczne uwagi poświęcono ocenie przyjętej prawie przed dekadą regulacji i propozycjom jej zmian.
Publikacja będzie cennym źródłem informacji zarówno dla pracowników administracji i prawników praktyków zajmujących się prawem gospodarczym Unii Europejskiej, prawem mediów oraz prawem nowych technologii, jak i dla pracowników naukowych oraz studentów prawa, europeistyki, dziennikarstwa i nauk o mediach.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

swobodny przepływ audiowizualnych usług medialnych na żądanie w unii europejskiej Katarzyna Klaf kowska-Waśniowska MONOGRAFIE WARSZAWA 2016 Publikacja dofi nansowana przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Praca powstała w ramach badań sfi nansowanych ze środków Narodowego Centrum Nauki (UMO-2012/07/B/HS5/03921) Stan prawny na 21 lipca 2016 r. Recenzent Prof. dr hab. Elżbieta Traple Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Adam Choiński Opracowanie redakcyjne Agnieszka Bąk Łamanie Wolters Kluwer Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN 978-83-8092-449-9 ISSN 1897-4392 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 13 Wstęp / 19 Rozdział I Ramy prawne jednolitego rynku audiowizualnych usług medialnych / 23 Swoboda przepływu usług medialnych w prawie Unii Europejskiej / 23 Rozwój technik przekazu audiowizualnego / 30 2.1. 2.2. 2.3. Dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych (2010/13/UE) / 45 3.1. Przekaz cyfrowy a usługi „nowych mediów” / 30 Przekaz interaktywny i internetowy / 34 Udostępnianie audycji audiowizualnych na żądanie / 41 Od dyrektywy o telewizji bez granic do dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych / 45 Koordynacja i harmonizacja w dyrektywie AUM / 54 3.2. Założenia regulacji audiowizualnych usług medialnych w świetle konwergencji / 56 4.1. 4.2. Zasada neutralności technologicznej / 56 Podział na usługi linearne i nielinearne w świetle założeń o technologicznej neutralności / 59 Samoregulacja i współregulacja / 64 1. 2. 3. 4. 5. 4.3. Dyrektywa AUM a założenia audiowizualnej polityki medialnej / 74 5.1. 5.2. 5.3. Pluralizm mediów i różnorodność kulturowa / 77 Ochrona porządku publicznego i małoletnich / 82 Ochrona konsumenta / 86 5 Spis treści Rozdział II Pojęcie audiowizualnych usług medialnych / 94 1. 2. Audiowizualne usługi medialne a środki masowego przekazu / 94 Definicja audiowizualnej usługi medialnej / 97 2.1. Usługa w rozumieniu traktatowym a pojęcie audiowizualnej usługi medialnej / 100 2.1.1. 2.1.2. Działalność zasadniczo niekomercyjna / 100 Działalność niestanowiąca konkurencji dla rozpowszechniania telewizyjnego / 102 2.2. 2.3. 2.4. Przekaz publiczny w sieciach łączności elektronicznej / 107 2.2.1. Dostarczanie audycji ogółowi odbiorców a przekaz do powszechnego odbioru / 107 Przekaz w sieciach łączności elektronicznej / 109 2.2.2. Przesłanka podstawowego celu usługi / 111 Odpowiedzialność redakcyjna dostawcy usług medialnych jako przesłanka uznania za audiowizualną usługę medialną / 116 Pojęcie audiowizualnych usług medialnych na żądanie / 118 3.1. Pojęcie audycji / 119 3.1.1. 3.1.2. Udostępnianie audycji na podstawie katalogu / 129 Przesłanki uznania za audycję / 119 Kryterium porównywalności audycji / 122 3.2. Kryteria uznania za nielinearne audiowizualne usługi medialne – podsumowanie / 135 3. 4. 1. 2. 6 Rozdział III Zasada państwa pochodzenia / 144 Zasada wzajemnego uznania i zasada państwa pochodzenia jako fundament jednolitego rynku / 144 Zasada państwa pochodzenia w prawie wtórnym / 151 2.1. Zasada państwa pochodzenia w dyrektywie AUM – uwagi ogólne / 156 Zasada państwa pochodzenia w dyrektywie o handlu elektronicznym / 160 Zasada państwa pochodzenia w odniesieniu do audiowizualnych usług medialnych na żądanie / 163 2.2. 2.3. Spis treści 2.3.1. 2.3.2. Zakres zastosowania zasady państwa pochodzenia a pojęcie koordynowanej dziedziny / 165 Odstąpienie od stosowania zasady państwa pochodzenia / 170 Kontrola państwa pochodzenia nad świadczącym audiowizualne usługi medialne na żądanie / 176 3.1. Świadczący audiowizualną usługę medialną jako podmiot zobowiązany do realizacji obowiązków wynikających z dyrektywy AUM / 176 Kontrola nad świadczącym powiązane treściowo usługi linearne i nielinearne / 180 Świadczący audiowizualne usługi medialne jako podmiot ponoszący odpowiedzialność redakcyjną / 184 3.3.1. 3.3.2. Przesłanka odpowiedzialności redakcyjnej / 186 Odpowiedzialność redakcyjna jako sprawowanie faktycznej kontroli nad treścią audiowizualnej usługi medialnej / 189 3.2. 3.3. Określenie jurysdykcji państwa członkowskiego / 199 3.4. Relacja przepisów dyrektywy AUM do przepisów dyrektywy o handlu elektronicznym w odniesieniu do usług na żądanie / 206 Zasada państwa pochodzenia – podsumowanie / 210 Rozdział IV Wymogi minimalne w zakresie ochrony porządku publicznego / 214 3. 4. 5. 1. 2. Zakaz nawoływania do nienawiści / 214 1.1. Nienawiść ze względu na rasę, płeć, religię czy narodowość / 215 Nawoływanie do nienawiści / 218 Nawoływanie do nienawiści a specyfika audiowizualnych usług medialnych na żądanie / 221 1.2. 1.3. Ochrona małoletnich w audiowizualnych usługach medialnych na żądanie / 224 2.1. Ochrona małoletnich w dyrektywie o audiowizualnych usługach medialnych / 224 Ochrona małoletnich w mediach audiowizualnych i usługach społeczeństwa informacyjnego / 228 2.2. 7 Spis treści 2.3. 2.4. 2.5. 2.4.2. 2.4.3. Ochrona małoletnich w dyrektywie o handlu elektronicznym / 231 Ochrona małoletnich w audiowizualnych usługach medialnych w dyrektywie AUM / 234 2.4.1. Zakres przedmiotowy ograniczeń dotyczących ochrony małoletnich w usługach na żądanie / 236 Ograniczenia w dostępie do przekazów poważnie szkodliwych dla małoletnich / 240 Sposoby zapewnienia ochrony małoletnich w usługach na żądanie / 245 2.4.3.1. 2.4.3.2. 2.4.3.3. Osobiste numery identyfikacyjne / 246 Systemy filtrowania / 247 Systemy klasyfikacji i oznaczeń przekazów / 248 Podsumowanie – perspektywy zmian w zakresie ochrony małoletnich / 252 Rozdział V Ochrona różnorodności kulturowej a promocja utworów europejskich / 257 Udział finansowy / 269 Udział w katalogu / 271 Eksponowanie utworów europejskich / 275 Zakres obowiązków dotyczących promocji utworów europejskich w usługach nielinearnych / 257 Utwory europejskie / 261 Obowiązek promowania produkcji i dostępu do utworów europejskich / 265 3.1. 3.2. 3.3. Implementacja przepisów dotyczących promocji utworów europejskich – rozwiązania krajowe / 280 4.1. 4.2. 4.3. Dystrybucja utworów w określonej sekwencji chronologicznej / 290 Promocja utworów audiowizualnych we Francji / 282 Promocja utworów audiowizualnych w Polsce / 285 Podsumowanie / 287 1. 2. 3. 4. 5. 8 Spis treści Rozdział VI Handlowe przekazy audiowizualne i ochrona konsumentów jako widzów / 297 1.2. Handlowe przekazy audiowizualne w audiowizualnych usługach medialnych / 297 1.1. Definicja i formy handlowego przekazu audiowizualnego / 299 Handlowy przekaz audiowizualny jako audiowizualna usługa medialna / 304 Podsumowanie / 308 1.3. Regulacje dotyczące handlowych przekazów audiowizualnych / 310 2.1. Zasada rozpoznawalności handlowych przekazów audiowizualnych / 311 2.1.1. 2.1.2. Podstawowe założenia / 311 Zasada oddzielania a różne formy audiowizualnego przekazu handlowego / 313 Zasada rozpoznawalności a zakaz ukrywania przekazów handlowych / 316 Przekazy reklamowe w audiowizualnych usługach medialnych na żądanie / 320 2.1.3. 2.1.4. 2.2. 2.3. Zasady dotyczące treści handlowych przekazów audiowizualnych / 323 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. Ochrona godności ludzkiej / 325 Zakaz dyskryminacji / 326 Zasady dotyczące ochrony zdrowia, bezpieczeństwa i środowiska / 328 Handlowe przekazy audiowizualne dotyczące wyrobów tytoniowych, produktów leczniczych i zabiegów leczniczych oraz alkoholu / 330 2.2.4. Ochrona małoletnich w audiowizualnych przekazach handlowych / 335 2.3.1. Handlowe przekazy audiowizualne kierowane do małoletnich / 336 Niestosowne handlowe przekazy audiowizualne towarzyszące audycjom dla dzieci / 340 2.3.2. 1. 2. 3. Obowiązek informacyjny / 344 9 1. Ramy prawne i definicja audiowizualnej usługi medialnej na żądanie / 358 1.1. Implementacja dyrektywy AUM w Zjednoczonym Królestwie / 358 1.1.1. 1.1.2. Ramy prawne / 358 Pojęcie audiowizualnej usługi medialnej na żądanie / 361 Implementacja dyrektywy AUM w Niemczech / 367 1.2.1. 1.2.2. Ramy prawne / 367 Pojęcie audiowizualnych usług medialnych na żądanie / 369 Implementacja dyrektywy AUM we Francji / 374 1.3.1. 1.3.2. Ramy prawne / 374 Pojęcie audiowizualnej usługi medialnej na żądanie / 377 Implementacja dyrektywy AUM w Polsce / 380 1.4.1. 1.4.2. Ramy prawne / 380 Pojęcie audiowizualnej usługi medialnej na żądanie / 384 1.2. 1.3. 1.4. Spis treści 4. 5. Zapewnienie dostępności audiowizualnych usług medialnych dla osób z niepełnosprawnością sensoryczną / 348 Podsumowanie / 353 Rozdział VII Implementacja dyrektywy AUM w zakresie audiowizualnych usług medialnych na żądanie w wybranych porządkach prawnych / 357 2. 3. Ochrona małoletnich w Zjednoczonym Królestwie / 388 Ochrona małoletnich w Niemczech / 393 Ochrona małoletnich we Francji / 396 Ochrona małoletnich w Polsce / 400 Implementacja obowiązków w zakresie ochrony małoletnich / 388 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. Implementacja obowiązków w zakresie handlowych przekazów audiowizualnych / 404 3.1. Handlowe przekazy audiowizualne w Zjednoczonym Królestwie / 404 Handlowe przekazy audiowizualne w Niemczech / 408 Zasady wynikające z Rundfunkstaatsvertrag / 408 3.2.1. 3.2. 10 Spis treści Pozostałe regulacje / 411 3.2.2. Ochrona widzów jako konsumentów we Francji / 412 Ochrona widzów jako konsumentów w Polsce / 416 3.3. 3.4. Podsumowanie – uwagi prawnoporównawcze / 421 4. Wnioski końcowe / 427 Wykaz aktów prawnych / 441 Bibliografia / 453 11 Wykaz skrótów Communications Act dyrektywa AUM dyrektywa Rady 89/552/EWG dyrektywa 2000/31/WE Akty prawne Communications Act z 2003 r. dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/13/UE z dnia 10 marca 2010 r. w sprawie koordynacji niektórych przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących świadczenia audiowi- zualnych usług medialnych (dyrektywa o audio- wizualnych usługach medialnych) (Dz. Urz. UE L 95 z 15.04.2010, s. 1–24, z późn. zm.) dyrektywa Rady 89/552/EWG z dnia 3 paździer- nika 1989 r. w sprawie koordynacji niektórych przepisów ustawowych, wykonawczych i admini- stracyjnych Państw Członkowskich, dotyczących wykonywania telewizyjnej działalności transmi- syjnej (Dz. Urz. WE L 298 z 17.10.1989, s. 23–30; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 6, t. 1, s. 224–331, z późn. zm.) dyrektywa 2000/31/WE Parlamentu Europejskie- go i Rady z dnia 8 czerwca 2000 r. w sprawie niektórych aspektów prawnych usług społeczeń- stwa informacyjnego, w szczególności handlu elektronicznego w ramach rynku wewnętrznego (dyrektywa o handlu elektronicznym) (Dz. Urz. WE L 178 z 17.07.2000, s. 1–16; Dz. Urz. UE 13 Wykaz skrótów EKPC JMStV JSchG k.c. k.k. kodeks ICC KPP, Karta LCEN loi Évin loi Léotard pr. aut. Polskie wydanie specjalne, rozdz. 13, t. 25, s. 399–414) Konwencja o ochronie praw człowieka i podsta- wowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protoko- łami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) Staatsvertrag über den Schutz der Menschenwür- de und den Jugendschutz in Rundfunk und Tele- medien (Jugendmedienschutz-Staatsvertrag) vom 10–27.09.2002 r. JugendSchutzgesetz vom 23. Juli 2002 (BGBl. I S. 2730, 2003 I S. 476) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywil- ny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 380 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1137 z późn. zm.) Kodeks International Chamber of Commerce Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 202 z 07.06.2016, s. 389) Loi n° 2004-575 du 21 juin 2004 pour la confiance dans l économie numérique (JORF nr 0143 z 22.06.2004, p. 11168) Loi n° 91-32 du 10 janvier 1991 relative à la lutte contre le tabagisme et l alcoolisme (1) (JORF n°10 du 12 janvier 1991, p. 615) Loi n° 86-1067 du 30 septembre 1986 relative à la liberté de communication (version consolidée au 29 juillet 2015) ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 666 z późn. zm.) 14 Wykaz skrótów pr. pras. RStV TEWG TFUE TMG TUE TWE u.r.t. ustawa z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo praso- we (Dz. U. Nr 5, poz. 24 z późn. zm.) Staatsvertrag für Rundfunk und Telemedien (Rundfunkstaatsvertrag) vom 31.08.1991 r. Traktat o Europejskiej Wspólnocie Gospodarczej Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 202 z 07.06.2016, s. 47) Telemediengesetz vom 26. Februar 2007 (BGBl. I S. 179) Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsolido- wana: Dz. Urz. UE C 202 z 07.06.2016, s. 13) Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (wersja skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 321E z 29.12.2006, s. 1) ustawa z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 639 z późn. zm.) Czasopisma, publikatory BGBl. CMLRev. CTLR Dz. U. Dz. Urz. UE Dz. Urz. WE ECR Ent.L.Rev. EPS JCP Bundesgesetzblatt Common Market Law Review Computer and Telecommunications Law Review Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich European Court Reports Entertainment Law Review Europejski Przegląd Sądowy Journal of Consumer Policy 15 Wykaz skrótów JIPITEC JORF MMR O.J. OSA OSNP Rec. Zb. Orz. ZNUJ PPWI ZNUJ PWiOWI Journal of Intellectual Property Information Technology Journal officiel de la République française Multimedia und Recht Official Journal Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Recueil de jurisprudence Zbiór Orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości i Są- du Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Prawa Własności Intelektualnej Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Wynalazczości i Ochrony Własności In- telektualnej Inne ARPP ASA ASIC ATVOD BBFC BGH CACS CAP CSA DCMS L Autorité de régulation professionnelle de publi- cité Avertising Standards Authority Association des Sites Internet Communautaires Authority for Television On Demand British Board of Film Classification Bundesgerichtshof content access control systems (systemy kontroli dostępu do treści) Committee of Advertising Practices Conseil supérieur de l audiovisuel Departament for Culture, Media and Sport 16 EAO EASA EPG EPRA ERGA ETPC FSF FSK ICC ICT KJM KRRiT ODPS Ofcom PIN SMAd SN TS USG USK VOD Wykaz skrótów European Audiovisual Observatory (Europejskie Obserwatorium Audiowizualne) European Advertising Standards Alliance Electronic Program Guide (elektroniczny prze- wodnik po programach) European Platform of Regulatory Authorities European Regulators Group for Audiovisual Media Services (Europejska Grupa Organów Re- gulacyjnych dla Audiowizualnych Usług Medial- nych) Europejski Trybunał Praw Człowieka Freiwillige Selbstkontrolle Fernsehen Freiwilige Selbstkontrolle der Filmwirtschaft International Chamber of Commerce (Międzyna- rodowa Izba Handlowa) information and communication technologies (technologie informacyjno-komunikacyjne) Kommission für JugendMedienschutz Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji on-demand programme service (usługa progra- mowa na żądanie) Office for Communication Personal Identification Number (osobisty numer identyfikacyjny) les services des médias audiovisuel à la demande (audiowizualne usługi medialne na żądanie) Sąd Najwyższy Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej user-generated content (treści wytwarzane lub zamieszczane przez użytkowników) Unterhaltungssoftware Selbstkontrolle video-on-demand (wideo na żądanie) 17 Wstęp „Siła obrazu” jest najbardziej lapidarnym określeniem przesłanki wprowa- dzania szczególnej regulacji telewizji jako medium. W Europie, a ściślej w państwach członkowskich Unii Europejskiej, regulacja ta była i jest reali- zowana według różnych modeli. Media audiowizualne mają znaczenie poli- tyczne, społeczne, kulturalne i gospodarcze. Zainteresowanie tym sektorem w Unii Europejskiej wynika przede wszystkim ze znaczenia gospodarczego i potencjału dla transgranicznego świadczenia usług. W erze „społeczeństwa informacyjnego” i „gospodarki opartej na wiedzy”, jak chciałyby instytucje unijne, wzrosło znaczenie sektora technologii komunikacyjno-informacyj- nych. Sektor medialny z jednej strony do niego należy (niebagatelne znacze- nie ma przy tym milion miejsc pracy, jakie zapewnia w UE), a z drugiej w kontekście unijnym słusznie podkreśla się, że nie można ze względu na jego kulturowe znaczenie przyjąć perspektywy wyłącznie ekonomicznej. Celem wyraźnie określonym w dyrektywie o audiowizualnych usługach medialnych1, zgodnym z założeniami rynku wewnętrznego, jest „budowa jednolitego rynku produkcji i dystrybucji audiowizualnej”. Trudnością i wyzwaniem w tym zakresie jest dynamiczny rozwój usług tzw. nowych mediów i możliwości, jakie daje konwergencja. Jeszcze w 2003 r. Komisja oceniała, że jak dotąd żadna usługa społeczeństwa informacyjnego nie uzy- skała takiego znaczenia i wpływu jak telewizyjne usługi nadawcze2. A jednak 1 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/13/UE z dnia 10 marca 2010 r. w sprawie ko- ordynacji niektórych przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw człon- kowskich dotyczących świadczenia audiowizualnych usług medialnych (dyrektywa o audiowizu- alnych usługach medialnych), Dz. Urz. UE L 95 z 15.04.2010, s. 1–24, z późn. zm. 2 Communication from the Commission of 15 December 2003 on the future of European regulatory audiovisual policy COM (2003) 784 final. 19 Wstęp kilka lat później zdecydowano się wprowadzić rozwiązania prawne wyod- rębniające usługi podobne do telewizyjnych i stanowiące podstawy do two- rzenia podobnych ram ich regulacji. W związku z zakresem kompetencji Unii odbyło się to w kontekście traktatowych swobód rynku wewnętrznego. Kluczową zmianą, jaką przeprowadzono w dyrektywie AUM, jest objęcie jej zakresem tzw. usług nielinearnych i zastosowanie do nich części regulacji przewidzianej wcześniej dla usług telewizyjnych, w nowym ujęciu: linearnych. Obecnie największym problemem jest wyjście poza schematy myślowe i konstrukcje przyjęte dla regulacji telewizji, przy jednoczesnym zachowaniu tych samych celów i wartości. Z gospodarczego punktu widzenia celem jest rozwój jednolitego rynku, zaś ze społecznego – zapewnienie poszanowania interesu publicznego przy uwzględnieniu różnic między państwami człon- kowskimi. Przedmiotem niniejszej monografii jest krytyczna analiza ram prawa Unii Europejskiej odnoszących się do audiowizualnych usług medial- nych na żądanie, pod kątem realizacji celów jednolitego rynku oraz wpływu na kształtowanie regulacji dotyczących mediów audiowizualnych w pań- stwach członkowskich. W rozdziale I przedstawiłam fundamentalne założenia dyrektywy o audio- wizualnych usługach medialnych. Kluczowym zagadnieniem jest poszerzenie zakresu przedmiotowego regulacji w prawie wtórnym i wprowadzenie roz- wiązań dla usług będących jednocześnie usługami społeczeństwa informa- cyjnego i usługami medialnymi. W możliwie szerokim zakresie omawiam, dlaczego doszło do takiej zmiany, z perspektywy głównie rozważań praw- nych, ale też z uwzględnieniem warunków technologicznych i rynkowych. Z fundamentów swobody świadczenia usług wyrastają założenia audiowizu- alnej polityki medialnej w Unii Europejskiej, które z kolei rzutują na kształt rozwiązań przyjętych w odniesieniu do usług na żądanie, a w dalszej kolej- ności wyznaczać mogą ramy dla ewentualnych zmian. W rozdziale II omówiłam w pogłębiony sposób nowe w europejskim prawie mediów pojęcia audiowizualnej usługi medialnej i audiowizualnej usługi medialnej na żądanie, akcentując problemy z rozgraniczeniem różnych usług medialnych i usług społeczeństwa informacyjnego, co ma wpływ na pewność prawa i zasadność niektórych przyjętych rozwiązań. Rozdział ten stanowi podstawę do omówienia kluczowego rozwiązania gwarantującego 20 Wstęp swobodny przepływ usług, jakim jest wprowadzenie zasady państwa pocho- dzenia i szczegółowe określenie jej zakresu. W rozdziale III, dotyczącym zasady państwa pochodzenia, uwzględniono zarówno jej ogólną konstrukcję, jak i postanowienia dotyczące wprowadzania wyjątków od tej zasady w audiowizualnych usługach medialnych na żądanie. Zapewnienie swobodnego przepływu w przypadku audiowizualnych usług medialnych wymaga jednoczesnego poszanowania minimalnych standardów wyznaczonych w dyrektywie, w zakresie dziedzin podlegających koordynacji. Standardy te oznaczają w zasadzie określone obowiązki, jakie realizować muszą usługodawcy, mające wpływ na ostateczny kształt oferty w ramach danej usługi. Zostały one omówione w rozdziałach IV, V i VI. Podział tema- tyki na odrębne rozdziały jest podyktowany jej obszernością, ale także próbą usystematyzowania zagadnień. Odrębnie omówiono obowiązki, które mają związek z ochroną interesu publicznego w państwie członkowskim, a odręb- nie te, które mają związek z ochroną różnorodności kulturowej i z szeroko rozumianą ochroną konsumenta. Podział powyższy jest uzasadniony wyod- rębnionymi w rozdziale I założeniami audiowizualnej polityki medialnej i zakresem postanowień odnoszących się w dyrektywie AUM do usług nie- linearnych. Analizując zakres obowiązków świadczących usługi na żądanie i zakres swobody pozostawionej państwom członkowskim, zaakcentowałam wątpliwości i niejasności w wykładni, jakie dotyczą usług nielinearnych, rozważając też, na ile są to regulacje analogiczne do obowiązujących w usługach nadawczych. Ze względu na specyfikę problematyki i jednocześ- nie diametralnie różne rozwiązania przyjmowane w państwach członkow- skich, do rozdziału V włączono porównanie rozwiązań przyjętych przede wszystkim we Francji i w Polsce, co pozwala na wyodrębnienie wniosków dotyczących tej materii, z perspektywy realizacji celów audiowizualnej poli- tyki medialnej. Rozdział VII poświęcony jest analizie implementacji postanowień dyrektywy AUM odnoszących się do usług na żądanie w czterech wybranych porząd- kach krajowych. Omówienie rozwiązań przyjętych w prawie polskim jest istotne z punktu widzenia odbiorcy niniejszej publikacji; rozwiązania te zostały ukazane niejako na tle rozwiązań przyjętych w państwach o różnych systemach prawnych, w przypadku których możemy mówić o dynamicznie rozwijającym się rynku usług na żądanie i – szerzej – innych usług rozpo- 21 Wstęp wszechniania treści audiowizualnych. Do analizy prawnoporównawczej wybrałam, obok zagadnienia ogólnej konstrukcji ram prawnych i wyodręb- nienia audiowizualnych usług medialnych na żądanie, jedynie rozwiązania dotyczące ochrony małoletnich i ochrony konsumentów. Nie umniejszając znaczenia takich kwestii, jak zakaz nawoływania do nienawiści, przykład ochrony małoletnich i ochrony konsumenta wybrałam w celu pogłębienia problematyki występowania barier w swobodnym przepływie usług. Z tej perspektywy zwracam uwagę na to, w jakim zakresie państwa członkowskie wykraczają poza minimum przewidziane w dyrektywie AUM. Wybór ochrony małoletnich jest podyktowany wprowadzeniem odrębnych rozwią- zań w tym zakresie dla usług na żądanie. Z tego względu postanowienia dotyczące promocji utworów europejskich również zasługują na zbadanie pod kątem różnic między rozwiązaniami krajowymi, ale omówiłam to w rozdziale V, ponieważ zagadnienie to nie łączy się bezpośrednio z proble- mem występowania barier w swobodnym przepływie usług na żądanie. Po- stanowienia dotyczące ochrony konsumentów są o tyle innym przykładem, że w dyrektywie należą do grupy przepisów znajdujących zastosowanie w jednakowym stopniu do usług linearnych i nielinearnych. Można moim zdaniem twierdzić, że szczególnie w tych obszarach poszukuje się nowych rozwiązań. Jednym z przykładów jest zachęcanie do samoregulacji i współ- regulacji, ogólnie w zakresie dziedzin koordynowanych, ale prześledziłam to zwłaszcza przy omawianiu wskazanych rozwiązań krajowych. Uwagi o charakterze prawnoporównawczym zawarłam na końcu rozdziału VII, natomiast w ramach ogólnych wniosków końcowych podjęłam próbę cało- ściowej oceny regulacji dotyczącej usług na żądanie, z uwzględnieniem perspektyw na przyszłość. Osią przeprowadzonych w pracy rozważań jest analiza dogmatyczna postanowień dyrektywy AUM na tle przepisów trakta- towych, z uwzględnieniem kontekstu kształtowania się aktualnej regulacji oraz towarzyszącego jej orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Eu- ropejskiej. W szerokim zakresie zebrano tzw. soft law, akty o charakterze niewiążącym w Unii Europejskiej, próbując w ten sposób określić ramy dla kształtowania krajowego prawa mediów. Tam, gdzie jest to uzasadnione, uwzględniłam międzynarodowe konwencje oraz dorobek wypracowany w ramach Rady Europy. Przy omawianiu implementacji dyrektywy nacisk położyłam na stanowiska i rolę krajowych organów regulacyjnych oraz na istniejącą praktykę. 22 Rozdział I Ramy prawne jednolitego rynku audiowizualnych usług medialnych 1. Swoboda przepływu usług medialnych w prawie Unii Europejskiej Traktatowa swoboda świadczenia usług obejmuje prowadzenie transgranicz- nej działalności gospodarczej o charakterze tymczasowym i co do zasady odpłatnej. Według modelowego wzorca, wynikającego z art. 56 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, obejmuje to przypadki, w których usługodawca przemieszcza się do innego państwa członkowskiego w celu realizacji świadczenia. W latach 80., w wyroku w sprawie Luisi Carbone3 Trybunał Sprawiedliwości uznał, że zakazem ograniczeń w swobodzie świadczenia usług objęci są również usługobiorcy przemieszczający się do innego państwa członkowskiego w celu odebrania usług. Z kolei wariant, w którym nie przemieszcza się ani usługodawca, ani usługobiorca, a jedynie sama usługa, nabrał szczególnego znaczenia w związku z rozwojem jednoli- tego rynku cyfrowego. Przed erą cyfrową jednym z typowych przykładów usług świadczonych w ten sposób było nadawanie telewizyjne. Szczególną cechą tego typu usług jest to, że uwaga nie koncentruje się na przesłance tymczasowości ich świadczenia w innym państwie członkowskim, podobnie jak w przypadku usług hazardowych, np. świadczonych przez Internet4. Kluczowe znaczenie ma fakt, że dany podmiot prowadzi stałą działalność 3 Wyrok TS z dnia 31 stycznia 1984 r. w sprawach połączonych C-286/82 i C-26/83, Graziana Luisi i Giuseppe Carbone, Zb. Orz. 1984, s. 377. 4 Zob. E. Skrzydło-Tefelska, Nowe wyroki TS w sprawie organizacji gier hazardowych, cz. I, EPS 2013, nr 1, s. 39. 23 Rozdział I. Ramy prawne jednolitego rynku audiowizualnych usług medialnych gospodarczą w jednym państwie członkowskim, a w innym państwie można korzystać z jego usług. W zakresie zastosowania art. 56 TFUE, zgodnie z orzecznictwem TS, zakazane są wszelkie środki, które zakazują korzystania ze swobody świadczenia usług, ograniczają je lub zmniejszają ich atrakcyj- ność5. Wprowadzanie takich ograniczeń możliwe jest jedynie w ramach przewidzianych w art. 52, do stosowania którego odsyła art. 62 TFUE, oraz w świetle wykładni TS dotyczącej powoływania się przez państwa członkow- skie na ważne względy interesu publicznego, nieujęte w traktatach6. Jeszcze w latach 70. Trybunał Sprawiedliwości w przełomowym orzeczeniu wskazał, że usługi nadawcze są objęte zakresem zastosowania swobody świadczenia usług, i tym samym otworzył drogę do zastosowania w sektorze nadawczym traktatowych zasad dotyczących znoszenia barier w działalności transgranicznej7. Z dorobku orzecznictwa przyjętego w okresie rozwoju przekazu satelitarnego i kablowego wynika, że bariery na rynku wewnętrz- nym powstawały ze względu na przykład na monopol w zakresie nadawania (Sacchi), regulacje prawnoautorskie (Coditel) czy regulacje dotyczące reklam (Debauve, Bond van Adverteerders)8. Część ograniczeń TS uznał za uzasad- nione, na przykład pod warunkiem ich stosowania bez względu na pocho- dzenie usług. Podkreślenie gospodarczych aspektów działalności medialnej i powiązanie ich z problemami na rynku wewnętrznym uzasadniało podjęcie działań prawodawczych i przyjęcie tzw. dyrektywy o telewizji bez granic w 1989 r.9 W sferze polityki kulturalnej czy mediów jako takich Wspólnota 5 Tak Trybunał intepretuje zakaz ograniczeń w najnowszym orzecznictwie; por. np. pkt 45 wyroku z dnia 22 stycznia 2015 r. w sprawie C-463/13, Stanley International Betting Ltd, Stanleybet Malta Ltd, niepubl. 6 Szerzej na temat koncepcji ograniczenia w swobodzie świadczenia usług: E. Skrzydło-Tefelska (w:) Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Komentarz, t. I, pod red. A. Wróbla, D. Miąsika, N. Półtorak, Warszawa 2012, s. 936. 7 Wyrok TS z dnia 30 kwietnia 1974 r. w sprawie 155/73, Giuseppe Sacchi, Zb. Orz. 1974, s. 409. 8 Wyroki TS: z dnia 18 marca 1980 r. w sprawie C-62/79, SA Compagnie générale pour la diffusion de la télévision, Coditel, and others v. Ciné Vog Films and others, Zb. Orz. 1980, s. 881; z dnia 18 marca 1980 r. w sprawie C-52/79, Procureur du Roi v. Marc J.V.C. Debauve and others, Zb. Orz. 1980, s. 833; z dnia 26 kwietnia 1988 r. w sprawie C-352/85, Bond van Adveerterders i inni p. Królestwu Niderlandów, Zb. Orz. 1988, s. 2085. 9 Dyrektywa Rady z dnia 3 października 1989 r. w sprawie koordynacji niektórych przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych Państw Członkowskich, dotyczących wykony- wania telewizyjnej działalności transmisyjnej, Dz. Urz. WE L 298 z 17.10.1989, s. 23–30, Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 6, t. 1, s. 224–331. 24 1. Swoboda przepływu usług medialnych w prawie Unii Europejskiej nie miała wcześniej i nie ma nadal kompetencji do wydawania środków harmonizujących. W traktacie z Maastricht dodano wprawdzie przepis do- tyczący kultury (obecnie art. 167 TFUE10), ale, co uwydatniono w traktacie lizbońskim, kompetencje te należą do kompetencji wspierających, uzupeł- niających i koordynujących działania państw członkowskich. Dyrektywa o telewizji bez granic została natomiast wydana na podstawie dawnego art. 57 ust. 2 TEWG (po zmianach art. 47 ust. 2 TWE, obecnie art. 53 ust. 1 TFUE), pozwalającego na przyjęcie środków mających na celu ułatwianie podejmowania działalności w zakresie świadczenia usług w rozumieniu traktatowym. W tym celu kluczowym rozwiązaniem jest przyjęta w dyrekty- wie o telewizji bez granic zasada państwa pochodzenia, pozwalająca na świadczenie usług w całej Unii, z uwzględnieniem zasady kontroli ze strony organów tylko jednego państwa członkowskiego. Doświadczenia z pierwszych lat stosowania dyrektywy spowodowały dopre- cyzowanie kryteriów określania jurysdykcji państwa, które wprowadzono w dyrektywie w 1997 r.11 W konsekwencji zaproponowanych rozwiązań na rynku państw członkowskich mogły pojawić się usługi świadczone przez usługodawców z innych państw, co oznacza większą konkurencję. Usługi nadawcze charakteryzował potencjał, jeśli chodzi o przekaz transgraniczny. Wyróżniały się one również tym, że ich istotą było przekazywanie treści programowych, a „zawartość” programów, jak również związanych z nimi reklam, mogła być przyczyną obiekcji w państwach członkowskich, ze względu na ochronę porządku publicznego czy ochronę konsumentów, a nawet ze względu na politykę kulturalną12. W dyrektywie o telewizji bez granic trzeba było stworzyć ramy dla wyważenia racji ekonomicznych i po- lityki prowadzonej w państwie członkowskim. Podobny potencjał dla działalności transgranicznej na jednolitym rynku miał i ma Internet jako platforma komunikacyjna. W tym obszarze w Unii 10 Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, sporządzony w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r., Dz. U. z 2009 r. Nr 203, poz. 1569. 11 P. Aubry, The Television Without Frontiers Directive, Cornerstone of the European Broadcasting Policy, EAO, Strasbourg 2000, s. 4. http://www.global.asc.upenn.edu/fileLibrary/PDFs/18_ valcke_reading1.pdf. 12 Wyrok z dnia 25 lipca 1991 r. w sprawie C-288/89, Stichting Collectieve Antennevoorziening Gouda I inni, p. Comissariaat voor de Media, ECR 1991, s. I-4007. 25 Rozdział I. Ramy prawne jednolitego rynku audiowizualnych usług medialnych Europejskiej realizowano, również wykraczającą poza aspekty czysto gospo- darcze, koncepcję budowy „społeczeństwa informacyjnego”13, w ramach której podkreślano też problemy sektora audiowizualnego14. Dostrzegając wpływ konwergencji, rozpoczęto prace nad identyfikacją kluczowych zagad- nień wymagających rozwiązań prawnych w sferze mediów, telekomunikacji i sektora technologii informacyjnych15. Posługując się przyjętą w dyrektywie 98/34/WE definicją „usługi społeczeństwa informacyjnego”16, jako każdej usługi normalnie świadczonej za wynagrodzeniem, na odległość, drogą elektroniczną i na indywidualne żądanie odbiorcy, stworzono ramy prawne dla handlu elektronicznego, przyjmując dyrektywę 2000/31/WE17. W dyrek- tywie tej wprowadzono również kluczową zasadę państwa pochodzenia, choć w innym kształcie niż w dyrektywie o telewizji bez granic. Ze względu na szeroki horyzontalny zakres zastosowania dyrektywy o handlu elektro- nicznym w znikomym zakresie znalazły się w niej postanowienia dotyczące przekazywanych „treści”, np. zasady dotyczące ochrony małoletnich. Z preambuły dyrektywy wynika, że z jej zakresu wyłączone są usługi nadawcze w rozumieniu dyrektywy 89/552/EWG18, natomiast obejmuje ona swym zakresem to, co wyłączone zostało z dyrektywy o telewizji bez granic. 13 Szerzej na temat tej koncepcji K. Chałubińska-Jentkiewicz (w:) K. Chałubińska-Jentkiewicz, M. Karpiniuk, Prawo nowych technologii. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2015, s. 58–63. 14 Europe and the global information society. Recommendations of the high level group on the information society to the Corfu European Council (Bangemann Group), Bulletin of the Euro- pean Union, Supplement 2/94, Luxembourg 1994, s. 15, http: // aei. pitt. edu/ 1199/ 1/ info_ society_ bangeman_ report. pdf; dostęp: 7 marca 2016 r. 15 Green Paper on the Convergence of Telecommunications, Media and Information Technology Sectors and the implications for regulation, COM (97) 623 final. 16 Art. 1 pkt 2 Dyrektywy 98/34/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 czerwca 1998 r. ustanawiającej procedurę udzielania informacji w zakresie norm i przepisów technicznych, zmienionej dyrektywą 98/48/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 lipca 1998 r. (Dz. Urz. L 204 z 21.07.1998, s. 37–48; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 13, t. 20, s. 337–348). Omówienie pojęcia usługi społeczeństwa informacyjnego (w:) I. Wróbel, Pojęcie usługi społeczeństwa informacyjnego w prawie wspólnotowym, 24 września 2007 r., e-Biuletyn CBKE 2007, nr 4, http://www.bibliotekacyfrowa.pl/Content/22509/Pojecie_uslugi_spoleczenstwa_ informacyjnego.pdf. 17 Dyrektywa 2000/31/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 8 czerwca 2000 r. w sprawie niektórych aspektów prawnych usług społeczeństwa informacyjnego, w szczególności handlu elektronicznego w ramach rynku wewnętrznego (dyrektywa o handlu elektronicznym), Dz. Urz. WE L 178 z 17.07.2000, s. 1–16; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 13, t. 25, s. 399–414. 18 Punkt 18 preambuły dyrektywy 2000/31/WE. 26 1. Swoboda przepływu usług medialnych w prawie Unii Europejskiej Zgodnie z art. 1 lit. a dyrektywy 89/552/EWG pojęciem rozpowszechniania telewizyjnego objęto pierwotną emisję przewodową lub bezprzewodową, w tym także transmisję satelitarną, w formie kodowanej bądź niekodowanej, programów przeznaczonych do powszechnego odbioru. Wyłączono nato- miast usługi komunikacyjne, polegające na dostarczaniu informacji lub in- nych treści na indywidualne żądanie. W związku z rozwojem oferty nowych usług udostępniania filmów do TS trafiło pytanie prejudycjalne o ich kwali- fikację w świetle pojęć nadawania i usługi społeczeństwa informacyjnego19. Kryterium rozróżnienia wynikające z obydwu definicji to świadczenie usługi „na indywidualne żądanie”, a sprawa w postępowaniu przed sądem krajowym dotyczyła usługi udostępniania audycji za odrębną płatnością, na żądanie odbiorcy, ale w czasie wyznaczonym przez nadawcę (tzw. near video on demand). Problemem związanym z zakresem zastosowania dyrek- tywy o telewizji bez granic była realizacja w ramach tej usługi obowiązku promocji utworów europejskich. W wyroku w sprawie Mediakabel TS podkreślił, że wykładnia pojęcia rozpo- wszechniania telewizyjnego powinna mieć charakter autonomiczny, to znaczy, że fakt, iż w świetle definicji i wyjaśnień przyjętych w innych dy- rektywach powstają wątpliwości co do tego, czy udostępnianie audycji „na żądanie” stanowi nadawanie, nie ma wpływu na wykładnię dyrektywy 89/552/EWG. Kluczowe w świetle tej dyrektywy jest natomiast to, aby pro- gramy były wybrane przez nadawcę, emitowane w ustalonych przez niego godzinach i odbierane przez abonentów w tym samym czasie20. Wyrok w sprawie Mediakabel ilustruje rozwój usług udostępniania „treści” audio- wizualnych oraz obawę, czy nie podważy to skuteczności dyrektywy o tele- wizji bez granic. Zapytał o to sąd krajowy, w kontekście obowiązku promocji utworów europejskich, wskazując na rozwój usług, w których obowiązek ten nie jest realizowany. Zgodnie z tezami wyroku do nowych form usług można stosować reguły dyrektywy, o ile spełnione są technologicznie neu- tralne kryteria dotyczące sposobu przekazu, pod warunkiem że czas emisji ustalany jest przez nadawcę. Trybunał Sprawiedliwości wskazał też, że żadna zasada nie nakłada obowiązku ustanowienia tego samego uregulowania 19 Wyrok TS z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie C-89/04, Mediakabel BV przeciwko Commissariaat voor de Media, Zb. Orz. 2005, s. I-4891. 20 Punkt 38 wyroku w sprawie Mediakabel. 27 Rozdział I. Ramy prawne jednolitego rynku audiowizualnych usług medialnych prawnego dla różniących się od siebie usług. Jednocześnie trwały już w Unii prace nad tym, jak regulować usługi do siebie podobne21. Kwestią drugoplanową w sprawie Mediakabel był istniejący w prawie krajo- wym obowiązek uzyskania zezwolenia na świadczenie usług telewizyjnych. O ile w świetle dyrektywy 89/552/EWG jej postanowienia pozostają bez wpływu na prawo krajowe w zakresie zezwoleń czy koncesji na prowadzenie działalności telewizyjnej, o tyle w art. 4 dyrektywy 2000/31/WE wyraźnie wskazano, że państwa członkowskie mają zapewnić, aby podjęcie działalności w zakresie świadczenia usług społeczeństwa informacyjnego nie było uzależ- nione od wymogu uzyskania zezwolenia lub równoważnego, z zastrzeżeniami wskazanymi w ust. 2. Kwalifikacja usługi mogłaby mieć zatem znaczenie ze względu na zakres swobody państw członkowskich w tym zakresie. Problem ten należy mieć na uwadze omawiając poszerzenie zakresu przedmiotowego dawnej dyrektywy o telewizji bez granic o niektóre z usług społeczeństwa informacyjnego w dyrektywie AUM. W szerszym kontekście regulacji audiowizualnych usług medialnych w Unii należy pamiętać o tym, że rozwiązania prawne w UE powinny się mieścić w szerszym kontekście swobody wypowiedzi i jej dopuszczalnych ograniczeń. Europejska Konwencja Praw Człowieka, w której zasada swobody wypowie- dzi została wyrażona, nie stanowi części prawa Unii, ale zgodnie z postano- wieniami przyjętymi w traktacie z Maastricht wymagane jest jej poszanowa- nie. Nadanie Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej mocy wiążącej w traktacie lizbońskim poszerzyło kontekst ram prawnych dla rozwiązań dotyczących mediów. Oznacza to, że można, jak to już miało miejsce, poddać postanowienia dyrektywy AUM ocenie pod kątem zgodności z Kartą22. Prawa i wolności określone w Karcie tworzą też kontekst dla wykładni dy- rektywy, a wyjaśnienia do art. 11 Karty tworzą pomost pomiędzy aktualnym prawem Unii a EKPC23. W kontekście prawa międzynarodowego należy też brać pod uwagę postanowienia Europejskiej konwencji o telewizji ponadgra- nicznej ze względu na znaczenie jej wykładni dla interpretacji dyrektywy 21 Szczegółowo na ten temat w pkt 3.1 niniejszego rozdziału. 22 Wyrok TS z dnia 22 stycznia 2013 r. w sprawie C-283/11, Sky Österreich GmbH przeciwko Österreichischer Rundfunk. 23 Wyjaśnienia dotyczące Karty praw podstawowych, Dz. Urz. UE C 303 z 14.12.2007, s. 17; w związku z opinią TS nr 2/13 z dnia 18 grudnia 2014 r. UE jak na razie nie przystąpiła do EKPC. 28 1. Swoboda przepływu usług medialnych w prawie Unii Europejskiej o telewizji bez granic24 oraz dorobek prawny wypracowany w ramach Rady Europy. Można zauważyć, że w ten sposób zbiegają się aspekty dotyczące swobód w sensie ekonomicznym i realizacji praw i wolności obywatelskich. P. Keller stwierdza wręcz, że prawo Unii Europejskiej, chroniąc rynkowe podstawy produkcji i dystrybucji „treści”, stwarza ramy, w których w odniesieniu do sektora mediów funkcjonują europejskie zasady ochrony praw człowieka25. E. Barendt w kontekście nadań telewizyjnych identyfikuje konflikt pomiędzy „swobodnym przepływem informacji” a przyjmowaną w niektórych pań- stwach zasadą „uprzedniej zgody”, w wymiarze międzynarodowym. Jest to konflikt pomiędzy swobodą przepływu programów telewizyjnych a zacho- wywaniem kontroli nad przekazem przez państwa, w którym jest odbierany. E. Barendt wskazuje, że regionalne próby jego rozwiązania podjęto, przyj- mując Europejską konwencję o telewizji ponadgranicznej, a we Wspólnocie dyrektywę o telewizji bez granic26. P. Keller podkreśla, że choć fundamentem europejskiego prawa mediów są zasady ekonomiczne, zasady ochrony praw człowieka, wynikające przede wszystkim z EKPC, wprowadzają możliwość modyfikowania reguł dotyczących rynku. Jest to szczególnie widoczne w przypadku wyjątków i ograniczeń, jakie państwa mogą wprowadzać w zakresie usług medialnych27. Odwołanie do zasady swobody wypowiedzi, poszanowania wolności i pluralizmu mediów czy różnorodności kulturowej i językowej w Karcie praw podstawowych nie daje automatycznie kompe- tencji Unii do podejmowania działań prawodawczych w danej sferze. Wiele należy w tym zakresie do państw członkowskich, w granicach wyznaczonych przez EKPC i prawo Unii. Stąd w prawie Unii stwarza się jedynie ramy prawa medialnego w państwach członkowskich; rozwiązania te nie mają i nie mogą mieć charakteru całościowego. 24 Europejska konwencja o telewizji ponadgranicznej, sporządzona w Strasburgu dnia 5 maja 1989 r., Dz. U. z 1995 r. Nr 32, poz. 160. Zakresem konwencji objęte są jedynie usługi rozpo- wszechniania telewizyjnego i nie udało się przeprowadzić jej nowelizacji, na ten temat zob. D. Mac Sίthigh, Death of a Convention: Competition between the Council of Europe and European Union in the Regulation of Broadcasting, Journal of Medial Law 2013, nr 5, s. 133–155. 25 P. Keller, European and International Media Law. Liberal Democracy, Trade, and the New Media, Oxford 2011, s. 115. 26 E. Barendt, Broadcasting Law, Oxford 1993, s. 213 i 214. 27 P. Keller, European and International Media Law..., s. 185. 29 Rozdział I. Ramy prawne jednolitego rynku audiowizualnych usług medialnych 2. Rozwój technik przekazu audiowizualnego 2.1. Przekaz cyfrowy a usługi „nowych mediów” W końcu lat 80. i na początku lat 90. przyjęto kilka dyrektyw, w których rozwiązywano różne problematyczne kwestie dotyczące usług nadawczych, również z perspektywy prawa autorskiego i praw pokrewnych. Zaliczyć do nich należy, obok dyrektywy o telewizji bez granic, dyrektywę w sprawie prawa najmu i użyczania oraz niektórych praw pokrewnych28 i dyrektywę o przekazie satelitarnym i kablowym29. Warto zauważyć, że w tym okresie pojawiły się narzędzia i technologie, od których rozpoczęły się zmiany pro- wadzące do dzisiejszych dylematów regulacyjnych: przekaz satelitarny o zasięgu potencjalnie globalnym, komputery osobiste i przekaz cyfrowy30. Za punkt zwrotny w rozwoju technik nadawczych można uznać wprowadze- nie na szerszą skalę przekazu cyfrowego. Należy przy tym wskazać, że przekaz cyfrowy rozwijał się stopniowo już od lat 80.31; nawet jeśli można mówić o istnieniu wyraźnych granic „nadawania”, do którego odnosi się dyrektywa o telewizji bez granic, można istnienie takiego przekonania uznać za przy- słowiową ciszę przed burzą. Fundamentem rewolucji cyfrowej jest przekaz danych zapisanych w formie zero-jedynkowej (digital stream bits), co otwiera wiele możliwości dla rozwoju technik komunikacyjnych, w tym nadawczych. Efekt zastosowania przekazu cyfrowego w technikach nadaw- czych zaczyna się od poprawy jakości obrazu i dźwięku, a kończy na rozwoju nowego rodzaju usług. Techniczne aspekty zastosowania przekazu cyfrowego 28 Dyrektywa 2006/115/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie prawa najmu i użyczenia oraz niektórych praw pokrewnych prawu autorskiemu w zakresie własności intelektualnej (wersja ujednolicona), Dz. Urz. UE L 376 z 27.12.2006, s. 28–35. 29 Dyrektywa Rady 93/83/EWG z dnia 27 września 1993 r. w sprawie koordynacji niektórych zasad dotyczących prawa autorskiego oraz praw pokrewnych stosowanych w odniesieniu do przekazu satelitarnego oraz retransmisji drogą kablową, Dz. Urz. WE L 248 z 06.10.1993, s. 15–21, Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, s. 134–140. 30 Więcej na ten temat: S. Smith, J.A. Hendricks, New Media. New Technology, New Ideas or New Headaches (w:) The Twenty-First Century Media Industry, ed. by J.A. Hendricks, Plymouth 2010, s. 5–7. 31 P. Haswell, A. Haffner, Interactive TV without frontiers, International Technology Law Review 2001, nr 7/8, s. 58; pierwsze przekazywanie danych cyfrowych do użytkowników ostatecznych datuje się od końca lat 80., por. http://en.wikipedia.org/wiki/Data_transmission, dostęp: 7 marca 2016 r. 30 2. Rozwój technik przekazu audiowizualnego zostały w wielu miejscach przeanalizowane32 i można na ich podstawie wy- odrębnić najistotniejsze konsekwencje przekazu cyfrowego: większa pojem- ność przekazu, interaktywna komunikacja, konwergencja sieci komunika- cyjnych, konwergencja urządzeń. Większa pojemność pozwala na poszerzenie i polepszenie oferty programo- wej poprzez dodatkowe funkcje, polepszenie jakości i dołączanie innych usług (np. elektroniczny przewodnik po programach EPG) czy łączenie programów w tzw. pakiety cyfrowe. Pojęcie „konwergencja” oznacza zasto- sowanie tych samych sieci do przekazu różnego rodzaju usług oraz posze- rzenie zakresu wykorzystywania rozmaitych odbiorników33, jak telewizor czy telefon lub komputer osobisty, zapewniających dostęp zarówno do In- ternetu, komunikacji mailowej, jak i programów telewizyjnych lub innych usług. Proces konwergencji warunkuje wykształcanie się nowego (w stosunku przede wszystkim do tradycyjnie pojmowanej telewizji) rodzaju usług, tzw. nowych mediów. O ile tradycyjne środki przekazu pozwalały jedynie na jednostronną komunikację, gdzie informacja jest przekazywana od źródła do wielu odbiorców, nadejście technologii cyfrowej umożliwiło funkcjono- wanie sieci komputerowych pozwalających na komunikację zwrotną. W połowie lat 90., jak się to poetycko opisuje, naszą wyobraźnią zawładnął Internet34. Z punktu widzenia usług nadawczych Internet stanowił dodatkowe medium, pozwalające – przy wykorzystaniu protokołu internetowego – na przekazywanie treści w sposób analogiczny do tradycyjnego nadawania, jak w przypadku webcastingu czy simulcastingu, ale również na wykorzystanie możliwości świadczenia usług polegających na oferowaniu treści audiowizu- alnych na indywidualne żądanie odbiorcy. W rezultacie przyspieszająca 32 A. van Loon, The end of Broadcasting Era – What constitutes broadcasting and why does it need to be regulated?, Communications Law 2004, nr 5, s. 172–173; A. Matlak (w:) Prawo mediów, pod red. J. Barty, R. Markiewicza, A. Matlaka, Warszawa 2008, s. 219–220. 33 Green Paper on the convergence of the telecommunications, media, and information technology sectors, and the implications for regulation, COM (97) 623, s. 2. 34 J. Strachan, The Internet of Tomorrow: The New-Old Communications Tool of Control, European Intellectual Property Law Review 2004, nr 3, s. 123. Na temat rozwoju Internetu zob. K. Kowa- lik-Bańczyk, Sposoby regulacji handlu elektronicznego w prawie wspólnotowym i międzynarodo- wym, Kraków 2006, s. 30–34. 31 Rozdział I. Ramy prawne jednolitego rynku audiowizualnych usług medialnych konwergencja mediów zaowocowała usługami, które są kombinacją masowej i indywidualnej komunikacji35. Analizy dotyczące zmieniających się warunków technologicznych w kontek- ście nadawania opatrywane są często hasłami wskazującymi na znaczenie rewolucji cyfrowej: koniec ery nadawania36, czy też – z drugiej strony – świt usług społeczeństwa informacyjnego37, Internet – ostatnia granica38. W pierwszych latach nowej dekady, można przyjąć, że do 2005 r., dostrze- gano wyraźnie zmiany modelu nadawania, często nie wyrokowano jeszcze jednak o ostatecznym kształcie modelu nadawania w praktyce ani modelu regulacyjnego. A. Grünwald konkludował, że setki kanałów, oferta on-de- mand à la carte nie zakwestionowały jeszcze roli nadawania telewizyjnego jako środka masowego przekazu o największym znaczeniu dla kształtowania opinii publicznej39. T. McGonagle zauważa, odnosząc się do czasu przed 2001 r., że jeszcze do niedawna webcasting, simulcasting, live-streaming, interactive television, portal television, video-on-demand, near-video-on de- mand i inne technologiczne innowacje uważane były za eksperymentalne, pomocnicze i peryferyjne usługi świadczone przez tradycyjnych nadawców40. J. Barta i R. Markiewicz odnotowują, iż „powoli przestaje dziwić, że [nadaw- cy] zaczynają prezentować swe programy również w Internecie”41. Poza doktryną prawniczą w raporcie branżowym z 2006 r. ogłoszono, że nadszedł 35 G. Poll, Vom Broadcast cum Podcast. Urheberrechtliche Einordnung neuer Internetgeschäftsmo- 36 Ibidem. 37 T. McGonagle, Does the existing regulatory framework for television apply to the new media?, delle, MMR 2011, nr 4, s. 226. IRIS Plus 2001, nr 6, s. 7. 38 J. Pimentel, Internet, the final Frontier: A review of the „TV without Froniters” Directive, Com- munications and Technology Law Review 2005, nr 7, s. 213. 39 A. Grünwald, Towards a Review of the European Convention on Transfrontier Television. Regu- latory Options and Policy Considerations, MMR 2003, nr 9, s. 552. 40 T. McGonagle, Does the existing regulatory framework..., s. 4. 41 J. Barta, R. Markiewicz, Postęp techniczny w mediach (w:) Prawo mediów, pod red. J. Barty, R. Markiewicza, A. Matlaka, s. B/3. 32 2. Rozwój technik przekazu audiowizualnego koniec telewizji, jaką znamy42. W 2007 r. wyraźnie sygnalizowano konflikt pomiędzy „starymi” a „nowymi mediami”43. W kontekście wymienionych powyżej usług stosuje się często szeroko zakre- ślone pojęcia: nowe usługi czy nowe media44. Zastosowanie terminu „nowe media”, użytego już w latach 50.45, wykracza poza literaturę prawniczą, traktowane jest również jako obiekt czy fenomen kulturowy, który można rozmaicie definiować, choć zasadniczo odnosi się do wykorzystywania technologii cyfrowej46. L. Manovich, określając cechy „nowych mediów”, wskazał, że pojęcie to odnosi się do wykorzystywania technologii kompute- rowej, zapisu cyfrowych danych, na wszystkich etapach komunikacji: pro- dukcji, przechowywania i dystrybucji47. Podkreśla się też możliwość interakcji pomiędzy konsumentami, członkami widowni i medium48. „Nowe media” definiuje się również jako produkty i usługi dostarczające informacji lub rozrywki za pośrednictwem komputera lub Internetu, a nie tradycyjnymi metodami, poprzez prasę lub telewizję49. W tym ujęciu zwraca uwagę prze- ciwstawienie nowego rodzaju usług, oferowanych za pośrednictwem inter- netu – telewizji, pojawia się zatem rozgraniczenie nowe media – stare media, które zachowuje swoją aktualność tylko w odniesieniu do określonego etapu rozwoju technologicznego. Można odnieść wrażenie, że w dyskursie poza- prawniczym używa się również sformułowania „nowe media” na określenie 42 S.J. Berman, N. Duffy, L.A. Shipnuck, The end of television as we know it. A future industry per- spective, IBM Business Consulting Services, https://www-935.ibm.com/services/us/imc/pdf/ ge510-6248-end-of-tv-full.pdf, dostęp: 7 marca 2016 r. 43 S. Smith, J.A. Hendricks, New Media. New Technology, New Ideas..., s. 10. 44 Na przykład: A. Yliniva-Hoffmann, P. Mattzneller, The legal protection of Broadcaster. Challenges Posed by New Services, IRIS Plus 2010, nr 5, s. 7; A. Grünwald, Towards a Review of the European Convention on Transfrontier Television..., s. 552; T. McGonagle, Does the existing regulatory framework..., s. 7. 45 Pojęcia tego użył M. McLuhan (w:) S. Smith, J.A. Hendricks, New Media. New Technology, New Ideas..., s. 4. 46 Zob. np. próbę ujęcia definicji „nowych mediów” w kategorii obiektu kultury: L. Manovich, New Media from Borges to HTML, s. 10 i n., http: // www. manovich. net/ DOCS/ manovich_ new_ media. doc, dostęp: 7 marca 2016 r. 47 L. Manovich The language of the new media, Massachusets Institute of Technology, Cam- bridge–London 2001, s. 19, http://dss-edit.com/plu/Manovich-Lev_The_Language_of_the_ New_Media.pdf, dostęp: 6 kwietnia 2016 r. 48 S. Smith, J.A. Hendricks, New Media. New Technology, New Ideas..., s. 6. 49 http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/new-media; dostęp: 7 marca 2016 r. 33 Rozdział I. Ramy prawne jednolitego rynku audiowizualnych usług medialnych Internetu jako takiego i jednocześnie produktów i usług za jego pośrednic- twem oferowanych. Pojęcie to wydaje się zatem krzyżować z pojęciem „no- wych usług”, przy powoływaniu których w opracowaniach najczęściej wskazuje się na dające się bliżej scharakteryzować usługi, jak: webcasting, video-on-demand czy portale internetowe50. T. McGonagle wskazuje, że ogólnie uznaje się równoznaczność pojęć usług nowych mediów oraz usług społeczeństwa informacyjnego51. Jeżeli przyjmiemy to za punkt wyjścia, zwraca uwagę początkowe wyraźne rozróżnienie pomiędzy regulacją telewizji (jako usług „starych mediów”) i regulacją dotyczącą usług społeczeństwa informacyjnego. W 2007 r. przyjęto dyrektywę AUM, w której zaznaczono, że ramy regulacyjne dla nadawania powinny uwzględniać rozwój technologii informacyjnych i komunikacyjnych (tzw. ICT) i wpływ na rozwój „modeli biznesowych” oraz zapewniać optymalne warunki dla konkurencyjności w europejskim sektorze medialnym52. 2.2. Przekaz interaktywny i internetowy Omawiając telewizję cyfrową, interaktywną i internetową, nie przeprowa- dzamy podziału pomiędzy poszczególnymi usługami, ale charakteryzujemy różne aspekty nowoczesnego przekazu audiowizualnego. Interaktywność polega na istnieniu komunikacji zwrotnej. Można przy tym zwracać uwagę na aspekt stosowanej technologii, jak i na aspekt wpływu, kontroli widza nad otrzymywanym przekazem53. Z jednej strony trudno określić stopień interaktywności, będący kryterium uznania za telewizję interaktywną, choć pojawia się wskazówka, że jest to każdy rodzaj działania, które wykracza poza wybór odpowiedniego kanału telewizyjnego54, z drugiej trudno zawężać 50 Na przykład: A. Yliniva-Hoffmann, P. Mattzneller, The Legal Protection of Broadcaster. Challenges Posed by New Services, IRIS Plus 2010, nr 5, s. 7; A. Grünwald, Towards a Review of the European Convention on Transfrontier Television..., s. 552; T. McGonagle, Does the existing regulatory framework..., s. 7. 51 Ang. new media services. T. McGonagle, Does the existing regulatory framework..., s. 3. 52 Motyw 4 preambuły dyrektywy AUM. 53 Różne ujęcia interaktywności w: J. Barta, R. Markiewicz, Telewizja interaktywna a prawo autorskie, Warszawa 2007 s. 15; E. Prado, R. Franquet, M.T. Soto, F.X. Ribes, D. Fernández, In- teractive television: a reality in construction. Report to the Consell de l audiovisual de Catalunya, http://www.griss.org/webgriss/recursos/interactivetv.pdf., s. 435; dostęp: 7 marca 2016 r. 54 Report on interactive television services, Canadian Radio-television and Telecommunication Commission, Ottawa 2002, pkt 2.2. 34 2. Rozwój technik przekazu audiowizualnego pojęcie telewizji interaktywnej do istnienia „kanału zwrotnego”, np. techno- logicznie za pomocą urządzenia typu set-top-box i pilota do telewizora. Ist- nieją też inne kanały zwrotne za pomocą innego rodzaju medium niż to, za pośrednictwem którego przekazywany jest program kierowany do widza, np. w drodze połączenia telefonicznego. Jak się podaje, już na początku lat 90. widzowie Polsatu mogli wybierać film, który zostanie wyświetlony w porze wieczornej, wykorzystując połączenia telefoniczne55. Powstaje pyta- nie, czy w takiej sytuacji lub sytuacji głosowania SMS-owego w programach typu reality show też mamy do czynienia z interaktywnością. Z perspektywy regulacji prawnej można przyjąć, że jest to kwestia wyboru prawodawcy, które aspekty telewizji interaktywnej wymagają wprowadzenia rozwiązań prawnych. Dopóki jednak pojęcie to nie zostanie zdefiniowane w konkretnej regulacji i nie uzyska jasnych konturów, jesteśmy w stanie jedynie w sposób ogólny charakteryzować telewizję interaktywną, wskazując na możliwości tzw. komunikacji zwrotnej. Funkcje takie zapewniają na przykład przystawki set-top-box, obecnie po- równywane funkcjonalnie do komputerów osobistych56. Pierwsze urządzenie typu set-top-box, zastosowane w połowie lat 70. przez Warner Brothers Cable TV, umożliwiało usługę QUBE, pozwalającą na głosowanie przez widzów, wybór filmów i uczestnictwo w grach telewizyjnych57. Obok tego rodzaju urządzeń wykorzystywane są w coraz większym stopniu możliwości samych nowoczesnych odbiorników telewizyjnych, aparatów telefonicznych, zaawan- sowanych technologicznie konsoli gier czy rozwiązań technologicznych, 55 A. Szewczyk, Definicja interaktywności, http://telewizjainteraktywna.net/index.itv/definicja. 56 Podstawowe funkcje urządzeń typu set-top-box, określanych też mianem „przystawek” do tele- wizora, to funkcje odczytywania i dekodowania sygnału cyfrowego, tym samym umożliwiające odbiór setek kanałów telewizyjnych. Ponadto urządzenia te zapewniają dwukierunkową komu- nikację, która pozwala na wybór w zakresie treści emisji czy korzystanie z usług dodatkowych, jak chociażby elektroniczny przewodnik po programach (EPG). Report on interactive television services..., pkt 2.2. General Features of STBs. Table 2. 57 P. Haswell, A. Haffner, Interactive TV without Frontiers..., s. 58, chociaż historię telewizji inter- aktywnej w USA omawia się od eksperymentów w latach 50. J. Carey, M.C.J. Elton, When Media Are New. Understanding the dynamics of new media adoption and use, The University of Michigan, Ann Arbor 2010, s. 256. 35 Rozdział I. Ramy prawne jednolitego rynku audiowizualnych usług medialnych określanych jako media centre PC58. Rośnie rola tzw. urządzeń skomuniko- wanych, czyli urządzeń z dostępem do Internetu. Telewizja interaktywna, rozumiana jako szeroka gama usług interaktywnych oferujących treści au- diowizualne, potencjalnie może być oferowana za pośrednictwem każdego rodzaju sieci dotąd tradycyjnie wykorzystywanych do nadawania: drogą naziemną, satelitarną i kablową (w tym z wykorzystaniem światłowodów), w ramach sieci telefonii komórkowej i sieci komputerowych. Światowym liderem w rozwoju tzw. ITV była Wielka Brytania, czego przykładem są usługi BSkyB59. Przykładem telewizji interaktywnej może też być projekt iTVP realizowany w latach 2005–2008, a zakładający szeroką ofertę interaktywnych usług do- stępnych w całej Polsce za pośrednictwem Internetu. Projekt iTVP zmierzał do udostępniania archiwalnych programów TVP, transmisji na żywo nie- których audycji (przy czym przekaz niektórych mógł trwać dłużej niż w równoległym przekazie drogą tradycyjną), transmisji pozwalających na wybór ujęcia z danej kamery oraz udostępnianie użytkownikom forów, czatów, gier on-line czy też sond. W 2008 r. iTVP przekształcono w portal TVP.pl60. W kontekście interaktywności należy umieścić rozwój tzw. sieci Web 2.0. Termin ten przeciwstawia się sieci internetowej 1.0, w której przede wszystkim wyszukiwano i zapoznawano się z informacjami, podczas gdy sieć Web 2.0 jest synonimem dalszego rozwijania możliwości platform in- ternetowych, których istotnym elementem jest „uczestnictwo”, co oznacza, że użytkownicy współpracują, dzielą się informacjami, komentują i współ- tworzą ich zasoby61. Sztandarowym przykładem są tzw. media społeczno- 58 Video on-demand and catch-up TV in Europe. A report by the European Audiovisual Observa- tory and the Direction de développment de médias (DDM) with the collaboration of NPA Conseil, October 2009, Strasbourg, 2009, s. 30–31. 59 J. Carey, M.C.J. Elton, When Media Are New..., s. 274. 60 http://pl.wikipedia.org/wiki/ITVP, dostęp: 7 marca 2016 r.; por. charakterystykę działalności nadawców w Internecie – J. Barta, R. Markiewicz, Postęp techniczny w mediach (w:) Prawo me- diów, s. 209. 61 https://en.wikipedia.org/wiki/Web_2.0; T. O Reilly, What is web 2.0. Design Patterns and Business Models for the Next Generation of Software, http: // www. oreilly. com/ pub/ a/ web2/ archive/ what- is- web- 20. html? page= 1, dostęp: 7 marca 2016 r. 36 2. Rozwój technik przekazu audiowizualnego ściowe, a do pierwowzorów platform interaktywnych należą Wikipedia, YouTube, czy Facebook. Treści wideo są rozpowszechniane również na portalach Dailymotion, Myspace, Vimeo czy Vine62. Wśród treści wideo rozpowszechnianych w Internecie zainteresowaniem cieszą się fragmenty nadań telewizyjnych, zwiastuny, filmy reklamowe, pełnometrażowe filmy kinowe i telewizyjne, ale również filmy amatorskie, wideoblogi, wideoklipy czy tzw. mash-upy, czyli rozmaite „przeróbki”. W latach 2003–2009 nastąpił wyraźny wzrost zainteresowania oglądaniem treści wideo w sieci63. W bada- niach francuskich za okres 2011–2012 wskazano, że korzystanie z usług na żądanie objętych dyrektywą AUM stanowi mniejszą część korzystania z materiałów wideo w sieci; internauci w większości oglądają wideo za po- średnictwem serwisów wymiany treści64. Dwa trendy aktualne w roku 2016 to
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Swobodny przepływ audiowizualnych usług medialnych na żądanie w Unii Europejskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: