Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00283 004637 12592957 na godz. na dobę w sumie
Symbole i społeczeństwo - ebook/pdf
Symbole i społeczeństwo - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1846-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W książce autorka systematyzuje zagadnienia związane z procesami symbolizacji w zjawiskach życia społecznego, które pozwalają lepiej zrozumieć związki między kulturą i społeczeństwem. Przedstawia teorię symbolizmu społecznego i analizy symbolizmu jako wynik oddziaływań społecznych oraz jako narzędzie zmian w stosunkach między grupami społecznymi i jednostkami. Analizuje reprezentacje poznawcze, sentymenty społeczne i pamięć społeczną w ich symbolicznych formach oraz koncepcję jaźni symbolicznej konstruowanej w interakcjach i przez działania własne jednostki. Ukazuje też specyfikę socjologicznego podejścia do zjawisk społecznych i zagadnień symbolizmu społecznego oraz związki socjologii z naukami o kulturze.

Książka zainteresuje nie tylko pracowników naukowych, absolwentów i studentów socjologii, ale również wszystkich, pragnących poszerzyć swoją wiedzę na temat ciekawych zagadnień symbolizmu, za pomocą którego jest konstruowane społeczeństwo.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Elżbieta Hałas jest profesorem w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się socjologią kulturową, socjologią teoretyczną, mikrosocjologią, socjologią jednostki oraz historią socjologii – szczególnie związkami między socjologią amerykańską i europejską. Prowadzi badania nad symbolizmem społecznym i polityką symboliczną, pamięcią społeczną i tożsamością zbiorową, nad interakcjami społecznymi i komunikacją społeczną. Opublikowała m.in. Symbole w interakcji (2001) oraz Konwersja. Perspektywa socjologiczna. Wydanie nowe (2007). Redaguje serię wydawniczą „Studies in Sociology: Symbols, Theory and Society”. W latach 1999–2003 była członkiem Executive Committee of the European Sociological Association. W książce Symbole i społeczeństwo. Szkice z socjologii interpretacyjnej autorka systematyzuje zagadnienia związane z procesami symbolizacji w zjawiskach życia społecznego, które pozwalają lepiej zrozumieć związki między kulturą i społeczeństwem. Przedstawia teorię symbolizmu społecznego i analizy symbolizmu jako wynik oddziaływań społecznych oraz jako narzędzie zmian w stosunkach między grupami społecznymi i jednostkami. Analizuje reprezentacje poznawcze, sentymenty społeczne i pamięć społeczną w ich symbolicznych formach oraz koncepcję jaźni symbolicznej konstruowanej w interakcjach i przez działania własne jednostki. Ukazuje też specyfikę socjologicznego podejścia do zjawisk społecznych i zagadnień symbolizmu społecznego oraz związki socjologii z naukami o kulturze. Książka adresowana jest do socjologów, a także do antropologów, psychologów społecznych, politologów, badaczy komunikacji społecznej oraz wszystkich zainteresowanych zagadnieniami genezy i funkcji symbolizmu w życiu społecznym. l i E ˝ b e t a H a a s ł S y m b o e l ł i s p o e c z e ƒ s t w o El˝bieta Hałas Symbole i społeczeƒstwo Szkice z socjologii interpretacyjnej Cena: 39, 00 zł okl_good copy.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 11/15/07 6:28:42 PM Symbole i społeczeƒstwo symbole_str.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 11/15/07 6:31:48 PM ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== El˝bieta Hałas Symbole i społeczeƒstwo Szkice z socjologii interpretacyjnej symbole_str.indd 2 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 11/15/07 6:31:51 PM Recenzenci Zbigniew Bokszaæski Jerzy Szacki Projekt ok‡adki Edwin Radzikowski Redaktor prowadz„cy Maria Romanow-Broniarek Redaktor Jadwiga Witecka Indeks Anna Matysiak Redakcja techniczna Pawe‡ Siatkowski Korekta Bo¿ena Gorlewska Sk‡ad i ‡amanie Alinea Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007 ISBN 978-83-235-0341-5 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy (cid:140)wiat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dzia‡ Handlowy tel. (0 48 22) 55 31 333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl KsiŒgarnia Internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I. Ark. wyd. 16,43. Ark. druk. 20,50. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis tre(cid:156)ci Przedmowa ............................................................................................ Symbole i spo‡eczeæstwo ............................................................. I. II. Symbolizm spo‡eczny. Formy i funkcje ....................................... III. Konflikty symboliczne o pamiŒ(cid:230) zbiorow„ ................................. IV. Symboliczna konstrukcja (cid:132)Solidarno(cid:156)ci(cid:148) ..................................... V. Ja(cid:159)æ spo‡eczna jako interakcja symboliczna ................................ VI. Osobliwo(cid:156)ci interakcjonizmu Ervinga Goffmana ........................ VII. Klasyczna socjologia kulturowa Floriana Znanieckiego ............. VIII. Kultura i w‡adza a spo‡eczeæstwo (cid:156)wiatowe ................................ IX. Socjologia w autobiografii. Teodora Abla Dziennik my(cid:156)li X. i wydarzeæ .................................................................................... Verstehen i dylematy etyczne. Teodora Abla studium nazizmu ......................................................................................... XI. Socjologia interpretacyjna a logika nauk o kulturze ................... XII. Stare i nowe wyzwania dla autonomii nauk spo‡ecznych ........... Bibliografia ............................................................................................ Indeks nazwisk ...................................................................................... Nota bibliograficzna .............................................................................. Contents ................................................................................................. 7 11 27 55 75 95 121 141 177 199 219 243 267 287 315 325 328 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedmowa Nadawanie godno(cid:156)ci, tytu‡(cid:243)w honorowych i nagr(cid:243)d (cid:150) albo odwrot- nie (cid:150) piŒtnowanie, degradowanie i wykluczanie; sprzeciw wobec naru- szania dobrego imienia i walka o odzyskanie reputacji, zado(cid:156)(cid:230)uczynie- nie obowi„zkom pamiŒci, oddawanie czci, protesty i manifestacje, mowy i proklamacje, wznoszenie pomnik(cid:243)w i akty profanacji, ataki terrory- styczne i egzekucje, spotkania na szczycie i rozmowy pokojowe (cid:150) to tylko niekt(cid:243)re przyk‡ady pokazuj„ce, ¿e symbolizacja jest nieoddziel- na od oddzia‡ywaæ i stosunk(cid:243)w spo‡ecznych. Ich uczestnicy wykazuj„ bieg‡o(cid:156)(cid:230) w pos‡ugiwaniu siŒ symbolami i nieustann„ inwencjŒ w ich wytwarzaniu, chocia¿ r(cid:243)¿na jest ich w‡adza symboliczna. Tytu‡ ksi„¿ki Symbole i spo‡eczeæstwo wskazuje, ¿e dwana(cid:156)cie za- mieszczonych w niej tekst(cid:243)w jest wynikiem d„¿enia ku systematyzacji zagadnieæ symbolizmu w zjawiskach ¿ycia spo‡ecznego. O wyborze tej drogi pisa‡am w studium W kierunku socjologii proces(cid:243)w symbo- licznych, otwieraj„cym poprzedni„ ksi„¿kŒ Symbole w interakcji (2001). Kierunek zosta‡ obrany za orientacj„ interakcjonizmu symbolicznego i pragmatyzmem, gdy¿ symbolizm pojmowany jest jako narzŒdzie i wy- nik dzia‡aæ i oddzia‡ywaæ spo‡ecznych. Analiza tego rodzaju pozwala na pog‡Œbienie rozumienia relacji miŒdzy zjawiskami, kt(cid:243)re przyjŒ‡o siŒ okre(cid:156)la(cid:230) jako kulturŒ i spo‡eczeæstwo. Nawi„zujŒ te¿ nadal do kul- turalizmu Floriana Znanieckiego i jego socjologii kulturowej jako od- miany socjologii interakcyjnej i interpretacyjnej, w kt(cid:243)rej mo¿na zna- le(cid:159)(cid:230) podstawy analiz kultury i w‡adzy. Podtytu‡ Szkice z socjologii interpretacyjnej m(cid:243)wi, ¿e droga do syn- tezy mo¿e by(cid:230) jeszcze daleka, ale jej zarys jest ju¿ do(cid:156)(cid:230) wyra(cid:159)nie wi- doczny. Przedstawiony zosta‡ w otwieraj„cym tŒ ksi„¿kŒ rozdziale Sym- bole i spo‡eczeæstwo, od kt(cid:243)rego pochodzi tak¿e tytu‡ ca‡o(cid:156)ci, a nastŒp- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Symbole i spo‡eczeæstwo. Szkice z socjologii interpretacyjnej nie rozwiniŒty w tek(cid:156)cie Symbolizm spo‡eczny. Formy i funkcje, gdzie zjawiska symbolizmu s„ ukazywane w procesach konstytuowania, kon- serwowania i transformowania instytucji spo‡ecznych, grup i ich uczest- nik(cid:243)w. KontynuujŒ wiŒc analizŒ reprezentacji poznawczych, sentymen- t(cid:243)w spo‡ecznych i pamiŒci spo‡ecznej w ich symbolicznych formach. Zmiany stosunk(cid:243)w miŒdzy r(cid:243)¿nymi grupami spo‡ecznymi (etnicznymi, narodowymi, politycznymi, religijnymi) nie tylko maj„ swoje korelaty symboliczne, lecz tak¿e symboliczne narzŒdzia, jak ukazuje to tekst Kon- flikty symboliczne o pamiŒ(cid:230) zbiorow„. PamiŒ(cid:230) i to¿samo(cid:156)(cid:230) wysunŒ‡y siŒ na plan pierwszy w polityce symbolizacji w jej rozmaitych przejawach lokalnych, ale (cid:150) co szczeg(cid:243)lnie wa¿ne (cid:150) tak¿e w skali globalnej, staj„c siŒ nowego typu problemami spo‡ecznymi, o czym m(cid:243)wiŒ w tym stu- dium globalizacji pamiŒci zbiorowej i globalizacji konflikt(cid:243)w symbolicz- nych o pamiŒ(cid:230). Problemy pamiŒci zbiorowej nasilaj„ siŒ zw‡aszcza, gdy jest to pamiŒ(cid:230) traumy. W(cid:243)wczas polityka pamiŒci decyduje o mo¿liwo- (cid:156)ci pojednania i harmonizacji relacji miŒdzy grupami. Koncepcje konstrukcjonizmu symbolicznego, polityki symboliza- cji i polityki pamiŒci zosta‡y zastosowane do analizy fenomenu (cid:132)Soli- darno(cid:156)ci(cid:148) w jej d‡ugim trwaniu, jako ruchu symbolicznego i tematu dyskurs(cid:243)w rekontekstualizuj„cych wielo(cid:156)(cid:230) ram znaczeniowych, decy- duj„cych dla interpretacji i tradycji ruchu. To¿samo(cid:156)(cid:230) jako projekt i proces jest kluczowym problemem pono- woczesnym, zar(cid:243)wno w odniesieniu do zbiorowo(cid:156)ci, jak i jednostek. Zarys teorii ja(cid:159)ni wsp(cid:243)‡miernej z konstrukcjonizmem symbolicznym przedstawiam w tek(cid:156)cie Ja(cid:159)æ spo‡eczna jako interakcja symboliczna, gdzie ja(cid:159)æ ukazana zosta‡a w procesie jej konstruowania przez oddzia- ‡ywania innych i w‡asne dzia‡ania jednostki. Przyczynki do konstruk- cjonizmu symbolicznego i ja(cid:159)ni symbolicznej w analizach interakcji jako gry, dramatu i rytua‡u przypominam w tek(cid:156)cie po(cid:156)wiŒconym osobli- wo(cid:156)ciom interakcjonizmu Ervinga Goffmana. O tekstach zamieszczonych w ksi„¿ce mo¿na powiedzie(cid:230) tak¿e, ¿e s„ to szkice z socjologii kulturowej. Chocia¿ uwa¿am, ¿e symbolizm jest w‡a(cid:156)ciwszym punktem wyj(cid:156)cia w badaniach zjawisk spo‡ecznych, zar(cid:243)wno jednostkowych, jak i zbiorowych, bez przeciwstawiania su- biektywno(cid:156)ci i obiektywno(cid:156)ci, ani¿eli pojŒcie rozumienia (cid:150) Verstehen, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedmowa 9 to przedstawione analizy wpisuj„ siŒ przecie¿ w tradycjŒ socjologii rozumiej„cej, humanistycznej, nazywanej potem interpretacyjn„. Czte- ry ostatnie teksty s„ po(cid:156)wiŒcone tradycji perspektywy interpretacyjnej, jej pocz„tkom, niejednoznaczno(cid:156)ciom i wieloznaczno(cid:156)ciom, dylema- tom etycznym, zwi„zkom z naukami o kulturze, ale te¿ argumentom na rzecz utrzymania specyfiki socjologicznego podej(cid:156)cia do zjawisk spo- ‡ecznych i zagadnieæ symbolizmu w sytuacji nowych wyzwaæ nie tyl- ko dla socjologii, ale dla nauk spo‡ecznych i nauk o kulturze, jakie nios„ ze sob„ radykalne postmodernistyczne programy, kwestionuj„ce obiek- tywizm dociekaæ naukowych, ich autonomiŒ i dyscyplinŒ poznawcz„. Przedstawione zagadnienia by‡y studiowane, ale pozostaj„ do dal- szego opracowania. Dla usprawiedliwienia mo¿na przywo‡a(cid:230) refleksje Cypriana Kamila Norwida i radŒ, aby pamiŒta(cid:230), ¿e nawet tw(cid:243)rca wy- (cid:156)mienity pisa‡: [...] (cid:132)pingebat(cid:148), nie: (cid:132)pinxit(cid:148) m i s t r z w ‡ o s k i... Dzi(cid:156) w‡a(cid:156)nie przeto nic nie jest dosta‡e W ¿yciu i w sztuce, i w dziej(cid:243)w osnowie, fle, co siŒ robi, w my(cid:156)li pierw jest c a ‡ e, C z y l i u ‡ o m n e, bo dopiero w g‡owie1. Symbole s„ wytworami spo‡ecznymi, a spo‡eczeæstwo jest konstru- owane za pomoc„ symbolizmu. Symbolizacja umo¿liwi‡a procesy cy- wilizacyjne, powiŒkszaj„c sferŒ ludzkiej wolno(cid:156)ci od natury dziŒki wytwarzaniu (cid:156)rodowiska przetworzonego symbolicznie. Socjologicz- ne analizy pozwalaj„ mo¿e post„pi(cid:230) nieco naprz(cid:243)d w rozumieniu za- stanego (cid:156)rodowiska symbolicznego, symbolicznej kontroli i transfor- macji symbolicznej. 1 C.K. Norwid, Teofilowi, w: C.K. Norwid, Wiersze, wyb(cid:243)r, wstŒp, komentarz S. Sawicki, Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1991, s. 104. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== I. Symbole i spo‡eczeæstwo Rozwa¿aj„c symbolizm, jego znaczenie i skutki, filozof amerykaæ- ski Alfred N. Whitehead w 1927 r. stwierdzi‡ zdecydowanie: (cid:132)fladna spo‡eczno(cid:156)(cid:230) nie mo¿e istnie(cid:230) bez symbolizmu(cid:148)1. Podobne pogl„dy znaj- dujemy w dzie‡ach wcze(cid:156)niejszych my(cid:156)licieli, w pismach Jeana-Jacqu- es a Rousseau, a u zarania kszta‡tuj„cych siŒ nowo¿ytnych nauk spo‡ecz- nych w tekstach Giambattisty Vico. Temat ten podj„‡ te¿ i opracowa‡ w swych badaniach klasyk socjologii (cid:201)mile Durkheim, kt(cid:243)ry wykazywa‡ ¿e: (cid:132)(...) wszelkie postacie ¿ycia spo‡ecznego w ka¿dym momencie dziej(cid:243)w mog„ istnie(cid:230) tylko dziŒki rozleg‡emu systemowi symboli(cid:148)2. Ostatnimi czasy do tej tradycji my(cid:156)lenia nawi„za‡ Pierre Bourdieu, for- mu‡uj„c teoriŒ spo‡ecznego systemu symbolicznego i utrzymuj„c, i¿ (cid:132)(...) (cid:156)wiat spo‡eczny przedstawia siŒ, obiektywnie, jako system symbolicz- ny zorganizowany wed‡ug logiki r(cid:243)¿nicy (...)(cid:148)3. Sprowadzona do bon mot teza o donios‡o(cid:156)ci symbolizmu w spo‡e- czeæstwie mo¿e wydawa(cid:230) siŒ banalna, ale kiedy rozpocznie siŒ powa¿- niejsz„ dyskusjŒ nad tym, jak w‡a(cid:156)ciwie istnieje spo‡eczeæstwo i jak nale¿y rozumie(cid:230) symbolizm, okazuje siŒ w(cid:243)wczas, ¿e teza ta wprowa- dza na rozleg‡y obszar badaæ, na wielu polach zupe‡nie dot„d poznaw- czo nieeksplorowany. Punkt widzenia wymienionych my(cid:156)licieli nie by‡ przecie¿ powszechnie podzielany, a samo pojŒcie symbolizmu nierzadko 1 A.M. Whitehead, Symbolism. Its Meaning and Effect, Fordham University Press, New York [1927] 1985, s. 1. 2 (cid:201). Durkheim, Elementarne formy ¿ycia religijnego. System totemiczny w Austra- lii, t‡um. A. Zadro¿yæska, Paæstwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990, s. 223. 3 P. Bourdieu, Social Space and Symbolic Power, (cid:132)Sociological Theory(cid:148) 1989, t. 7, nr 1, s. 20. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Symbole i spo‡eczeæstwo. Szkice z socjologii interpretacyjnej wykluczano z paradygmatycznych za‡o¿eæ teorii i badaæ spo‡ecznych. Whitehead wszak¿e zauwa¿a‡, ¿e odmienne nastawienie wobec panu- j„cego symbolizmu (cid:150) jego afirmacja albo negacja (cid:150) wyr(cid:243)¿nia te¿ od- mienne epoki historyczne. Je(cid:156)li (cid:156)redniowiecze cechowa‡ rozkwit my- (cid:156)lenia symbolicznego, symbolizmu zachowaæ rytualnych i ceremonial- nych, heraldyki czy architektury sakralnej, to reformacja symbolizm ten odrzuci‡a, wprowadzaj„c nowy. Zmiana symbolizmu i przemiany stosunk(cid:243)w spo‡ecznych pozostawa‡y w(cid:243)wczas, potem, jak i ca‡kiem niedawno podczas transformacji ustrojowych w krajach pokomunistycz- nych w naj(cid:156)ci(cid:156)lejszym zwi„zku. Nale¿a‡oby zatem uzupe‡ni(cid:230) wyj(cid:156)cio- we stwierdzenie Whiteheada (cid:150) symbolizm nie tylko podtrzymuje ist- nienie spo‡eczeæstw, ale tak¿e umo¿liwia zmianŒ spo‡eczn„. Rozwa¿ania Whiteheada na temat symbolizmu by‡y swoistym ko- mentarzem do symbolicznych praktyk, kszta‡tuj„cych sferŒ publiczn„ w Stanach Zjednoczonych Ameryki P(cid:243)‡nocnej, kt(cid:243)rych znamienny przy- k‡ad daje wzniesienie przed Kapitolem pomnika George(cid:146)a Washingto- na (cid:150) symbolu ustroju republikaæskiego po rewolucji amerykaæskiej, wraz z kt(cid:243)r„ straci‡a sw„ prawomocno(cid:156)(cid:230) symbolika monarchii. Whitehead snuje interesuj„ce refleksje na temat (cid:150) jak to wyrazi‡ (cid:150) (cid:132)socjologicznej m„dro(cid:156)ci(cid:148), kt(cid:243)rej warunkiem jest pojawienie siŒ (cid:156)wiadomo(cid:156)ci, ¿e: (cid:132)Kunszt wolnego spo‡eczeæstwa polega przede wszystkim na utrzymy- waniu kodu symbolicznego; a nastŒpnie na braku obawy przed jego korekt„, aby by‡o pewne, ¿e ten kod s‡u¿y zasadom, kt(cid:243)re odpowiadaj„ o(cid:156)wieconemu rozumowi. Takie spo‡eczeæstwa, kt(cid:243)re nie potrafi„ po‡„- czy(cid:230) szacunku dla swoich symboli z wolno(cid:156)ci„ ich zmian, musz„ osta- tecznie popa(cid:156)(cid:230) albo w anarchiŒ albo upa(cid:156)(cid:230) z powodu atrofii ¿ycia przy- t‡oczonego niepotrzebnymi cieniami(cid:148)4. Whitehead mo¿e zatem inspirowa(cid:230) tych badaczy spo‡eczeæstwa, kt(cid:243)rym bliski jest pogl„d, ¿e symbolizm jest zjawiskiem pierwszorzŒd- nym, a wolno(cid:156)(cid:230) nale¿y do naczelnych warto(cid:156)ci i zasad w ¿yciu spo- ‡ecznym. Podzielaj„c przekonanie o donios‡o(cid:156)ci proces(cid:243)w symboliza- cji w spo‡eczeæstwie, zwr(cid:243)cono uwagŒ na to, ¿e sztuka symbolicznego 4 A.M. Whitehead, Symbolism. Its Meaning and Effect, dz. cyt., s. 88. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Symbole i spo‡eczeæstwo 13 konstruowania spo‡eczeæstwa jest wpisana w politykŒ i podjŒto studia nad symbolicznym panowaniem, przemoc„ symboliczn„ i symbolicz- nymi konfliktami. Punktem wyj(cid:156)cia jest fakt, ¿e kod symboliczny, kt(cid:243)- ry okre(cid:156)la zar(cid:243)wno podstawowe kategorie p‡ci mŒskiej i ¿eæskiej w zna- czeniu kulturowym, jak i kategorie hierarchii spo‡ecznych, a w planie horyzontalnym przestrzeni relacji spo‡ecznych podzia‡ na (cid:132)swoich(cid:148) i (cid:132)obcych(cid:148), formuje spo‡eczny system symboliczny. Zwa¿ywszy, ¿e pro- blematyka zwi„zk(cid:243)w miŒdzy spo‡eczeæstwem a symbolami jest nie- zmiernie rozleg‡a, by‡a opracowywana na r(cid:243)¿ne sposoby i nie jest wol- na od kontrowersji, proponujŒ na wstŒpie rozwa¿enie siedmiu tez przy- bli¿aj„cych w og(cid:243)lnym zarysie perspektywŒ socjologiczn„, z jakiej mo¿na patrze(cid:230) na symbolizm. Teza 1. W teorii i badaniach zjawisk spo‡ecznych dokona‡ siŒ (cid:132)zwrot symboliczny(cid:148). Teza 2. Badanie symbolizmu spo‡ecznego wymaga odej(cid:156)cia od metafizycznych symbolologii. Teza 3. Symbolizm spo‡eczny przejawia siŒ najpierw w aktach sym- bolizacji: w dzia‡aniach spo‡ecznych, interakcjach, dzia‡aniach zbioro- wych, czy og(cid:243)lniej m(cid:243)wi„c, w praktykach spo‡ecznych. Teza 4. Symbolizmu spo‡ecznego nie da siŒ sprowadzi(cid:230) do irracjo- nalnych wyobra¿eæ, do tego co imaginatywne i wieloznaczne. Teza 5. Symbolizm spo‡eczny i jego funkcje s„ (cid:156)ci(cid:156)le zwi„zane z ko- ordynowaniem dzia‡aæ ludzkich, z ustanawianiem relacji spo‡ecznych, w tym relacji w‡adzy, z konstytuowaniem i transformowaniem grup spo‡ecznych w czasie. Teza 6. Badanie symbolizmu spo‡ecznego pozwala dok‡adniej przed- stawi(cid:230) relacje miŒdzy kultur„ i spo‡eczeæstwem. Teza 7. Koncepcja spo‡eczeæstwa jako interakcji symbolicznej daje podstawy socjologii proces(cid:243)w symbolicznych i teorii symbolicznego konstruowania spo‡eczeæstwa. Nawi„zuj„c do przytoczonej wy¿ej konstatacji Whiteheada, mo¿na powiedzie(cid:230) og(cid:243)lnie, ¿e dziedzictwo utylitaryzmu, racjonalizmu i pozy- tywizmu w teorii spo‡ecznej sprzyja‡o nieprzychylnemu nastawieniu do zagadnienia symbolizmu, a wiŒc droga do systematycznej analizy sym- bolizmu spo‡ecznego by‡a torowana z trudem. Baczniejsze przyjrzenie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Symbole i spo‡eczeæstwo. Szkice z socjologii interpretacyjnej siŒ tym zagadnieniom pozwoli‡oby zauwa¿y(cid:230), cho(cid:230)by tylko w XX wie- ku, kolejne przyp‡ywy i odp‡ywy zainteresowania t„ problematyk„, co warte by‡oby dok‡adniejszego rozpoznania, ani¿eli og(cid:243)lne tylko odwo- ‡anie do intelektualnego Zeitgeist. Chocia¿ niejednokrotnie dochodzi do g‡osu znu¿enie ja‡owo(cid:156)ci„ dyskusji nad niejasnymi kategoriami postmodernizmu i ponowoczesno- (cid:156)ci, to w(cid:156)r(cid:243)d syndromu identyfikowanych ich cech wyra(cid:159)ny, nie kwe- stionowany i godny uznania jest powr(cid:243)t badaæ symbolizmu. St„d te¿ mo¿na zauwa¿y(cid:230) (cid:132)zwrot symboliczny(cid:148) w socjologii, czy szerzej w teo- rii spo‡ecznej (teza 1), aczkolwiek czŒ(cid:156)ciej m(cid:243)wi siŒ o (cid:132)zwrocie kultu- rowym(cid:148). Kultura pojmowana jest ju¿ nie tyle w kategoriach porz„dku aksjonormatywnego, ustalonych system(cid:243)w warto(cid:156)ci i norm, lecz jako symboliczne wyposa¿enie, pewne instrumentarium, jakie tworz„ kate- gorie znaczeniowe i formy dzia‡ania (cid:150) modele (cid:132)czego(cid:156)(cid:148) i (cid:132)do czego(cid:156)(cid:148), za pomoc„ kt(cid:243)rych mo¿liwe jest konstruowanie i rozumienie instytucji spo‡ecznych. Wszystkie zjawiska ¿ycia zbiorowego ludzi wyra(cid:159)niej dzi(cid:156) ods‡aniaj„ sw(cid:243)j wymiar kulturowy, a symbolizm jest kluczem do ich rozumienia. W centrum uwagi i zainteresowania znalaz‡a siŒ proble- matyka to¿samo(cid:156)ci zbiorowych, zr(cid:243)¿nicowanie pamiŒci spo‡ecznych i konflikty symboliczne o znaczenie do(cid:156)wiadczeæ grupowych, zar(cid:243)w- no lokalne, jak i globalne. Kultura uwidoczni‡a siŒ tam, gdzie niegdy(cid:156) na og(cid:243)‡ jej nie badano5 (cid:150) w ekonomii i w polityce, co odzwierciedlaj„ takie nowe i czŒsto u¿ywane pojŒcia jak: zarz„dzanie znaczeniem, kul- tura organizacyjna, kultura polityczna, polityka symboliczna. Symbolizm nale¿y do porz„dku antropologicznego, konstytuuje ludz- k„ rzeczywisto(cid:156)(cid:230) kultury i jest przedmiotem badaæ wielu nauk o kultu- rze, kt(cid:243)re refleksyjnie odkrywaj„ symboliczne jej generowanie6. W so- cjologii wszak¿e bardziej systematyczne analizy symbolizmu s„ stosun- kowo (cid:156)wie¿ej daty. J(cid:252)rgen Habermas, kt(cid:243)ry podobnie jak Whitehead, podnosi podstawowy problem wolno(cid:156)ci w ¿yciu spo‡ecznym i zajmuje 5 J.R. Hall, M.J. Neitz, Culture. Sociological Perspectives, Prentice Hall, Engle- wood Cliffs, NJ 1993, s. 1(cid:150)4. 6 J. Habermas, The Liberating Power of Symbols, Philosophical Essays, The MIT Press, Cambridge, Mass. 2001, s. 5. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Symbole i spo‡eczeæstwo 15 siŒ funkcjonowaniem symboli w sferze publicznej, zwraca uwagŒ na znaczenie swoistego symbolizmu Warburg Library. Zbiory tej biblioteki zosta‡y uporz„dkowane wed‡ug r(cid:243)¿nych form symbolicznych, jakie re- prezentuj„ (cid:150) od obraz(cid:243)w sztuki, przez jŒzyk, nastŒpnie r(cid:243)¿ne formy wie- dzy: religiŒ, naukŒ i filozofiŒ, a¿ do wzor(cid:243)w dzia‡aæ manifestuj„cych siŒ w biegu historii. Jednak, jak wida(cid:230) to na przyk‡adzie koncepcji form sym- bolicznych, sformu‡owanej przez Ernsta Cassirera, zwi„zanego z krŒgiem Warburga7, kt(cid:243)rego roli w upowszechnianiu perspektywy symbolicznej w humanistyce nie mo¿na przeceni(cid:230), symbolizm spo‡eczny, w przeciwieæ- stwie do symbolizmu mitu, jŒzyka, sztuki i nauki by‡ najmniej systema- tycznie badany. Jego donios‡o(cid:156)(cid:230) Cassirer podkre(cid:156)li‡ p(cid:243)(cid:159)no w swej tw(cid:243)r- czo(cid:156)ci, pisz„c szerzej w The Myth of the State o pochodzeniu, strukturze i u¿ytkowaniu mit(cid:243)w politycznych, kt(cid:243)re w nowoczesno(cid:156)ci s„ wytwa- rzane, czy wrŒcz planowo fabrykowane8. Nazizm i komunizm ukaza‡y nie tylko potŒgŒ panowania symbolicznego, ale (cid:150) m(cid:243)wi„c obrazowo (cid:150) wrŒcz symboliczny despotyzm. Te traumatyczne do(cid:156)wiadczenia historycz- ne niew„tpliwie da‡y mocny impuls dla rozwoju badaæ nad symboliczn„ konstytucj„ spo‡eczeæstwa nowoczesnego, kiedy przestano przeciwsta- wia(cid:230) je ca‡kowicie spo‡eczeæstwom pierwotnym, badanym przez antro- polog(cid:243)w, kt(cid:243)rzy zajmuj„c siŒ mitami i rytua‡ami, zawsze mieli symbo- lizm w polu widzenia. Wsp(cid:243)‡czesny (cid:132)zwrot symboliczny(cid:148) w teorii spo‡ecznej, a w szcze- g(cid:243)lno(cid:156)ci w socjologii, nie ogranicza siŒ jednak tylko do ponownego odnalezienia mitu i rytua‡u w nowoczesno(cid:156)ci i ponowoczesno(cid:156)ci, bo- wiem (cid:150) u¿ywaj„c wyra¿enia Norberta Eliasa (cid:150) chodzi o co(cid:156) wiŒcej, o symboliczny (cid:132)pi„ty wymiar(cid:148) wszelkich zjawisk spo‡ecznych9. Inny- mi s‡owy, je(cid:156)li spo‡eczeæstwo istnieje w komunikacji symbolicznej, to konieczne jest rozwijanie spo‡ecznej teorii komunikowania jako wyda- rzenia symbolicznego10. Nie wystarczy wiŒc poprzestawa(cid:230) na po¿ytecz- 7 Tam¿e, s. 2 i in. 8 E. Cassirer, The Myth of the State, Yale University Press, New Haven 1946, s. 282. 9 N. Elias, The Symbol Theory, Sage, London 1991. 10 H.D. Duncan, Symbols and Social Theory, Oxford University Press, New York 1969, s. 278. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Symbole i spo‡eczeæstwo. Szkice z socjologii interpretacyjnej nych analogiach, gdzie symbolizm religijny mitu i rytua‡u s‡u¿y(cid:230) mo¿e jako analogon proces(cid:243)w integracji spo‡ecznej w og(cid:243)le, a spo‡eczna dra- maturgia uwydatniania statusu i to¿samo(cid:156)ci w rytua‡ach interakcji jest analizowana na wz(cid:243)r zjawisk religijnego oddawania czci. W tym miejscu mo¿na przej(cid:156)(cid:230) do rozwa¿enia tezy 2, wed‡ug kt(cid:243)rej badanie symbolizmu spo‡ecznego wymaga odej(cid:156)cia od symbolologii11, zak‡adaj„cej metafizyczn„ filozofiŒ symbolizmu. Symbolizm religijny, genetycznie pierwotny w ewolucji kultury, mo¿e bowiem przez analo- gie pomaga(cid:230) w badaniu form i funkcji symbolizmu spo‡ecznego, ale mo¿e tak¿e utrudnia(cid:230) analizŒ proces(cid:243)w symbolizacji, konstytutywnych dla zjawisk spo‡ecznych, w(cid:243)wczas gdy sprowadza siŒ je do zagadnie- nia transcendencji. Za przyk‡ad mo¿e tu pos‡u¿y(cid:230) (cid:150) je(cid:156)li siŒ dok‡adniej przyjrze(cid:230) (cid:150) bliska w istocie teologii koncepcja symbolizmu przedsta- wiona w wa¿nej w socjologii XX w. pracy Petera Bergera i Thomasa Luckmanna The Social Construction of Reality. Symbolizm pojmowali oni w„sko jako szczeg(cid:243)lnego rodzaju uniwersa symboliczne, a wiŒc systemy znaczeæ, kt(cid:243)re ‡„cz„ rzeczywisto(cid:156)(cid:230) spo‡eczn„ z rzeczywisto- (cid:156)ci„ transcendentn„12. Wszak¿e inspiruj„cy Bergera i Luckmanna feno- menolog spo‡eczny Alfred Schutz zauwa¿a‡ te¿ konieczno(cid:156)(cid:230) badania pragmatycznych proces(cid:243)w u¿ycia symbolizmu. Pisa‡: (cid:132)Otwiera siŒ tu- taj dla badaczy zjawisk spo‡ecznych szerokie pole konkretnych docie- kaæ, dociekaæ wa¿nych nie tylko z teoretycznego, lecz tak¿e z prak- tycznego punktu widzenia, gdy¿ manipulowanie symbolami czy to w ce- lu perswazji, czy propagandy wymaga przynajmniej obja(cid:156)nienia ich wewnŒtrznej struktury(cid:148)13. Jednak z zasady kognitywne podej(cid:156)cie do problematyki symboli- zmu by‡o utwierdzane r(cid:243)wnie¿ przez inne orientacje fenomenologicz- ne, w(cid:156)r(cid:243)d kt(cid:243)rych szczeg(cid:243)lne miejsce zajmuje monumentalne dzie‡o 11 J. Cirlot, S‡ownik symboli, t‡um. I. Kania, Wydawnictwo Znak, Krak(cid:243)w 2001, s. 52. 12 P.L. Berger, T. Luckmann, Spo‡eczne tworzenie rzeczywisto(cid:156)ci, t‡um. J. Ni¿nik, Paæstwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1983, s. 155. 13 A. Schutz, Collected Papers, vol. I: The Problem of Social Reality, Martinus Nijhoff, The Hague 1962, s. 356. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Symbole i spo‡eczeæstwo 17 Mircei Eliadego. Eliade przestrzega‡ przy tym: (cid:132)Po(cid:156)pieszne uog(cid:243)lnienia to prawdziwa pu‡apka w badaniach nad symbolizmami(cid:148)14. W por(cid:243)wnaniu z symbolologiczn„ perspektyw„ proponowan„ przez Eliadego, wed‡ug kt(cid:243)rego (cid:132)symbole i mity przychodz„ ze zbyt daleka: sta- nowi„ one cz„stkŒ istoty ludzkiej i musz„ ujawni(cid:230) siŒ w ka¿dej sytuacji egzystencjalnej cz‡owieka w Kosmosie(cid:148)15, pr(cid:243)by socjologicznych analiz tworzenia i u¿ycia symbolizmu musz„ wydawa(cid:230) siŒ redukcjonistyczne, a nawet degraduj„ce symbolizm, kt(cid:243)ry nie jest uwa¿any za EpifaniŒ, lecz za zjawisko wytwarzane w spo‡eczeæstwie. Eliade pojmowa‡ symbolizm jako szczeg(cid:243)lny, autonomiczny spos(cid:243)b poznania, w‡a(cid:156)nie jako poznanie symboliczne. Pisa‡: (cid:132)Symbol ods‡ania pewne aspekty rzeczywisto(cid:156)ci (cid:150) te najg‡Œbsze, te kt(cid:243)re wymykaj„ siŒ wszelkim innym sposobom pozna- nia(cid:148)16. Je(cid:156)liby to stwierdzenie mia‡o odnosi(cid:230) siŒ do symbolizmu w og(cid:243)le i do symbolizmu spo‡ecznego, to nale¿a‡oby je zakwestionowa(cid:230), wska- zuj„c, ¿e, nie bacz„c na w‡asne przestrogi, Eliade sam dokonuje po(cid:156)piesz- nego uog(cid:243)lnienia tezy, sformu‡owanej na gruncie historyczno-por(cid:243)wnaw- czych badaæ nad symbolizmem religijnym. Socjologia nie zajmuje siŒ symbolami jako takimi, co wiŒcej, w (cid:156)wietle takich za‡o¿eæ socjologicznych dotycz„cych zjawisk spo‡ecz- nych, gdzie pojmuje siŒ je jako dzia‡ania, procesy i wydarzenia, za nie- w‡a(cid:156)ciwe trzeba uzna(cid:230) ich autonomizowanie, cho(cid:230) symbole mog„ siŒ do pewnego stopnia uniezale¿nia(cid:230) od procesu ich u¿ycia, staj„c siŒ ar- tefaktami kultury17. Nale¿a‡oby wiŒc sp(cid:243)jnik (cid:132)i(cid:148) w wyra¿eniu (cid:132)symbo- le i spo‡eczeæstwo(cid:148) potraktowa(cid:230) jako koniunkcjŒ dw(cid:243)ch zdaæ, a wiŒc powiedzie(cid:230): (cid:132)Symbole s„ konstruowane (wytwarzane) spo‡ecznie i spo- ‡eczeæstwo jest konstruowane (wytwarzane) symbolicznie(cid:148). Terminy: (cid:132)symbol(cid:148) i (cid:132)spo‡eczeæstwo(cid:148) charakteryzuj„ jŒzyk i my(cid:156)lenie esencjali- styczne, nieodpowiednie dla badania proces(cid:243)w spo‡ecznych, dlatego 14 M. Eliade, Obrazy i symbole. Szkice o symbolizmie magiczno-religijnym, t‡um. M.P. Rodakowie, Wydawnictwo KR, Warszawa 1998, s. 26. 15 Tam¿e, s. 29. 16 Tam¿e, s. 15. 17 R.J. Pranger, Action, Symbolism and Order. The Existential Dimensions of Po- litics in Modern Citizenship, Vanderbilt University Press, Nashville, Tenn. 1968, s. 170. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Symbole i spo‡eczeæstwo. Szkice z socjologii interpretacyjnej w‡a(cid:156)ciwszymi okre(cid:156)leniami s„ (cid:132)symbolizacja(cid:148), (cid:132)dzia‡anie symboliza- cyjne(cid:148) czy (cid:132)praktyki symbolizacji(cid:148), a z drugiej strony (cid:150) (cid:132)interakcje spo‡eczne(cid:148) czy (cid:132)dzia‡ania zbiorowe(cid:148) (teza 3). Niezwykle celnie wyra- zi‡ ten obop(cid:243)lny zwi„zek Raymond Firth, stwierdzaj„c: (cid:132)Ustawiczna w komunikacji, zakorzeniona w samym u¿yciu jŒzyka, symbolizacja jest ¿yw„ tre(cid:156)ci„ relacji spo‡ecznych(cid:148)18. Symbolizm ma podstawy spo‡eczne, u¿ywany jest w pewnym spo‡ecznym kontek(cid:156)cie. Symbole s„ zatem czŒ- (cid:156)ci„ spo‡ecznego procesu komunikowania, st„d te¿ w analizie komuni- kacji symbolicznej konieczne jest uwzglŒdnianie jej wymiaru socjolo- gicznego i formu‡owanie teorii spo‡ecznej praktyki symbolizacji19. CzŒsto symbolizm wi„¿e siŒ wy‡„cznie ze znaczeniami z‡o¿onymi i nieoczywistymi, a to, co symboliczne, przeciwstawiane jest temu, co rzeczywiste, gdy¿ symbol mo¿e zastŒpowa(cid:230) co(cid:156), co w istocie nie ist- nieje20, albo te¿ odsy‡a(cid:230) do jakiej(cid:156) g‡Œbszej czy prawdziwej rzeczywi- sto(cid:156)ci. Warto wr(cid:243)ci(cid:230) do pogl„d(cid:243)w Cassirera na te kwestie. Na gruncie neokantyzmu zajmowa‡ siŒ on tak¿e poznawcz„ funkcj„ symbolizmu, lecz inaczej ni¿ Eliade, a podobnie jak Whitehead, nie przeciwstawia‡ go abstrakcyjnemu poznaniu i nauce oraz (cid:132)faktom(cid:148). Koncepcja Cassi- rera mimo to przyczyni‡a siŒ do utrzymywanego przez d‡u¿szy czas w naukach spo‡ecznych przeciwstawienia symboli referencyjnych i sym- boli kondensacji. Utrwali‡ je Edward Sapir, autor has‡a Symbolizm w pierwszej encyklopedii nauk spo‡ecznych w latach 30. XX wieku21. W analizie symbolizmu spo‡ecznego pos‡ugiwano siŒ te¿ rozr(cid:243)¿nieniem na symbole instrumentalne i symbole kondensuj„ce afekty, mieszaj„c czasem to rozr(cid:243)¿nienie z symbolami jako instrumentami czy narzŒdzia- mi, wywo‡uj„cymi pewnego rodzaju odpowied(cid:159) poznawcz„ albo afek- tywn„ i symbolicznym zachowaniem jako takim. Przyk‡adem symbolu 18 I. Strecker, The Social Practice of Symbolization, An Anthropological Analysis, The Anthlone Press, London 1988, s. II. 19 Tam¿e, s. 2. 20 B. Hinckley, The Symbolic Presidency. How Presidents Portray Themselves, Routledge, New York 1990, s. 4(cid:150)5. 21 E. Sapir, Symbolism, w: E.R. Seligman, A. Johnson (red.), Encyclopedia of So- cial Sciences, Macmillan, New York 1934, t. 14, 492(cid:150)495. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Symbole i spo‡eczeæstwo 19 instrumentalnego, kt(cid:243)ry jednocze(cid:156)nie wskazuje na problematyczno(cid:156)(cid:230) tych analitycznych opozycji, jest flaga nios„ca pewne konwencjonalne znaczenie okre(cid:156)lone kulturowo. Czerwony kolor flagi nazistowskiej komunikowa‡ socjalne idee tego ruchu, kolor bia‡y odsy‡a‡ do idei na- cjonalistycznych, a swastyka symbolizowa‡a misjŒ walki o zwyciŒstwo Aryjczyk(cid:243)w22. Z tym symbolizmem by‡ (cid:156)ci(cid:156)le skojarzony kondensuj„- cy afekty symbolizm behawioralny pozdrowienia hitlerowskiego. Sym- bole instrumentalne mog„ by(cid:230) bardziej z‡o¿one, jak symbolizm angiel- skiej monarchii, kt(cid:243)ry skupia uwagŒ na jednym aktorze, jako symbolu jedno(cid:156)ci narodu23. Wyrazistym przyk‡adem symbolizmu kondensuj„cego afekty jest te¿ proskynesis, akt prostracji i bicia czo‡em, ceremonia‡ charakterystyczny dla wschodniego despotyzmu. Cassirer w istocie wyr(cid:243)¿ni‡ nie dwa, lecz trzy typy symbolizmu: symbolizm ekspresyjny, symbolizm konceptualny i symbolizm repre- zentacyjny24. Dwa pierwsze mia‡yby by(cid:230) podstawowe, trzeci bowiem, wystŒpuj„cy w‡a(cid:156)nie w zjawiskach spo‡ecznych, ‡„czy w sobie i r(cid:243)w- nowa¿y funkcje obydwu pierwszych. Pogl„d Cassirera jest przyk‡adem stanowiska zajmowanego przez tych badaczy, kt(cid:243)rzy uwa¿aj„, ¿e pro- cesy symbolizacji ujawniaj„ zgo‡a przeciwstawne tendencje. Z jednej strony polegaj„ one na wytwarzaniu znacz„cych obraz(cid:243)w, nios„cych silny ‡adunek afektywny, z drugiej za(cid:156) pozwalaj„ na kategoryzowanie do(cid:156)wiadczenia i jego abstrakcyjne artyku‡owanie. Takie pojmowanie symbolizmu mo¿na wywie(cid:156)(cid:230) z jednej strony z badaæ mitologii, z dru- giej (cid:150) z teorii jŒzyka25. Symbolizm ekspresyjny to inaczej symbolizm, kt(cid:243)ry kondensuje, zawiera w sobie w obrazowej formie znacz„ce, emo- cjonalne do(cid:156)wiadczenie. Jego przeciwieæstwem jest symbolizm ca‡ko- wicie abstrakcyjnych kategorii jŒzyka nauki. Inaczej m(cid:243)wi„c, wed‡ug tego pogl„du, zakres symbolizmu nie mo¿e zosta(cid:230) ograniczony wy‡„cz- nie do tego, co imaginatywne (teza 4). 22 R.J. Pranger, Action, Symbolism and Order..., dz. cyt., s. 172. 23 Tam¿e, s. 173. 24 J. Habermas, The Liberating Power of Symbols, dz. cyt., s. 18. 25 Tam¿e, s. 17. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Symbole i spo‡eczeæstwo. Szkice z socjologii interpretacyjnej Nasuwa siŒ w zwi„zku z tym pytanie, czy znaki i symbole, a za- tem, czy procesy sygnifikacji i symbolizacji s„ tym samym. Do tych autor(cid:243)w, kt(cid:243)rzy rozr(cid:243)¿niaj„ to, co semiotyczne i to, co symboliczne (cid:150) znaki od symboli (cid:150) nale¿y Umberto Eco, uwa¿aj„cy, ¿e (cid:132)...z symbolem mamy do czynienia za ka¿dym razem, kiedy dana sekwencja znaczeæ sugeruje, ¿e poza bezpo(cid:156)rednim znaczeniem przypisanym im na pod- stawie systemu funkcji znakowych istnieje jakie(cid:156) znaczenie po(cid:156)rednie(cid:148)26. M(cid:243)wi wiŒc o szczeg(cid:243)lnym, symbolicznym trybie u¿ycia znak(cid:243)w, wy- magaj„cym nowej interpretacji, podaj„c za przyk‡ad dos‡owne i sym- boliczne znaczenie domniemanej wypowiedzi Jana Paw‡a II: (cid:132)Mam zamiar odby(cid:230) podr(cid:243)¿ do Polski(cid:148). Symbolizm mia‡by siŒ wi„za(cid:230) z pewn„ niejednoznaczno(cid:156)ci„ i z konieczno(cid:156)ci„ interpretacji, ale nadawca m(cid:243)g‡- by tŒ wieloznaczno(cid:156)(cid:230) podtrzymywa(cid:230), zwiŒksza(cid:230) lub, odwrotnie, m(cid:243)g‡by j„ ogranicza(cid:230), zmierzaj„c do jednoznaczno(cid:156)ci w komunikowaniu27. W przypadku symbolizmu interesuj„ce jest tak¿e rozszerzanie sy- tuacji komunikowania na takie zjawiska, kt(cid:243)re, jak zjawiska przyrod- nicze, nie maj„ widocznego nadawcy, ale traktowane s„ jakby co(cid:156) (cid:132)m(cid:243)- wi‡y(cid:148), nios‡y jakie(cid:156) znaczenia28. Poniewa¿ tak¿e w takim przypadku wystŒpuje interpretacja symboli, mo¿na zaproponowa(cid:230) (cid:156)ci(cid:156)le spo‡ecz- ne rozumienie symbolizmu, jako tych reprezentacji w procesach ko- munikowania, kt(cid:243)re s„ u¿ywane intencjonalnie. Co wiŒcej, symbolizm spo‡eczny odr(cid:243)¿nia siŒ od innych typ(cid:243)w symbolizmu tym, ¿e jest wy- twarzany i u¿ywany we wzajemnym oddzia‡ywaniu ludzi, czego przy- k‡adami mog„ by(cid:230) relacje uprzejmo(cid:156)ci albo dominacji spo‡ecznej kon- struowane symbolicznie. Edward Sapir zapewne z my(cid:156)l„ o symbolizmie spo‡ecznym, za u¿y- teczne uwa¿a‡, jak to zosta‡o ju¿ wy¿ej powiedziane, wyr(cid:243)¿nienie tyl- ko dw(cid:243)ch typ(cid:243)w symbolizmu: referencyjnego i kondensacyjnego, cho- cia¿ podkre(cid:156)la‡, ¿e w zachowaniu spo‡ecznym obydwa te typy na og(cid:243)‡ 26 U. Eco, Czytanie (cid:156)wiata, t‡um. M. Wo(cid:159)niak, Wydawnictwo Znak, Krak(cid:243)w 1999, s. 154(cid:150)155. 27 I. Strecker, The Social Practice of Symbolization. An Anthropological Analysis, dz. cyt., s. 3(cid:150)4. 28 Tam¿e, s. 5. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Symbole i spo‡eczeæstwo 21 siŒ mieszaj„: symbol najpierw referencyjny nabiera potem zazwyczaj znaczenia emocjonalnego (flaga narodowa), a symbol pocz„tkowo kon- densacyjny (symbol zaci(cid:156)niŒtej piŒ(cid:156)ci) zyskuje znaczenie referencyj- ne29. Wielu autor(cid:243)w niepomnych tego, ¿e rozr(cid:243)¿nienia dokonywane przez Cassirera czy Sapira mia‡y charakter wy‡„cznie typologiczny, zatrzymywa‡o siŒ na niepotrzebnych przeciwstawieniach. Jak przypo- mina‡ wiŒc Norbert Elias w The Symbol Theory, symbole tylko umow- nie mo¿na podzieli(cid:230) na symbole rzeczywisto(cid:156)ci i symbole fantazji, na- cechowane afektywnie przez trwogŒ i pragnienie. Symbolizacja bowiem jest (cid:156)ci(cid:156)le zwi„zana z dzia‡aniem, z antycypowaniem jego konsekwen- cji w ¿yciu grupowym30, gdzie komunikowanie siŒ i porozumiewanie nie jest wy‡„cznie informowaniem, ale nie polega te¿ tylko na imagi- nacji i wzbudzaniu afekt(cid:243)w. Symbolizacja zachodzi we wszystkich zjawiskach spo‡ecznych. Przeciwstawianie fakt(cid:243)w i symboli, albo dzia‡aæ rzeczywistych i dzia- ‡aæ symbolicznych, jest nieuzasadnione. Nie da siŒ symbolizmu ogra- niczy(cid:230) do tego, co mitologiczne czy ideologiczne, albo wrŒcz nie(cid:156)wia- dome, jak sugerowali Zygmunt Freud i Carl Gustav Jung. Rozr(cid:243)¿nie- nie miŒdzy tym, co wyimaginowane lub zwi„zane z nie(cid:156)wiadomo(cid:156)ci„ a tym, co racjonalne, ogranicza adekwatn„ analizŒ symbolizmu spo- ‡ecznego. Psychoanaliza przedstawia zw‡aszcza uwodzicielsk„ teoriŒ symbolizmu, ale ostatecznie nieprzynosz„c„ wiele po¿ytku socjolo- gom31. Whitehead, Cassirer, Sapir, ale tak¿e George Herbert Mead i id„cy za nim interakcjoni(cid:156)ci symboliczni opowiedzieli siŒ za szero- kim rozumieniem symbolizmu, symbolizacji czy proces(cid:243)w symbolicz- nych jako proces(cid:243)w komunikacji ludzkiej32, kt(cid:243)ra jest podstawowym procesem spo‡ecznym. 29 E. Sapir, Symbolism, w: E.R. Seligman, A. Johnson (red.) Encyclopedia of So- cial Sciences, dz. cyt., s. 493. 30 N. Elias, The Symbol Theory, dz. cyt., s. 98 i in. 31 R. Boudon, F. Bourricaud, Dictionnaire critique de la sociologie, Presses Uni- versitaires de France, Paris 1982, s. 542. 32 R.J. Pranger, Action, Symbolism and Order(cid:133), dz. cyt., s. 154. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Symbole i spo‡eczeæstwo. Szkice z socjologii interpretacyjnej Krytycznie na temat mo¿liwo(cid:156)ci zastosowania podzia‡u symboli- zmu na referencyjny i kondensacyjny wypowiedzia‡ siŒ Murray Edel- man, analizuj„c symbolizm polityczny, kt(cid:243)ry ‡„czy zarazem funkcjŒ referencyjn„ i afektywn„. Symbole przedstawiaj„ rzeczywisto(cid:156)(cid:230) i jed- nocze(cid:156)nie wywo‡uj„ emocje, pozwalaj„ce tŒ rzeczywisto(cid:156)(cid:230) kszta‡towa(cid:230), czy te¿ ni„ manipulowa(cid:230). Emocjonalna specyfika symbolizmu politycz- nego polega zasadniczo na tym, ¿e komunikuje b„d(cid:159) to zagro¿enie, b„d(cid:159) poczucie bezpieczeæstwa33. Przyw(cid:243)dcy, wrogowie, problemy i kryzysy (cid:150) to podstawowe elementy symbolicznej konstrukcji polityki34. Sym- bolizm pozostaje integraln„ czŒ(cid:156)ci„ dzia‡alno(cid:156)ci politycznej. Symbole polityczne mo¿na zdefiniowa(cid:230) jako reprezentuj„ce dzia‡ania, kt(cid:243)re po- legaj„ na rz„dzeniu, czyli urz„dzaniu porz„dku spo‡ecznego, gdzie za- sadnicz„ rolŒ odgrywa okre(cid:156)lanie granicy miŒdzy tym, co w‡adzy pod- lega i tym, co jest spod niej wy‡„czone35. Inaczej m(cid:243)wi„c, przestrzeæ polityki ma granice symboliczne tego, co publiczne i tego, co prywat- ne. Wszystkie konflikty polityczne s„, mo¿na powiedzie(cid:230), (cid:132)opracowy- wane(cid:148) symbolicznie36. M(cid:243)wi„c og(cid:243)lnie, konflikt polityczny polega przede wszystkim na walce o to, czyja symboliczna definicja sytuacji zwyciŒ¿y. Tacy autorzy jak Harold Lasswell, Murray Edelman, Ken- neth Burke stworzyli nurt badaæ nad polityk„ symboliczn„, to znaczy nad u¿yciem symboli w nadawaniu znaczenia rzeczywisto(cid:156)ci politycz- nej37, inni, jak Bourdieu, rozszerzyli takie pojŒcie polityki na ca‡y ob- szar oddzia‡ywaæ spo‡ecznych38. Dla rozumienia symbolizmu spo‡ecz- nego kluczowe jest poznanie w‡adzy symboli (cid:150) jak m(cid:243)wi Habermas, czy w‡adzy symbolicznej (cid:150) jak m(cid:243)wi Bourdieu, co prowadzi do bada- 33 M. Edelman, The Symbolic Uses of Politics, University of Illinois Press, Urba- na, Il. 1985, s. 7. 34 Tam¿e, s. 202. 35 R.J. Pranger, Action, Symbolism and Order(cid:133), dz. cyt., 150(cid:150)153. 36 E. Ha‡as (red.), Symbols, Power and Politics, Frankfurt am Main 2002, Peter Lang Verlag. 37 B. Hinckley, The Symbolic Presidency. How Presidents Portray Themselves, dz. cyt., s. 2. 38 E. Ha‡as, Symbole w interakcji, Oficyna Naukowa, Warszawa 2001, s. 165(cid:150)193. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Symbole i spo‡eczeæstwo 23 nia strategicznego u¿ycia symbolizmu i jego (cid:156)cis‡ego powi„zania z dra- maturgicznym wymiarem ¿ycia spo‡ecznego. Tak, jak nie ma innego sposobu konstruowania polityki, jak tylko za pomoc„ symbolizmu, tak nie ma w istocie innej mo¿liwo(cid:156)ci, jak za pomoc„ symbolizmu konstruowania spo‡ecznej rzeczywisto(cid:156)ci w og(cid:243)le. Wa¿ne jest, aby uwzglŒdnia(cid:230) istotn„ funkcjŒ referencyjn„ sym- bolizmu, bowiem niejednokrotnie m(cid:243)wi siŒ o aktach symbolicznych jako jakiej(cid:156) niepe‡nej rzeczywisto(cid:156)ci. CzŒsto te¿ w jŒzyku potocznym u¿ywa siŒ okre(cid:156)lenia (cid:132)symboliczny(cid:148) w odniesieniu do czego(cid:156) jakby nie w pe‡ni rzeczywistego, znikomego, czy ma‡o wa¿nego, jak przy- s‡owiowy (cid:132)gest wy‡„cznie symboliczny(cid:148). Takie potoczne u¿ycie okre- (cid:156)lenia (cid:132)symboliczny(cid:148) przes‡ania istotne funkcje symbolizmu spo‡ecz- nego, jak konstytuowanie, konserwowanie i transformowanie porz„dku spo‡ecznego. Symbolizm spo‡eczny ma sw„ obiektywno(cid:156)(cid:230) (teza 5). Czy to w spo‡eczeæstwie feudalnym, gdzie hierarchiczne podporz„d- kowanie stan(cid:243)w jest komunikowane symbolicznie, czy w spo‡eczeæ- stwie demokratycznym, konieczna jest symbolizacja (cid:150) w ostatnim przypadku idei r(cid:243)wno(cid:156)ci ludzi39. Neil Smelser zwraca uwagŒ40, ¿e je(cid:156)li w socjologii XX-wiecznej mowa by‡a o spo‡eczeæstwie, to chodzi‡o g‡(cid:243)wnie o nar(cid:243)d i paæstwo. W tym miejscu nale¿a‡oby os‡abi(cid:230) wyj(cid:156)ciowe sformu‡owanie, odnosz„ce siŒ do zaniedbania problematyki symbolicznej konstytucji spo‡eczeæ- stwa, gdy¿ na temat symbolizmu w konstruowaniu paæstwa i narodu napisano du¿o, odwo‡uj„c siŒ przy tym do kategorii mitu i rytua‡u, wynajdywanych tradycji i przedstawieæ symbolizmu w‡adzy monar- chicznej, republikaæskiej czy demokratycznej. Elias w Rozwa¿aniach o Niemcach o symbolach zbiorowo(cid:156)ci narodowych pisa‡, i¿ pozwalaj„ na tworzenie emocjonalnych wiŒzi jednostek ze zbiorowo(cid:156)ci„, gdy¿ (cid:132)nie wymagaj„ ¿adnych odwo‡uj„cych siŒ do fakt(cid:243)w wyja(cid:156)nieæ. Symbole te mo¿na i nale¿y traktowa(cid:230) jako znajduj„ce siŒ w centrum wsp(cid:243)lnego systemu przekonaæ, absolutne warto(cid:156)ci, kt(cid:243)re obowi„zuj„ bez ¿adnych 39 A.M. Whitehead, Symbolism. Its Meaning and Effect, dz. cyt., s. 62. 40 N.J. Smelser, Problematics of Sociology, University of California Press, Berke- ley 1997. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Symbole i spo‡eczeæstwo. Szkice z socjologii interpretacyjnej zastrze¿eæ(cid:148)41. Kwestionowanie takich symboli musi prowadzi(cid:230) do wy- kluczenia kwestionuj„cych je, gdy¿ podwa¿a wsp(cid:243)ln„ wiarŒ we wsp(cid:243)l- notŒ. Historycznie rzecz bior„c, nast„pi‡o przekszta‡cenie symbolicz- nych reprezentacji zbiorowo(cid:156)ci, jakimi by‡y ich personifikacje przez ksi„¿„t i kr(cid:243)l(cid:243)w, w symbole ojczyzny i narodu. Mitologiczne genealo- gie etniczne ust„pi‡y za(cid:156) miejsca symbolicznie wytwarzanej pamiŒci przesz‡o(cid:156)ci narodu i paæstwa. flywotno(cid:156)(cid:230) tego symbolizmu objawi‡a siŒ niedawno w tragicznych konfliktach narodowych na Ba‡kanach i eg- zemplifikuje bardziej uniwersalny problem. (cid:132)Serbscy wojownicy, o kt(cid:243)rych dzisiaj m(cid:243)wi mit polityczny, maj„ swe wzory w s‡awnych bohaterach z przesz‡o(cid:156)ci, owych najbardziej godnych szacunku mieszkaæcach serbskiego wyobra¿onego panteonu narodowego. Przebywaj„ w nim r(cid:243)wnie¿ inni bohaterowie, wszyscy ci wielcy Serbowie, kt(cid:243)rych (cid:156)mia‡e i ofiarne czyny stworzy‡y podwaliny nacji i kt(cid:243)rzy s„ przedmiotem paæstwowego kultu(cid:148)42. Trudno(cid:156)ci, jakie napotyka‡o badanie symbolizmu spo‡ecznego, wy- nika‡y z rozdzielenia trzech pojŒ(cid:230) i trzech zakres(cid:243)w funkcjonowa- nia zjawisk ¿ycia zbiorowego, kt(cid:243)rych pojawienie siŒ towarzyszy‡o procesom modernizacji. S„ to pojŒcia: spo‡eczeæstwa, kultury i polity- ki. Konceptualizacja kultury by‡a najs‡abszym analitycznym narzŒdziem i mia‡a najbardziej chwiejny status w teorii socjologicznej, mimo pod- kre(cid:156)lania, ¿e jest to koncepcja centralna. By‡ to miŒdzy innymi wynik (cid:132)mitu(cid:148) integracji kulturowej43, a wiŒc pojmowania kultury jako wsp(cid:243)l- noty podzielanych znaczeæ oraz uto¿samiania wsp(cid:243)lnoty i znaczeæ wraz z wynikaj„cym z tego brakiem analizy proces(cid:243)w ich konstruowania, w‡adzy symbolicznej i konflikt(cid:243)w symbolicznych. Tak¿e najog(cid:243)lniej- sze pojŒcie kultury, a wiŒc definiowanie jej przez symbolizm (cid:150) za‡o¿e- 41 N. Elias, Rozwa¿ania o Niemcach: zmagania o w‡adzŒ a habitus narodowy i jego przemiany w XIX i XX wieku, t‡um. R. Dziergwa, J. Ka‡„¿ny, I. Sellmer, Wydawnictwo Poznaæskie, Poznaæ 1996, s. 216. 42 I. ¨olovi(cid:230), Polityka symboli. Eseje o antropologii politycznej, Universitas, Kra- k(cid:243)w 2001, s. 71. 43 M.S. Archer, Culture and Agency. The Place of Culture in Social Theory, Cam- bridge University Press, Cambridge 1996. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Symbole i spo‡eczeæstwo 25 nie, ¿e u¿ycie symbolizmu jest uniwersaln„, istotn„ cech„ ludzkiej kul- tury i jej podstaw„ (cid:150) nie sprzyja‡o analizie symbolizmu spo‡ecznego. Powi„zanie kultury i spo‡eczeæstwa wymaga bardziej wnikliwego opra- cowania i symbolizm jest w‡a(cid:156)ciwym wymiarem analizowania tych zwi„zk(cid:243)w (teza 6). Szczeg(cid:243)‡owe badania rozleg‡ej problematyki symbolizmu spo‡ecz- nego wymagaj„ uporz„dkowania podstawowych za‡o¿eæ i w sukurs przychodzi teoretyczna orientacja interakcjonizmu symbolicznego44. Nie miejsce tu na rozleglejszy jego wyk‡ad. Kr(cid:243)tko zatem zostanie rozwi- niŒta si(cid:243)dma i ostatnia teza. Dzia‡anie symboliczne i dzia‡anie spo‡eczne s„ (cid:156)ci(cid:156)le powi„zane, st„d te¿ wypracowano koncepcjŒ spo‡eczeæstwa jako interakcji symbo- licznej, ale podobny punkt widzenia znajdujemy tak¿e w innych wsp(cid:243)‡- czesnych teoriach, takich jak: figuracyjna socjologia Eliasa, konstruk- tywistyczny strukturalizm Bourdieu i teoria dzia‡ania komunikacyjne- go Habermasa. Interakcja spo‡eczna jest interakcj„ symboliczn„, inaczej interpretacyjn„, polega bowiem na przypisywaniu znaczeæ obiektom, zdarzeniom, scenom, sytuacjom, kontekstom i relacjom. Symbolizacja wpisana jest w dzia‡ania spo‡eczne i interakcje, a dalej w dzia‡ania zbio- rowe. Dotyczy to tak¿e interakcji wewnŒtrznej, interakcji z samym sob„. Interakcja, komunikacja i symbolizowanie s„ jednym procesem, ale je(cid:156)li uwzglŒdnimy wymiar czasu, a zatem to, co poprzedza interakcjŒ, w‡a- (cid:156)ciwy jej przebieg oraz nastŒpuj„cy po niej wynik, to w(cid:243)wczas przy- datne jest rozr(cid:243)¿nienie symboli, symbolizowania i wytwor(cid:243)w symbo- licznych. Trzy zatem kwestie dotycz„ce symboli s„ zasadnicze: w ja- kich warunkach, przez kogo i z jakim zamiarem jaka(cid:156) rzecz, czyn, zdarzenie, obiekt, czy osoba u¿ywane s„ jako symbole; jak owe sym- bole s„ potwierdzane i jakie s„ konsekwencje u¿ycia symboli45. Sama interakcja jest te¿ procesem symbolizowania, kt(cid:243)ry prowadzi do wy- 44 E. Ha‡as, Interakcjonizm symboliczny. Spo‡eczny kontekst znaczeæ, wydanie nowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006. 45 A.L. Strauss, Continual Permutations of Action, Aldine de Gruyter, New York 1993, s. 151. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 Symbole i spo‡eczeæstwo. Szkice z socjologii interpretacyjnej tworzenia jakich(cid:156) symbolicznych rezultat(cid:243)w. Zbuntowany t‡um dzia‡a stosunkowo nied‡ugo, ale mo¿e sta(cid:230) siŒ symbolem protestu polityczne- go i znacz„cym wydarzeniem historycznym. Nie zawsze przy tym sym- bole s„ generowane w interakcjach w spos(cid:243)b zamierzony. Wytwory za(cid:156) wcze(cid:156)niejszych proces(cid:243)w symbolizacyjnych wnoszone s„ do dalszych interakcji. Nale¿y wiŒc o symbolizmie spo‡ecznym my(cid:156)le(cid:230) jako o symbolicz- nych warunkach interakcji, symbolizacji obecnej w samej interakcji oraz o symbolicznych wytworach interakcji, kt(cid:243)re bŒd„ warunkiem przy- sz‡ych interakcji. Interakcje symboliczne mog„ podtrzymywa(cid:230) istnie- j„cy status quo, ale mog„ te¿ generowa(cid:230) zmianŒ spo‡eczn„, kt(cid:243)rej pod- staw„ jest nowa symbolizacja i dzia‡ania na niej oparte. flycie publicz- ne, wed‡ug interakcjonist(cid:243)w, nale¿y zatem charakteryzowa(cid:230), bior„c pod uwagŒ zakres, w jakim dopuszczalny jest brak konsensu co do znaczeæ obiekt(cid:243)w i wydarzeæ. Interakcje odbywaj„ siŒ w szerszych symbolicz- nych (cid:156)wiatach spo‡ecznych i uniwersach dyskursu. Chodzi tu o pewne sieci znaczeæ nadaj„ce prawomocno(cid:156)(cid:230) dokonywanym interpretacjom. Relatywnie sta‡e uniwersa symboliczne w procesie modernizacji zmie- nia‡y siŒ, a czŒsto ulega‡y dezintegracji. Socjologiczna analiza proce- s(cid:243)w symbolizacji jest wiŒc (cid:156)ci(cid:156)le zwi„zana z badaniem proces(cid:243)w od- dzia‡ywaæ, dzia‡aæ zbiorowych i zmiany spo‡ecznej. Habermas (cid:150) jak siŒ zdaje pod wp‡ywem Eliasa, a prawdopodobnie tak¿e Meada (cid:150) odczytuje koncepcjŒ symbolizmu Cassirera jako kon- cepcjŒ procesu cywilizacyjnego (cid:150) to znaczy procesu, w kt(cid:243)rym powiŒk- sza‡a siŒ sfera wolno(cid:156)ci ludzi od bezpo(cid:156)redniej presji (cid:156)rodowiska trans- formowanego symbolicznie. W procesie tym pojawia siŒ nastŒpnie mo¿liwo(cid:156)(cid:230) uwalniania od presji zastanego (cid:156)rodowiska symbolicznego, o czym pisa‡ te¿ Whitehead. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== II. Symbolizm spo‡eczny. Formy i funkcje Chocia¿ ten typ wiedzy i praktyki, kt(cid:243)ry wychodzi od za‡o¿enia, ¿e wszystko w (cid:156)wiecie jest symboliczne1, socjolog mo¿e podda(cid:230) badaniu ze swego punktu widzenia, to socjologia nie jest nauk„ o symbolach. R(cid:243)¿ne odmiany symbolologii, aby wymieni(cid:230) przyk‡adowo wywo‡uj„- ce szeroki rezonans w humanistyce prace Carla G. Junga, stoj„ wrŒcz na przeszkodzie socjologicznej analizie proces(cid:243)w i zjawisk spo‡ecznych od strony proces(cid:243)w symbolizacji, tj. takich, w kt(cid:243)rych symbolizm jest sposobem ich konstytuowania, a wiŒc zyskuj„ obiektywno(cid:156)(cid:230), realno(cid:156)(cid:230) kulturow„ i intersubiektywno(cid:156)(cid:230). W teorii spo‡ecznej mo¿na odnale(cid:159)(cid:230) w r(cid:243)¿nych wersjach ideŒ spo‡eczeæstwa, kt(cid:243)re powstaje dziŒki wsp(cid:243)l- nocie symbolicznej wierzeæ, przekonaæ i praktyk. Tak pojŒty symbo- lizm spo‡eczny zwi„zany jest z procesami komunikacji, oddzia‡ywa- nia, realizowania zamiar(cid:243)w, a wiŒc z procesami instrumentalnymi w zbiorowo(cid:156)ciach ludzkich. W tym w‡a(cid:156)nie znaczeniu jest to symbo- lizm spo‡eczny, poniewa¿ formuje porz„dek spo‡eczny, zar(cid:243)wno w sen- sie poznawczym, jak i praktycznym. Obiektywno(cid:156)(cid:230) kulturowa, jak„ zy- skuj„ zjawiska spo‡eczne, opiera siŒ na symbolizacji, aby przywo‡a(cid:230) czŒsto podawany przyk‡ad zwi„zku czy przymierza, jako spo‡ecznego skutku symbolicznej funkcji daru, badanego przez Bronis‡awa Malinow- skiego i Marcela Maussa. Przedstawiany zarys problematyki symbolizmu spo‡ecznego pozo- staje w obrŒbie zagadnieæ wyznaczonych z jednej strony przez trady- cjŒ szko‡y durkheimowskiej, z drugiej za(cid:156) przez interakcjonizm sym- boliczny, wywodz„cy siŒ z idei George(cid:146)a H. Meada. W zwi„zku z tym 1 (cid:132)(cid:140)wiat jest przedmiotem symbolicznym(cid:148), Salustiusz. Cyt za: J.E. Cirlot, S‡ow- nik symboli, t‡um. I. Kania, Wydawnictwo Znak, Krak(cid:243)w 2001, s. 7. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 28 Symbole i spo‡eczeæstwo. Szkice z socjologii interpretacyjnej problemem podjŒta zostanie pr(cid:243)ba sformu‡owania modelu form i funk- cji symbolizmu spo‡ecznego. Pomy(cid:156)lana jest ona jako przyczynek do teorii konstrukcjonizmu symbolicznego, o kt(cid:243)rym Clifford Geertz pi- sa‡, ¿e istnieje nadal tylko w postaci do(cid:156)(cid:230) lu(cid:159)no ze sob„ zwi„zanych pomys‡(cid:243)w, wykorzystuj„cych w badaniu zjawisk spo‡ecznych analogie gry, dramatu i tekstu (dyskursu)2. Przes‡anki spo‡ecznego konstruowa- nia rzeczywisto(cid:156)ci sformu‡owane na gruncie fenomenologii spo‡ecznej s„ tu kwestionowane, natomiast podejmowane s„ propozycje uformo- wane na gruncie antropologii kulturowej. W stosunku do przedstawianej tu koncepcji pragmatycznej nie mo¿e by(cid:230) nic bardziej antynomicznego, ani¿eli pojmowanie symbolizmu jako jakiego(cid:156) rodzaju wiedzy symbolicznej, polegaj„cej na poznawaniu rze- czy niewidzialnych przez widzialne3, albo jako wydzielonej sfery sym- bolicznej, czy szczeg(cid:243)lnego sensu symbolicznego4, co wyra¿a‡a miŒ- dzy innymi romantyczna teoria symbolu5. Symbolizm rozpatrywany jest w obrŒbie rzeczywisto(cid:156)ci spo‡ecznej, w (cid:156)cis‡ym zwi„zku z dzia‡aniami spo‡ecznymi i jako ich narzŒdzie6. W etymologii terminu symbol (gr. sim-ballein (cid:150) rzuca(cid:230) razem, gromadzi(cid:230), po‡„czy(cid:230)) odnajdujemy zreszt„ sens spo‡eczny. Symbol (cid:150) po‡(cid:243)wki monety czy pier(cid:156)cienia (cid:150) legitymi- zowa‡ bowiem partner(cid:243)w spo‡ecznych, odnosi‡ siŒ do spo‡ecznego znaku rozpoznawczego, by‡ no(cid:156)nikiem to¿samo(cid:156)ci. Precyzowanie koncepcji 2 C. Geertz, O gatunkach zm„conych (Nowe konfiguracje my(cid:156)li spo‡ecznej), t‡um. Z. £apiæski, w: R. Nycz (red.), Postmodernizm. Antologia przek‡ad(cid:243)w, Wydawnictwo Baran i Suszczyæski, Krak(cid:243)w 1998, s. 232. 3 J. E. Cirlot, S‡ownik symboli, dz. cyt., s. 32. 4 Tam¿e, s. 13. 5 Goethe twierdzi‡: (cid:132)W symbolu poszczeg(cid:243)lno(cid:156)(cid:230) reprezentuje og(cid:243)lno(cid:156)(cid:230), nie na podobieæstwo snu ani cienia, lecz jako ¿ywe i momentalne objawienie tego, co nie- zg‡Œbione(cid:148). Cyt. za: J.E. Cirlot, S‡ownik symboli, dz. cyt., s. 31. Na temat romantycz- nej teorii symbolizmu zob. U. Eco, Czytanie (cid:156)wiata, t‡um. M. Wo(cid:159)niak, Wydawnictwo Znak, Krak(cid:243)w 1999, s. 163(cid:150)170. 6 To, co uprawiaj„cy symbolologiŒ krytykuj„ jako (cid:132)degradacjŒ symboliczn„(cid:148), uwa¿am za podstawŒ analizy socjologicznej, w niej bowiem w‡a(cid:156)nie (cid:132)PodciŒty zosta- je u korzenia metafizyczny napŒd funkcji symbolicznej(cid:148). J.E. Cirlot, S‡ownik symboli, dz. cyt., s. 52. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Symbolizm spo‡eczny. Formy i funkcje 29 symbolizmu ma wa¿kie konsekwencje dla pojmowania interpretacji i so- cjologii interpretacyjnej, ilekro(cid:230) bowiem symbolizm zyskuje konota- cje irracjonalne, zagro¿ona jest obiektywno(cid:156)(cid:230) naukowa, a nauki spo- ‡eczne zbli¿aj„ siŒ do krytyki literackiej, poezji i religii, na co zwraca‡ uwagŒ J(cid:252)rgen Habermas7. Nie jest te¿ symbolizm dzia‡aniem zastŒpczym czy substytutywnym, na co mog‡yby niejednokrotnie wskazywa(cid:230) potoczne u¿ycia wyra¿enia (cid:132)symboliczny(cid:148), tzn. maj„cy znaczenie (cid:132)tylko symboliczne(cid:148) (niepe‡ne), chocia¿ strategiczne u¿ycie symbolizmu mo¿e wi„za(cid:230) siŒ z manipulacj„, w‡a(cid:156)ciw„ polityce symbolicznej8. Symbolizm nie odnosi siŒ wiŒc tu do jakiej(cid:156) wy¿szej czy g‡Œbszej rzeczywisto(cid:156)ci, ani do powierzchni zjawisk spo‡ecznych, lecz jest dla nich konstytutywny, st„d te¿ okre(cid:156)lenie (cid:132)sym- bolizm spo‡eczny(cid:148). Jak pisa‡ Malinowski: (cid:132)Artefakty, zorganizowane grupy i symbolizm s„ trzema wymiarami procesu kulturowego, (cid:156)ci(cid:156)le ze sob„ zwi„zanymi(cid:148)9. Problemy symbolizacji Nie istnieje jeszcze zadowalaj„ca teoria symbolizmu spo‡ecznego10. Nie oznacza to jednak, ¿e nie zwiŒkszy‡a siŒ wiedza na ten temat od czasu, kiedy Malinowski pisa‡ podobnie: (cid:132)Wci„¿ jeszcze brakuje nam 7 J. Habermas, Rekonstrukcyjne versus rozumiej„ce nauki spo‡eczne, (cid:132)Kultura i Spo‡eczeæstwo(cid:148)1986 nr 4, s. 9. 8 R. Boudon, F. Bourricaud, Dictionnaire critique de la sociologie, Presses Uni- versitaires de France, Paris 1982, s. 539. 9 B. Malinowski, Kultura i jej przemiany, t‡um. A. Byd‡oæ, A. Mach, Wydawnic- two Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 14. 10 Jako retoryczny wybieg nale¿y jednak traktowa(cid:230) skrajny s„d wyra¿ony przez Eco: (cid:132)Semioza to zjawisko typowe dla istot ludzkich (wed‡ug niekt(cid:243)rych r(cid:243)wnie¿ dla anio‡(cid:243)w i zwierz„t), w kt(cid:243)rym (cid:150) jak m(cid:243)wi Peirce (cid:150) wchodz„ w grŒ znak, jego przed- miot (czy te¿ znaczenie) i jego interpretacja. Semiotyka stanowi za(cid:156) refleksjŒ teore- tyczn„ nad tym, czym jest semioza. Semiotykiem jest zatem ten, kto nie wie nigdy, czym jest semioza, sk‡onny jest jednak postawi(cid:230) na szalŒ swe ¿ycie, ¿e ona istnieje(cid:148). Zob. U. Eco, Czytanie (cid:156)wiata, dz. cyt., s. 65. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 30 Symbole i spo‡eczeæstwo. Szkice z socjologii interpretacyjnej jasnej definicji procesu symbolicznego(cid:148)11. Raymond Boudon i Fran(cid:231)ois Bourricaud12 uwa¿aj„, ¿e nadal g‡(cid:243)wnym tego powodem s„ diametral- ne r(cid:243)¿nice w pojmowaniu symbolizmu. Z jednej strony symbol odnosi siŒ do tego, co wyimaginowane, odbiegaj„ce od rzeczywisto(cid:156)ci, z dru- giej za(cid:156), symbol ‡„czy siŒ z kodem poznawczym, jakiego dostarcza kultura13. Wed‡ug Ernsta Cassirera wszak¿e te dwie przeciwstawne ten- dencje s„ konstytutywne dla proces(cid:243)w symbolizacji. Tak¿e J(cid:252)rgen Ha- bermas i Norbert Elias podkre(cid:156)laj„ donios‡o(cid:156)(cid:230) dla nauk humanistycz- nych tej konceptualnej spu(cid:156)cizny, gdzie znaczenia symboliczne rozci„- gaj„ siŒ miŒdzy znacz„cymi wyobra¿eniami i znaczeniami czysto poznawczymi14. Wieloznaczno(cid:156)(cid:230) ta znajduje odzwierciedlenie tak¿e w dyskusji nad tym, czy to, co symboliczne jest odmienne, czy te¿ to¿sa- me z tym, co semiotyczne; a wiŒc w dyskusji nad pojmowaniem symboli i znak(cid:243)w. Te kwestie nie bŒd„ zg‡Œbiane w tym zarysie. Wystarczy skon- statowa(cid:230), ¿e w teorii spo‡ecznej, w tym w socjologii, symbolika i semio- tyka s„ na og(cid:243)‡ ze sob„ uto¿samiane15. Symbolizm umo¿liwia kategory- zowanie, porz„dkowanie do(cid:156)wiadczenia spo‡ecznego, komunikowanie i oddzia‡ywanie. Jerzy Pelc, komentuj„c wieloznaczno(cid:156)(cid:230) termin(cid:243)w se- miotyki, stwierdzi‡, ¿e r(cid:243)¿ne ich rozumienie w r(cid:243)¿nych dziedzinach na- uki zale¿y od ich w‡asnych potrzeb16, tak te¿ jest i w socjologii. Inny problem wi„¿e siŒ z tym, ¿e badanie tre(cid:156)ci symbolizacji, a wiŒc interpretacja znaczeæ, zdecydowanie mia‡o przewagŒ nad analitycznym 11 B. Malinowski, Jednostka, spo‡eczno(cid:156)(cid:230), kultura, t‡um. S. Kapralski, J. ObrŒb- ski, J. Piotrowski, J. Szymura, A. Walig(cid:243)rski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warsza- wa 2000, s. 189. 12 R. Boudon, F. Bourricaud, Dictionnaire critique de la sociologie, dz. cyt., s. 547. 13 O tych i innych przeszkodach stoj„cych na drodze rozwoju socjologicznych badaæ nad symbolizmem spo‡ecznym zob. E. Ha‡as, W kierunku socjologii proces(cid:243)w symbolicznych. Zarys problematyki, (cid:132)Studia Socjologiczne(cid:148) 1998, t. 2, s. 25(cid:150)43. 14 J. Habermas, The Liberating Power of Symbols, Philosophical Essays, The MIT Press, Cambridge, Mass. 2001, s. 18; N. Elias, The Symbol Theory, Sage, London 1991. 15 Zob. kr(cid:243)tki przegl„d tych stanowisk, m.in. koncepcji marksistowskich, LØvi- -Straussa, Cassirera i innych, dokonany przez Eco, do kt(cid:243)rych mo¿na doda(cid:230) inter- akcjonizm symboliczny. U. Eco, Czytanie (cid:156)wiata, dz. cyt., s. 146(cid:150)151. 16 J. Pelc, WstŒp do semiotyki, Wiedza Powszechna, Warszawa 1984, s. 179. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Symbolizm spo‡eczny. Formy i funkcje 31 studium form symbolicznych i funkcji symbolizacji17, kt(cid:243)re jedynie mo¿e pozwoli(cid:230) na poznanie prawid‡owo(cid:156)ci symbolicznego konstruowa- nia spo‡eczeæstwa. Teza Emila Durkheima, ¿e fakty spo‡eczne s„ w isto- cie symboliczne, pozostaje nadal nie opracowana w szczeg(cid:243)‡ach, cho(cid:230) wiemy dzi(cid:156) niepomiernie wiŒcej na przyk‡ad o zale¿no(cid:156)ciach wzajem- nych miŒdzy stosunkami w‡adzy a dzia‡aniami symbolicznymi w spo- ‡eczeæstwie18. W po‡owie XX wieku, w rozprawie Symbol, Reality and Society Alfred Schutz19 dokona‡ zwiŒz‡ego podsumowania najwa¿niejszych kwestii podnoszonych w dociekaniach nad zagadnieniem symboliza- cji. Mo¿na by dzi(cid:156), co prawda, siŒga(cid:230) do bardziej wsp(cid:243)‡czesnych ni¿ cytowani przez Schutza autorzy, by wymieni(cid:230) Clifforda Geertza czy Mary Douglas, jednak¿
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Symbole i społeczeństwo
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: