Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00260 005558 12588587 na godz. na dobę w sumie
Symboliczne i realne podstawy tożsamości społecznej w średniowieczu - ebook/pdf
Symboliczne i realne podstawy tożsamości społecznej w średniowieczu - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 577
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788323527688 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).
Publikacja dotyczy problematyki szeroko rozumianych tożsamości i ich kształtowania się w średniowieczu oraz związków między tożsamością a pamięcią, różnych nośników pamięci i mechanizmów budowania tożsamości zbiorowych. Autorzy nawiązują do współczesnych dyskusji nad pochodzeniem więzi narodowych, mechanizmami przekształcania indywidualnych doświadczeń w opowieści o zbiorowej przeszłości funkcjonujące w przestrzeni społecznej, powstawaniem systemu znaków budujących poczucie wspólnoty i symboliczne panowanie nad terytorium. Wiele miejsca poświęcono specyficznym dla epoki średniowiecza problemom źródłowym związanym z rolą ustnych i pisemnych przekazów pamięci dla poczucia wspólnej tożsamości. W centrum uwagi znalazł się blok tematyczny odnoszący się do genezy polskiej rożsamości narodowej. Pokazano mechanizmy powstawania i kulturowy sens zbiorowej nazwy Polaków oraz zamieszkanej przez nich ziemi. Stabilizacja składników wspólnotowych narracji dotyczących pochodzenia i historycznych losów Polaków związana była z rozwojem kultury piśmiennej. Powstanie rozwiniętego poczucia świadomości narodowej przypadło na XIII wiek. Bardzo znaczącą rolę odegrała legenda o Kazimierzu Mnichu - popularna opowieść tożsamościowa wyjaśniająca pochodzenie odrębności Polaków. W późnym średniowieczu rozwój różnych nośników pamięci umożliwił dotarcie wiedzy o początkach Polski jako chrześcijańskiego królestwa do stosunkowo szerokich kręgów społecznych. Analizy wielu autorów skupiły się na strategiach konstruowania kronikarskich zapisów narracji tożsamościowych, m.in. Galla Anonima, Janka z Czarnkowa, Jordanesa, Liutpranda z Cremony oraz Kroniki Halicko-Wołyńskiej, a także na próbach rekonstrukcji dziejopisarskich strategii narracyjnych. W książce prezentowane są liczne zagadnienia szczegółowe: rola kancelarii miejskich przy powstawaniu tożsamości komunalnej, zmiany reguł sukcesji dynastycznej na obszarze pokarolińskiej Europy Środkowej, przekształcenia w funkcjonowaniu struktur pokrewieństwa podczas tzw. rewolucji feudalnej, zjawisko umieszczania depozytów w gałkach na wieżach kościołów i budynków komunalnych jako swoisty przejaw polityki pamięci, sposób rozumienia różnic między poganinem a chrześcijaninem w czasach karolińskich, wykorzystanie zjawiska pamięci liturgicznej, zapisanej w źródłach kommemoracyjnych, do badań tożsamości rodzinnej, badania nad rolą narracji fundacyjnych przy budowaniu tożsamości konwentów klasztornych, formy chrześcijańskiej tożsamości demonstrowane w obliczu śmierci na podstawie testamentów przedstawicieli elit magnackich sporządzanych w Wielkim Księstwie Litewskim, pochodzenie i znaczenie kulturowe nazw Polanie Polacy Polska, powstanie opowieści o pobycie Kazimierza Odnowiciela w klasztorze w Cluny i jej funkcjonowanie w polskim dziejopisarstwie, narracje dotyczące początków Polski jako królestwa chrześcijańskiego. wzorzec osobowy biskupa w świadomości członków jego kapituły. ****** Symbolic and Real Foundations of Social Identity in the Middle Ages The publication is devoted to the broadly defined issues of identity and its shaping in the Middle Ages, as well as the relationships between identity and memory, various memory carriers, and mechanisms for building collective identities. The authors discuss methodological and theoretical problems related to research on memory and its carriers in the Middle Ages.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Sławomir Gawlas Instytut Historyczny, UW Pytania o tożsamość średniowiecznych Polaków w świetle współczesnych dyskusji humanistyki 1. Problem średniowiecznej genezy polskiej tożsamości dopiero na progu XX w. stał się przedmiotem analitycznych badań i dyskusji, z czasem coraz bardziej systematycznych. Interpretacja przekazów źródłowych i sposoby ich uogól- niania były od samego początku w wysokim stopniu zależne od zmieniających się w czasie wyobrażeń o charakterze więzi narodowej i mechanizmach proce- sów historycznych1. W czasach nasilonej rywalizacji państwowych nacjona- lizmów i powszechnych dążeń do politycznej emancypacji nowych narodów pytania o  historyczne korzenie własnej wspólnoty nabierały szczególnego znaczenia. Zarysy narodowych dziejów, konstruowane na nowo w  ciągu XIX w. przy pomocy metod krytycznego źródłoznawstwa, były formułowa- ne przez badaczy silnie zaangażowanych emocjonalnie w służbę wobec wła- snej wspólnoty. Ich uwaga koncentrowała się na wydarzeniach politycznych, odczytaniu ich moralnego sensu, a narracje chętnie odwoływały się do ana- chronizujących, historiograficznych mitów o długotrwałym oddziaływaniu. Dopiero z czasem podjęte zostało zadanie źródłowej analizy mechanizmów powstawania świadomości narodowej i form jej przejawiania się w życiu spo- łecznym. Wymogi warsztatu naukowego powodowały nacisk na poszukiwa- nie obiektywnych kryteriów oraz stawały się przyczyną niekończących się rozważań pojęciowych i teoretycznych w celu ujęcia całości fenomenu „idei” narodu lub tylko jego średniowiecznych początków. Badania rozdzieliły się na 1 S. Gawlas, Stan badań nad polską świadomością narodową w średniowieczu, w: Państwo, naród, stany w  świadomości wieków średnich. Pamięci Benedykta Zientary 1928–1983, red. A. Gieysztor, S. Gawlas, Warszawa 1990, s. 149–194; dalej uwzględniam najważniejsze nowsze badania. 16 Sławomir Gawlas wiele szczegółowych zagadnień, od dawna nabrały charakteru interdyscypli- narnego i nadal próbują nadążać za zmieniającą się rzeczywistością2. W każ- dym europejskim kraju miały swoją specyfikę, która jest do dzisiaj wyraźnie widoczna i nie wynika tylko z odrębności przebiegu procesów historycznych. Nawet zwięzłe zestawienie generalizujących teorii i syntetycznych opracowań uważanych za miarodajne dla kolejnych etapów rozwoju tych narodowych historiografii wymagałoby bardzo obszernych rozważań3. Próba rozeznania się w literaturze przedmiotu pozostawia nieodparte wrażenie, że wprawdzie stare mity są chętnie kwestionowane, ale podążanie za nowymi koncepcjami nie oznacza zrywania z ciągłością tradycji narodowych4. Przypadek Polski na- leży traktować jako egzemplifikację szerszego zjawiska, którego złożone uwa- runkowania nie pozwalają na łatwe podsumowania5. W niniejszych uwagach podejmuję próbę refleksji nad aktualnym stanem wiedzy o średniowiecznych początkach polskiej tożsamości. W badaniach nad narodem jako zjawiskiem historycznym wśród wielu terminologicznych rozróżnień można obserwować aktualizowanie się w no- wych wersjach dwu stanowisk: poszukiwania początków narodowej wspólno- ty w możliwie głębokiej przeszłości, najchętniej jeszcze w czasach plemien- nych6, lub eksponowania znaczenia obywatelskiej równości dla powstawania narodu w  rezultacie upadku barier stanowych i  przemian cywilizacyjnych XIX w. W tym drugim wypadku za mniej lub bardziej umowną cezurę zja- 2 Użyteczny przegląd aktualnych koncepcji i różnych typologii z perspektywy politolo- gicznej przedstawił P. Ścigaj, Tożsamość narodowa. Zarys problematyki, Kraków 2012; głównie na anglosaskich dyskusjach skupił się P. Lawrence, Nacjonalizm: historia i teoria (2005), War- szawa 2007; także A.D. Smith, Nacjonalizm: teoria, ideologia, historia (2003), Warszawa 2007. 3 Ze względu na objętość niniejszych rozważań z największym trudem staram się ogra- niczać objętość przypisów, mając zresztą świadomość, że każdy dobór literatury będzie selek- tywny i w znacznej mierze przypadkowy. 4 Por. np. D. Langewiesche, Naród, nacjonalizm, państwo narodowe: stan perspektywy badań (1995), „Sprawy Narodowe”, seria nowa, 2002, z. 20, s. 11–56; por. idem, Nation, Na- tionalismus, Nationalstaat in Deutschland und Europa, München 2000; J. Ehlers, Die deutsche Nation des Mittelalters als Gegenstand der Forschung, w: Ansätze und Diskontinuität deutscher Nationsbildung im Mittelalter, red. idem, (Nationes, t. 8), Sigmaringen 1989, s. 11–58. 5 T. Kizwalter, O nowoczesności narodu: przypadek Polski, Warszawa 1999. Autor anali- zuje rozwój idei nowoczesnego narodu, ale w rozważaniach uwzględnia jego średniowieczne korzenie i akceptuje pogląd o ciągłości dziejów wspólnoty. Bardziej stereotypowy w tej sprawie zarys przedstawił R. Wapiński, Polska i małe ojczyzny Polaków. Z dziejów kształtowania się świadomości narodowej w XIX i XX wieku po wybuch II wojny światowej, Wrocław 1994. 6 A.D. Smith, The Ethnic Origins of Nations, Blackwell 1986, tłumaczenie polskie: Etniczne źródła narodów, Kraków 2009; A. Hastings, The Construction of Nationhood. Ethnicity, Reli- gion and Nationalism, Cambridge 1997 – przekonanie autora o pierwszeństwie Anglii pokazu- je, jak bardzo rozważania są zależne od wykorzystywanej literatury naukowej. Pytania o tożsamość średniowiecznych Polaków... 17 wisk nowoczesnych uchodzi rewolucja francuska7. Do tego poglądu nawiązu- je, popularna ostatnio, koncepcja konstruktywistyczna, sprowadzająca nowo- czesne tożsamości narodowe do sztucznego produktu inżynierii społecznej, zrealizowanego w interesie państwa przez elity polityczne przy pomocy wy- myślonej tradycji8. To „nacjonalizm stwarza narody, a nie na odwrót”9. Nie kwestionując zjawiska „wymyślania” tradycji i politycznego znaczenia rów- ności obywateli w ramach ich państwa, mamy tu do czynienia z dość typową dla historyków dziejów najnowszych i politologów arogancją ignorancji wy- nikającą z braku znajomości głębszej perspektywy historycznej. Powszechne prawa obywatelskie nie oznaczały przecież faktycznej równości, a różny spo- łeczny status stanowych korporacji przez stulecia integrowały wyobrażenia o funkcjonowaniu społeczeństwa jako złożonego organizmu. Rozważania ro- bią zły użytek z uzasadnionych dekonstrukcji narodowych mitów, ponieważ są zakładnikami stereotypowej wiedzy historycznej, abstrakcyjnego języka pojęciowych makroanaliz i  dążenia do pozornej bezstronności badawczej, sprowadzanej w istocie do aktualizującej politycznej poprawności. Uczucia narodowe są w  tym ujęciu raczej zagrożeniem i  niebezpiecznym źródłem przemocy, a nie świadectwem zróżnicowanego i żywego dziedzictwa europej- skich społeczeństw10. Trudno się z tym zgodzić. Narodowe tożsamości powstały już w  średniowieczu, w  ramach specy- ficznego dla dziejów Europy splotu różnych czynników. W  polskiej litera- turze dysponujemy gruntowną porównawczą syntezą Benedykta Zientary, który bardzo wnikliwie wykorzystał stan wiedzy sprzed przeszło trzydziestu 7 Np. H. Kohn, The Idea of Nationalism. A Study in its Origins and Background (1944), New York 1956, s. 572 i nast. 8 Najbardziej głośne anglosaskie prace tej orientacji zostały przetłumaczone na język polski: E. Gellner, Narody i nacjonalizm (1983), Warszawa 1991; B. Anderson, Wspólnoty wy- obrażone. Rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu (1983), Kraków 1997; E. Hobsbawm, Narody i nacjonalizm po 1780 roku. Program, mit, rzeczywistość (1990), War- szawa 2010. 9 E. Gellner, Narody…, s. 72. 10 H. Schulze, Państwo i naród w dziejach Europy (1994), Warszawa 2012, zadaje we wstę- pie pytanie, „czy narody i państwa narodowe są nieuniknionym złem, mającym uczynić przy- szłość mroczną i udaremnić nadzieje ujrzenia zjednoczonej Europy pośród porządku wolnego świata?” – s. 12. Odpowiedź jest łatwa do przewidzenia: „Do największych rozczarowań cza- sów powojennych należy to, że mimo znacznych sukcesów gospodarczej, ale też i politycznej integracji, zasada państwa narodowego niewzruszenie potwierdzała swoje prawa” – s. 295. Tezę o anachroniczności państwa narodowego łatwo weryfikuje oczywiste pasmo sukcesów zjednoczonych Niemiec w  ciągu dwudziestu lat, jakie upłynęły od opublikowania książki. Rzeczywisty sens takiej ideologizacji badań nad narodami sprowadza się w tym wypadku do dyskursu, który dąży do narzucenia jako normy własnego sposobu rozliczania się z wynatu- rzeniami przeszłości. Por. W. Thaa, Kryzys postnacjonalizmu: przypadek Niemiec, w: Religia – tożsamość – Europa, red. P. Mazurkiewicz, S. Sowiński, Wrocław 2005, s. 33–45. 18 Sławomir Gawlas lat11. Autor za najważniejszy czynnik narodotwórczy uznał wspólną historię w ramach państwa jako podstawę wspólnej pamięci12. W zróżnicowaniu na- rodowym i językowym dostrzegł bogactwo kultury, które ułatwia zrozumie- nie odmienności ludzi żyjących na innych ziemiach i należących do innych cywilizacji. Nie zdołał wprawdzie szczegółowo uwzględnić społeczeństw Anglii i Hiszpanii (także Skandynawii i Europy Środkowo-Wschodniej), ale przedstawiona panorama nadal imponuje erudycją. Sądzę, że uogólniające konkluzje nie dezaktualizują się, co najwyżej wymagają pewnego uzupełnie- nia. W badaniach nad tożsamością dużo się od tego czasu wydarzyło. Lepiej obecnie rozumiemy mechanizmy komunikacji społecznej i pamięci zbioro- wej. Uprzedzając dalsze rozważania, pragnę podkreślić, że narody są złożo- nymi wytworami wielowiekowej historii. Dlatego stanowią przede wszystkim wspólnoty pamięci, dla której funkcjonowania zasadnicze znaczenie miało zastąpienie przekazu ustnego zapisem tekstowym. Można więc w  sposób skrótowy powiedzieć, że narody są w przeważającej mierze produktem roz- woju kultury piśmiennej. Problematyka genezy polskiej tożsamości podsumowana została przed laty przez Aleksandra Gieysztora13. Za początek jej kształtowania uznał on wyodrębnienie się ze Słowiańszczyzny państwa piastowskiego. Funkcję pod- stawowego znaku wspólnoty pełniła nazwa Polski rozciągnięta na ogół ludzi podległych aktualnemu władcy i całej dynastii. W tych państwowych ramach budowana była gęsta sieć obiektywnych czynników tworzących więzi. Powsta- jąca wspólnota pochodzenia, kultury i języka określana była w terminologii łacińskiej jako gens Polonica. Odczucie przynależności obejmowało wąski krąg elit społecznych, które zaliczały do niej także szerokie rzesze ludzi po- zbawionych takiej świadomości, ale włączonych w ramy oddziaływania czyn- ników obiektywnych. W podobnym kierunku szły analizy Benedykta Zien- tary14, który zastanawiając się nad miejscem świadomości narodowej w sieci wspólnot różnego zasięgu, świadomie odwoływał się do terminu naród poli- 11 B. Zientara, Świt narodów europejskich. Powstanie świadomości narodowej na obsza- rze Europy pokarolińskiej, Warszawa 1985; idem, Świadomość narodowa w Europie Zachodniej w średniowieczu. Powstanie i mechanizmy zjawiska, w: Państwo, naród, stany…, s. 11–26; por. np. tom studiów Medieval Europeans. Studies in Ethnic Identity and National Perspectives in Medieval Europe, red. A.P. Smyth, Ipswich 1998. 12 B. Zientara, Świt narodów…, s. 14, 342. 13 A. Gieysztor, Więź narodowa i regionalna w polskim średniowieczu, w: Polska dzielnico- wa i zjednoczona: państwo, społeczeństwo, kultura, red. idem, Warszawa 1972, s. 9–36; problem więzi narodowej i państwowej był ważnym wątkiem w wielu innych publikacjach, por. idem, Gens Polonica: aux origines d’une conscience nationale, w: Mélanges E.R. Labande. Études de civilisation médiévale, Poitiers 1974, s. 351–362. 14 B. Zientara, w: I. Ihnatowicz, A. Mączak, B. Zientara, J. Żarnowski, Społeczeństwo pol- skie od X do XX wieku (1979), wyd. 4, poprawione, Warszawa 1999, s. 68 i nast., 179 i nast. Pytania o tożsamość średniowiecznych Polaków... 19 tyczny. Swoją analityczną uwagę skupiał na czasach kolonizacji niemieckiej i ponownie zjednoczonego państwa. Starał się demitologizować obraz kolo- nizacji niemieckiej i unikać narzucania ludziom z przeszłości współczesnego aparatu pojęciowego. Wiele uwagi poświęcił znaczeniu kontaktów z obcymi, roli antagonizmów narodowościowych. Podkreślał integrujące funkcje języka polskiego i czeskiego w późnym średniowieczu15. Wspominam o tych dwu badaczach, ponieważ jestem ich wychowankiem, a opublikowane przez nich prace były dla mnie bezpośrednim punktem od- niesienia. Słuchałem wykładów i dyskusji seminaryjnych Benedykta Zienta- ry. Pracę doktorską, przygotowaną pod kierunkiem Aleksandra Gieysztora, poświęciłem problemom badań świadomości narodowej16. Główne pytania dotyczyły nie treści składających się na poczucie wspólnoty, ale czasu powsta- nia w Polsce w pełni rozwiniętej i porównywalnej z nowoczesną więzi naro- dowej oraz jej społecznego zasięgu. W pierwszej sprawie podkreślałem rolę XIII stulecia, kiedy pojawiło się odczucie odrębności języka polskiego17. Od- wołując się do modelu tradycyjnej kultury ludowej i dość zawodnych (w ma- teriale średniowiecznym) zapisów wariantów znaczeniowych terminologii języka polskiego, która nie pozwalała na precyzyjniejszą racjonalizację ist- nienia więzi narodowej, kwestionowałem możliwość uczestnictwa w niej niż- szych warstw ludności, zwłaszcza chłopskiej. Podkreślałem w związku z tym rolę dwujęzyczności znających łacinę elit intelektualnych i politycznych18. Ich przedstawicielem był Jan Długosz, który pozostawił obszerną dokumentację swoich poglądów19. Syntetyczne ujęcie opublikowałem później tylko w wer- 15 Por. B. Zientara, Konflikty narodowościowe na pograniczu niemiecko-słowiańskim w XIII–XIV w. i ich zasięg społeczny, „Kwartalnik Historyczny”, t. 59, 1968, z. 2, s. 197–212; idem, Nationale Strukturen des Mittelalters. Ein Versuch zur Kritik der Terminologie des Na- tionalbewusstseins unter besonderer Berücksichtigung osteuropäischer Literatur, „Saeculum”, t. 32, 1981, z. 3., s. 301–316. 16 S. Gawlas, Polska świadomość narodowa w XIV–XV w. Problemy teoretyczne i metodycz- ne, Warszawa 1979, maszynopis pracy doktorskiej; analiza semantyczna terminologii polskiej przeprowadzona w rozdziale drugim nie została niestety opublikowana i dzisiaj wymagałaby ponownego przepracowania. 17 Dokumentację w  ujęciu porównawczym zebrał F. Graus, Die Nationenbildung der Westslawen im Mittelalter, (Nationes 3), Sigmaringen 1980, s. 182 i nast.; por. R. Grodecki, Powstanie polskiej świadomości narodowej, Katowice 1946. 18 S. Gawlas, Społeczny zasięg polskiej świadomości narodowej w późnym średniowieczu. Analiza mechanizmów zjawiska, „Przegląd Historyczny”, t. 72, 1984, z. 4, s. 637–662. 19 Idem, Świadomość narodowa Jana Długosza, „Studia Źródłoznawcze”, t. 27, 1983, s. 3–66; por. M. Biskup, Die Merkmale des entwickelten Nationalbewusstseins in Polen und seine Festigung im 14. und 15. Jahrhundert, „Jahrbücher für Geschichte Osteuropas”, t. 35, 1987, z. 3, s. 372–383. 20 Sławomir Gawlas sji niemieckiej20. W drugiej połowie lat 70. byłem sekretarzem kierowanego przez Aleksandra Gieysztora zespołu, który zajmował się zjawiskami średnio- wiecznej świadomości społecznej: głównie narodowej, ale także regionalnej (Wielkopolski, Rusi Koronnej, Śląska i Prus). Rezultaty badań zostały przed- stawione podczas konferencji w Kazimierzu w 1980 r. oraz zebrane w tomie Państwo, naród, stany w świadomości wieków średnich, który z powodu róż- nych okoliczności ukazał się dopiero po dziesięciu latach21. Wykorzystaliśmy ówczesny stan wiedzy i sposób rozumienia przedmiotu badań. Akceptowa- liśmy przekonanie, że narody powstawały w  ramach państw22 i  kładliśmy nacisk na interpretację oddziaływania obiektywnych czynników. Szukaliśmy jednocześnie źródłowych przejawów świadomości wspólnoty, nawiązując do założeń („wir Bewusstsein”) niemieckiego programu badawczego Nationes23, ale bez głębszego wnikania w treść tych zbiorowych wyobrażeń. W opublikowanej w 1997 r. syntezie dziejów kultury Polski późnośred- niowiecznej Halina Manikowska przedstawiła z  tej perspektywy obszerny zarys funkcjonowania więzi: regionalnych oraz narodowej i  państwowej24. Do dzisiaj jest on najbardziej wszechstronnym ujęciem tej problematyki i z tego względu trudnym do zwięzłego scharakteryzowania. Niemal każde z uwzględnionych zagadnień miało szczegółową literaturę i wymagało rzeczo- wego ustosunkowania się do interpretacji istniejącej dokumentacji źródłowej. Autorka uwzględniła: przekształcanie podziałów dzielnicowych w  regiony historyczne, przejawy ich partykularnej odrębności w ramach państwa sta- nowego, funkcjonowanie regionalnych i lokalnych centrów, odmienność oraz pośredniczącą wobec polskiej kultury rolę Śląska i Pomorza, przemiany są- siedztwa ziem litewskich i ruskich. Świadomość narodowa łączyła w ramach 20 S. Gawlas, Die mittelalterliche Nationenbildung am Beispiel Polens, w: Mittelalterliche nationes, neuzeitliche Nationen. Probleme der Nationenbildung in Europa, red. A. Bues, R. Rex heuser, Wiesbaden 1995, s. 121–143, redaktorzy zdecydowanie skrócili dokumentację przypisów. 21 Państwo, naród, stany w  świadomości wieków średnich. Pamięci Benedykta Zientary 1928–1983, red. A. Gieysztor, S. Gawlas, Warszawa 1990; bardzo duża liczba błędów w czę- ści tekstów spowodowana była brakiem korekty związanym z moim dłuższym wyjazdem do Niemiec. 22 Najbardziej cytowanym przedstawicielem tego poglądu był B. Guenée, État et nation en France au Moyen Âge (1967), w: idem, Politique et histoire au Moyen Âge. Recueil d’articles sur l’histoire politique et l’historiographie médiévale (1956–1981), Paris 1981, s. 151–164, tezy wydają się nieco przerysowane. 23 Nationes. Historische und philologische Untersuchungen zur Entstehung der europäi- schen Nationen im Mittelalter, t. 1–9, Sigmaringen 1978–1991. 24 H. Manikowska, Dzielnice i  regiony: horyzont odrębności; eadem, Więź narodowa i państwowa, w: Kultura Polski średniowiecznej XIV–XV w., red. B. Geremek, Warszawa 1997, s. 857–909. Pytania o tożsamość średniowiecznych Polaków... 21 państwa zbiorowość językową przekonaną o wspólnym pochodzeniu i związ- kach krwi. Dziejopisarstwo przyswajało terminologię określającą w  różny sposób takie wspólnoty, konstruowało obraz ich etnogenezy i  dalszych lo- sów. Swoich i obcych dzieliły: język, obyczaje i prawa, obiegowe stereotypy, otwarte lub utajone antagonizmy. Państwo rozumiane było jako organizm, którego głową był król, a patronami św. św. Stanisław i Wojciech. Odbiciem przemian w ustroju państwa i współrządów szlachty było przyjęcie terminu Korony Królestwa Polskiego. Symbolika państwowa obejmowała: insygnia królewskie, ceremoniały władzy, pieczęć majestatową, godło ukoronowanego Orła Białego, święto rocznicy bitwy grunwaldzkiej. Wiedza historyczna funk- cjonująca w  pamięci zbiorowej wspierała się na atrakcyjnych opowieściach i przekazach zapisanych w drobnych utworach. Wzory patriotyzmu w XV w. się wzbogaciły, a krąg świadomych Polaków znacznie się powiększył. Osobny rozdział w  ramach tej syntezy dziejów kultury, przygotowany przez Jacka Banaszkiewicza, poświęcony został kulturze i świadomości hi- storycznej25. Zawiera on wszechstronny zarys przemian zjawisk pamięci zbiorowej jako czynnika budującego wspólnotę tożsamości. Autor wnikliwie pokazał funkcje przekazu tradycji ustnej, okoliczności jego pisemnego zapi- su, narastanie znaczenia bieżącej dokumentacji piśmiennej. Podkreślał rolę, jaką w powstawaniu kanonu wykładu polskich dziejów odegrało wzajemne oddziaływanie kręgu kultury pisma i szkoły oraz ustnego obiegu fabuł i nar- racji. W  XV w. doszło do wyraźnego upowszechnienia wiedzy o  wspólnej przeszłości i pogłębienia poczucia przynależności do polskiej wspólnoty pań- stwowo-etnicznej. Omawiane rozważania były w znacznej mierze oparte na własnych badaniach. Ich znaczenie dla zrozumienia mechanizmów budowa- nia tożsamości nie zostało jednak wówczas należycie docenione. Ogłoszenie drukiem przywoływanej tu syntezy dziejów kultury nastąpiło zresztą znowu kilkanaście lat po zamknięciu tekstów autorskich. Należy także podkreślić, że typograficzna forma publikacji utrudnia jej wykorzystanie, ale nie tłumaczy dostatecznie braku publicznej dyskusji, odpowiadającej jej naukowej randze. Przez kilkanaście lat tematyka więzi narodowej nie była przedmiotem bardziej ożywionych badań. Nie zaprzestano oczywiście refleksji na ten te- mat i można odnotować postęp w rozumieniu różnych szczegółowych pro- blemów26. Przedstawione we wspomnianych wyżej syntetycznych ujęciach 25 J. Banaszkiewicz, Kultura i świadomość historyczna, ibidem, s. 603–627. 26 H. Samsonowicz, „My Polacy”, czyli o  początkach polskiej świadomości narodowej, w: Historia vero testis temporum. Księga jubileuszowa poświęcona Profesorowi Krzysztofowi Baczkowskiemu w 70. rocznicę urodzin, red. J. Smolucha, A. Waśko, T. Graff, P.F. Nowakowski, Kraków 2008, s. 617–628; idem, Świadomość mieszkańców Polski, czyli „my” w średniowieczu, w: Cywilizacja europejska: eseje i szkice z dziejów cywilizacji i dyplomacji, red. M. Koźmiński, Warszawa 2010, s. 71–111. 22 Sławomir Gawlas ustalenia i obserwacje uważam za niekwestionowane osiągnięcia badawcze. Jednak ich założenia i narzędzia analityczne wyczerpywały swoje możliwo- ści poznawcze. Można obecnie stwierdzić, że nadmiernie jednostronne było odwoływanie się do nowoczesnego, dziewiętnastowiecznego sposobu rozu- mienia przynależności narodowej. Kładł on szczególny nacisk na kryteria obiektywne, a za podstawowy czynnik uznawał sytuację językowo-etniczną, która rzeczywiście miała wielkie znaczenie w warunkach masowej komuni- kacji i nowoczesnych ruchów politycznych. Pozytywistyczna tradycja histo- riografii krytycznej również sprzyjała poszukiwaniu obiektywnych czynni- ków konstytuujących więzi. Istotne znaczenie miało także ujmowanie zjawisk związanych z  powstawaniem tożsamości zbiorowej Polaków w  kategoriach badania świadomości społecznej. Takie postawienie problemu preferuje ra- czej pytania o zasięg społeczny i stopień przyswojenia rozwiniętego poczucia przynależności. Podstawowa treść i mechanizmy funkcjonowania tego typu więzi schodzą na plan dalszy. 2. Na obecnym etapie znajomości zjawiska nie ulega dla mnie wątpliwości, że narody są przede wszystkim wspólnotą pamięci skumulowanej w różnego ro- dzaju znakach i narracjach. Do takiego sformułowania skłaniają różnorodne impulsy współczesnego życia społecznego, oddziałujące inspirująco na bada- nia naukowe. Jeszcze większe znaczenie ma kumulacja doświadczeń szeroko rozumianej humanistyki, która dostarcza nowych narzędzi interpretacyj- nych, umożliwiając bardziej wnikliwe zrozumienie mechanizmów komuni- kacji społecznej i pamięci zbiorowej. Sprawa tych inspiracji jest niezmiernie złożona ze względu na ich interdyscyplinarność i wielość teoretycznych języ- ków służących do analizy podobnej sfery rzeczywistości społecznej. W pro- gramowaniu badań coraz więcej miejsca zajmują: świadome odnoszenie się do tych pojęciowych języków, klasyfikacje znaczeń podstawowych termi- nów, wyjaśnianie ich założeń koncepcyjnych i ocena korzyści poznawczych. Względy praktyczne powodują uwzględnianie przede wszystkim stanowisk uważanych za pierwsze i klasyczne lub najbardziej reprezentatywne. W ra- mach niniejszych rozważań tego typu egzegezy nie są ani możliwe, ani zapew- ne celowe ze względu na ich powtarzalność i dostępność w wielu opracowa- niach, a przede wszystkim z powodu za daleko idącego odejścia od głównego przedmiotu rozważań. Ostrożne stanowisko wobec ciągle rosnącego natłoku nowych orientacji badawczych i budowanych przez nie alternatywnych języ- ków analizy wynika z przekonania, że ich wykorzystanie nie sprowadza się
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Symboliczne i realne podstawy tożsamości społecznej w średniowieczu
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: