Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00434 006782 13595161 na godz. na dobę w sumie
Syn dobrze wychowany. Od niemowlęcia po mężczyznę. Poradnik bez kantów - książka
Syn dobrze wychowany. Od niemowlęcia po mężczyznę. Poradnik bez kantów - książka
Autor: Liczba stron: 312
Wydawca: Septem Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-246-2442-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> życie rodzinne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Gratulacje! Macie syna!

Pewnie doskonale pamiętacie dzień, w którym lekarz podzielił się z Wami tą szczęśliwą wiadomością? Wciąż czujecie wzruszenie na myśl, że jesteście rodzicami małego mężczyzny? I tę odrobinę strachu, wiążącą się z odpowiedzialnością za ukształtowanie jego osobowości?

Dla każdego dziecka można by napisać podobny poradnik. Jednak płeć Waszej pociechy determinuje niektóre cechy i zachowania. Jak nie wpaść w pułapkę stereotypów? Co zrobić, gdy ulubionym pojazdem synka jest wózek dla lalek, a nie wóz strażacki? W jaki sposób pomóc dorosnąć młodemu mężczyźnie, nie tłumiąc jego wrażliwości? Kiedy pozwalać na bunt, a kiedy wprowadzić wojskową dyscyplinę? Pytań pojawi się jeszcze więcej, a odpowiedzi na wszystkie znajdziecie właśnie w tej książce! Wybraliście już imię, urządziliście pokój i przygotowaliście wyprawkę. Od teraz przez kilkanaście najbliższych lat czeka Was wychowywanie tego malucha na szczęśliwego dorosłego człowieka. Na mężczyznę, który kiedyś sam zapragnie zostać ojcem i wcielać w życie wpojone przez Was zasady. Z przyjemnością powiemy Wam wówczas: 'Gratulacje! Wychowaliście idealnego syna!'.

Niech wspólna droga przez życie obfituje w pasjonujące przygody... przy mniejszej liczbie siniaków.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Spis treści Przykładowy rozdział Katalog online Zamów drukowany katalog CENNIK I INFORMACJE: SYN DOBRZE WYCHOWANY. OD NIEMOWLĘCIA PO MĘŻCZYZNĘ. PORADNIK BEZ KANTÓW Autor: Cheryl L. Erwin Tłumaczenie: Olga Kwiecień-Maniewska ISBN: 978-83-246-2442-3 Tytuł oryginału: The Everything Parent’s Guide to Raising Boys Format: B5, stron: 312 Zamów informacje o nowościach Zamów cennik CZYTELNIA: Fragmenty książek online do przechowalni do koszyka Wydawnictwo Helion ul. Kościuszki 1c 44-100 Gliwice tel. 032 230 98 63 e-mail: helion@helion.pl e-mail: septem@septem.pl redakcja: redakcjawww@septem.pl informacje: o księgarni septem.pl Gratulacje! Macie syna! Pewnie doskonale pamiętacie dzień, w którym lekarz podzielił się z Wami tą szczęœliwą wiadomoœcią? Wciąż czujecie wzruszenie na myœl, że jesteœcie rodzicami małego mężczyzny? I tę odrobinę strachu, wiążącą się z odpowiedzialnoœcią za ukształtowanie jego osobowoœci? Dla każdego dziecka można by napisać podobny poradnik. Jednak płeć Waszej pociechy determinuje niektóre cechy i zachowania. Jak nie wpaœć w pułapkę stereotypów? Co zrobić, gdy ulubionym pojazdem synka jest wózek dla lalek, a nie wóz strażacki? W jaki sposób pomóc dorosnąć młodemu mężczyźnie, nie tłumiąc jego wrażliwoœci? Kiedy pozwalać na bunt, a kiedy wprowadzić wojskową dyscyplinę? Pytań pojawi się jeszcze więcej, a odpowiedzi na wszystkie znajdziecie właœnie w tej książce! Wybraliœcie już imię, urządziliœcie pokój i przygotowaliœcie wyprawkę. Od teraz przez kilkanaœcie najbliższych lat czeka Was wychowywanie tego malucha na szczęœliwego dorosłego człowieka. Na mężczyznę, który kiedyœ sam zapragnie zostać ojcem i wcielać w życie wpojone przez Was zasady. Z przyjemnoœcią powiemy Wam wówczas: „Gratulacje! Wychowaliœcie idealnego syna!”. Niech wspólna droga przez życie obfituje w pasjonujące przygody… przy mniejszej liczbie siniaków. • Budowanie pewnoœci siebie, wysokiej samooceny i komunikatywnoœci Waszego syna. • Rozwijanie osobowoœci i odkrywanie œwiata. • Definiowanie właœciwych zachowań i pomoc w niwelowaniu presji rówieœników. • Kształtowanie solidnych wartoœci. • Wspólne tworzenie pojęcia „męskoœci”. • Podejmowanie zobowiązań wobec rodziny, społecznoœci i samego siebie. Spis treści Wstęp Rozdział 1. To chłopiec! 13 15 Dlaczego płeć ma znaczenie? .......................................................................................... 16 Czy chłopcy różnią się od dziewczynek? ..................................................................... 17 Badania na temat płci ......................................................................................................... 18 Kto jest łatwiejszy? ............................................................................................................... 19 Mity na temat wychowywania chłopców.................................................................... 21 Badanie swoich własnych oczekiwań ........................................................................... 23 Czego naprawdę pragniesz dla swojego syna? ......................................................... 25 Rozdział 2. Przygotowanie się na wychowywanie syna 27 W jaki sposób rodzice wpływają na dzieci? ................................................................ 28 Uczenie się od własnych rodziców................................................................................. 30 Natura więzi ............................................................................................................................ 30 Troska o siebie i równowaga ............................................................................................ 32 Słowo o Twoim małżeństwie ............................................................................................ 34 Twoje zadanie jako rodzica ............................................................................................... 37 Rozdział 3. Podstawy bycia rodzicem chłopca 39 Poczucie przynależności i znaczenia ............................................................................. 40 Dlaczego związki są ważne dla chłopców? ................................................................. 42 Znaczenie kolejności narodzin ........................................................................................ 45 Zrozumienie przekonań, które kryją się pod zachowaniem ................................. 47 Łagodność i stanowczość .................................................................................................. 50 Umiejętność słuchania ....................................................................................................... 52 Przekaz miłości ...................................................................................................................... 54 7 Spis treści Rozdział 4. Pierwszy rok życia Twojego syna 55 Rozwój zyczny i rodzicielstwo ....................................................................................... 56 Rozwój mózgu ....................................................................................................................... 58 Rozwój emocjonalny Twojego syna .............................................................................. 61 Rozwój umiejętności poznawczych Twojego syna .................................................. 62 Temperament ........................................................................................................................ 64 Znaczenie dotyku dla chłopców ..................................................................................... 67 Czy niemowlęta potrzebują dyscypliny? ..................................................................... 68 Opieka nad dzieckiem ........................................................................................................ 70 Rozdział 5. Twój mały chłopczyk — wiek wczesnoprzedszkolny 73 Stworzenie bezpiecznego otoczenia ............................................................................ 74 Język i umiejętności społeczne ....................................................................................... 77 Odkrywanie świata Twojego syna .................................................................................. 80 Wartość ciekawości.............................................................................................................. 80 Norma rozwojowa ................................................................................................................ 82 Straszne trio ............................................................................................................................ 83 Dobranoc… albo i nie ........................................................................................................ 86 Zagrożenia związane z nauką czystości ....................................................................... 88 Rozdział 6. Dyscyplina jako nauczanie 89 Dyscyplina i dalekowzroczne rodzicielstwo ............................................................... 90 Dyscyplina a kara .................................................................................................................. 93 Konsekwencja ........................................................................................................................ 96 Zachęta do komunikacji .................................................................................................... 99 Pozytywna przerwa na ochłonięcie .............................................................................101 Nauka umiejętności życiowych .....................................................................................103 8 Spis treści Rozdział 7. Chłopcy i emocje 107 Mit stoickiego mężczyzny ...............................................................................................108 Głos kultury ..........................................................................................................................109 Cel emocji ..............................................................................................................................110 Nauka słownictwa dotyczącego emocji.....................................................................111 Nauka dojrzałości ...............................................................................................................114 Gniew — uczucie odpowiednie dla mężczyzny .....................................................115 Chłopcy i depresja..............................................................................................................117 Pielęgnacja więzi z synem ...............................................................................................119 Rozdział 8. Chłopcy i ojcowie 121 Czego synowie uczą się od swoich ojców? ...............................................................122 Zabawa i aktywna miłość ................................................................................................126 Ojcowie i umiejętność empatii ......................................................................................128 Kiedy i w jaki sposób wspierać mamę? ......................................................................130 Bycie wzorem dla swojego syna ...................................................................................132 Dar ojcostwa ........................................................................................................................134 Rozdział 9. Chłopcy i matki 135 Dylemat matek i synów ....................................................................................................136 Czego synowie mogą się nauczyć od swoich matek? ...........................................137 Budowanie więzi i porozumienia .................................................................................139 Kiedy blisko to zbyt blisko? .............................................................................................142 Mama też potra się bawić .............................................................................................144 Inne kobiety .........................................................................................................................145 9 Spis treści Rozdział 10. Przygotowanie Twojego syna do nauki 149 Dlaczego chłopcy mają problemy w szkole .............................................................150 W jaki sposób uczą się chłopcy? ...................................................................................152 Jak możesz pomóc swojemu synowi odnieść sukces w szkole? .......................154 Chłopcy i książki ..................................................................................................................156 Zespół zaburzeń uwagi ....................................................................................................158 Stopnie i zadania domowe .............................................................................................161 Rozdział 11. Chłopcy i ich rówieśnicy 165 Rozwój umiejętności społecznych ...............................................................................166 Chłopcy i ich przyjaciele ..................................................................................................168 Sport i współzawodnictwo .............................................................................................171 Znęcanie się i agresja ........................................................................................................174 Miejsce dla dziewczyn ......................................................................................................177 Rozdział 12. Okres dojrzewania 181 Mózg nastolatka .................................................................................................................182 Hormony, emocje i gniew ...............................................................................................184 Zadania okresu dojrzewania ..........................................................................................185 Stawianie odpowiednich granic ...................................................................................188 Godzina policyjna, randki i prowadzenie samochodu .........................................191 Ciesz się swoim synem .....................................................................................................194 Rozdział 13. O znaczeniu charakteru 197 Kształtowanie charakteru ................................................................................................198 Zachęta a pochwała ..........................................................................................................200 Nauka odpowiedzialności ...............................................................................................202 Empatia i współczucie ......................................................................................................205 Duchowość w życiu Twojego syna ...............................................................................207 Odporność na przeciwności ...........................................................................................208 10 Spis treści Rozdział 14. Chłopcy i świat zewnętrzny 211 Siła mass mediów ...............................................................................................................212 Okiełznanie telewizji .........................................................................................................214 Chłopcy, media i przemoc ...............................................................................................216 Gry wideo i komputerowe ..............................................................................................217 Dotrzymywanie kroku swojemu dziecku ..................................................................219 Filmy, muzyka i wiele więcej ..........................................................................................220 Rozdział 15. Jak sobie radzić z niebezpiecznymi zachowaniami? 225 Nieśmiertelność nastolatków ........................................................................................226 A co z Twoją przeszłością? ...............................................................................................232 Szpiegowanie swojego syna ..........................................................................................233 Palenie w toalecie...............................................................................................................235 Rozdział 16. Chłopcy i seksualność 239 Identy kacja płciowa u chłopców ................................................................................240 Rozmowy o seksie ..............................................................................................................242 Seks w prawdziwym świecie ..........................................................................................243 Rozpoczęcie seksualnej aktywności ............................................................................246 Czy mój syn jest gejem? ...................................................................................................247 Okazywanie uczuć dorastającemu chłopcu .............................................................250 Rozdział 17. W obliczu prawdziwych wyzwań 253 Zachęcanie syna do odpowiedzialności ....................................................................254 Obowiązki domowe i kieszonkowe .............................................................................256 Sztuka zarządzania pieniędzmi .....................................................................................259 Czy Twój syn powinien znaleźć sobie pracę? ...........................................................262 Szacunek, uprzejmość i dobre maniery .....................................................................264 Samodzielność ....................................................................................................................265 11 Spis treści Rozdział 18. Samotni rodzice, rozwody i nowe rodziny 267 Już dość rozbitych domów .............................................................................................268 Wpływ rozwodu na chłopców .......................................................................................270 Wspólne sprawowanie opieki ........................................................................................272 Samotni rodzice ..................................................................................................................275 Nowa rodzina .......................................................................................................................277 Mali mężczyźni ....................................................................................................................279 Rozdział 19. Przygotowanie do samodzielności 281 Kiedy czas się wycofać ......................................................................................................282 Odstawianie .........................................................................................................................283 Życiowe umiejętności i niezależność ..........................................................................284 Od rodzica do mentora ....................................................................................................286 Gdy Twój syn wraca do domu ........................................................................................287 Puste gniazdo ......................................................................................................................289 Pielęgnowanie więzi..........................................................................................................292 Rozdział 20. Ciesz się swoim synem 293 Chwila re eksji.....................................................................................................................294 Wierz w swojego syna ......................................................................................................296 Utrzymywanie kontaktu ..................................................................................................300 Gratulacje! Wychowałaś syna! ........................................................................................301 Dodatek A Bibliogra a Dodatek B Dodatkowe źródła 305 309 12 3 Podstawy bycia rodzicem chłopca Gdy wejdziesz do księgarni, z pewnością rzuci Ci się w oczy mnogość książek na temat rodzicielstwa. Co roku pojawia się ich więcej, a każda z nich pełna jest sugestii, jak powinnaś wychowywać swoje dzie- cko. Znane osobistości, psychologowie, Twoi krewni, sąsiedzi i przyjaciele — wszyscy dzisiaj są eksperta- mi w tej dziedzinie, a przynajmniej tak twierdzą. Oto jednak prawda na temat rodzicielstwa: tylko Ty jesteś ekspertem, jeśli chodzi o Twoje dzie- cko. Dowiedz się jak najwięcej na temat tego, co ważne, a potem zaufaj swojej własnej mądrości i znajomości własnego dziecka. Syn dobrze wychowany. Od niemowlęcia po mężczyznę Poczucie przynależności i znaczenia Większość rodziców ma mnóstwo pytań. Możesz się zastanawiać, jak na- uczyć swojego synka przesypiać noc, załatwiać się na nocnik lub samodziel- nie ubierać. Możesz mieć mnóstwo pytań dotyczących obowiązków domo- wych, kieszonkowego lub odrabiania zadań domowych albo zastanawiać się, czy sporty zespołowe to dobry pomysł, ile telewizji możesz pozwolić mu oglądać i czy w ogóle zezwalać na granie w gry wideo. Wkrótce dowiesz się więcej na te tematy, gdy przeczytasz kolejne strony tej książki, jednak zanim przejdziesz do borykania się z codziennymi wyzwaniami, jakie stawia przed Tobą wychowywanie chłopca, powinnaś zatroszczyć się o coś znacz- nie ważniejszego, co nazywa się więzią. Miłość to za mało Być może sądzisz, że najcenniejszym darem, jaki możesz dać swojemu dzie- cku, jest miłość. Rodzice często jednak robią rzeczy, które są zupełnie nie- skuteczne lub wręcz szkodliwe, właśnie w imię miłości. Na przykład jeden rodzic może powiedzieć: „Daję moim dzieciom wszystko, czego zaprag- ną, ponieważ je kocham”. Inny może powiedzieć: „Moje dzieci muszą na wszystko ciężko zapracować, ponieważ je kocham i staram się przygotować do życia w tym trudnym świecie”. Rodzice krytykują swoje pociechy, karzą je lub rozpieszczają i to wszystko w imię miłości. Miłość rzadko jest problemem w rodzicielstwie. Jeśli kiedykolwiek pa- trzyłaś na swoje śpiące dziecko, to znasz to obezwładniające uczucie miłości wypełniającej Cię po brzegi. Jednak miłość jest najskuteczniejsza, jeśli po- łączy się ją ze zrozumieniem, mądrością i umiejętnością brania pod uwagę długoterminowych skutków swoich decyzji. Na szczęście badania ekspertów i doświadczenie każdego dnia dostarczają nam informacji na temat tego, jak wychować zdrowe i dobrze przystosowane dzieci. Pionierzy na polu wychowania Dr Alfred Adler i dr Rudolf Dreikurs byli jednymi z pionierów w dziedzinie badania i rozumienia zachowania dzieci. Dr Adler był psychiatrą, który żył w Wiedniu mniej więcej w tym samym czasie co Freud, jednak nie zgadzał 40 Rozdział 3. Podstawy bycia rodzicem chłopca się ze swoim bardziej znanym kolegą właściwie we wszystkich kwestiach. Dr Dreikurs, również wiedeński psychiatra, opierał swoje prace na bada- niach Adlera i ostatecznie przeprowadził się do Stanów Zjednoczonych, gdzie w latach 30. przedstawił pojęcie edukacji rodzicielskiej amerykańskiej publiczności. Dr Dreikurs zalecał budowanie więzi opartej na wzajemnym szacunku i uznawał, że poza samą miłością dzieci potrzebują też poczucia przynależności i znaczenia w swojej rodzinie. Dlaczego poczucie przynależności i znaczenia są takie ważne? Dzieci zdobywają wiedzę o życiu w kontekście związków, a najwcześniej- sze więzi są najważniejsze. Niezależnie od płci, wyglądu lub uzdolnień wszystkie dzieci potrzebują wiedzieć, że przynależą do rodziny i że mają w niej szczególne miejsce. Muszą wiedzieć, że są akceptowane bezwa- runkowo i chciane, nawet jeśli czasem zachowują się w trudny sposób. To brzmi prosto, prawda? Jednak zapytaj jakiegokolwiek rodzica marud- nego i przekornego trzylatka, a odpowie Ci, że nie zawsze jest to takie łatwe, jak na pozór wygląda. Dzieci muszą też mieć poczucie swojego znaczenia i tego, że są kimś wartościowym niezależnie od swoich osiągnięć lub podejmowanych w życiu decyzji. Dr Adler uważał, że wszyscy ludzie mają wrodzone prag- nienie tworzenia więzi z otoczeniem i dawania czegoś innym. Po ataku terrorystycznym w Nowym Jorku 11 września 2001 roku dzieci w całym kraju sprzedawały lemoniadę, gromadziły monety i wpłacały pieniądze na pomoc dzieciom z Nowego Jorku. W wielu przypadkach nikt im tego nie podpowiadał, po prostu chciały w jakiś sposób pomóc. Tak właś- nie działa poczucie przynależności i znaczenia. Dzieci, które wiedzą, że przynależą do swojej rodziny i mają znaczenie dla niej i dla świata, mają większe szanse wyrosnąć na pożytecznych i produktywnych członków społeczeństwa. 41 Syn dobrze wychowany. Od niemowlęcia po mężczyznę Dr Alfred Adler uważał, że dzieci należy traktować z szacunkiem, jednocześnie jednak sądził, że rozpieszczanie i psucie dziecka mają na nie zły wpływ i mogą doprowadzić do problemów społecznych i behawioralnych. Poglądy dr. Adlera stały się podstawą demokratycznego systemu nauczania i podejścia do rodzicielstwa, które obecnie są uważane za najbardziej sprzyjające zdrowemu rozwojowi umysłowości dziecka i tworzeniu silnych więzi z innymi. Dlaczego związki są ważne dla chłopców? Kilka lat temu grupa lekarzy, psychologów i innych badaczy zajęła się trud- nym zagadnieniem. Odsetek problemów behawioralnych i emocjonalnych wśród amerykańskich dzieci i nastolatków wzrastał i nikt nie potrafił wy- jaśnić, dlaczego tak się dzieje. W końcu poziom dobrobytu i komfortu rósł. Dlaczego więc dzieci bardziej cierpiały? Wielu obserwatorów życia amerykańskich rodzin w XXI wieku zauwa- żało, że tempo ich życia rośnie w alarmującym tempie. Obecnie powszechną sytuacją jest, że zarówno ojciec, jak i matka pracują poza domem, a dzieci dużą część swojego wczesnego życia spędzają w placówkach wychowaw- czych i opiekuńczych. Nawet gdy rodzina jest razem w domu, brakuje czasu na prawdziwe porozumienie. Każdy ma swój telewizor, komputer i telefon komórkowy. Obowiązki domowe wzywają. Rodzice przynoszą pracę do domu, dzieci mają mnóstwo dodatkowych zajęć i lekcji do odrobienia. Łą- czenie wielu zadań jest w porządku, o ile rodzicielstwo nie staje się jedynie kolejną z wielu pozycji na liście zadań do wykonania. 42 Rozdział 3. Podstawy bycia rodzicem chłopca Ponad 8 uczniów amerykańskich szkół średnich cierpi na kliniczną depresję. Amerykańskie dzieci jako grupa doświadczają większego niepokoju niż pacjenci leczeni psychiatrycznie w latach 50., a około 21 amerykańskich dzieci w wieku pomiędzy 9. a 17. rokiem życia cierpi powodu zaburzeń umysłowych lub uzależnienia. Te problemy mogą być wynikiem niedostatecznej więzi z najbliższymi osobami w życiu dziecka. Istnieje wiele sposobów, by pomóc dzieciom wykształcić w sobie zdro- we poczucie przynależności i ważności. Należą do nich zachęta, uważne słu- chanie, wspólne spędzanie czasu, skuteczna i oparta na szacunku dyscyplina oraz kształtowanie charakteru i nauka przydatnych umiejętności. Na mo- ment jednak wróćmy do początków i przyjrzyjmy się pierwszym chwilom, jakie spędziłaś ze swoim synkiem. Nawiązywanie więzi z synem Badacze twierdzą obecnie, że ludzki mózg przy urodzeniu zaprojektowany jest do jednego konkretnego zadania: nawiązania więzi z innymi umysłami. Jeśli jesteś rodzicem chłopca, oznacza to, że chce on nawiązać więź z Tobą. Dr Allan N. Schore z David Geffen School of Medicine z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles mówi o tym w następujący sposób: „Idea ta głosi, że rodzimy się, by tworzyć związki, że nasze umysły są fizycznie zaprojektowane, by rozwijać się w tandemie z innymi poprzez komunikację emocjonalną, zanim jeszcze nauczymy się mówić”. Mówiąc najprościej, Twój mały synek potrzebuje więzi z Tobą tak samo, jak potrzebuje jedzenia, bezpieczeństwa i schronienia. Kiedy go przytulasz, kołyszesz i patrzysz mu w oczy, wspierasz rozwój połączeń w jego mózgu, które będą w przyszłości odpowiadać za tworzenie więzi i uczenie się. Być może przypominasz sobie, że niemowlę płci męskiej jest bardziej kruche pod względem fizycznym i emocjonalnym niż dziewczynki. Twój syn po- trzebuje mnóstwa czułości, czasu i uwagi z Twojej strony, by mógł się roz- wijać i rosnąć. 43 Syn dobrze wychowany. Od niemowlęcia po mężczyznę Przygotowanie na wszelkie ewentualności Wyobraź sobie przez chwilę znajomy scenariusz. Jest późne popołudnie: dziecko właśnie obudziło się z popołudniowej drzemki i jeszcze leży w łó- żeczku. Ty jesteś w kuchni, przygotowujesz się do obiadu i czekającego Cię wieczoru. Nagle słyszysz, że dziecko zaczyna płakać. Co robisz? Większość rodziców instynktownie kieruje swoje kroki do sypialni, by sprawdzić, co się dzieje. Może maluch po prostu zbudził się i pragnie, by ktoś wziął go na ręce i przytulił. Może ma mokro lub jest głodny. Może nawet dostał gorącz- ki w czasie snu i kiepsko się teraz czuje. Kiedy trzymasz na rękach swoje dziecko i patrzysz na nie, budzą się w Tobie instynkty rodzicielskie i chociaż od czasu do czasu błędnie odczytu- jesz wysyłane przez malucha sygnały, na ogół doskonale wiesz, co powinnaś zrobić. Pomiędzy troskliwymi rodzicami i dziećmi rozwija się więź, którą naukowcy nazywają komunikacją na wszelkie okoliczności. Jak się okazuje, ten rodzaj komunikacji może być najważniejszym elementem umożliwiają- cym prawidłowy rozwój mózgu i tworzenie więzi, jak również jedną z nie- licznych umiejętności rodzicielskich, które są wspólne dla wszystkich kultur na świecie. Wyobraź sobie teraz, że coś zakłóca ten proces. Być może włączony jest telewizor i nie słyszysz, że dziecko płacze. A może masz depresję, jesteś zmęczona i nie masz ochoty iść do sypialni, by sprawdzić, czego potrzebuje Twój synek. Może wydaje Ci się, że jest głodny, podczas gdy on płacze, po- nieważ ma mokro, albo nie zauważasz, że ma gorączkę lub wysypkę. W ta- kim przypadku potrzeby dziecka pozostają niezaspokojone. To zaburzenie komunikacji na linii rodzic – dziecko. Żaden rodzic nie jest doskonały i nie- zależnie od tego, jak bardzo się starasz, od czasu do czasu źle odczytasz sygnały dziecka. Jednak jeśli Twój syn nauczy się, że słuchasz go, troszczysz się o niego i starasz się zaspokoić jego potrzeby najlepiej, jak potrafisz, to będzie mógł się rozwijać i rozkwitać. Z uwagi na to, że chłopcy zazwyczaj wolniej niż dziewczynki rozwijają się pod względem emocjonalnym i społecznym, jest niezwykle istotne, byś uważnie słuchała swojego dziecka, dotykała go, mówiła do niego i budowa- ła z nim więź. Aby wyrosnąć na szczęśliwego i produktywnego mężczyznę, Twój syn potrzebuje więzi z Tobą. 44 Rozdział 3. Podstawy bycia rodzicem chłopca Komunikacja na wszelkie ewentualności oznacza, że sygnały wysyłane przez dziecko są odbierane i rozumiane i że rodzic odpowiada na nie w adekwatny sposób. Kiedy komunikację pomiędzy rodzicem a dzieckiem charakteryzuje poczucie więzi i troska, dziecko rozwija się, a jego więź z rodzicem umacnia się. Słuchanie i reagowanie na sygnały wysyłane przez Twojego syna to najważniejsze, co możesz dla niego zrobić. Znaczenie kolejności narodzin Istnieje wiele sposobów na zrozumienie Twojego syna i jego miejsca w świe- cie. Jednym z możliwych sposobów jest wzięcie pod uwagę kolejności na- rodzin. Mówi się czasem, że każde kolejne dziecko przychodzi na świat w innej rodzinie i jeśli się nad tym zastanowisz, to zobaczysz, że jest to prawda. Pierworodni mieszkają w świecie zaludnianym przez dorosłych, podczas gdy kolejne dzieci od początku muszą dzielić rodziców z rodzeń- stwem. Kolejność narodzin nie wystarcza, by przewidzieć zachowanie lub osobowość dziecka, jednak może pomóc zrozumieć, w jaki sposób dziecko postrzega siebie i rodziców. Pierworodni Pierworodne dzieci zazwyczaj otrzymują mnóstwo uwagi ze strony rodzi- ców. Zwykle mają też najwięcej przywilejów, a w miarę dorastania również więcej obowiązków. W niektórych kulturach pierworodni synowie trakto- wani są niczym książęta i ktoś naprawdę wyjątkowy. Z tego względu nie powinno być zaskakujące, że pierworodni zwykle szybciej uczą się mówić niż ich młodsze rodzeństwo, ponieważ dorośli nieustannie do nich mówią. Wielu pierworodnych uczy się, że najlepszym sposobem na zdobycie miło- ści rodziców i poczucia przynależności jest przypodobanie się im, przez co później mogą stać się perfekcjonistami i dążyć do wielkich osiągnięć. Cza- sem jednak nakładana na nich presja ich przerasta i przestają się starać. 45 Syn dobrze wychowany. Od niemowlęcia po mężczyznę Jedynacy Jedynacy są tacy jak pierworodni, niektóre cechy rozwijają się u nich jednak w jeszcze większym stopniu. Często lubią być sami i potrafią się dobrze bawić w samotności, mogą jednak mieć problemy z takimi umie- jętnościami społecznymi, jak dzielenie się i współpraca z grupą. Mądrzy rodzice potrafią pomóc jedynakowi wejść w świat rówieśników, zapew- niając mu dużo możliwości zabawy w grupie, dzielenia się i dogadywania się z innymi. Najmłodsze dzieci Najmłodsze dzieci często są pupilkami całej rodziny. Bywają przyjacielskie i urocze oraz potrafią z łatwością nakłonić innych, by się o nie zatroszczy- li (ich starsze rodzeństwo zwykle uważa, że są zepsute i rozpieszczone). Często rodzice mają mniejsze oczekiwania i rozluźniają zasady panujące w domu, nim narodzi się najmłodsze dziecko, które ze swojej strony zwy- kle dąży do jak najszybszego uzyskania przywilejów, którymi cieszy się ich starsze rodzeństwo. Środkowe dzieci Być może słyszałaś, jak ktoś mówi o kimś: „On jest środkowym dzie- ckiem”, tak jakby to wszystko wyjaśniało. Rzeczywiście środkowe dzie- ci często są w trudnym położeniu. Nie mają przywilejów najstarszego dziecka ani nie poświęca im się takiej uwagi jak najmłodszemu dziecku. Często środkowe dzieci szukają sposobu na określenie siebie i bycie za- uważonymi, przez co stawiają opór rodzicielskim oczekiwaniom albo wybierają nietypowe zainteresowania. Zdarza się, że większą uwagę po- święcają rówieśnikom niż dorosłym i przez resztę rodziny postrzegani są jako buntownicy. Pamiętaj, że każde dziecko potrzebuje poczucia przynależności i musi wiedzieć, że jest ważne. Każde dziecko potrzebuje też więzi. Kolejność uro- dzenia może Ci pomóc zrozumieć, jak Twoje dziecko może postrzegać swo- je miejsce w rodzinie i świecie. 46 Rozdział 3. Podstawy bycia rodzicem chłopca Zastanawiając się nad kolejnością narodzin, pomyśl o własnym dzieciństwie. Czy byłaś najstarsza? Najmłodsza? W jaki sposób Twoja pozycja w rodzinie wpłynęła na Twoje poczucie przynależności i ważności? Jeśli masz rodzeństwo, to, jak sądzisz, jaki jest jego obraz Waszej rodziny? W jaki sposób kolejność narodzin może rzutować na własny obraz Twojego syna? Zrozumienie przekonań, które kryją się pod zachowaniem Rodzice poświęcają mnóstwo czasu, energii i zasobów na próby wpłynięcia na zachowanie dzieci i jego zmianę. Wiele sposobów na dyscyplinowanie dzieci, takich jak kary, nagrody, szlabany, karne krzesełko czy odbieranie własności lub przywilejów, to próba kontrolowania zachowania dziecka. Istnieje jednak lepszy sposób. Dzieci potrzebują więzi, poczucia przy- należności i znaczenia. Ponieważ jednak są tylko dziećmi, często nie wie- dzą, jak zdobyć to, czego pragną, w pozytywny sposób. Robią więc to, co wydaje się działać, a w przypadku małego dziecka może to być dosłownie wszystko. Przekonania kierujące zachowaniem w praktyce Aby lepiej zrozumieć ważność poznania przekonań, które kierują zachowa- niem Twojego syna, wyobraź sobie następujący scenariusz. Klaudia jest pra- cującą mamą, która prowadzi swoją firmę w domu i często spędza mnóstwo czasu, rozmawiając przez telefon. Klaudii to odpowiada, jednak jej cztero- letni syn Tymek nie zawsze dobrze to znosi. Podobnie jak wszyscy chłopcy w tym wieku, Tymek potrzebuje poczucia przynależności i więzi ze swoją mamą, a kiedy się ma cztery lata i jest się jedynakiem, oznacza to potrzebę niepodzielnej uwagi ze strony matki. 47 Syn dobrze wychowany. Od niemowlęcia po mężczyznę Pewnego ranka dzwoni telefon i Klaudia zasiada z notatnikiem na ko- lanach, by porozmawiać ze swoim klientem. Tymek, który do tej pory zaj- mował się budowaniem zamku z klocków, patrzy na nią i wzdycha. Można wręcz usłyszeć, jak myśli sobie: „O nie, znowu”. Jednak Tymek dobrze wie, jak zwrócić uwagę matki. „Maaa-moo”, jęczy, ciągnąc Klaudię za spodnie, „Chcę soku”. „Cicho, kochanie, rozmawiam teraz przez telefon”, szepcze Klaudia, a potem mówi do telefonu: „Przepraszam na chwilę, to mój mały synek”. Następnie mówi do Tymka: „Wiesz przecież, gdzie stoją kartoniki z sokiem. Idź i weź sobie jeden”. Klaudia wraca do rozmowy telefonicznej, a Tymek idzie do kuchni. Bierze sobie kartonik z sokiem z lodówki, jednak — ojej — próbując trafić słomką w małą dziurkę, wylewa połowę jego zawartości na podłogę. Kie- dy jego mama widzi bałagan, Tymek spogląda na nią z miną niewiniątka, stawia kartonik z sokiem w kałuży i zaczyna rysować palcem wzorki na kuchennej podłodze, rozmazując sok. Dr Jane Nelsen, wychowawca, zauważa, że zachowanie dzieci można potraktować jako kod. Ich działanie jest sposobem na powiedzenie Ci, co myślą, czują i czego potrzebują. Czasami ich zachowanie jest niewłaściwe, jednak będziesz lepszym rodzicem, jeśli postarasz się odkryć przekonania, które kryją się za zachowaniem dziecka, i postarasz się wspólnie z nim rozwiązać problem. „Tymek, przynieś gąbkę”, mówi Klaudia, jednak to, co złe, już się stało. Jeśli będzie rozmawiała przez telefon, Tymek będzie wymyślał kolejne spo- soby na zwrócenie na siebie uwagi. Wcale nie rozrabia naumyślnie, nawet jeśli tak to wygląda. Po prostu nauczył się podczas czterech lat spędzonych z matką, że złe zachowanie zawsze przyciąga jej uwagę, podczas gdy dobre zachowanie nie przynosi takiego efektu. Gdy mama się na niego złości, daje mu to większe poczucie więzi z nią niż bycie ignorowanym. 48 Rozdział 3. Podstawy bycia rodzicem chłopca Radzenie sobie z przekonaniami dziecka Co powinna teraz zrobić Klaudia? Jak dowiesz się z kolejnych rozdziałów, złe zachowanie jest zaproszeniem do szukania rozwiązań. Wydaje się, że Tymek sądzi, iż jest ważny dla matki tylko wtedy, gdy poświęca mu ona niepodzielną uwagę, a Klaudia najlepiej sobie z tym poradzi, jeśli z góry przygotuje się na takie nieprzyjemne chwile. Krzyk, tłumaczenie lub wysłanie Tymka za karę do jego pokoju raczej nie pomogą w rozwiązaniu problemu. Po spędzeniu godziny na lekturze swojej ulubionej książki dla rodziców Klaudia opracowuje plan działania: 1. Klaudia siada i tłumaczy Tymkowi, że musi spędzać trochę czasu na rozmowach telefonicznych, ponieważ wymaga tego jej praca. Przy- pomina mu, że charakter jej pracy umożliwia jej bycie z nim w domu, co jest dla niej ważne, i prosi go o pomoc (dzieci potrafią być bardzo twórcze i pomocne, jeśli prosi się je o ich pomysły, tak samo jak po- trafią być uparte i przekorne, gdy każe im się coś zrobić). 2. Klaudia pyta Tymka, czy ma jakiś pomysł na to, co mógłby zro- bić, kiedy ona musi porozmawiać przez telefon. Tymek zastanawia się głęboko i potem sugeruje, by przygotowali specjalną „torbę te- lefoniczną”, taką samą, jaką wykorzystują podczas podróży samo- chodem. Klaudia się zgadza i razem przygotowują torbę pełną nie- drogich zabawek, książeczek i kaset z nagraniami, z których Tymek może korzystać jedynie wtedy, gdy Klaudia rozmawia przez telefon. 3. Klaudia postanawia wyznaczyć godziny, kiedy klienci mogą do niej dzwonić, i zawiadamia ich o swoich godzinach pracy. Uświadamia sobie, że stworzenie równowagi pomiędzy pracą a życiem domowym ułatwi Tymkowi zdobycie poczucia bezpieczeństwa. Umawia się też z synkiem, że codziennie przeznaczą pół godziny na wyjątkowy czas tylko dla nich, kiedy będą mogli rozmawiać i bawić się razem. 4. Klaudia i Tymek zgadzają się też na przygotowanie szuflady z przekąs- kami, z której Tymek może sobie wziąć zdrową przekąskę w czasie, gdy mama będzie zbyt zajęta, by mu ją podać. Jednak gdy opróżni tę szufladę, limit przekąsek na dany dzień zostanie wyczerpany. To, kie- dy zdecyduje się je zjeść, zależy tylko od Tymka. Chłopiec szybko uczy się, że kiedy mama mówi, że koniec z przekąskami, to naprawdę ma to na myśli, przez co zaczyna lepiej nimi gospodarować. 49 Syn dobrze wychowany. Od niemowlęcia po mężczyznę 5. Klaudia i Tymek decydują się również wykorzystać minutnik, który ma pomóc Tymkowi nauczyć się cierpliwości. Gdy Klaudia musi za- dzwonić, nastawia minutnik na tyle minut, ile, jej zdaniem, powin- na zająć jej rozmowa. Tymek trzyma minutnik, a gdy ten zadzwoni, chłopiec może przypomnieć mamie, że czas zakończyć rozmowę i spędzić trochę czasu z nim. Czy te pomysły sprawią, że Tymek przestanie jęczeć i domagać się uwagi mamy? Cóż, przez jakiś czas pewnie tak. Jednak najważniejsze jest, że po- mogą one uporać się z emocjami i przekonaniami Tymka, które stały za jego zachowaniem. Pomogą mu też współpracować z mamą, jednak niewątpliwie w kolejnych latach Klaudia i Tymek jeszcze nieraz odbędą podobne rozmo- wy. Pamiętaj, że przeanalizowanie przekonań dziecka, które kierują jego za- chowaniem, pozwoli Ci być cierpliwszym i bardziej skutecznym rodzicem. Łagodność i stanowczość Niektórym rodzicom wychodzi albo bycie surowymi, albo bycie nadmier- nie pobłażliwymi. Ci pierwsi są surowi (starają się kontrolować swoje dzie- ci, karzą je i upominają), wierząc, że dziecko potrzebuje dyscypliny i bez tego stanie się rozwydrzonym bachorem. Ci drudzy starają się być mili, nie wyciągają obiecanych konsekwencji, ratują dzieci, gdy na własne życzenie wpakują się w tarapaty, i często je nagradzają, sądząc, że to pozwoli wycho- wać szczęśliwe dziecko, które będzie miało wysoką samoocenę. Niestety, żadne rodzicielskie ekstremum nie przynosi dobrych efektów. Twarda ręka w stosunku do chłopców Niestety, naukowcy odkryli, że rodzice i nauczyciele często są dużo surowsi w stosunku do chłopców niż do dziewczynek, często dlatego, iż starają się ich wychować na „twardzieli”, czego nawet sobie nie uświadamiają. Dr Dan Kindlon i dr Michael Thompson piszą w książce Sposób na Kaina. Jak chro- nić życie emocjonalne chłopców (Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń- skiego, 2004): „Surowa dyscyplina ma w założeniu sprawić, że chłopiec wyrośnie na prawdziwego mężczyznę, rzekomo potrzebuje on surowego 50 Rozdział 3. Podstawy bycia rodzicem chłopca traktowania, by wyrosnąć na człowieka. U podstaw tego poglądu leży zało- żenie, że chłopcy są oporni na delikatne sugestie i bardziej odporni na prze- moc. Ten rozłam płciowy odzwierciedla kulturowe przekonanie, że chłopcy są ulepieni z innej gliny niż dziewczynki. Jeśli jednak chodzi o podatność na zranienia i zdolność do gniewu, to założenie nie jest prawdziwe”. Nawet kochający rodzice muszą zwrócić uwagę na to, jak dyscyplinują swoich synów. Jedno z badań wykazało, że „normalni” rodzice byli równie skłonni do użycia kary cielesnej (klapsów, szarpania czy bicia) jak rodzice stosujący przemoc — w sytuacjach, gdy dziecko wbiegło na ulicę, stłukło coś cennego czy zachowało się impulsywnie — rzeczy, do których chłopcy są bardziej skłonni niż dziewczęta. Łagodność i stanowczość w tym samym czasie Dr Dreikurs był pierwszym, który uczył rodziców, że powinni być zarów- no łagodni, jak i stanowczy. Według dr Jane Nelsen, mrg Lynn Lott i dr. H. Stephena Glenna, autorów książki Pozytywna dyscyplina (Rebis, 2000): „Stanowczość oznacza stosowanie odpowiednich zasad w wychowaniu z pewnością siebie. Łagodność oznacza zachowanie godności i szacunku dla siebie i dziecka przy stosowaniu tych zasad”. Innymi słowy, łagodność oznacza szacunek dla człowieczeństwa Twojego syna, podczas gdy stanow- czość jest wyrazem szacunku do siebie i dostosowaniem się do wymogów danej sytuacji. Nauczenie się, jak być łagodnym, lecz równocześnie stanowczym, wy- maga praktyki, większość rodziców miota się pomiędzy jednym i drugim niczym szalone wahadło. Bycie jednocześnie łagodnym i stanowczym to magiczny klucz do wychowania dziecka, zachęca je bowiem do poszano- wania granic (własnych i rodziców), a jednocześnie pozwala mu czuć się kochanym i bezpiecznym. 51 Syn dobrze wychowany. Od niemowlęcia po mężczyznę Umiejętność słuchania Większość rodziców jest naprawdę dobra w mówieniu. Większość z nich gada i gada, i zastanawia się, dlaczego nikt ich nie słucha. Komiksy z Char- liem Brownem były uwielbiane przez kolejne pokolenia dzieci (i dorosłych), ponieważ pokazywały, jak bohaterowie zajmują się swoimi sprawami, pod- czas gdy rodzice i nauczyciele w tle nieustannie wygłaszali swoje „ple ple ple”. Czy naprawdę rodzice tak właśnie brzmią w uszach dzieci? Niestety, czasem tak jest. Słuchanie Twojego syna — prawdziwe słuchanie — jest jedną z najbar- dziej zachęcających rzeczy, jakie możesz dla niego zrobić, i jednym z naj- lepszych sposobów, by zbudować w nim poczucie przynależności i własnej wartości. Słuchanie z niepodzielną uwagą (nie po prostu „słyszenie”, pod- czas gdy gotujesz obiad lub prowadzisz samochód) pozwala mu przekonać się, że jest dla Ciebie ważny i że interesuje Cię to, co on myśli, czuje i co postanawia zrobić. Pomyśl o kimś, z kim lubisz rozmawiać. Co ta osoba robi takiego, co sprawia, że czujesz się zrozumiana i otoczona troską? Zapewne patrzy na Ciebie, gdy mówisz, oferuje Ci zachęcające informacje zwrotne i nie spoglą- da na zegarek co 30 sekund. Wiele informacji, które wysyłamy naszym bliskim, to informacje nie- werbalne. Innymi słowy, pewne treści przekazujemy bez pośrednictwa słów, za pomocą naszego wyrazu twarzy, tonu głosu, gestów, pauz i postawy ciała. Małe dzieci są szczególnie wrażliwe na ten przekaz niewerbalny i niemal zawsze potrafią wyczuć, co tak naprawdę czujesz. Część przekazu, który wysyła Ci Twój syn, również nie ma formy werbalnej, lecz wyraża się w działaniu i gestach. Pamiętaj o nawiązaniu kontaktu wzrokowego, gdy rozmawiasz ze swoim synem, i obserwowaniu go, gdy on mówi do Ciebie. Czyny naprawdę mówią głośniej niż słowa, gdy wychowujesz chłopca: pamiętaj, by zwracać uwagę na wysyłane przez Twojego synka sygnały niewerbalne. 52 Rozdział 3. Podstawy bycia rodzicem chłopca W czasie dorastania Twojego syna umiejętność słuchania go będzie jed- ną z najważniejszych umiejętności rodzicielskich. Oto kilka sugestii: • Każdego dnia przeznacz czas na słuchanie. Nie ma niczego złego w prowadzeniu konwersacji w samochodzie czy w sklepie, jednak prawdziwe słuchanie wymaga czasu i skupienia. Jeśli będziesz zbyt zajęta, by słuchać uważnie, być może nigdy nie uda Ci się zrozumieć własnego dziecka. • Słuchaj cierpliwie. Wielu rodziców wykorzystuje każdą okazję, by się wtrącać ze swoimi sugestiami, rozwiązaniami lub pouczeniami, a potem dziwią się, że ich synowie twierdzą, że nigdy ich nie słu- chają. Jeśli wysłuchasz uważnie tego, co Twoje dziecko ma Ci do powiedzenia, to będziesz potrafiła naprawdę mu pomóc. Możesz nawet zapytać: „Czy chcesz jeszcze o czymś mi powiedzieć?”, nim zaczniesz odpowiadać. • Pamiętaj o nawiązaniu kontaktu wzrokowego. Jeśli Twój syn jest niższy od Ciebie, usiądź przy nim lub znajdź inny sposób, by znaleźć się na tym samym poziomie (trudno jest przeprowadzić miłą rozmowę, jeśli ktoś nad Tobą wyraźnie góruje!). Zwracaj uwagę na wysyłane przez Ciebie sygnały niewerbalne: czy się uśmiechasz? Intensywnie wpatrujesz? Zdradzasz, że wolałabyś być gdzieś indziej? • Okaż ciekawość. Nie musisz podzielać wszystkich zainteresowań swojego syna ani nawet ich popierać. Jednak pierwszym krokiem do rozwiązania problemów jest zrozumienie, a zrozumienie zaczyna się od słuchania. Zachęć syna, by dzielił się z Tobą swoimi pomy- słami, radościami i wyzwaniami, i postaraj się okazać autentyczną ciekawość, powstrzymując się od osądzania. Słuchanie jest jednym z najlepszych sposobów, by wejść w świat swojego dziecka i poznać tego młodego człowieka, jakim się staje. Uważne słuchanie ułatwi Ci odpowiednie reagowanie na swojego dorastającego chłopca. 53 Syn dobrze wychowany. Od niemowlęcia po mężczyznę Przekaz miłości Podczas tych lat, które poświęcisz na wychowywanie swojego syna, wiele razy będziesz musiała podjąć decyzje. Niektóre z nich będą łatwe, inne będą trudne dla Was obydwojga. Być może sądzisz, że cokolwiek robisz, robisz to dlatego, że kochasz swojego syna. Jednak czy on o tym wie? Pedagog pracujący w szkole średniej zadał kiedyś grupie uczniów pyta- nie, czy ich rodzice ich kochają. Odpowiedzi, które usłyszał, były dla niego bardzo zaskakujące. „Moi rodzice kochają mnie, kiedy przynoszę same piąt- ki” — odpowiedział jeden chłopiec. „Moi kochają mnie, kiedy unikam kło- potów”, powiedział inny, „Parę tygodni temu zostałem przyłapany na piciu i naprawdę się wściekli. Nie odzywali się do mnie przez kilka dni”. W miarę rozwoju rozmowy pedagog przekonał się, że wielu uczniów sądziło, że ro- dzice kochają ich tylko wtedy, gdy dorastają do ich oczekiwań, zachowują się odpowiednio lub osiągają określone sukcesy. Poczucie przynależności i poczucie własnego znaczenia są bezwarunkowe, jednak ci młodzi ludzie nie czuli się bezwarunkowo kochani. W miarę upływu lat niewątpliwie przeżyjesz trudne chwile ze swoim synem. Stawianie granic, bycie konsekwentną i podjęcie decyzji, jakie war- tości należy wpoić dzieciom, to trudne decyzje dla wszystkich rodziców, a konflikty z dzieckiem są nieuniknione. Nauczysz się być stanowczą i ła- godną, jak również konsekwentną w razie konieczności, ponieważ wiesz, że tak jest najlepiej dla chłopca, którego kochasz. Jednak co on będzie myślał, czuł i co postanowi w związku z sobą, z Tobą i światem, w którym żyje? Może to być coś innego, niż się spodziewasz. Upewnij się, że każdego dnia wysyłasz mu jasny przekaz miłości — bez- warunkowego poczucia przynależności i znaczenia. Nie zawsze może Ci się podobać postawa lub zachowanie Twojego syna. Oboje będziecie prze- żywać momenty, które będą Wam łamać serca. Jednak możecie przetrwać te trudne chwile i poradzić sobie z wyzwaniami, jeśli będziecie wiedzieć, że Wam na sobie zależy. Mądre rodzicielstwo wymaga umiejętności, jednak jego siłą napędową powinna być miłość. 54
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Syn dobrze wychowany. Od niemowlęcia po mężczyznę. Poradnik bez kantów
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: