Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00553 010952 7499536 na godz. na dobę w sumie
Sypiając ze smokiem. Polityka Unii Europejskiej wobec Chin - ebook/pdf
Sypiając ze smokiem. Polityka Unii Europejskiej wobec Chin - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788379697465 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Stosunki europejsko-chińskie nigdy nie były tak bliskie, ale też nigdy nie były tak trudne. Potężniejące z każdym rokiem państwo kusi atrakcyjnymi możliwościami współpracy, stanowiąc jednak coraz większe zagrożenie dla interesów europejskich w świecie. „Chiński smok” jest asertywny, głośno wyraża swoje opinie, a co najgorsze ­ Unia Europejska utraciła nad nim swoją przewagę oraz możliwości skutecznego wpływania na jego zachowanie. Brakuje jej do tego instrumentów, politycznej siły, a przede wszystkim wizji. Dlaczego tak się stało? Jak przeformułować założenia polityki unijnej wobec Chin? Czy w tym trudnym związku z „chińskim smokiem” jesteśmy skazani na porażkę? Książka stanowi obszerną analizę polityki Unii Europejskiej wobec Chin zarówno w wymiarze politycznym, jak i gospodarczym. W ośmiu tematycznych szkicach zaprezentowano najważniejsze zagadnienia niezbędne do zrozumienia relacji europejsko-chińskich.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Tomasz Kamiński – Uniwersytet Łódzki, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Zakład Azji Wschodniej 90-131 Łódź, ul. Narutowicza 59a RECENZENT Przemysław Osiewicz SKŁAD I ŁAMANIE Oficyna Wydawnicza Edytor.org Lidia Ciecierska PROJEKT OKŁADKI Łukasz Orzechowski Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/lenaalyonushka Publikacja bez opracowania redakcyjnego w Wydawnictwie UŁ © Copyright by Tomasz Kamiński, 2015 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06957.15.0.M Ark. wyd. 11,0; ark. druk. 12,125 ISBN 978-83-7969-745-8 e-ISBN 978-83-7969-746-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Wstęp 1. Bilans pierwszego dwudziestolecia relacji – polityka wobec ChRL w latach 1975–1994 1.1. Nawiązanie stosunków dyplomatycznych i  pierwsze lata kontaktów 1975– 1989 1.2. Kryzys w relacjach 1989–1991 1.3. Rosnąca rola kontaktów 1992–1995 1.4. Konkluzje 2. Ewolucja strategicznych założeń polityki unijnej wobec Chin 2.1. Konstruktywne zaangażowanie 2.2. Kompleksowe partnerstwo 2.3. Strategia dalszych kroków 2.4. Dojrzewające partnerstwo 2.5. Rosnąca odpowiedzialność 2.6. Konkluzje 3. Struktura instytucjonalna polityki Unii Europejskiej wobec Chin 3.1. Instytucjonalizacja relacji dwustronnych 3.2. Struktura instytucjonalna dialogu po roku 2010 3.3. Porozumienie o partnerstwie i współpracy czy strefa wolnego handlu? 3.4. Konkluzje 7 24 30 32 34 37 39 43 45 47 51 54 61 65 67 4. Gospodarczy wymiar współpracy Unii Europejskiej z Chinami 4.1. Wielkość i struktura wymiany handlowej 4.2. Wejście Chin do Światowej Organizacji Handlu – przełomowy moment w rela- 70 cjach wzajemnych 4.3. Problem deficytu handlowego 4.4. Inwestycje unijne w Chinach 4.5. Przyznanie ChRL statusu „gospodarki rynkowej” 4.6. Problem niskich standardów produkcyjnych w Chinach 4.7. Konkluzje 74 79 90 95 98 101 6 Spis treści 5. Unia Europejska wobec problemu łamania praw człowieka w Chinach 5.1. Odmienne perspektywy spojrzenia na prawa człowieka 5.2. Ewolucja stanowiska Unii Europejskiej wobec problemu łamania praw człowie- 104 ka w Chinach 5.3. Mechanizmy wpływania na sytuację w Chinach 5.4. Ocena dotychczasowej polityki unijnej wobec Chin 5.5. Konkluzje 107 109 112 116 119 124 128 131 6. Problem ochrony środowiska w polityce Unii Europejskiej wobec Chin 6.1. Problem degradacji środowiska naturalnego w Chinach i polityka rządu ChRL wobec tej kwestii 6.2. Unijno-chińska współpraca w zakresie ochrony środowiska 6.3. Transfer technologii przyjaznych środowisku 6.4. Konkluzje 7. Embargo na sprzedaż broni do Chin 7.1. Zakres embarga i próby jego zniesienia 7.2. Dyskusja wokół zniesienia embarga 7.3. Konkluzje 8. Pomoc unijna dla Chin 8.1. Unijne wsparcie dla chińskich przemian 8.2. Najważniejsze unijne projekty 8.3. Współpraca w zakresie polityki regionalnej – studium przypadku 8.4. Konkluzje Zakończenie Bibliografia Wykaz rysunków, tabel Aneks 134 138 140 144 147 152 162 165 171 191 193 Wstęp Chiny – mimo swojej wielkości, wspaniałej historii i ciekawej kultury – przez wiele lat po II wojnie światowej pozostawały poza głównym ob- szarem zainteresowań państw i  społeczeństw europejskich. Co  prawda, reformy rozpoczęte przez Deng Xiaopinga1 stworzyły wiele ciekawych możliwości biznesowych, ale było to ważne jedynie dla wąskiego grona europejskich firm, które postanowiły wejść na tamtejszy rynek. Dopie- ro krwawo stłumione protesty studenckie w 1989 roku skupiły na sobie uwagę świata, w tym państw europejskich. Szybko wprowadzono sankcje, próbując wymusić na Pekinie liberalizację systemu politycznego i wypusz- czenie więźniów. Było to, jak się wydawało, racjonalne zachowanie – bo- gate kraje Zachodu właśnie rzuciły na kolana Związek Radziecki, który nie wytrzymał rywalizacji gospodarczej. Uważano, że ze słabymi Chinami powinno pójść łatwiej. Wkrótce okazało się jednak, że sankcje nie działają, a co gorsza, Euro- pie nie opłaca się ich utrzymywać. Chiny, trochę niepostrzeżenie, stały się znowu na tyle istotne politycznie i gospodarczo, że możliwości wywierania na nie presji znacząco zmalały. Już nie dało się upokorzyć i odsunąć od sie- bie chińskiego „smoka” – trzeba było zacząć żyć obok niego. Co gorsza, z każdym rokiem potężniał on coraz bardziej, a wszelkie próby „wycho- wywania” go przez Europejczyków spełzły na niczym. Chiny nie chciały być takie jak Europa, miały własny pomysł na siebie i konsekwentnie go realizowały. Wkrótce „smok” bardzo urósł i usamodzielnił się, a Europa straciła wszelkie złudzenia co do możliwości skutecznego wpływania na jego rozwój. Uświadomiła sobie ponadto, że jest on niezbędny, a partner- stwo z nim jest konieczne do rozwiązywania najważniejszych problemów współczesnego świata. Dzielenie sypialni ze „smokiem” nie jest jednak ani wygodne, ani łatwe. Niniejsza książka opisuje, w jaki sposób Unia Europejska próbowała układać swoje relacje z  „chińskim smokiem”. Narracja obejmuje okres 1 W  książce przyjąłem transkrypcję pinyin gdyż jest obecnie najczęściej stosowana, również w tekstach polskojęzycznych. Ułatwi to czytelnikowi ewentualne przeszuki- wanie zagranicznych źródeł drukowanych i elektronicznych. 8 Wstęp niemal dwóch dziesięcioleci (1995–2014), w których doszło do zasadni- czej zmiany układu sił pomiędzy Europą a Chinami. Chińska Republika Ludowa (ChRL) stała się w wielu aspektach wzajemnych stosunków part- nerem równym lub nawet silniejszym od  Unii. Pierwszy raz w  historii najnowszej Europa straciła przewagę nad Chinami i jak na razie nic nie wskazuje na to, by mogła ją odzyskać. Cezurę początkową pracy wyznacza data opublikowania pierwszego unijnego dokumentu strategicznego definiującego założenia polityczne UE wobec ChRL. Ustanowił on faktyczny początek polityki wobec Chin, prowadzonej w  oparciu o  instytucje nowo powstałej (w  wyniku ustaleń traktatu z  Maastricht) Unii Europejskiej. Cezurę końcową stanowi rok 2014, kiedy to odbyły się wybory do Parlamentu Europejskiego, powoła- ny został nowy skład Komisji Europejskiej, a także nowy przewodniczący Rady Europejskiej. Był to więc moment zmiany władzy w Unii, a jedno- cześnie rok, w którym Państwo Środka stało się największą gospodarką na świecie, wyprzedzając pod tym względem Stany Zjednoczone. Moment ten jest symboliczny dla procesu odbudowy potęgi Chin i podkreśla zasad- niczą zmianę pozycji tego państwa w świecie. Należy podkreślić, że tematem książki jest polityka UE wobec ChRL, a  nie stosunki unijno-chińskie. Wszystkie omawiane problemy są więc postrzegane z perspektywy Brukseli. Oczywiście, autor nie odstępuje cał- kowicie od analizowania i prezentowania polityki strony chińskiej, gdyż uniemożliwiłoby to dokonywanie oceny polityki unijnej. Chińska poli- tyka i  chiński ogląd analizowanych kwestii prezentowane są jednak je- dynie skrótowo, jako punkt odniesienia dla zasadniczego toku narracji. Chińskiej polityce wobec UE poświęciłem osobną pracę, do lektury której zachęcam Szanownych Czytelników2. Celem książki nie była analiza wszystkich istotnych wymiarów poli- tyki unijnej wobec Chin (zrobiłem to w pracy doktorskiej3). Moją ambicją było udowodnienie tezy, że założenia polityczne Unii wobec Chin muszą ulec gruntownemu przeformułowaniu –  z  uwagi na fakt, że  zasadniczo zmienił się układ sił pomiędzy obiema stronami. Chiny nie są już kra- jem rozwijającym się (choć za taki nadal chcą uchodzić), który wymaga 2 T. Kamiński, Po pierwsze gospodarka. Narzędzia polityki zagranicznej ChRL wobec Unii Europejskiej, [w:] Narzędzia polityki zagranicznej Chińskiej Republiki Ludowej, red. M. Pietrasiak, D. Mierzejewski, K. Żakowski, Łódź 2014, s. 131–158. 3 Idem, Polityka Unii Europejskiej wobec Chin w latach 1995–2008, Łódź 2009 [kps pracy doktorskiej dostępny w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego]. Wstęp 9 europejskiej pomocy. Nie ma też konieczności zabiegania o włączenie ich do  najważniejszych instytucji światowych, bo są już członkami większo- ści z nich. Nie ma też sensu dalsze zachęcanie Pekinu do wzięcia większej odpowiedzialności za problemy globalne – Chiny robią to we własnym in- teresie. Europa powinna raczej zastanowić się, jakich interesów bronić i za pomocą jakich metod robić to efektywnie w zmienionych warunkach, gdyż w tym dwustronnym układzie z Chinami nie jest już stroną silniejszą. Z rozważań zostały wyłączone te tematy i wątki, które nie mają za- sadniczego znaczenia dla realizacji najważniejszych celów pracy, a zostały przeze mnie opisane w osobnych publikacjach. Mam tu na myśli, na przy- kład, chińsko-europejską rywalizację o wpływy w Afryce4 czy współpracę naukowo-technologiczną5, choć wnioski z analizy tych obszarów badaw- czych również wsparłyby główną tezę niniejszej książki. Pominięto też kwestie kulturalne i edukacyjne. Po pierwsze, mimo że stanowiły one za- uważalny element stosunków wzajemnych pomiędzy Europą i Chinami, to jednak w sensie politycznym i gospodarczym ich znaczenie było niedu- że, a ich omówienie nie przyczyniłoby się w istotnym stopniu do realizacji postawionych celów badawczych. Wydaje się, że  jest to temat do  opra- cowania w formie osobnej monografii. Po drugie, wymiana i współpraca kulturalna z Chinami były w dużej mierze realizowane na płaszczyźnie bilateralnej przez państwa członkowskie. Wynikało to z  faktu, że  kom- petencje organów unijnych w tej sferze są bardzo niewielkie – każdy kraj zachowuje pełną suwerenność w kreowaniu i prowadzeniu polityki kul- turalnej. Podobnie jest w  sferze edukacji, a  pewne próby intensyfikacji współpracy z Chinami w tym zakresie, na przykład poprzez uczestnictwo w programie Erasmus Mundus, miały w omawianym okresie znaczenie marginalne. Książka częściowo bazuje na badaniach zawartych w mojej rozprawie doktorskiej, w której narrację zakończyłem jednak na roku 2008. Praca ta miała też zupełnie inną strukturę i cele badawcze. Dlatego też szkice skła- dające się na niniejszą publikację, choć oparte na niektórych podrozdzia- łach rozprawy, zostały jednak istotnie zmienione i uaktualnione. Żaden 4 Idem, Klucz do Afryki – czynnik chiński w polityce UE wobec kontynentu afrykań- skiego, [w:] Azja Wschodnia i Azja Południowa w stosunkach międzynarodowych, red. J. Nakonieczna, J. Zajączkowski, Warszawa 2011, s. 552–566. 5 Idem, Współpraca naukowo-technologiczna pomiędzy Unią Europejską a Chińską Re- publiką Ludową, [w:] Współczesne stosunki międzynarodowe w Azji Wschodniej. Pro- blemy, wyzwania i szanse, red. M. Pietrasiak, D. Mierzejewski, Łódź 2010, s. 92–111. 10 Wstęp z tekstów nie był wcześniej publikowany, poza tym poświęconym polityce rozwojowej Unii Europejskiej. Artykuł prezentujący część wyników ba- dań zawartych w książce ukazał się w języku angielskim w czasopiśmie „The European Spatial Research and Policy”6. Założenie badawcze – Unia Europejska jako podmiot stosunków międzynarodowych Tradycyjnie polityka zagraniczna państw europejskich prowadzona była samodzielnie przez każdy z krajów. Proces integracji europejskiej wy- kreował jednak Unię Europejską – nowego, ponadnarodowego uczestnika stosunków międzynarodowych. Unia Europejska, powstała w 1992 roku, w wyniku podpisania traktatu z Maastricht, to struktura polityczno-insty- tucjonalno-prawna, będąca bytem niezwykle skomplikowanym zarówno pod względem swojej budowy, zakresu działań, jak i pozycji prawnej. Unia jest związkiem suwerennych państw tworzących regionalne ugrupowanie, splecionych ze sobą bezprecedensowo silnymi procesami integracyjnymi, przebiegającymi zarówno w  sferze gospodarczej (gdzie są najbardziej zaawansowane), jak i  politycznej. Siła procesów integra- cyjnych w Europie (charakteryzujących się przy tym wysokim stopniem instytucjonalizacji) sprawiła, że Unia na arenie stosunków międzynarodo- wych jest osobnym aktorem, występującym tu niejako obok (a w zasadzie oprócz) swoich państw członkowskich i dysponującym własnymi narzę- dziami oddziaływania na system międzynarodowy7. Cechy charakterystyczne dla UE jako uczestnika stosunków mię- dzynarodowych wskazują, że stanowi ona zupełnie nowy rodzaj „bytu”, wymykający się klasycznemu postrzeganiu podmiotowości w stosunkach międzynarodowych, który wskazywał tylko dwa typy aktorów – państwa oraz organizacje międzynarodowe8. Unia Europejska aż do wejścia w życie traktatu lizbońskiego w roku 2009, czyli przez większość omawianego w pracy okresu, nie była typo- 6 Idem, China’s Regional Policy and the Influence of the EU Assistance, „European Spa- tial Research and Policy” 2009, vol. 16, no. 1, s. 93–114. 7 D. Milczarek, Unia Europejska we współczesnym świecie, Warszawa 2005, s. 18. 8 Stanowiące przez lata obowiązujący paradygmat podejście realistyczne skupiało uwa- gę niemal wyłącznie na państwach. Patrz na przykład D. A. Baldwin, Neorealism and Neoliberalism: The Contemporary Debate, New York 2003. Wstęp 11 wą organizacją międzynarodową, nie miała podmiotowości prawnomię- dzynarodowej – w przeciwieństwie do Wspólnot Europejskich, które taką podmiotowość posiadały. Problem dookreślenia „bytu”, jakim jest Unia, można w pewnym stopniu rozwiązać posługując się kategorią jednostki politycznej, zdefiniowanej przez Raymonda Arona jako „terytorialnie zor- ganizowana politycznie zbiorowość”9. Jest ona, jak się zdaje, wystarczają- co pojemna, choć przy tym, oczywiście, nieprecyzyjna. Można wskazać na trzy główne cechy charakterystyczne dla Unii jako aktora w stosunkach międzynarodowych10: 1. Unikatowość – skala i głębia procesów integracyjnych w Europie jest nieporównywalna z niczym w historii świata. Kształt organizacyjny Unii oraz ukształtowane rozwiązania instytucjonalno-prawne są wielkim eksperymentem, przeprowadzanym z udziałem najpierw 6, a od 2013 roku już 28 państw europejskich; 2. Nieokreśloność jej fenomenu –  analizując Unię Europejską, tak naprawdę analizujemy „proces”, a nie „stan”, gdyż jest to struktura podle- gająca nieustannym, niezwykle szybkim przemianom11; 3. Niejednorodność instytucjonalno-prawna – do roku 2009 formal- nie wciąż istniały dwie „wspólnoty”: Wspólnota Europejska (następczyni EWG) oraz Europejska Wspólnota Energii Atomowej (EURATOM). Unia Europejska istniała niejako ponad nimi, łącząc w sobie wszystkie elemen- ty procesu integracji europejskiej, dając im jednolitą „twarz”. Wielość obszarów, w jakich przebiega integracja europejska, powoduje, że również sfera interakcji Unii z innymi uczestnikami gry międzynarodo- wej jest niezwykle szeroka. Obejmuje ona bez wątpienia kwestie polityczne, gospodarcze, militarne, społeczne i kulturalne. Sama Komisja Europejska określa tę sferę następująco: „Polityka zewnętrzna Unii (…) wychodzi poza tradycyjne ramy dyplomatyczne i militarne, obejmując takie dziedziny, jak działania wymiaru sprawiedliwości, policji, ochronę środowiska, kwestie 9 R. Aron, Pokój i wojna między narodami (teoria), Warszawa 1995. 10 Ibidem, s. 10 i nast. 11 „Nieokreśloność” stanowi, na przykład, poważny problem przy negocjacjach akcesyj- nych, które bywają porównywane do „strzelania do kaczki w locie”, gdyż negocjujące strony tak naprawdę nie wiedzą, jaki będzie stan dorobku prawnego Unii w momencie akcesji, a mimo tego kraj kandydujący musi się zobowiązać do jego przyjęcia. Z tego względu żaden z  rozdziałów negocjacyjnych (obszarów negocjacji) nie może być za- mknięty ostatecznie do momentu zakończenia całości procesu negocjacyjnego. Stwa- rza to zresztą wygodne możliwości przetargu negocjacyjnego, który może obejmować kwestie znajdujące się w rozdziale prowizorycznie zamkniętym. 12 Wstęp celne i handlowe, pomoc rozwojową, reprezentowanie na zewnątrz intere- sów strefy euro”12. Poważnym problemem jest znalezienie odpowiedniej nazwy dla cało- kształtu kontaktów Unii z podmiotami zewnętrznymi. Dla potrzeb pracy przyjąłem, za Dariuszem Milczarkiem, termin „polityka zewnętrzna Unii Europejskiej”, gdyż zgadzam się, że termin „stosunki zewnętrzne”, choć być może nasuwa się w  sposób bardziej naturalny, mógłby być mylący z uwagi na fakt, iż w dokumentach wspólnotowych używany jest w znacz- nie węższym znaczeniu, do opisania relacji z partnerami zagranicznymi w sferze gospodarczej13, bądź też wręcz do działań prowadzonych przez komisarza ds. stosunków zewnętrznych. W literaturze przedmiotu polityka zewnętrzna Unii najczęściej dzielo- na jest na dwa zasadnicze obszary: stosunki gospodarcze z zagranicą oraz Wspólną Politykę Zagraniczną i Bezpieczeństwa. Podział ten jest stosowa- ny również przez opisującego politykę zewnętrzną Unii Dariusza Milczar- ka, który jednak, dostrzegając jego niedoskonałość, zaznacza: „Podział (…) na komponent ekonomiczny i polityczno-militarny ma swoje uzasad- nienie merytoryczne i funkcjonalne, ale nie jest ani ostry, ani nie ma tym bardziej charakteru wyłącznego”14. Mimo powyższego zastrzeżenia, takie określenie przedmiotu badań wydaje się jednak zbyt uproszczone, gdyż powoduje, że wyłączony z niego zostaje bardzo istotny obszar, obejmujący sprawy wewnętrzne i  wymiar sprawiedliwości. Chodzi tu głównie o kwestie związane z polityką wizową wobec danych krajów, imigrację, walkę z  terroryzmem i  zorganizowaną przestępczością. Działania Unii na tym obszarze oddziałują na partnerów zewnętrznych w  sposób na tyle istotny, że  bez wahania musimy uznać tę  sferę za część polityki zewnętrznej. Dobrym przykładem są chociaż- by decyzje dotyczące reżimu wizowego dla danego kraju (cena i  zasady przyznawania wiz kształtujące ich dostępność dla obywateli), które mogą wzmacniać lub utrudniać współpracę z danym państwem. Z uwagi na powyższą charakterystykę przyjąłem generalne założenie badawcze, traktujące Unię jako osobnego aktora na scenie międzynaro- dowej15. Stosunki dwustronne krajów unijnych z Chinami zostały więc 12 Cyt. za D. Milczarek, Unia Europejska we współczesnym…, s. 116. 13 Szerzej patrz ibidem, s. 114 i nast. oraz idem, Pozycja i rola UE w stosunkach między- narodowych. Wybrane aspekty teoretyczne, Warszawa 2003. 14 Idem, Unia Europejska we współczesnym…, s. 118. 15 Dyskusja na ten temat patrz na przykład J. Zajączkowski, Unia Europejska jako aktor globalny – aspekty polityczno-obronne, „Studia Europejskie” 2009, nr 1, s. 37–58. Wstęp 13 opisane jedynie w takim zakresie, w jakim wpływały na politykę całej Unii. Wydaje się, że takie podejście do opisywania działań Unii w stosunkach międzynarodowych jest w przypadku relacji z Chinami uzasadnione, choć z pewnością nie jest uniwersalne. Trudno byłoby bowiem w taki sposób przeanalizować, na przykład, relację UE z Rosją czy Stanami Zjednoczo- nymi, gdyż różnice interesów państw członkowskich i  waga, jaką przy- wiązują do relacji bilateralnych z oboma partnerami, powodują, że mają one w pełni autonomiczny charakter. W przypadku Chin, choć oczywiście w Europie występowały tu różnice zdań, a największe kraje starały się pro- wadzić samodzielną politykę wobec ChRL, równolegle do polityki Brukseli, to jednak, jak zostało wyraźnie pokazane w książce, owe „państwowe od- mienności” nie były w gruncie rzeczy znaczące i nie kwestionowały ogól- nego kierunku polityki prowadzonej przez całą Unię. Jak udowadniałem w mojej rozprawie doktorskiej, w przeciwieństwie, na przykład, do polityki wobec Federacji Rosyjskiej, wśród krajów członkowskich nie istnieją głębo- kie różnice interesów czy percepcji Chin, które uniemożliwiałyby osiągnię- cie konsensusu w zakresie realizacji spójnego unijnego planu politycznego. Można, oczywiście, wskazać na różnice w podejściu do ChRL pomiędzy członkami UE, ale nie dotyczą one ich żywotnych interesów. Podsumowując: przedmiotem badań w niniejszej pracy jest polityka wobec Chin prowadzona przez Unię Europejską jako osobnego aktora w stosunkach międzynarodowych. Cel i struktura pracy Jak już wspomniano, głównym celem badawczym realizowanym w ramach niniejszego opracowania, jest udowodnienie, że w układzie sił pomiędzy Unią a Chinami doszło do zasadniczej zmiany na niekorzyść Europy, w wyniku której utraciła ona możliwość skutecznego użycia czę- ści narzędzi swojej polityki zewnętrznej. W tej sytuacji założenia politycz- ne Unii wobec Chin muszą ulec istotnym modyfikacjom, gdyż te przyjęte w 1995 roku (i w dużej mierze później kontynuowane) straciły rację bytu. Celami szczegółowymi, które umożliwiły realizację celu zasadnicze- go, były: 1. Określenie uwarunkowań historycznych oraz instytucjonalnych, które miały wpływ na politykę prowadzoną wobec ChRL; 2. Przeanalizowanie kluczowych obszarów polityki UE wobec Chin w celu uzyskania danych empirycznych potwierdzających powstanie zjaw- iska „zmiany układu sił” pomiędzy graczami; 14 Wstęp 3. Określenie zakresu niezbędnych zmian w założeniach politycznych Unii wobec Chin, tak by je dostosować do zmienionej sytuacji. Najbardziej wymagającym zadaniem była analiza polityki UE wobec Chin. Jego realizacja pochłonęła „lwią część” pracy i  zajmuje w  książce zdecydowanie najwięcej miejsca. Struktura pracy ma układ problemowy: mamy tu osiem odrębnych rozdziałów, z  których każdy dotyczy innego aspektu polityki unijnej. Taka budowa książki po trosze wynika z charak- teru unijnej polityki, realizowanej w warunkach bardzo rozproszonego sys- temu instytucjonalnego, który powoduje pewną „autonomiczność” dialogu z Chinami w różnych obszarach tematycznych. Dlatego też, co do zasa- dy, polityka unijna jest wdrażana w poszczególnych wymiarach w zgodzie z głównymi założeniami strategicznymi UE, ale jednak we własnym tem- pie i bardzo często w sposób słabo powiązany z innymi obszarami. W  kilku miejscach pracy zdecydowałem się na wyodrębnienie nie- których wątków w ramkach. Dotyczy to kwestii, które, choć ich szersze omówienie wydaje się celowe i niezbędne, poprzez wprowadzenie do za- sadniczej części tekstu mogłyby spowodować załamanie nurtu narra- cji. Zaburzyłoby to przejrzystość wykładu i  utrudniło jego śledzenie. Pierwszy szkic zamieszczony w pracy zawiera rys historyczny polityki unijnej wobec Chin, czyli pierwsze dwadzieścia lat od nawiązania stosun- ków dyplomatycznych w  roku 1975 do  roku 1995, kiedy to rozpoczyna się zasadnicza narracja książki. W drugim przeanalizowane zostały unijne dokumenty programowe, pokazujące ewolucję strategicznych założeń Unii w omawianym okresie. Trzeci szkic przedstawia niezwykle skomplikowa- ny system instytucjonalny, w  ramach którego prowadzona była polityka wobec ChRL. Czwarty szkic otwiera tę część książki, w której analizowa- ne są najważniejsze obszary unijnej polityki wobec Chin. Przeanalizowa- ne w nim zostały kwestie handlowe i inwestycyjne, w tym między innymi stanowisko Unii wobec problemu wejścia Chin do Światowej Organizacji Handlu. Szkic piąty poświęcony jest chyba najgłośniejszemu problemowi natury politycznej w relacjach wzajemnych, którym jest łamanie praw czło- wieka w Chinach. Szósty fragment stanowi analizę zagadnienia ochrony środowiska w polityce UE wobec ChRL. Siódmy podejmuje temat embarga na sprzedaż technologii wojskowych do Chin. Ostatni zaś opisuje obszar, w którym utrata narzędzi oddziaływania na Chiny jest chyba najlepiej wi- doczna, czyli pomoc rozwojową. W zakończeniu przedstawione zostały wnioski, jakie wypływają z pra- cy, w  szczególności dokonana została ocena polityki unijnej wobec Chin oraz próba wskazania niezbędnych zmian w tym obszarze w sytuacji wzro- stu potęgi Chin i utraty części możliwości oddziaływania na to państwo. Wstęp 15 Metody badawcze W książce przyjęto klasyczną metodę badań, stosowaną w naukach historycznych i  politologicznych –  wyjaśnienie przyczynowo-skutkowe i strukturalne badanych procesów16. Najważniejszym narzędziem badaw- czym była analiza źródeł pierwotnych i wtórnych (w języku polskim oraz angielskim i niemieckim), prowadzona w zbiorach polskich i zagranicz- nych oraz w Internecie. Unia Europejska, zgodnie z przyjętą przez siebie regułą transparentności, upublicznia na stronach internetowych swoich instytucji olbrzymią część przygotowywanych dokumentów, co  stwarza szerokie pole do badań. Autor, nie odrzucając w  pełni neorealistycznej szkoły postrzegania stosunków międzynarodowych17, przyjmując, na przykład, rolę interesów narodowych jako nadal niezwykle znaczącą dla zrozumienia fenomenu działań Unii Europejskiej na płaszczyźnie międzynarodowej, dostrzega jednak istotne ograniczenia podejścia realistycznego do  opisu zjawisk współczesnego świata. Paradygmat neorealistyczny bowiem w  centrum rozważań sytuuje państwo, co nie do końca przystaje do współczesnej rze- czywistości. Zdecydowanie bardziej przydatne wydaje się podejście neoliberalne, które w większym stopniu dostrzega wzrost wagi instytucji międzynarodo- wych i ich rosnącą autonomizację w stosunkach międzynarodowych oraz olbrzymie zmiany zachodzące we wzajemnych relacjach między instytu- cjami ponadnarodowymi i rządami narodowymi18. Zjawisko rosnącej roli politycznej Unii Europejskiej jako osobnego aktora na scenie międzynaro- dowej nie jest wynikiem wyłącznie gry interesów państw członkowskich, ale w znacznej mierze dobrowolnego przekazania części prerogatyw naro- dowych na poziom wspólnotowy, jako bardziej odpowiedni do efektywne- go osiągania wspólnych celów politycznych. Niezwykle istotne znaczenie, co  autor stara się podkreślić, ma też wzrost roli w  stosunkach między- 16 P. Burnham, K. Gilland Lutz, W. Grant, Z. Layton-Henry, Research Methods in Po- litics, New York 2008. Por. J. Topolski, Metodologia historii, Warszawa 1973; idem, Rozumienie historii, Warszawa 1978; idem, Teoria wiedzy historycznej, Poznań 1983 oraz idem, Jak się pisze i rozumie historię, Warszawa 1996. 17 Patrz na przykład D. A. Baldwin, op. cit. 18 K. Żukrowska, Przełom w stosunkach międzynarodowych. Konsekwencje dla badań i nauczania. Referat na konferencję „Stosunki międzynarodowe jako przedmiot badań i nauczania w Polsce”, Polski Instytut Stosunków Międzynarodowych, 4–5.12.2000, s. 6 i nast., http://www.pism.pl/pdf/KZukr.pdf [dostęp 5.02.2015]. 16 Wstęp narodowych takich podmiotów, jak: organizacje pozarządowe, korporacje międzynarodowe czy też sieci nieobywatelskie (organizacje terrorystyczne, przestępczość zorganizowana). Stan badań oraz literatura przedmiotu Bazą źródłową niniejszej pracy są dokumenty instytucji unijnych opublikowane w  oficjalnych wydawnictwach UE (Official Journal of the  European Communities) bądź na stronach internetowych Komisji Europejskiej, Rady UE czy też poszczególnych prezydencji. Wśród doku- mentów o największym znaczeniu należy wymienić Komunikaty Komisji Europejskiej, przedstawiające podstawowe założenia polityki UE wobec Chin19, wspólne oświadczenia stron po każdym ze szczytów UE-Chiny, a także zawarte umowy dwustronne. Cenne były również inne dokumenty Komisji określające politykę unijną w różnych obszarach tematycznych, z których część dotyczyła bezpośrednio lub pośrednio Chin20. Nieocenionym źródłem były oficjalne unijne strony internetowe po- święcone relacjom z Chinami, znajdujące się na portalach poszczególnych Dyrekcji Generalnych Komisji21 oraz Przedstawicielstwa Komisji w Peki- nie22. Na stronach tych znajdują się odnośniki do  wielu dokumentów dotyczących szczegółowych zagadnień dialogu z Chinami oraz projektów realizowanych przez Unię. Ze źródeł chińskich największe znaczenie miały dokumenty rządo- we publikowane przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych (na przykład China’s EU Policy Paper czy też China’s African Policy) oraz Państwo- wej Komisji ds. Rozwoju i Reform (National Development and Reform 19 European Commision, A Long Term Policy for China-Europe Relations, Brussels, July 1995, COM (1995) 279 Final; European Commission, Building a Comprehensive Part- nership with China, Brussels, 25.03.1998, COM (1998) 181 Final; European Commis- sion, EU Strategy towards China: Implementation of the 1998 Communication and Future Steps for a More Effective EU Policy, Brussels, 15.05.2001, COM (2001) 265 fi- nal; European Commission, A Maturing Partnership: Shared Interests and Challenges in EU-China Relations, Brussels, 10.09.2003, COM (2003) 533 Final; European Com- mission, EU-China: Closer Partners, Growing Responsibilities, Brussels, 24.10.2006, COM (2006) 631 Final. 20 Na przykład European Commission, The  EU, Africa and China: Towards Trilateral Dialogue and Cooperation, Brussels, 17.10.2008, COM (2008) 654 Final. 21 Na przykład http://eeas.europa.eu/background/index_en.htm [dostęp 5.02.2015]. 22 http://eeas.europa.eu/delegations/china/index_en.htm [dostęp 5.02.2015]. Wstęp 17 Commission). Należy jednak mieć świadomość, że wersje angielskie nie- których chińskich dokumentów są w  dużej mierze narzędziem propa- gandowym rządu w Pekinie, skierowanym do partnerów zagranicznych. Informacje zawarte w  tych dokumentach niekoniecznie muszą w  peł- ni odzwierciedlać rzeczywiste intencje władz chińskich. W porównaniu z  dokumentami unijnymi ich chińskie odpowiedniki mają więc nieco niższą wartość. Obok tych podstawowych źródeł wykorzystano także dokumenty z oficjalnych witryn internetowych organizacji, projektów oraz stron rzą- dowych. Szczególnie ciekawe były oficjalne strony internetowe unijnych projektów realizowanych w Chinach. Uzupełnieniem materiałów źródłowych była kwerenda prasy za- granicznej i polskiej. Badaniami objęto takie tytuły, jak: „The Financial Times”, „The  Economist”, „The  European Voice”, „The  China Daily”, „Gazeta Wyborcza”, „Polityka” oraz „Forum”. W ograniczonym zakresie wykorzystane zostały także artykuły z takich tytułów, jak „The Washing- ton Post” czy „Rzeczpospolita”. Dużo większe znaczenie miały publikacje w gazetach i czasopismach zagranicznych, w których w ostatnich kilku latach znacząco wzrosła liczba informacji i komentarzy na temat Chin, a także stosunków unijno-chińskich. W tym miejscu trzeba jednak przy- znać, że z wyjątkiem wyspecjalizowanego w tematyce unijnej „European Voice” zainteresowanie relacjami na linii Bruksela-Pekin można uznać za umiarkowane. Temat polityki unijnej wobec Chin nie doczekał się jeszcze komplek- sowej monografii w języku polskim. Pierwszym szerszym opracowaniem była praca magisterska Filipa Grzegorzewskiego, obecnie urzędnika w Mi- nisterstwie Spraw Zagranicznych, a wcześniej w Przedstawicielstwie Ko- misji Europejskiej w Pekinie, wydana w obszernych fragmentach23. Praca Grzegorzewskiego została nawet wyróżniona nagrodą Ministra Nauki i  Szkolnictwa Wyższego, niemniej jednak jej ograniczony zakres tema- tyczny, charakter i skala prowadzonych badań, czy wreszcie objętość po- wodują, że trudno ją traktować jako kompletną monografię. Godną zauważenia pracą jest książka Pawła Borkowskiego oraz Łu- kasza Zamęckiego Relacje Unia Europejska-Chińska Republika Ludowa. 23 F. Grzegorzewski, Ewolucja stosunków między UE a ChRL, „Zeszyty Akademii Dy- plomatycznej” 2005, nr 11. 18 Wstęp Uwarunkowania zewnętrzne i  międzynarodowe24, a  także publikacje Zdzisława Puśleckiego25 oraz Jana Rowińskiego26. Pozostałe, dość nieliczne, powstałe w  Polsce opracowania na temat relacji unijno-chińskich mają jedynie charakter przyczynkarski – z uwagi na objętość i wąski zakres badań. Część z nich przedstawia jednak wyso- ką wartość. W szczególności warto tu wymienić prace Artura Gradziuka z Polskiego Instytutu Stosunków Międzynarodowych (PISM) oraz Marty Kosmali z Uniwersytetu Warszawskiego27. Nieco mniej ważne z punktu widzenia niniejszej pracy teksty napisali również Dariusz Kondratkie- wicz28, Zdzisław Brodecki29 oraz Kazimierz Kik30. Generalna ocena stanu dotychczasowych badań nad stosunkami unijno-chińskimi jest jednak raczej negatywna – temat ten był dość rzadko poruszany w polskim pi- śmiennictwie, a na pewno zbyt rzadko jak na jego znaczenie dla zrozumie- nia współczesnych stosunków międzynarodowych. Niezwykle cenna dla autora była praca Dariusza Mielczarka31, w któ- rej bardzo szczegółowo przedstawił on zagadnienia teoretyczne dotyczące unijnej polityki zewnętrznej i światowy dorobek naukowy w tym zakresie. Jest to niewątpliwie publikacja o charakterze podstawowym dla wszelkich badań nad mechanizmami oddziaływania Unii na współczesne stosunki międzynarodowe. Istotnym punktem odniesienia przy pisaniu niniejszej pracy były rów- nież trzy książki dotyczące relacji Unii Europejskiej z innymi partnera- 24 P. Borkowski, Ł. Zamęcki, Relacje Unia Europejska-Chińska Republika Ludowa. Uwa- runkowania zewnętrzne i międzynarodowe, Warszawa 2011. 25 Z. Puślecki, Nowe zjawiska w stosunkach handlowo-ekonomicznych Unii Europejskiej z Chińską Republiką Ludową, „Przegląd Politologiczny” 2012, nr 1, s. 27–40; idem, Unia Europejska wobec wzrostu ekspansji zagranicznej Chin, [w:] Unia Europejska w stosun- kach międzynarodowych, red. M. Rewizorski, Warszawa 2011, s. 141–178. 26 J. Rowiński, Stosunki Unii Europejskiej z Chinami, [w:] Dyplomacja czy siła? Unia Europejska w stosunkach międzynarodowych, red. S. Parzymies, Warszawa 2009. 27 M. Kosmala, European Union, China and Human Rights Dialogue: Borders of Com- plinace, „Acta Asiatica Varsoviensia” 2005, no. 18; A. Gradziuk, Zastosowanie przez Unię Europejską mechanizmu obrony przed importem tanich towarów z Azji Wschod- niej, „Biuletyn PISM”, nr 61, 13.10.2006. 28 D. Kondratkiewicz, Stosunki ChRL z Unią Europejską, [w:] Chiny w stosunkach mię- dzynarodowych, red. K. Iwańczuk, A. Ziętek, Lublin 2003, s. 176–189. 29 Z. Brodecki, Wzajemne stosunki Unia-Chiny (z chińskiej perspektywy), [w:] Pozycja Unii Europejskiej w świecie. Aspekty prawne i polityczne, red. C. Mik, Toruń 2005, s. 227–240. 30 K. Kik, Światowe aspiracje Unii Europejskiej. Główne motywy i podstawowe kierunki działań, Kielce 2008, s. 134–144. 31 D. Milczarek, Pozycja i rola UE w stosunkach międzynarodowych… Wstęp 19 mi na scenie międzynarodowej. Mowa tu o  pracy Pawła Borkowskiego – dotyczącej krajów basenu Morza Śródziemnego32, Marcina Gawryckiego – omawiającej relacje z krajami Ameryki Łacińskiej33 oraz Przemysława Żurawskiego vel Grajewskiego –  o  polityce UE wobec Rosji34. Z  każdej z tych książek wyłania się zupełnie inne spojrzenie na zewnętrzny wymiar działalności Unii, a każdy z wymienionych autorów stosuje inne meto- dy badawcze i  prezentuje inne podejście do  tematu. Lektura tych prac była dla mnie niezwykle inspirująca przy określaniu podejścia badawczego do tematu polityki unijnej wobec Chin. Kończąc omawianie polskiego piśmiennictwa, warto jeszcze wspo- mnieć o pracach Edwarda Haliżaka, prezentujących w szerszym, regional- nym kontekście zmieniającą się rolę polityczną Chin i kształt stosunków międzynarodowych w regionie Azji Wschodniej35. Gdy w  roku 2005 zaczynałem swoje badania nad polityką UE wo- bec Chin, pierwsza analiza światowego piśmiennictwa (prac w języku an- gielskim i niemieckim) wykazała, że temat ten jest bardzo słabo opisany w  literaturze –  nie istniała żadna monografia, a  obszerniejsze artykuły i prace analityczne można było policzyć niemalże na palcach. W ostatnich latach, wraz z gwałtownym wzrostem zainteresowania Chinami, ukazało się też znacznie więcej prac dotyczących relacji Państwa Środka z Europą. W 2009 roku wydane zostały dwie monografie poświęcone polityce UE wobec Chin, obie będące pokłosiem prac doktorskich autorów. Pierwszą z nich była książka Nicoli Casariniego Remaking Global Order: The Evo- lution of Europe-China Relations and Its Implications for East Asia and the  United States36, której zasadniczy tok narracji kończy się jednak na roku 2004. Druga książka to monografia May-Britt Stumbaum poświę- cona procesowi decyzyjnemu w  ramach polityki unijnej wobec Chin37. 32 P. Borkowski, Partnerstwo Eurośródziemnomorskie, Warszawa 2005. 33 M. Gawrycki, UE-Ameryka Łacińska i Karaiby. Trudne partnerstwo dwóch regionów, Warszawa 2004. 34 P. Żurawski vel Grajewski, Polityka Unii Europejskiej wobec Rosji a interesy Polski 1994–2004, Kraków 2008. 35 Z bogatego dorobku E. Haliżaka warto wspomnieć na przykład E. Haliżak, Regionalny kompleks bezpieczeństwa Azji Północno-Wschodniej, seria Żurawia Papers, z. 3, War- szawa 2004. 36 Skrócona wersja została wydana już wcześniej jako N.  Casarini, The  Evolution of the EU-China Relationship: From Constructive Engagement to Strategic Partnership, „Occasional Papers ISS” 2006, no. 64. 37 M.-B. U. Stumbaum, The European Union and China. Decision-Making in EU Foreign and Security Policy towards People’s Republic of China, Baden-Baden 2009. 20 Wstęp Wśród opracowań zdecydowana większość to zbiory artykułów bądź tekstów analitycznych. Na szczególną uwagę zasługuje praca China-Euro- pe Relations. Perceptions, Policies and Prospects38, prezentująca artykuły europejskich i chińskich badaczy, przedstawiające bardzo wysoką wartość naukową. Wartościowym źródłem informacji o  kształcie relacji unijno- -chińskich w latach 90. XX wieku jest też wydana w 2002 roku książka China and Europe since 1978: A European Perspective39. Wiele niezwykle ciekawych spostrzeżeń, w tym, co ważne, również ze strony badaczy chiń- skich, przynosi publikacja China-EU. A Common Future40, która jednak nie posiłkuje się aparatem naukowym, co utrudnia weryfikację niektórych przytaczanych danych czy stawianych tez. Bardzo cenne materiały zawierają też liczne prace powstające w euro- pejskich ośrodkach analitycznych. Wśród nich warto wymienić publikacje londyńskiego Center for European Reform41, a także analizy powstające pod auspicjami niemieckiego ośrodka Stiftung Wissenschaft Und Politik42 oraz Instytutu Studiów Strategicznych UE w Paryżu. Prace te w większo- ści prezentują bardzo wysoki poziom, a ich jedynym mankamentem jest fakt, iż z uwagi na swój specyficzny charakter (mają dostarczyć materiału do przemyśleń dla decydentów) często abstrahują od refleksji historycz- nych oraz teoretycznych, skupiając całą uwagę czytelnika na analizie sy- tuacji bieżącej i próbach przewidzenia przyszłych tendencji. Nie mogę też nie wspomnieć o  dodatkowych materiałach wykorzy- stanych w niniejszej książce, którymi są liczne wystąpienia konferencyj- ne ekspertów lub unijnych urzędników zajmujących się Chinami. Części z  nich miałem okazję wysłuchać osobiście, uczestnicząc w  dorocznych konferencjach Europe-China Academic Network w Brukseli, sieci grupu- jącej badaczy Chin i  relacji unijno-chińskich, działającej przy wsparciu Komisji Europejskiej. Do  części materiałów dotarłem poprzez lekturę 38 China-Europe Relations. Perceptions, Policies and Prospects, ed. D.  Shambough, E. Sandschneider, Z. Hong, London–New York 2008. 39 China and Europe since 1978: A European Perspective, ed. R. L. Edmonds, The China Quarterly Special Issue New Series (Book 2), Cambridge 2002. 40 China-EU. A Common Future, eds. S. Crossick, E. Reuter, Singapur–New York–Lon- don 2007. 41 K. Barysch, Embracing the Dragon. The EU’s Partnership with China, London 2005 oraz Ch. Grant, K. Barysch, Can Europe and China Shape a New World Order?, London 2008. 42 American and European Relations with China. Advancing Common Agendas, eds. D. Shambough, G. WackerSWP Research Paper, Berlin 2008. Wstęp 21 prezentacji bądź tekstów wystąpień zamieszczonych w Internecie, a część uzyskałem dzięki życzliwej pomocy osób trzecich43. Szczegółowa bibliografia znajduje się na końcu pracy. Ze względów objętościowych zrezygnowano z włączenia do niej artykułów z prasy co- dziennej i tygodników, ograniczając się do podania tytułów i roczników przejrzanych gazet. Podziękowania Prezentowana praca nie powstałaby bez pomocy kilku osób, którym chciałbym serdecznie podziękować. Słowa uznania należą się przede wszystkim Pani Profesor Małgorzacie Pietrasiak oraz kierowanemu przez nią zespołowi Zakładu Azji Wschodniej na Wydziale Studiów Międzyna- rodowych i Politologicznych Uniwersytetu Łódzkiego. Znakomita, sprzy- jająca prowadzeniu badań atmosfera panująca w zespole i życzliwa opieka naukowa Pani Profesor są nie do przecenienia. Ważny wkład w  ostateczną wersję książki wniosły też osoby, które podczas jej powstawania zapoznawały się na prośbę autora z  poszcze- gólnymi fragmentami, wskazując różnego typu błędy i  niedociągnięcia. W sposób szczególny chciałbym podziękować dr. Grzegorzowi Bywalcowi, dr. hab. Dominikowi Mierzejewskiemu, mgr. Tomaszowi Jurczykowi oraz dr. Karolowi Żakowskiemu. Wdzięczności dla dr. hab. Przemysława Żurawskiego vel Grajewskie- go nie potrafię zamknąć w  jednym, krótkim, samodzielnie napisanym zdaniu – dedykuję mu więc pierwszą strofę wiersza Zbigniewa Herberta Do Henryka Elzenberga w stulecie jego urodzin. Najcieplejsze zaś słowa kieruję do żony, pierwszej czytelniczki i re- cenzentki kolejnych fragmentów powstającej pracy. Aniu, bez Ciebie pracy tej na pewno nigdy bym nie napisał! Dziękuję za wszystko! 43 Autor składa szczególne podziękowania dr. hab. Dominikowi Mierzejewskiemu.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sypiając ze smokiem. Polityka Unii Europejskiej wobec Chin
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: