Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00218 005437 13071466 na godz. na dobę w sumie
System bezpieczeństwa państwa. Konteksty teoretyczne i praktyczne - ebook/pdf
System bezpieczeństwa państwa. Konteksty teoretyczne i praktyczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-365-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Odpowiedzialność za bezpieczeństwo państwa spoczywa w Polsce na wielu podmiotach. Można ją przypisać wszystkim organom władzy oraz administracji rządowej i samorządowej. W zakresie swoich kompetencji odpowiedzialność taką ponoszą również instytucje publiczne, organizacje
i stowarzyszenia. Częścią odpowiedzialności za bezpieczeństwo obciążone jest społeczeństwo — obywatele naszego państwa, funkcjonujący w różnego
rodzaju grupach, wspólnotach, społecznościach oraz instytucjach. Troska o bezpieczeństwo towarzyszyła, towarzyszy i będzie towarzyszyć zawsze. Należy zauważyć, że „choć nie ma dnia, w którym nie rozmawiałoby się o bezpieczeństwie, znaczenie tego terminu jest często bardzo niejasne.
Nie wynika to z zaniedbania, ale z tego, że bezpieczeństwo jest pojęciem wprowadzanym (derivative koncept) — to, co kto przez nie rozumie, jest wyprowadzane (derives) z jego poglądów”.
W niniejszym opracowaniu zaprezentowano wyniki wieloletnich badań dotyczących problematyki bezpieczeństwa, a szczególnie tych jego płaszczyzn,
która odnosi się w głównej mierze do zagadnień działalności bieżącej na rzecz bezpieczeństwa, zarządzania kryzysowego oraz przygotowań
obronnych państwa. Wydaje się, że badania te są uzupełnieniem dotychczasowych badań nad bezpieczeństwem i przedstawione w takiej formie, która wzbogacając wiedzę może jednocześnie, z uwagi na poznawczy, a także utylitarny charakter, przyczynić się do poprawy jakości działania urzędów
obsługujących funkcjonowanie organów władzy i administracji publicznej, którym z mocy przepisów prawa powierzono troskę o bezpieczeństwo
państwa.
Powyższe okoliczności zdecydowały o strukturze niniejszej publikacji, która z założenia w sposób przejrzysty ma prezentować podejmowaną problematykę. Strukturę tę tworzą cztery części poprzedzone wprowadzeniem i zwieńczone zakończeniem.
W pierwszej części pracy przedstawiono zakres przedmiotowo-podmiotowy bezpieczeństwa państwa na podstawie prezentacji istoty takich problemów jak współczesne postrzeganie państwa i zagrożeń godzących w jego bezpieczeństwo. W drugiej części pracy przedstawiono zasadnicze problemy dotyczące
założeń opisu systemu bezpieczeństwa państwa i zagadnień organizacyjnych jego działania, co pozwoliło na analizę jego założeń doktrynalnych.Trzecia część pracy poświęcona została w całości zagadnieniom kierowania
bezpieczeństwem państwa, natomiast w ostatniej części pracy zaprezentowano analizę i ocenę realizacji zadań w zakresie bezpieczeństwa państwa, eksponując charakterystykę zasadniczych
obszarów realizacji wspólnych zadań z zakresu bezpieczeństwa oraz diagnozę działań bieżących na rzecz bezpieczeństwa, zarządzania kryzysowego
i przygotowań obronnych państwa.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Bernard Wiśniewski SYSTEM BEZPIECZEŃSTWA PAŃSTWA KONTEKSTY TEORETYCZNE I PRAKTYCZNE Szczytno 2013 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Kaczmarek prof. dr hab. Zbigniew Ścibiorek Redakcja Wydawcy Anna Bryczkowska Beata Miszczuk Robert Ocipiński Justyna Zaryczna Tłumaczenia Mariola Bil Małgorzata Jasińska Projekt okładki Justyna Piaskiewicz © Wszelkie prawa zastrzeżone — WSPol Szczytno 2013 ISBN 978-83-7462-364-3 e-ISBN 978-83-7462-365-0 Druk i oprawa: Wydział Wydawnictw i Poligrafii Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie 12–100 Szczytno, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 111 tel. 89 621 51 02, fax 89 621 54 48 e-mail: wwip@wspol.edu.pl Objętość: 21,22 arkuszy wydawniczych (1 ark. wyd. = 40 000 znaków) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SPIS TREśCI WSTĘP .......................................................................................................... 15 CZĘść I WPROWAdZENIE dO PROBlEMATYKI ROZWAżAŃ 1. Zakres podmiotowo-przedmiotowy bezpieczeństwa państwa ...................................................................... 23 1.1. Państwo ......................................................................................... 24 1.2. Zagrożenie .................................................................................... 32 1.3. Bezpieczeństwo państwa ............................................................. 37 1.4. Obronność państwa ..................................................................... 48 2. Władza i administracja publiczna oraz konteksty ich działalności w zakresie bezpieczeństwa państwa ........................... 57 2.1. Pojęcie, istota i funkcje władzy oraz administracji publicznej ...................................................................................... 58 2.2. Zadanie publiczne ........................................................................ 63 2.3. Organizacja ................................................................................... 65 2.4. Kryzys i sytuacja kryzysowa ...................................................... 70 2.5. Stany nadzwyczajne ..................................................................... 76 3. Zagrożenia bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej ................. 85 3.1. Zakres podmiotowo-przedmiotowy zagrożeń bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej................................ 87 3.2. Charakterystyka geograficzno-przestrzenna RP .................... 91 3.3. Zagrożenia niemilitarne ............................................................ 100 3.4. Zagrożenia militarne .................................................................. 106 CZĘść II BEZPIECZEŃSTWO PAŃSTWA — SYSTEM, MOdEl, ORGANIZACJA, dZIAŁANIE 4. System bezpieczeństwa państwa ........................................................ 115 4.1. Założenia opisu systemu bezpieczeństwa państwa ................. 117 3 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4.2. Zagadnienia organizacyjne działania systemu bezpieczeństwa państwa ............................................................. 124 4.3. Analiza założeń doktrynalnych systemu bezpieczeństwa państwa ......................................................................................... 131 5. Podstawowe problemy organizacji działalności bieżącej na rzecz bezpieczeństwa państwa ...................................................... 140 5.1. Warunki i założenia ogólne ....................................................... 141 5.2. Reguły ........................................................................................... 147 5.3. Metody .......................................................................................... 148 5.4. Racjonalizacja ............................................................................... 151 5.5. Problemy normatywne ................................................................ 154 5.6. Planowanie działalności bieżącej ............................................... 157 5.7. System działalności bieżącej na rzecz bezpieczeństwa ............................................................................. 159 6. Zakres przedmiotowo-podmiotowy zarządzania  kryzysowego ........................................................................................... 164 6.1. Przedmiot i podmiot zarządzania kryzysowego ..................... 165 6.2. Organizacja działań w zakresie zarządzania kryzysowego ................................................................................. 172 6.3. Planowanie kryzysowe ................................................................ 178 6.4. System zarządzania kryzysowego .............................................. 181 7. Organizacja przygotowań obronnych ............................................... 185 7.1. Istota i zakres przygotowań obronnych .................................... 188 7.2. Podstawowe regulacje prawne .................................................... 191 7.3. Planowanie obronne .................................................................... 196 7.4. System obronny ............................................................................ 207 CZĘść III KIEROWANIE BEZPIECZEŃSTWEM PAŃSTWA 8. Podstawowe kompetencje w zakresie kierowania bezpieczeństwem państwa .................................................................. 215 8.1. Kompetencje organów władzy ................................................... 217 8.2. Uprawnienia organów administracji publicznej ..................... 223 8.3. Obowiązki organów kierowania i dowodzenia Sił Zbrojnych RP .......................................................................... 235 4 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 9. Organizacja stanowisk kierowania bezpieczeństwem państwa ................................................................................................... 240 9.1. Przygotowanie i utrzymanie stanowisk kierowania ............... 241 9.2. Przygotowanie i utrzymanie obiektów specjalnych ................ 245 9.3. Stanowiska kierowania a tereny zamknięte ............................. 254 9.4. Rozwijanie i przesuwanie stanowisk kierowania .................... 258 10. Zabezpieczenie funkcjonowania stanowisk kierowania bezpieczeństwem państwa .................................................................. 265 10.1. Zasady funkcjonowania organów kierowniczych w warunkach pokoju, zagrożeń, kryzysu, sytuacji kryzysowych i wojny ................................................................... 267 10.2. Zagrożenia stanowisk kierowania i organów kierowniczych .............................................................................. 269 10.3. Organizacja łączności .................................................................. 274 10.4. Ochrona i obrona stanowisk kierowania .................................. 277 10.5. Zabezpieczenie logistyczne stanowisk kierowania .................. 283 10.6. Zabezpieczenie medyczne stanowisk kierowania .................... 284 10.7. Pozostałe zakresy zabezpieczenia funkcjonowania stanowisk kierowania .................................................................. 289 ANAlIZA ORAZ OCENA REAlIZACJI ZAdAŃ W ZAKRESIE BEZPIECZEŃSTWA CZĘść IV PAŃSTWA 11. Charakterystyka zasadniczych obszarów realizacji zadań z zakresu bezpieczeństwa .................................................................... 295 11.1. Współdziałanie ............................................................................. 296 11.2. Koordynowanie ............................................................................ 303 11.3. Kontrolowanie i rozliczanie ........................................................ 307 11.4. Edukacja ........................................................................................ 311 12. diagnoza działań bieżących, zarządzania kryzysowego i przygotowań obronnych państwa .................................................... 318 12.1. Pojęcie i istota diagnozy .............................................................. 319 12.2. Błędy diagnostyczne .................................................................... 323 12.3. Analiza i ocena działań bieżących na rzecz bezpieczeństwa ............................................................................. 326 5 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12.4. Kwalifikacja zarządzania kryzysowego .................................... 329 12.5. Diagnoza stanu przygotowań obronnych ................................. 332 13. Konkluzje i rekomendacje ................................................................... 338 13.1. Odpowiedzialność organów władzy i administracji publicznej w zakresie bezpieczeństwa ....................................... 339 13.2. System bezpieczeństwa państwa ................................................ 346 13.3. Kierowanie bezpieczeństwem państwa ..................................... 356 ZAKOŃCZENIE ......................................................................................... 361 BIBlIOGRAFIA.......................................................................................... 363 6 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== CONTENTS INTROdUCTION ............................................................................... 15 INTROdUCTION TO ThE dISCUSSEd PART I ISSUES 1. Subjective and objective scope of state security ............................ 23 1.1. State................................................................................................ 24 1.2. Threat ............................................................................................ 32 1.3. State security................................................................................. 37 1.4. State defences ................................................................................ 48 2. Authorities and public administration bodies and various contexts of their activity in the area of state security ................... 57 2.1. The notion, essence and functions of authority and public administration .............................................................................. 58 2.2. Administrative task ..................................................................... 63 2.3. Organisation ................................................................................. 65 2.4. Crisis and crisis situation ............................................................ 70 2.5. States of emergency ...................................................................... 76 3. Threats to the security of The Republic of Poland ....................... 85 3.1. Subjective and objective scope of the threats to the security of The Republic of Poland .......................................................... 87 3.2. Geographical and spacial characteristics of Poland ................ 91 3.3. Non-military threats ................................................................... 100 3.4. Military threats ............................................................................ 106 PART II STATE SECURITY— SYSTEM, MOdEl, ORGANISATION ANd OPERATION 4. System of state security .................................................................. 115 4.1. Assumptions of the description of the state security system ............................................................................................ 117 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 7 4.2. Organisational aspects of the operation of the state security system ............................................................................................ 124 4.3. Analysis of doctrinal assumptions of the state security system ............................................................................................ 131 5. Fundamental problems of organising current activity for the benefit of state security ...................................................... 140 5.1. General conditions and assumptions ........................................ 141 5.2. Rules .............................................................................................. 147 5.3. Methods ........................................................................................ 148 5.4. Streamlining ................................................................................. 151 5.5. Normative problems .................................................................... 154 5.6. Planning current activity ............................................................ 157 5.7. System of current activity for the benefit of security .............. 159 6. Subjective and objective scope of crisis management ................... 164 6.1. Subject and object of crisis management .................................. 165 6.2. Organisation of activities in the area of crisis management ................................................................................. 172 6.3. Contingency planning ................................................................. 178 6.4. System of crisis management ..................................................... 181 7. Organisation of preparations for defence ..................................... 185 7.1. The essence and scope of preparations for defence ................. 188 7.2. Fundamental legal regulations ................................................... 191 7.3. Defence planning ......................................................................... 196 7.4. System of defence ......................................................................... 207 PART III STATE SECURITY MANAGEMENT 8. Primary competence in state security management ...................... 215 8.1. Competence of governing bodies .............................................. 217 8.2. Powers of public administration bodies ................................... 223 8.3. Responsibilities of managers and commanders of the Polish armed forces .......................................................... 235 9. Organisation of national security operations centres .................. 240 9.1. Preparation and maintenance of operations centres .............. 241 9.2. Preparation and maintenance of special facilities ................... 245 8 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 9.3. Operations centres and restricted areas .................................... 254 9.4. Setting up and relocation of operations centres ...................... 258 10. Supporting the functioning of national security operations centres ............................................................................................. 265 10.1. Principles of functioning of executive bodies in the time of peace, threats, crisis, crisis situations and war .......................................................................................... 267 10.2. Threats to operations centres and executive bodies ................ 269 10.3. Organisation of communications .............................................. 274 10.4. Protection and defence of operations centres .......................... 277 10.5. Logistic support of operations centres ...................................... 283 10.6. Medical support of operations centres ...................................... 284 10.7. Other aspects of operations centres support ............................ 289 PART IV ANAlYSIS ANd ASSESSMENT OF ThE ACCOMPlIShMENT OF TASKS IN ThE AREA OF STATE SECURITY 11. description of main areas of tasks to be accomplished in the field of security .................................................................... 295 11.1. Cooperation .................................................................................. 296 11.2. Coordination ................................................................................ 303 11.3. Controlling and settling accounts  ............................................ 307 11.4. Education ...................................................................................... 311 12. Assessment of current activities, crisis management and preparations for defence of the state ...................................... 318 12.1. The notion and essence of assessment ...................................... 319 12.2. Assessment errors ........................................................................ 323 12.3. Analysis and assessment of current activities for the benefit of security ..................................................................................... 326 12.4. Classification of crisis management .......................................... 329 12.5. Assessment of the state of defence preparations ...................... 332 13. Conclusions and recommendations .............................................. 338 13.1. Responsibility of governing bodies and public administration bodies in the area of security .......................... 339 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 9 13.2. State security system.................................................................... 346 13.3. State security management ......................................................... 356 CONClUSION ..................................................................................... 361 BIBlIOGRAPhY ................................................................................. 363 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Содержание ВСТУПЛение ................................................................................. 15 ГЛаВа I ВВедение В ПроБЛеМаТиКУ раССУждениЙ 1. Субъектно-предметная сфера безопасности государства .... 23 1.1. Государство ................................................................................. 24 1.2. Опасность .................................................................................... 32 1.3. Безопасность государства ....................................................... 37 1.4. Обороноспособность государства ........................................ 48 2. Власть и государственная администрация и контекст их деятельности в сфере безопасности государства ............... 57 2.1. Понятие, сущность, функции власти и государственной администрации ...................................... 58 2.2. Общественные задачи .............................................................. 63 2.3. Организация ............................................................................... 65 2.4. Кризис и чрезвычайная ситуация ........................................ 70 2.5. Чрезвычайное положение ....................................................... 76 3. Угрозы безопасности республики Польша ................................ 85 3.1. Субъектно-предметная сфера угроз безопасности Республики Польша .................................................................. 87 3.2. Пространственно-географическая характеристика Республики Польша .................................................................. 91 3.3. Невоенные угрозы ..................................................................... 100 3.4. Военные угрозы ......................................................................... 106 ГЛаВа II БеЗоПаСноСТЬ ГоСУдарСТВа — СиСТеМа, МодеЛЬ, орГаниЗаЦиЯ, деЯТеЛЬноСТЬ 4. Система государственной безопасности ................................. 115 4.1. Предпосылки представления системы государственной безопасности .............................................. 117 11 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4.2. Организационные вопросы деятельности системы государственной безопасности .............................................. 124 4.3. Анализ доктринальных предпосылок системы государственной безопасности .............................................. 131 5. основные проблемы организации текущей деятельности в пользу государственной безопасности .................................... 140 5.1. Общие условия и предпосылки ............................................. 141 5.2. Принципы ................................................................................... 147 5.3. Методы ......................................................................................... 148 5.4. Рационализация ........................................................................ 151 5.5. Нормативные проблемы .......................................................... 154 5.6. Планирование текущей деятельности ................................. 157 5.7. Система текущей деятельности в пользу безопасности ............................................................................... 159 6. Субъектно-предметная сфера управления в чрезвычайных ситуациях ............................................................ 164 6.1. Предмет и субъект управления в чрезвычайной ситуации ...................................................................................... 165 6.2. Организация действий в сфере управления в чрезвычайных ситуациях .................................................... 172 6.3. Экстренное планирование ...................................................... 178 6.4. Система управления в чрезвычайных ситуациях ............ 181 7. организация подготовительных действий в оборонной сфере ....................................................................................................... 185 7.1. Сущность и рамки подготовительных действий в оборонной сфере .................................................................... 188 7.2. Основные законодательные акты .......................................... 191 7.3. Оборонное планирование ....................................................... 196 7.4. Оборонительная система ........................................................ 207 ГЛаВа III УПраВЛение ГоСУдарСТВенноЙ БеЗоПаСноСТЬю 8. основные компетенции в сфере управления государственной безопасностью .............................................. 215 8.1. Компетенции органов власти ................................................. 217 12 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8.2. Полномочия органов государственной администрации .......................................................................... 223 8.3. Обязанности органов управления и командования Вооружённых сил Республики Польша ............................... 235 9. организация центров управления государственной безопасностью ..................................................................................... 240 9.1. Организация и содержание центров управления ............ 241 9.2. Подготовка и содержание объектов специального назначения .................................................................................. 245 9.3. Центры управления и закрытые зоны ................................. 254 9.4. Создание и передислокация центров управления ........... 258 10. обеспечение деятельности цетров управления государственной безопасностью ................................................... 265 10.1. Принципы деятельности управленческих органов в мирное время, в ситуации кризиса, в случае возникновения чрезвычайной ситуации и войны ........... 267 10.2. Угрозы деятельности центров управления и управленческих органов ...................................................... 269 10.3. Организация связи ................................................................... 274 10.4. Охрана и защита центров управления ................................ 277 10.5. Логистическое обеспечение центров управления ............ 283 10.6. Медицинское обеспечение центров управления .............. 284 10.7. Другие сферы обеспечения деятельности центров управления .................................................................................. 289 ГЛаВа IV анаЛиЗ и оЦенКа реаЛиЗаЦии ЗадаЧ В СФере ГоСУдарСТВенноЙ БеЗоПаСноСТи 11. Характеристика основных областей реализации задач в сфере безопасности ................................................................. 295 11.1. Содействие .................................................................................. 296 11.2. Координация .............................................................................. 303 11.3. Контроль и расчет ..................................................................... 307 11.4. Сфера образования ................................................................... 311 13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12. диагноз текущей деятельности, управления в чрезвычайной ситуации и подготовленности в сфере обороноспособности государства ............................................ 318 12.1. Понятие и сущность диагноза .............................................. 319 12.2. Диагностические ошибки ........................................................ 323 12.3. Анализ и оценка текущих действий в пользу безопасности ............................................................................... 326 12.4. Классификация управления в чрезвычайной ситуации ...................................................................................... 329 12.5. Диагноз состояния подготовленности в оборонной сфере ............................................................................................. 332 13. Выводы и рекомендации .......................................................... 338 13.1. Ответственность органов власти и государственной администрации в сфере безопасности ................................ 339 13.2. Система государственной безопасности ............................. 346 13.3. Управление государственной безопасностью .................... 356 ЗаКЛюЧение ................................................................................. 361 ЛиТераТУра ............................................................................................ 363 14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WSTĘP Wszechobecność zagrożeń w środowisku bezpieczeństwa każdego pań- stwa powoduje konieczność budowy systemów, których istotą jest przeciw- działanie im oraz minimalizacja skutków ich ewentualnego wystąpienia. Bez wątpienia „działania służące zapewnieniu bezpieczeństwa układa- ją się zwykle w pewien dość skomplikowany system, z zależnymi od sie- bie podsystemami. Oznacza to, że można wyselekcjonować różne zagro- żenia oraz wynikające stąd różne systemy bezpieczeństwa. Mówi się także o bezpieczeństwie indywidualnym i zbiorowym (systemy — narodowe, państwowe, regionalne, grupowe, koalicyjne itp.) lub wewnętrznym i ze- wnętrznym. Oznacza to, że dotyczą one różnych dziedzin życia i działal- ności ludzkiej”1. Odpowiedzialność za bezpieczeństwo państwa spoczywa w Polsce na wielu podmiotach. Można ją przypisać wszystkim organom władzy oraz administracji rządowej i samorządowej. W zakresie swoich kompetencji odpowiedzialność taką ponoszą również instytucje publiczne, organizacje i stowarzy szenia. Częścią odpowiedzialności za bezpieczeństwo obciążone jest społe czeństwo — obywatele naszego państwa, funkcjonujący w różne- go rodzaju grupach, wspólnotach, społecznościach oraz instytucjach. Tro- ska o bezpieczeństwo towarzyszyła, towarzyszy i będzie towarzyszyć za- wsze. Należy zauważyć, że „choć nie ma dnia, w którym nie rozmawiałoby się o bezpieczeństwie, znaczenie tego terminu jest często bardzo niejasne. Nie wynika to z zaniedbania, ale z tego, że bezpieczeństwo jest pojęciem wprowadzanym (derivative koncept) — to, co kto przez nie rozumie, jest wyprowadzane (derives) z jego poglądów”2. Podstawowym aktem prawnym, regulującym funkcjonowanie nasze- go państwa, a zatem również jego bezpieczeństwa, jest Konstytucja Rze- czypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.3 Zgodnie z zapisami w niej za- wartymi: 1) Rzeczpospolita Polska jest państwem demokratycznym4; 2) władza zwierzchnia należy do narodu, który sprawuje ją przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio5; 1 J. Kaczmarek, A. Skowroński, Bezpieczeństwo. Świat — Europa — Polska, 2 P. Bilgin, Nowe ujęcie bezpieczeństwa [w:] Studia bezpieczeństwa, red. Wrocław 1998, s. 5. P.D. Williams, Kraków 2012, s. 90. 3 DzU z 1997 r., nr 78, poz. 483. 4 Zob. art. 2 Konstytucji RP. 5 Zob. tamże, art. 4. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 15 3) najwyższym prawem jest Konstytucja, a źródłami powszechnie obo- wiązującego prawa są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy mię- dzynarodowe i rozporządzenia oraz akty prawa miejscowego, które obowiązują na obszarze działania organów, które je ustanowiły6; 4) ustrój Polski opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodaw- czej, wykonawczej i sądowniczej, władzę ustawodawczą sprawuje Sejm i Senat, władzę wykonawczą Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej i Rada Ministrów, a władzę sądowniczą sądy i trybunały, ponadto w sprawo- waniu władzy publicznej uczestniczy samorząd terytorialny7. Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r. ustala system źródeł prawa, okre- ślony zapisem art. 87 ust. 1, który stanowi, że „źródłami powszechnie obo- wiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja RP, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia”. Dodatkowo art. 92 ust. 1 Konstytucji RP stawia w stosunku do rozporządzeń kardy- nalny wymóg, stanowiący, iż „rozporządzenia są wydawane przez organy wskazane w Konstytucji, na podstawie szczegółowego upoważnienia zawar- tego w ustawie i w celu jej wykonania. Upoważnienie powinno określać or- gan właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu”. Poza tym art. 241 ust. 6 Konstytucji RP — wskazując na źródła prawa: uchwały Rady Ministrów oraz zarządzenia ministrów lub innych organów administracji publicznej, które będąc nimi przed wejściem w życie obecnej ustawy zasadniczej wy- magają dostosowania do rangi określonej w cytowanym na wstępie art. 87 oraz art. 103 (traktującym o trybie obowiązywania uchwał Rady Ministrów oraz zarządzeń prezesa Rady Ministrów i ministrów) — wyraźnie precyzu- je, które organy i w jakim trybie tworzą powszechnie obowiązujące prawo. W niniejszym opracowaniu zaprezentowano wyniki wieloletnich badań dotyczących problematyki bezpieczeństwa, a szczególnie tych jego płasz- czyzn, która odnosi się w głównej mierze do zagadnień działalności bieżą- cej na rzecz bezpieczeństwa, zarządzania kryzysowego oraz przygotowań obronnych państwa. Wydaje się, że badania te są uzupełnieniem dotychcza- sowych badań nad bezpieczeństwem i przedstawione w takiej formie, któ- ra wzbogacając wiedzę może jednocześnie, z uwagi na poznawczy, a także utylitarny charakter, przyczynić się do poprawy jakości działania urzędów obsługujących funkcjonowanie organów władzy i administracji publicz- nej, którym z mocy przepisów prawa powierzono troskę o bezpieczeństwo państwa. 6 Zob. tamże, art 8. oraz 87. 7 Zob. tamże, art. 10 oraz 16. 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Powyższe okoliczności zdecydowały o strukturze niniejszej publikacji, która z założenia w sposób przejrzysty ma prezentować podejmowaną pro- blematykę. Strukturę tę tworzą cztery części poprzedzone wprowadzeniem i zwieńczone zakończeniem. W pierwszej części pracy przedstawiono zakres przedmiotowo-pod- miotowy bezpieczeństwa państwa na podstawie prezentacji istoty takich problemów jak współczesne postrzeganie państwa i zagrożeń godzących w jego bezpieczeństwo. Posłużyło to do przedstawienia zasadniczych pro- blemów bezpieczeństwa i obronności państwa. Problemy wymienione do tej pory stanowiły płaszczyznę do wypowiedzi dotyczącej pojęcia, istoty i funkcji władzy i administracji publicznej oraz kontekstów ich działalno- ści w zakresie bezpieczeństwa. Złożyły się na to wypowiedzi odnoszące się do zagadnień zadań publicznych, postrzeganej czynnościowo organizacji, kryzysów i sytuacji kryzysowych oraz relacji zachodzących między nimi i stanów nadzwyczajnych. W konsekwencji tychże treści, w tej części pracy, przedstawiono również problemy zagrożeń bezpieczeństwa Rzeczypospo- litej Polskiej, osadzając je na opisie geograficzno-przestrzennym państwa. Z kolei w drugiej części pracy przedstawiono zasadnicze problemy do- tyczące założeń opisu systemu bezpieczeństwa państwa i zagadnień orga- nizacyjnych jego działania, co pozwoliło na analizę jego założeń doktrynal- nych. W konsekwencji powyższego omówiono wyniki dociekań dotyczące podstawowych problemów działalności bieżącej na rzecz bezpieczeństwa, na które złożyły się kwestie warunków i założeń ogólnych jej prowadzenia, reguł, metod, racjonalizacji, zagadnień prawotwórczych, planowania i sys- temowego ujęcia tej działalności. Zgodnie z przyjętymi założeniami w na- stępnym rozdziale tej części pracy przedstawiono zakres przedmiotowo- -podmiotowy zarządzania kryzysowego, ze szczególnym uwzględnieniem problemów odnoszących się do przedmiotu i podmiotu zarządzania kry- zysowego, organizacji działań i planowania w zakresie zarządzania kryzy- sowego, co pozwoliło na przedstawienie kwestii systemu tego zarządzania. W ostatnim rozdziale zaprezentowano zagadnienia organizacji przygoto- wań obronnych, przedstawiając ich istotę i zakres, podstawowe regulacje prawne, programowanie obronne i planowanie operacyjne. Rozważania w tej części pracy zamykają rozważania odnoszące się do systemu obron- nego państwa. Trzecia część pracy poświęcona została w całości zagadnieniom kiero- wania bezpieczeństwem państwa. Na tę cześć pracy złożyły się rozważa- nia odnoszące się do podstawowych kompetencji w zakresie kierowania bezpieczeństwem państwa, a w szczególności właściwości organów władzy i administracji publicznej oraz organów kierowania i dowodzenia Sił Zbroj- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 17 nych RP. W następnych fragmentach tej części pracy zaprezentowano kwe- stie organizacji stanowisk kierowania oraz zabezpieczenia ich funkcjono- wania, omawiając je w blokach tematycznych traktujących odpowiednio o: obiektach budowlanych i specjalnych stanowiskach kierowania, a także rozwijania i przemieszczania stanowisk kierowania. Tę cześć pracy zamyka rozdział, w którym omówiono zasady funkcjonowania organów kierowni- czych w warunkach pokoju, zagrożeń, kryzysu, sytuacji kryzysowych i woj- ny, a także zagrożenia i zasadnicze obszary zabezpieczenia funkcjonowania tego systemu. W ostatniej części pracy zaprezentowano analizę i ocenę realizacji za- dań w zakresie bezpieczeństwa państwa, eksponując charakterystykę zasad- niczych obszarów realizacji wspólnych zadań z zakresu bezpieczeństwa oraz diagnozę działań bieżących na rzecz bezpieczeństwa, zarządzania kry- zysowego i przygotowań obronnych państwa. Należy mieć nadzieję, że wyniki rozważań dotyczące bezpieczeństwa państwa oraz jego kontekstów teoretycznych i praktycznych, prezentowane w tej pracy staną się inspiracją do kolejnych badań w zakresie nauk o bez- pieczeństwie. Na zakończenie należy zwrócić uwagę na to, że żadne opra- cowanie „nie może wyczerpać całości wiedzy o danym przedmiocie — choćby dlatego, że sam ten przedmiot stale się zmienia. Wciąż rozwijają się jakieś koncepcje (…), w ślad za nimi idą nowe ujęcia naukowe”8. Tak należy również postrzegać niniejsze opracowanie, które stanowi syntezę wyników badań bezpieczeństwa, będących zbiorem interdyscyplinarnych rezultatów badań naukowych aspirujących do uporządkowania istotnych problemów dotyczących przedmiotu rozważań odzwierciedlonych tytułem opracowa- nia, a mieszczących się w dziedzinie nauk społecznych i w dyscyplinie nauk o bezpieczeństwie. Tym samym wyrazić należy nadzieję, że oddawane do rąk Czytelników opracowanie stanowić będzie przyczynek do dalszych ba- dań w tym zakresie. Jednocześnie składam serdeczne podziękowania, Tym wszystkim, którzy przyczynili się do jego publikacji. Na słowa podzięko- wania w pierwszej kolejności zasłużyli moi nauczyciele akademiccy, którzy skutecznie rozbudzali, między innymi, moją ciekawość naukową. Dzięku- ję tym wszystkim, którzy niemal dwadzieścia lat temu skutecznie zachęcili mnie do zajęcia się badaniami nad bezpieczeństwem. Dziękuję również lu- dziom nauki reprezentującym wiele dziedzin i dyscyplin naukowych oraz tym, z którymi zetknąłem się w czasie mojej pracy w administracji publicz- nej. Dyskusje z Nimi zawsze pobudzały do naukowej eksploracji interesu- 8 P.D. Williams, Badania bezpieczeństwa. Wprowadzenie [w:] Studia bezpie- czeństwa…, wyd. cyt., s. 10. 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== jących mnie obszarów oraz prowadziły do twórczych rozwiązań. Dziękuję moim współpracownikom z zagranicy, głównie z uczelni niemieckich i cze- skich, którzy pomogli mi zgromadzić obcojęzyczną, wartościową literaturę naukową dotyczącą przedmiotu moich zainteresowań, a którą wykorzysta- łem w toku badań i ich pisarskim zwieńczeniu. Dziękuję bardzo moim Bli- skim, ze strony których otrzymywałem zawsze ogromne wsparcie w chwi- lach zmęczenia i wątpliwości. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 19 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== CZĘść I WPROWAdZENIE dO PROBlEMATYKI ROZWAżAŃ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Zakres podmiotowo-przedmiotowy bezpieczeństwa państwa Termin „bezpieczeństwo” w najogólniejszym sensie należy do grupy potrzeb podmiotowych. Zasadnicze znaczenie ma podział na bezpieczeń- stwo narodowe i międzynarodowe. Te dwa pojęcia najczęściej występują w języku polityki, dyplomacji, w dokumentach polityczno-prawnych oraz w nauce o stosunkach międzynarodowych1. Potrzeba bezpieczeństwa jest mocno związana z grupą potrzeb fizjolo- gicznych. Stąd też można wnioskować, iż jednym z podstawowych celów działania jednostki jest zapewnienie sobie bezpiecznego bytu i warunków rozwoju2. „Każda jednostka stara się strzec, na ile może, swych własnych dóbr i ochraniać je przed wszelką szkodą. Ale zdana na własne siły nie była- by w stanie trzymać nad nimi straży bez przerwy (…). Człowiek chroni swe dobra przed niebezpieczeństwem, gdy stwarza swym działaniem taki stan rzeczy, że albo zgoła nie może zniszczyć tego dobra żadne działanie szkodli- we czy wręcz rozmyślnie nieprzyjazne albo że jest to poważnie utrudnione”3. W miarę rozwoju cywilizacji zmieniały się poglądy na temat charak- teru, funkcji i przeznaczenia państwa. Odzwierciedleniem tych zmian są poglądy filozofów, którzy w swoich rozważaniach próbowali określić istotę państwa i jego charakter. Zaprezentowane poniżej wyniki dociekań pozwo- liły odpowiedzieć na pytanie: Co rozumie się pod pojęciem państwa i bez- pieczeństwa państwa? W związku z tym, że bezpieczny byt i rozwój państwa może zostać w każdej chwili ograniczony bądź naruszony, przeciwdziałanie czynnikom destabilizującym bezpieczeństwo państwa można, najogólniej rzecz ujmu- jąc, określić jako obronę realizowaną we wszystkich obszarach funkcjono- wania państwa. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest to, że aspektów mi- litarnych nie można rozpatrywać w oderwaniu od aspektów politycznych, ekonomicznych, ekologicznych czy też innych. Uwzględniając przedstawio- ne wcześniej, a wypełniane przez państwo, funkcje, przywołać należy słowa Stanisława Kozieja, który aktywność państwa w zakresie zapewnienia mu bezpieczeństwa sprowadza do „zapewnienia możliwości przetrwania i swo- 1 R. Zięba, Instytucjonalizacja Bezpieczeństwa Europejskiego, koncepcje — struktury — funkcjonowanie, Warszawa 2001, s. 22. 2 J. Prońko, B. Wiśniewski, Zarządzanie kryzysowe w województwie w sytu- acjach nadzwyczajnych zagrożeń, opracowanie niepublikowane, Warszawa 2003. 3 C. Znamierowski, Szkoła prawa. Rozważania o państwie, Warszawa 1988, s. 80, 83. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 23 body realizacji własnych interesów w konkretnych warunkach poprzez wy- korzystanie okoliczności sprzyjających (szans), podejmowanie wyzwań oraz przeciwdziałanie (zapobieganie i przeciwstawianie się) wszelkiego rodzaju zagrożeniom dla podmiotu i jego interesów”4. Bez wątpienia również „dzia- łania służące zapewnieniu bezpieczeństwa układają się zwykle w pewien dość skomplikowany system z zależnymi od siebie podsystemami. Oznacza to, że można wyselekcjonować różne zagrożenia oraz wynikające stąd róż- ne systemy bezpieczeństwa. Mówi się także o bezpieczeństwie indywidu- alnym i zbiorowym (…) lub wewnętrznym i zewnętrznym. Oznacza to, że dotyczą one różnych dziedzin życia i działalności ludzkiej. Odzwierciedle- niem tych uwarunkowań jest wyróżnianie różnych rodzajów bezpieczeń- stwa. W każdym jednak wypadku tworzenie systemu bezpieczeństwa ma na celu zmniejszenie ludzkich obaw i strachu przed tym, co niesie przyszło- ść”5. Należy jednocześnie podkreślić, że odpowiedzialność za bezpieczeń- stwo państwa spoczywa na wielu podmiotach. Można ją przypisać wszyst- kim organom władzy i administracji państwowej, rządowej i samorządowej. W zakresie swoich kompetencji odpowiedzialność taką ponoszą również in- stytucje publiczne, organizacje i stowarzyszenia. Częścią odpowiedzialności za bezpieczeństwo obciążone jest społeczeństwo — obywatele naszego pań- stwa, funkcjonujący w różnego rodzaju grupach, wspólnotach, społeczno- ściach oraz instytucjach. Analiza przywołanych opracowań oraz wielu innych, a także przepisów prawa wskazuje na to, że podstawowymi polami aktywności państwa, jako organizacji w zakresie bezpieczeństwa jest obronność państwa i zarządza- nie kryzysowe. Wydaje się, że to zmiany zachodzące w środowisku bezpie- czeństwa państwa dokonały takiego podziału i tym samym wywołały po- trzebę eksploracji źródeł takiego stanu rzeczy oraz skutków. Stąd też w tej części opracowania znalazły się rozważania dotyczące także takich proble- mów, jak „obronność państwa” i „zarządzanie kryzysowe”. 1.1. Państwo Państwo jawi się jako niezwykle złożona organizacja społeczna. Już na wstępie niezbędne wydaje się, z punktu widzenia prowadzonych roz- ważań, zaprezentowanie definicji państwa zawartej w Słowniku języka pol- 4 S. Koziej, Strategia bezpieczeństwa RP, t. 2, Polityka i strategia bezpieczeń- stwa państwa w XXI w., Warszawa 2004, s. 65 5 J. Kaczmarek, A. Skowroński, Bezpieczeństwo. Świat — Europa — Polska, Wrocław 1998, s. 5. 24 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== skiego, w którym państwo zdefiniowane jest jako „organizacja polityczna obejmująca ludzi stale osiadłych na pewnym terytorium”6. Równie szero- ko dostępna Nowa encyklopedia powszechna PWN wyjaśnia, że państwo to „suwerenna organizacja polityczna społeczeństwa zamieszkującego te- rytorium o określonych granicach, której głównym składnikiem jest hie- rarchiczna władza publiczna dysponująca aparatem przymusu i dążąca do monopolu w jej stosowaniu”7. „O ile definicja tego pojęcia w ujęciu atrybutowym wydaje się dość prosta, gdyż każde znane nam obecnie państwo posiada cztery zasadni- cze atrybuty czyniące je podmiotem stosunków międzynarodowych: tery- torium, obywateli, ustrój polityczny, suwerenność. Niektóre jednak z tych cech nabrały znaczenia dopiero w czasach współczesnych. Z historycznej perspektywy znanych jest wiele państw, dla których takie atrybuty jak oby- watele czy suwerenność nie miały istotnego znaczenia. Natomiast tym, co zawsze było istotnym wyznacznikiem państwa: to terytorium i władza poli- tyczna zdolna do utrzymania integralności terytorialnej i prowadzenia sku- tecznej i samodzielnej polityki zagranicznej. Istota państwa choć na pierw- szy rzut oka wydaje się prosta i klarowana to jej rozważanie na gruncie historii państw, odrębności terytorialnych, krain historycznych prowadzi w wielu różnych kierunkach, często niedających się sprowadzić do wspól- nego mianownika. Jedynym pewnikiem wydaje się stwierdzenie, iż państwa są efektem rozwoju społecznego i cywilizacyjnego ludzi. Ale już odpowiedź na pytanie, które z czynników tego rozwoju miały decydujące znaczenie, nie jest prosta”8. W miarę rozwoju cywilizacji zmieniały się poglądy na temat charak- teru, funkcji i przeznaczenia państwa. Odzwierciedleniem tych zmian są poglądy filozofów, którzy w swoich rozważaniach próbowali określić isto- tę państwa i jego charakter. Zaprezentowane poniżej wyniki rozważań po- zwoliły odpowiedzieć na pytanie: Co rozumie się pod pojęciem państwa? I tak, Platon uważał państwo za organizm społeczny pozwalający na zharmonizowanie działania klas ludzkich w jedną całość, rządzący się cnotą sprawiedliwości i porządku w wykonywaniu obowiązków. Filozof ten zdefiniował istotę państwa przez określenie rozrastania się państwa: „Pokąd państwo rozrastające się zechce być jednością, potąd je powiększać, a poza tę granicę nie!”9. 6 Mały słownik języka polskiego, red. E. Sobol, Warszawa 1999, s. 597. 7 Nowa encyklopedia powszechna PWN, t. 4, Warszawa 1996, s. 760. 8 J. Prońko, Udział administracji w tworzeniu bezpiecznego środowiska, Biel- sko-Biała 2007, s. 4. 9 Platon, Państwo, t. 1, Warszawa 1994, s. 170–175. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 25 Z kolei Arystoteles definiował państwo jako wspólnotę terytorialną i or- ganizację obejmującą zakresem swego działania ogół członków zamieszku- jących dane terytorium. W państwie powinno panować tylko prawo, które ma zapewnić poddanym sprawiedliwość i dobro. Od Arystotelesa wywodzi się koncepcja traktująca państwo jako wynik naturalnego społecznego in- stynktu człowieka. Według Arystotelesa państwo, to pewna wspólnota róż- nych grup ludzi niezbędnych do jego istnienia10. Najwybitniejszy spośród filozofów katolickich Tomasz z Akwinu, okre- śla państwo jako społeczność doskonałą, samowystarczalną, niezależną oraz samorządną. Według katolickiej nauki społecznej istnienie państwa jest ściśle związane z występowaniem pewnego porządku prawnego oraz władzy, która chroniłaby go oraz miała możliwość zaspokajania potrzeb obywateli i gwarantowała im pokój od zewnątrz11. Włoski filozof epoki odrodzenia Niccolo Machiavelli uważał, że pań- stwo powinno mieć ustrój republikański i stać na straży porządku społecz- nego, zapewniającego człowiekowi obdarzonemu energią właściwe pokie- rowanie swoją wolą i działaniem. Niemiecki teoretyk państwa z przełomu XIX i XX w. Georg Jellinek określa państwo jako korporację osiadłego ludu, wyposażoną w bezpośred- nią, samorodną władzę zwierzchnią lub korporację terytorialną wyposażo- ną w bezpośrednią i samorodną władzę. Natomiast polski prawnik, filozof i socjolog Czesław Znamierowski twierdził, że państwo jako organizacja władcza unormowana konstytu- cją jest niezbędna dla społeczności o większej liczbie członków, żyjących na większym terytorium, a celem państwa jest ochrona i obrona członków tej grupy oraz utrzymanie porządku wewnętrznego12. W filozofii marksistowsko-leninowskiej państwo jawi się jako wytwór społeczeństwa klasowego i narzędzie panowania klasy dominującej eko- nomicznie. Zadaniem wyłonionego ze społeczeństwa aparatu władzy jest zabezpieczenie trwałości stosunków ekonomicznych i politycznych. We- dług Fryderyka Engelsa, państwo miałoby stanowić potęgę wyrosłą ze spo- łeczeństwa, ale stawiającą się ponad nim i coraz bardziej wyobcowującą się z niego. Według Włodzimierza Lenina państwo to maszyna do utrzymywa- nia panowania jednej klasy nad drugą13. Należy również przedstawić definicję państwa z punktu widzenia prawa międzynarodowego. Zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych państwa- 10 Arystoteles, Polityka, Warszawa 1964, t. 7, s. 303. 11 K. Wojtaszczyk, Kompendium wiedzy o państwie, Warszawa 1998, s. 12. 12 Tamże, s. 10–11. 13 Por. W. Lamentowicz, Państwo współczesne, Warszawa 1993, s. 86. 26 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== mi są suwerenne jednostki geopolityczne. „W Międzyamerykańskiej Kon- wencji o Prawach i Obowiązkach Państw z 26 grudnia 1933 r. państwo jako podmiot prawa międzynarodowego powinno posiadać następujące atry- buty: stałą ludność, określone terytorium, rząd, zdolność do utrzymywa- nia stosunków z innymi państwami. Podmiotowość prawno-międzynaro- dowa państwa obejmuje zdolność następujących przedsięwzięć: Zawieranie umów międzynarodowych, utrzymywanie stosunków dyplomatycznych i konsularnych, uczestniczenie w organizacjach międzynarodowych, od- woływanie się do pokojowych sposobów załatwiania sporów międzynaro- dowych, podejmowanie samoobrony”14. Spotkać można różnorodne koncepcje zarówno definicji państwa, jak i jego powstania. W literaturze przedmiotu spotkać można cztery zasadni- cze15 koncepcje: teistyczną, umowy społecznej, podboju i przemocy oraz marksistowską. I tak koncepcja teistyczna16 wiąże powstanie państwa z działaniem isto- ty nadprzyrodzonej, stanowiące iż władca sam jest bogiem bądź, że jego władza od boga pochodzi. Z kolei koncepcja umowy społecznej17 neguje tezę o boskim pochodze- niu władzy państwowej, zakładające, iż powstanie państwa jest efektem za- warcia szczególnego rodzaju umowy pomiędzy członkami społeczeństwa a władcą. Natomiast koncepcja podboju i przemocy18 stanowi, iż państwo jest na- stępstwem podboju jednych ludów przez inne, co z kolei pociągało za sobą zasadę podporządkowania zwyciężonej większości, a podział na rządzących i rządzonych opiera się na różnicy pochodzenia i ras. 14 K. Wojtaszczyk, Kompendium wiedzy…, wyd. cyt., s. 10; L. Gelberg, Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumentów, t. 2, Warsza- wa 1958, s. 356; L. Antonowicz, Podręcznik prawa międzynarodowego, Warszawa 1994, s. 16. 15 Szerzej K. Wojtaszczyk, Kompendium wiedzy…, wyd. cyt., s. 13–16. 16 Koncepcje te znajdują swe korzenie w doktrynach Dalekiego Wschodu. W nowej erze rozwinięte przez chrześcijaństwo — głównie przez św. Augustyna i Tomasza z Akwinu. 17 Koncepcje umowy społecznej (pojawiające się zalążkowo u Epikura, Pla- tona i Cycerona) popularne w XVII i XVIII w. za sprawą ich głównych przedsta- wicieli, którymi byli: holenderscy filozofowie — Hugo Grotius i Baruch Spinoza, filozofowie angielscy — Thomas Hobbes i John Locke oraz francuski filozof Jan Jakub Rousseau. 18 Koncepcje te były popularne pod koniec XIX w., a jednym z najbardziej znanych reprezentantów tych koncepcji był polski socjolog i prawnik Ludwik Gumplowicz. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 27 Ostatnia z czterech wyżej wymienionych koncepcji, czyli koncepcja marksistowska genezy państwa19 stoi na stanowisku, iż powstanie państwa jest wynikiem wielu przeobrażeń, jakie zaistniały w społecznościach ro- dowo-plemiennych, a sprowadzających się do podziału oraz specjalizacji pracy, prywatnej własności środków pracy, eksploatacji siły roboczej i za- właszczaniu wytwarzanych produktów, co w konsekwencji doprowadziło do podziału społeczeństwa na dwie klasy społeczne (posiadaczy środków produkcji oraz tych, którzy tych środków są pozbawieni). Nowoczesne państwo jest wytworem europejskiej ery historii nowo- żytnej20. Rozwijało się w XVIII i XIX w., co oznaczało między innymi: wprowadzenie religijnej neutralności państwa, wytworzenie wewnętrznej i zewnętrznej suwerenności, zmianę struktur panowania, przemiany struk- turalne w administracji państwowej oraz utrzymywanie stałego wojska. Równocześnie następował rozwój nowoczesnych społeczeństw, co skutko- wało pojawieniem się w systemie wartości i prawa — prymatu człowieka. Wiek XX to okres demokratyzowania zasad oraz struktur państwowych. Proces ten następuje z różnorodną intensywnością i w różnym czasie, co podyktowane było głównie konsekwencją wojen światowych oraz załama- niem systemu totalitarnego. Do pierwszej wojny światowej historia świa- ta dotyczyła przede wszystkim Europy i przez Europę była kształtowana. Wojna ta spowodowała podział państw na liberalno-demokratyczne, au- torytarne i totalitarne. Druga wojna światowa dokonała polaryzacji syste- mów politycznych, trwającej do końca lat osiemdziesiątych, kiedy to rozpo- czął się okres demokratyzacji. Ostatnia dekada jest konsekwencją z jednej strony braku znaczących sukcesów gospodarczych i korupcją, z drugiej zaś w krajach o średnim poziomie rozwoju cywilizacyjnego wymuszone zo- stały działania podyktowane wymogami postępu gospodarczego, któremu sprzyja demokracja polityczna21. Nowoczesne państwo realizuje pięć po- stulatów22: 1) bezpieczeństwo, wynikające z uniwersalnego prawa przeżycia i bezpie- czeństwa, co oznacza suwerenność oraz monopol państwa na użycie przymusu fizycznego; 2) wolność, będącą osobistym prawem wolnościowym, której konsekwen- cją są niezbywalne prawa ludzkie, podział władzy oraz parlamentarna zasada większości; 19 Twórcą tej koncepcji był Fryderyk Engels, który rozwinął historyczną in- terpretację państwa amerykańskiego etnologa Lewisa Henry’ego Morgana. 20 Szerzej K. Wojtaszczyk, Kompendium wiedzy…, wyd. cyt., s. 16–22. 21 W. Lamentowicz, Państwo…, wyd. cyt., s. 118. 22 K. Wojtaszczyk, Kompendium wiedzy…, wyd. cyt., s. 17. 28 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 3) równość, przejawiającą się prawem politycznego udziału i współdziała- nia, utożsamiana z polityczną demokracją, suwerennością narodu oraz powszechnością i równością prawa wyborczego; 4) braterstwo, będące wyrazem prawa socjalnego, czyli nowoczesnego do- brobytu państwowego; 5) ochrona środowiska ekologicznego, spowodowana ekologicznym pra- wem życia oraz prawem i właściwością natury, oznaczającą konstytu- cjonalizację ochrony środowiska. Każde współczesne państwo spełnia siedem funkcji: wewnętrzną, ze- wnętrzną, gospodarczo-organizatorską, socjalną, adaptacyjną, regulacyjną oraz innowacyjną23. Funkcja wewnętrzna sprowadza się do zapewnienia porządku i bezpie- czeństwa wewnątrz kraju, co osiąga się przez działanie organów admini- stracyjnych państwa. Funkcja zewnętrzna zaś spełniana jest przez działalność prowadzoną w zakresie stosunków z innymi państwami oraz organizacjami międzyna- rodowymi, której istotą jest ochrona interesów państwa, prowadzona głów- nie przez jej służbę dyplomatyczną. Funkcja gospodarczo-organizatorska przejawia się organizowaniem go- spodarki oraz wpływem na procesy gospodarcze. Funkcja adaptacyjna sprowadza się do przystosowania państwa do zmieniających się uwarunkowań cywilizacyjnych. Funkcja regulacyjna to całokształt działalności polegającej na wpływa- niu na zachodzące procesy społeczne. Funkcja innowacyjna polega na wprowadzaniu przez państwo nowych procesów i przeobrażeń społecznych. Z zaprezentowanych rozważań przebija się wspólna myśl, iż w państwie — będącym organizacją polityczną koncentrującą swoją działalność wokół zarządzania — ma panować prawo, nad którego przestrzeganiem czuwa państwowy aparat władzy. Odzwierciedleniem tej idei są we współczesnych państwach konstytucje, zawierające zbiór podstawowych praw obowiązują- cych w danym państwie (zhierarchizowany system wartości) oraz zakresy kompetencji naczelnych organów władzy i administracji. Właściwym tyl- ko państwu jest to, że zajmuje ono jako organizacja, ściśle określone teryto- rium24, nad którym władze państwowe sprawują zwierzchność rozciągającą się również na wszystkie przebywające tam osoby za wyjątkiem posiadają- 23 Tamże, s. 22–24. 24 Terytorium państwa obejmuje obszar lądowy, wody przybrzeżne, obszar w głąb ziemi, strefę powietrzną nad jego obszarem oraz placówki dyplomatycz- ne reprezentujące interesy państwa poza jego granicami oraz statki wodne i po- wietrzne 29 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== cych immunitet dyplomatyczny. Z właściwości tej wynika, iż przynależność do państwa ma charakter przymusowy i sformalizowana jest przez instytu- cję obywatelstwa, którego nabycie może nastąpić przez fakt urodzenia się z rodziców będących obywatelami danego państwa (np. w Polsce) lub uro- dzenia się na obszarze danego państwa (np. w Australii). Taka właściwość państwa wiąże się z koniecznością akceptowania przez jego obywateli obo- wiązujących reguł prawnych oraz sankcjami i możliwością egzekwowania przestrzegania porządku zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym w danym państwie25. Z dotychczasowych rozważań wynika, że zasadniczymi elementa- mi państwa są: społeczeństwo, terytorium i władza. Pojęcia te definio- wać można na wiele sposobów. Na potrzeby niniejszych rozważań przy- jęto, że: 1) społeczeństwo to ogół obywateli danego kraju pozostających we wza- jemnych stosunkach, zamieszkujących określone terytorium, posiada- jące wspólną kulturę, wspólną tożsamość26; 2) terytorium to obszar ziemi o określonych granicach państwowych, wy- odrębniony ze względu na cechy charakterystyczne, obejmujący obszar lądowy, wody przybrzeżne, obszar w głębi ziemi, strefę powietrzną nad jego obszarem oraz placówki dyplomatyczne reprezentujące interesy państwa poza jego granicami oraz statki wodne i powietrzne27; 3) władza to najwyższe, niezależne od innych instytucje państwa, posia- dające zgodnie z obowiązującym w tym państwie prawem kompetencje uprawniające do wyrażania woli podmiotu, który reprezentują. Atrybutem państwa jest suwerenność rozumiana jako całkowita nieza- leżność od jakiejkolwiek siły zewnętrznej i wewnętrznej. Wewnętrzna su- werenność państwa przejawia się tym, że władza państwowa jest najwyż- sza na danym obszarze i sama decyduje o zakresie swoich kompetencji, a wszystkie inne instytucje i organy funkcjonują za jej zgodą i na warun- kach przez nią określonych28. Ponadto sprawuje ona pełnię zwierzchno- ści nad terytorium i ludnością państwa. Jedynie ona jest kompetentna do nawiązywania i prowadzenia stosunków z innymi państwami, czyli repre- zentowania danego kraju na arenie międzynarodowej. Zewnętrzna su- 25 W. Kitler, B. Wiśniewski, J. Prońko, Zarządzanie kryzysowe w państwie, Warszawa 2000, s. 47. 26 Por. Mały słownik języka polskiego, red. E. Sobol, Warszawa 1999, s. 939. 27 Por. tamże. 28 Pamiętać należy jednak o tym, że najwyższym suwerenem w państwie demokratycznym jest naród i do niego należy najwyższy poziom władzy, który wyraża się w powszechnych wyborach, w publicznej ocenie poczynań władz po- litycznych itd. 30 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== werenność państwa przejawia się realizacją przez nie celów niezależnych od innych państw i ochroną interesów danego państwa. Ograniczenie su- werenności może nastąpić w wyniku przyjętych przez państwo zobowią- zań będących następstwem przegranej wojny lub podpisanych zobowiązań międzynarodowych. Można jednocześnie stwierdzić, iż państwo jest suwerenne wtedy, gdy ma zwierzchnią władzę nad terytorium i ludnością oraz gdy może dobro- wolnie nawiązywać równorzędne stosunki z innymi państwami i organiza- cjami międzynarodowymi, a także być członkiem wybranych przez siebie organizacji międzynarodowych oraz swobodnie określać swój ustrój spo- łeczny i gospodarczy29. Dążąc do zapewnienia bezpieczeństwa swoim obywatelom poszcze- gólne państwa tworzą własne, wynikające z kultury i mentalności społe- czeństwa, systemy prawne oraz powołują instytucje, przeznaczone do za- pobiegania stopniowo uświadamianym zagrożeniom, takie jak: siły zbrojne, policja, straż pożarna, pogotowie ratunkowe oraz różnego rodzaju służby ratownicze. Jednakże w miarę rozbudowywania struktur oraz systemów prawnych coraz bardziej ograniczane są swobody obywatelskie. Dlatego też obecnie społeczeństwa państw o najwyższym poziomie rozwoju demokracji zmie- rzają w kierunku ukształtowania takiego modelu państwa, w którym to obywatel winien sam sobie zapewnić bezpieczeństwo bytu i warunki roz- woju. Natomiast struktury państwowe powinny ingerować tylko w nie- wielkim stopniu w działalnoś
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

System bezpieczeństwa państwa. Konteksty teoretyczne i praktyczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: