Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00032 004570 13085759 na godz. na dobę w sumie
System partyjny Królestwa Rumunii. Uwarunkowania i funkcjonowanie - ebook/pdf
System partyjny Królestwa Rumunii. Uwarunkowania i funkcjonowanie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 643
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-172-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Rozwój polityczny ziem rumuńskich uzależniony był na początku XIX w. od rozwoju wypadków w Imperium Osmańskim, co w kategoriach politycznych wymuszało recepcję wzorca orientalnego. Dopiero decyzje pokoju w Adrianopolu w 1829 r. otworzyły możliwość budowy nowoczesnego społeczeństwa w księstwach rumuńskich. Proces ten był długotrwały, a orientalne wzorce pozostawały przez długi czas istotnym elementem składowym stosunków społecznych i politycznych.

Casus Rumunii jako państwa, w którym funkcjonował specyficzny system partyjny, stanowił motyw do podjęcia badań nad tym tematem. Należy podkreślić, iż niniejsza monografia w porównaniu z innymi pracami, poświęconymi systemowi partyjnemu Rumunii, po raz pierwszy obejmuje tak szerokie spektrum czasowe.

Zawiera analizę funkcjonowania systemu partyjnego Rumunii w okresie monarchii, czyli w latach 1866–1947. Autor przedstawił uwarunkowania i ewolucję omawianego systemu na podstawie literatury przedmiotu oraz własnych badań z wykorzystaniem kwerend archiwalnych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ANDRZEJ DUBICKI System partyjny Królestwa Rumunii Uwarunkowania i funkcjonowanie ANDRZEJ DUBICKI System partyjny Królestwa Rumunii Uwarunkowania i funkcjonowanie Andrzej Dubicki – Zakład Teorii Polityki i Myśli Politycznej Instytut Studiów Politycznych, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych Uniwersytet Łódzki, 90-127 Łódź, ul. Składowa 41/43 RECENZENT Zbigniew Karpus OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Barbara Grzejszczak © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06277.13.0.H ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-923-0 ISBN (ebook) 978-83-7969-172-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Wykaz skrótów ..................................................................................... Wstęp ...................................................................................................... Rozdział I Podstawy prawne systemu politycznego monarchii rumuńskiej ........................................................................ 1. Wykładnia konstytucji z 1866 r. i 1923 r. ........................................ 2. Ordynacje wyborcze ........................................................................... 2.1. Ordynacja wyborcza z 1866 r. i jej późniejsze modyfi kacje (z lat 1884, 1912, 1919)................................................................ 2.2. Implementacja ordynacji wyborczych z 1919 r. obowiązujących na terenach przyłączonych do Rumunii w 1918 r. ..................... 2.3. Ordynacja wyborcza z 1926 r. ..................................................... 3. Układ władzy w systemie politycznym do 1938 r. ........................... 3.1. Władza ustawodawcza ................................................................. 3.2. Władza wykonawcza .................................................................... 3.3. Władza sądownicza w konstytucjach z lat 1866 i 1923 ............. 4. Prawa i obowiązki obywatelskie w konstytucjach z lat 1866 i 1923 .................................................................................................. 5. Zmiany aksjonormatywne w konstytucji z 1938 r. .......................... 6. Konkluzje ........................................................................................... Rozdział II Geneza rumuńskich ruchów politycznych i systemu partyjnego ............................................................................................. 1. Proces instytucjonalizacji ruchu liberalnego i konserwatywnego ............................................................................ 2. Próby utworzenia robotniczej oraz chłopskiej reprezentacji politycznej .......................................................................................... 9 11 37 37 44 44 59 64 78 78 81 87 88 89 98 101 101 161 6 System partyjny Królestwa Rumunii 3. Funkcjonowanie systemu partyjnego w latach 1895–1917 ............. 3.1. Cerkiew a partie polityczne przed rokiem 1914 ......................... 3.2. Specyfi ka funkcjonowania systemu wielopartyjnego ................. 3.3. Działaność Partii Konserwatywno-Demokratycznej ................. 3.4. Aktywność Partii Narodowo-Demokratycznej a możliwość poszerzenia spektrum partyjno-politycznego ............................. 3.5. Stosunki polityczne w Rumunii a niebezpieczeństwo wypaczeń ustrojowo-systemowych .............................................. 4. Rumuńskie poglądy na partie i system partyjny do roku 1918 ........ 5. Konkluzje ........................................................................................... Rozdział III Osobliwości partycypacji politycznej w okresie funkcjonowania systemu wielopartyjnego w Rumunii (1918–1930) ............................................................................................ 1. Determinanty funkcjonalne systemu wielopartyjnego w Rumunii ......................................................................................... 2. Nowe partie u władzy jako następstwo wyborów parlamentarnych w 1919 r. ............................................................................................ 3. Wybory 1920 r. i ich polityczne konsekwencje ................................. 4. Prace nad konstytucją i konsolidacja sceny politycznej w okresie samodzielnych rządów PNL w latach 1922–1926............................ 5. Następstwa kryzysu roku 1927 ........................................................ 6. Sposób sprawowania władzy przez pierwszy rząd PNŢ (1928–1930) ....................................................................................... 7. Rumuńskie poglądy na partie i system partyjny w okresie międzywojennym ............................................................................... 8. Konkluzje ........................................................................................... Rozdział IV System partyjny w latach rządów króla Karola II (1930–1940) ............................................................................................ 1. Eskalacja sprawczości politycznej króla Karola II .......................... 2. Koalicyjna formuła sprawowania władzy: eksperyment czy trwała tendencja? .............................................................................. 3. Działania polityczne drugiego rządu PNŢ (1932–1933) .................. 4. Dążenie do stabilności sprawowania władzy przez rząd PNL (1933–1935) ....................................................................................... 5. Partie opozycyjne wobec PNL (1933–1935) ..................................... 6. Zmiany jakościowe w walce o władzę (1935–1937).......................... 7. Okoliczności zaistnienia autorytaryzmu (w roku 1937) .................. 8. Apogeum autorytaryzmu w okresie sprawowania autokratycznych rządów przez króla Karola II (1938–1940) ....................................... 9. Konkluzje ........................................................................................... 163 182 185 190 196 208 211 218 221 221 242 255 337 381 411 426 437 447 447 455 458 471 481 493 504 524 532 Spis treści 7 Rozdział V Rumuński ustrój polityczny w obliczu oddziaływania totalitaryzmu w latach 1940–1944 .............................................................................. 537 538 1. Poszukiwanie możliwości „wyjścia z wojny” .................................... 547 2. Ograniczanie działalności opozycji politycznej ................................ 3. Konkluzje ........................................................................................... 548 Rozdział VI Odchodzenie od wielopartyjności w kierunku systemu partii dominującej i monopartyjności (1944–1947) ...................... 1. Rumuńskie partie demokratyczne w sytuacji ograniczonych 551 możliwości uczestnictwa w sprawowaniu władzy politycznej .......... 2. Zmiany stylu sprawowania władzy w następstwie powołanie rządu dr. Petru Grozy ....................................................................... 3. Walka o powojenny kształt systemu politycznego Rumunii i następstwa wyborów w 1946 r. ...................................................... 4. Systemowa likwidacja atrybutów demokracji parlamentarnej (1946–1947) ....................................................................................... 5. Konkluzje ........................................................................................... Zakończenie .......................................................................................... Bibliografi a ........................................................................................... Fotografi e .............................................................................................. Indeks autorów .................................................................................... Indeks osób ........................................................................................... Od Redakcji........................................................................................... 551 561 569 576 581 583 606 621 627 633 641 Wykaz skrótów AAN AICB BNR BPD FR FRN LANC LP MSW PC PCD PCN PCP PCR PDaU PDR PLC PLD PN PNA PNC PND PNL PNL-T – Archiwum Akt Nowych – Arhive Istorice Centrale Bucureşti (Centralne Archiwum Historyczne w Bukreszcie) – Banca Naţionala Româna (Narodowy Bank Rumuński) – Blocul Partidelor Democratice (Blok Partii Demokratycznych) – Frontul Românesc (Front Rumuński) – Frontul Renaştieri Naţionale (Front Odrodzenia Narodowego) – Liga Apărări Naţional Creştine (Liga Obrony Narodowo Chrześcijań- skiej) – Liga Poporului (Liga Ludu) – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych – Partidul Conservator (Partia Konserwatywna) – Partidul Conservator Democrat (Partia Konserwatywno-Demokratycz- na) – Partidul Conservator Naţionalist (Partia Konserwatywno-Narodowa) – Partidul Conservator Progresist (Partia Konserwatywno-Postępowa) – Partidul Comunist Român (Rumuńska Partia Komunistyczna) – Partidul Democrat al Unirii (Zjednoczeniowa Partia Demokratyczna [z Bukowiny]) – Partidul Democrat Radical (Partia Demokratyczno-Radykalna) – Partidul Liberal Conservator (Partia Liberalno-Konserwatywna) – Partidul Liberal Democrat (Partia Liberalno-Demokratyczna) – Partidul Naţional (Partia Narodowa) – Partidul National Agrar (Partia Narodowo-Rolnicza) – Partidul Naţional Creştin (Partia Narodowo-Chrześciajńska) – Partidul Naţional Democrat (Partia Narodowo-Demokratyczna) – Partidul Naţional Liberal (Partia Narodowo-Liberalna) – Partidul Naţional Liberal – Tătărescu (Partia Narodowo-Liberalna Gh. Tătărescu) 10 System partyjny Królestwa Rumunii – Partidul Naţional Popular – (Partia Narodowo-Ludowa) – Partidul Naţional Român (Rumuńska Partia Narodowa) – Partidul Naţional Ţărănesc (Partia Narodowo-Chłopska) -Chłopska Antona Alexandrescu) – Partidul Poporului (Partia Ludu) – Partidul Radical Ţărănesc (Partia Radykalno-Chłopska) – Partidul Social Democrat (Partia Socjaldemokratyczna) PNP PNR PNT PNT-AA – Partidul Naţional Ţărănesc Anton Alexandrescu (Partia Narodowo- PP PRŢ PSD PSDMR – Partidul Social Democrat al Muncitorilor din România (Partia Socjal- PSR PŢ PŢD SKK PŢR TpŢ UP WRN demokratyczna Robotników Rumuńskich) – Partidul Socialist din România (Rumuńska Partia Socjalistyczna) – Partidul Ţărănesc (Partia Chłopska) – Partidul Ţărănesc Democrat (Chłopska Partia Demokratyczna) – Sojusznicza Komisja Kontroli – Partidul Ţărănesc Radicul (Radykalna Partia Chłopska) – Totul pentru Ţara (Wszystko dla Ojczyzny) – Uniunea Patriotica (Unia Patriotyczna) – Wielka Rada Narodowa Wstęp W końcu wieku XIX w Europie Środkowo-Wschodniej mamy do czynienia z procesem instytucjonalizacji partii politycznych. Ni- niejsza monografi a dotyczy istnienia systemu partyjnego Rumunii w okresie funkcjonowania państwa rumuńskiego w formie króle- stwa. Wprawdzie początki nowo powstałej monarchii datują się na 1862 r., kiedy doszło do połączenia księstw Mołdawii i Wołoszczyzny, to decydującym argumentem za przyjęciem takiej cezury jest fakt uznawanej na arenie międzynarodowej od 1881 r. struktury pań- stwowej, będącej zewnętrznym wyrazem aspiracji niepodległościo- wych, która uzyskała pełną akceptację na arenie międzynarodowej. Powyższe nie wyklucza oczywiście niezbędnych nawiązań do okre- su wcześniejszego, w którym tworzyły się elementy składające sie na późniejszy system partyjny Rumunii. Wykrystalizowały się one jed- nak ostatecznie na początku dziewiątej dekady XIX w. W tym właśnie okresie rumuński system partyjny przechodził poszczególne stadia rozwojowe, przybierając różne formy, które od- powiadały ewolucji stosunków politycznych w tym kraju. Kształt, jaki przybierał system partyjny w monarchii rumuńskiej, był re- zultatem oddziaływania konglomeratu wielu różnych czynników. Należy w związku z tym wskazać przede wszystkim na dziedzi- ctwo orientalne, jako że niegdysiejsze księstwa rumuńskie, miano- wicie Mołdawia i Wołoszczyzna, dopiero po roku 1829 zaczęły zry- wać ze wschodnimi wzorcami kulturowymi i politycznymi, będącymi dziedzictwem długiego pozostawania początkowo w orbicie wpływów 12 System partyjny Królestwa Rumunii ortodoksji bizantyjskiej oraz oddziaływań politycznych Turcji1. Ko- lejnym ważnym czynnikiem była przebiegająca szybko okcydenta- lizacja tożsamości zbiorowej mieszkańców Rumunii oraz stosunków politycznych w tym kraju, co często prowadziło do rozdźwięków spo- łecznych2. Pochodną podjętych prób wieloaspektowej modernizacji na ob- szarze dawnych księstw Mołdawii i Wołoszczyzny było powstanie zjednoczonego państwa rumuńskiego, którego funkcjonowanie opar- te było na w zasadach demokracji parlamentarnej. Tym, co przez długi czas wyróżniało Rumunię z grona innych państw regionu, któ- re również korzystając z osłabienia Imperium Osmańskiego, uzyska- ły niepodległość, było faktyczne zamrożenie systemu politycznego według stanu z 1866 r., co oznaczało wyhamowanie niejako tendencji modernizacyjnych na dłuższy czas. Dopiero w zasadzie wydarzenia związane z I wojną światową stały się poniekąd bodźcem do przy- spieszenia przemian politycznych w Rumunii, które jednak tylko na krótki czas przybrały kształt charakterystyczny dla państw demo- kratycznych. Później tamtejsza demokracja parlamentarna okaza- ła się jedynie pustą formą, trwającą w Rumunii po zjednoczeniu tego kraju w 1918 r. w zmieniających się wariantach partii rządzącej3. Możliwość zrozumienia przyczyn, wskutek których moderniza- cja polityczna Rumunii napotykała na zasadnicze trudności, wyma- ga prześledzenia procesu ewolucji w tym państwie za pomocą do- stępnych metod badawczych. To z kolei powinno umożliwić poznanie przyczyn, które już w końcu lat 30. XX w. doprowadziły do załama- nia się fasadowej demokracji parlamentarnej w ramach monarchicz- nej formy ustrojowej państwa rumuńskiego. 1 M. Willaume, Mołdawia i Wołoszczyzna po Kongresie Wiedeńskim (1815– 1831), „Annales UMCS” 1999/2000, Sectio F, vol. LIV/LV, s. 52. 2 V. I. Brătianu, Pentru cei mai tineri, ce am văzut în România Mica şi ce văd în România Mare, [w:] Cultura şi civilizaţie. Conferinţe tinute la tribuna Ateneului Român, red. Gh. Buluţă, Bucureşti 1989, s. 277. 3 O takiej pustej formie w stosunku do ogólnych zdobyczy cywilizacji na po- czątku lat 70. XIX w. wspomina V. I. Brătianu, mieszkający wówczas (w czasie rzą- dów konserwatystów) w Pitesztach, który posuwa się nawet do dość kontrowersyj- nego stwierdzenia, że w oczach cudzoziemców Rumuni rzeczywiście wówczas mogli jawić się jako niezdolni do akceptacji nowoczesności, z uwagi na zacofanie cywiliza- cyjne. Ibidem, s. 281. Wstęp 13 Pojęcie „system” i „refl eksja systemowa” mają długą tradycję, gdyż już w starożytności fi lozofowie próbowali za ich pomocą tłu- maczyć naturę świata i jego podstawowych składników; prowadzi- ło to do refl eksji nad złożonością świata, wszystkich rzeczy i zja- wisk4. W XX w. wraz z rozwojem nauk społecznych, a w ich ramach nauk o polityce, zaistniała potrzeba ich badania i klasyfi kacji, dzię- ki czemu można było wyjaśnić zasady funkcjonowania ustrojów pań- stwowych oraz systemów partyjnych5. Należy w związku z tym nad- mienić, iż stosowanie systemowych metod badania wytyczyło nowe perspektywy rozwoju nauki, dając możliwości interdyscyplinarnej analizy różnorodnych problemów6. Dość powszechnie aprobowana bywa konstatacja, iż system jako hierarchicznie zorganizowana całość stanowi zbiór elementów, któ- rego składniki są niepodzielnymi w jego ramach jednościami, wza- jemnie na siebie oddziałującymi na zasadzie sprzężenia wtórnego. Przeszkodą dla badacza jest jednak fakt, że stanowi to jedność po- zorną, ponieważ odnosi się jedynie do badanej struktury holistycz- nej7. Elementy te mogą podlegać dalszemu podziałowi w ramach ba- dań podobnych systemów (ekonomicznych, politycznych, partyjnych) w różnych państwach lub z punktu widzenia innych ich właściwości. Wiadomo, iż w skład systemu politycznego wchodzi kilka podsyste- mów: regulacyjny, instytucjonalny, funkcjonalny i komunikacyjny, 4 Synteza poglądów współczesnych dla omawianego okresu przedstawiona zo- stała w: S. Arrhenius, Obraz wszechświata w dziejach ludzkości, Łódź 1912. Zob. L. Bertalanffy, Historia rozwoju i status ogólnej teorii systemów, [w:] Ogólna teoria systemów. Tendencje rozwojowe, red. G. J. Klire, Warszawa 1976, s. 27 i n. 5 J. Banaszkiewicz, Państwo i partia w systemie kapitalistycznym, Warszawa 1972, s. 220–232. 6 Por. uwagi J. Sielskiego i E .Ponczka: J. Sielski, Typologia podmiotów polity- ki ze względu na zasięg wpływu, [w:] Partie polityczne – przywództwo partyjne, red. J. Sielski i M. Czerwiński, Toruń 2008, s. 11–18; E. Ponczek, Ograniczenia i możli- wości przywództwa politycznego, [w:] ibidem, s. 128–138. 7 L. Bertalanffy, Ogólna teoria systemów, Warszawa 1984; D. Easton, Anali- za systemów politycznych, [w:] Nauki polityczne. Teksty pomocnicze, Łódź 1990, nr 1, s. 12–26; J. Sztumski, Pojęcie systemu społecznego, „Studia Nauk Politycznych” 1977, nr 4; S. Wróbel, Przywództwo polityczne i władza polityczna w ujęciu Talcot- ta Parsonsa, ibidem, 1990, nr 1–3, s. 112–135; T. Biernat, Determinanty zmiany sy- stemu politycznego. Model pulsacyjny, „Zeszyty Naukowe Akademii Górniczo-Hut- niczej. Zagadnienia Społeczno-Filozofi czne” 1994, z. 49, s. 31–46. 14 System partyjny Królestwa Rumunii są one także częściowo związane z systemem partyjnym. Podsyste- my instytucjonalny i funkcjonalny wiążą się z kryteriami odróżnia- jącymi partię polityczną od pozostałych uczestników systemu poli- tycznego i określają pełnioną przez nie rolę. Istotny jest podsystem regulacyjny, który odwołuje się do norm regulujących stosunki spo- łeczno-polityczne8. Jest on wewnętrznie złożony i zawiera normy prawne, pozaprawne oraz reguły nienormatywne. W ich skład mo- żemy zaliczyć więc konstytucję, ordynacje wyborcze oraz wszelkie- go rodzaju regulaminy partyjne, ale i parlamentarne. W odniesieniu do warstwy nienormatywnej należy wspomnieć o tak istotnych kwe- stiach, jak normy polityczne, kultura polityczna czy wreszcie prak- tyka polityczna, które w sposób nieformalny, bardzo silnie wpływają na kształt systemu partyjnego9. System partyjny jest pojęciem węższym od systemu polityczne- go, ale też jest jego podstawowym elementem, wyróżniającym kon- kretny typ spośród innych podobnych układów10. System partyjny jest za Ryszardem Herbutem rozumiany jako: konfi guracja partii politycznych operujących w oparciu o ustabilizowane wzor- ce zachowań w ramach ustrukturyzowanej przestrzeni politycznej, której gra- nice zostają wyznaczone przez ich dążenie do maksymalizacji efektów wybor- czych oraz określone preferowane i możliwe w danej sytuacji rozstrzygnięcia, 8 K. A. Wojtaszczyk, Współczesne systemy partyjne, Warszawa 1992, s. 11. 9 M. Gulczyński, A. Małkiewicz, Wiedza o partiach i systemach partyjnych. Podręcznik akademicki, Warszawa 2008, s. 60. 10 Według A. Antoszewskiego: „System polityczny stanowi wyodrębnioną ana- litycznie całość o złożonej strukturze umiejscowioną w wielowymiarowym otocze- niu, z którego czerpie informacje i energię, przetwarza i oddziałuje na środowisko. Są one dostarczane do systemu za pomocą wejść i wyjść do otoczenia. Polityka jest więc traktowana jako efekt znoszących się wektorów – działań uruchamiających sy- stem polityczny i decyzji stanowiących efekt jego pracy. A. Antoszewski, System po- lityczny jako kategoria analizy politologicznej, „Acta Universitatis Vratislaviensis. Studia z Teorii Polityki” 1998, t. 1, s. 73; za elementy składowe każdego systemu politycznego uznaje się: społeczeństwo, organizacje społeczne artykułujące i repre- zentujące interesy społeczne poprzez dążenie do zdobycia władzy bądź wywiera- nia na nią wpływu, instytucje władzy państwowej, dysponujące monopolem uzgad- niania interesów oraz środkami przymusu i perswazji, fi nalnie wreszcie różnorakie normy wpływające na wzajemne relacje i funkcjonowanie części składowych syste- mu. M. Gulczyński, R. Zaradny, System polityczny Rzeczpospolitej Polskiej, Wroc- ław 2000, s. 11. Wstęp 15 prowadzące do sformowania gabinetu, w tym również dotyczące strategii koa- licyjnych, a zachowania partii, w tym zakresie zostają zdeterminowane zróż- nicowanym poziomem ich aspiracji (wyborczych, koalicyjnych, programowych i organizacyjnych)11. W niniejszej pracy system partyjny będzie pojmowany przez pryzmat funkcjonowania systemu parlamentarnego w kontekście obecnych w nim partii politycznych ukierunkowanych na zdobycie władzy bądź jej utrzymanie. Z tego też powodu z systemu partyjne- go wykluczone zostały grupy nacisku i organizacje lobbystyczne12. Jest to również zgodne z ujęciem D. Eastona, który stwierdził, że dla uzyskania właściwych wyników analizy należy oddzielić życie polityczne od reszty działań społecznych i analizować je tak, jakby w danej chwili było ono tworem samodzielnym osadzonym w środo- wisku, w którym działa, lecz wyraźnie od niego odróżnianym13. Róż- nice w poszczególnych defi nicjach systemu partyjnego wynikają z in- nej perspektywy postrzegania partii politycznej14. Obecnie stosowane podziały systemów partyjnych korzystają z różnych kryteriów klasyfi kacyjnych15. Przede wszystkim wyróżnia się podejście: ilościowe, jakościowe i łączące obydwa – ilościowo-ja- kościowe. W kryterium ilościowym główną rolę odgrywa liczba par- tii działających w życiu publicznym, co w przypadku Rumunii przed 1947 r. będącej przedmiotem opracowania, stanowi właściwie jedy- ne kryterium, które można tu zastosować. Kryterium jakościowe, su- gerujące podział na systemy oparte na zasadzie konkurencyjności, nie pozwala bowiem, w ocenie autora, na precyzyjne opisanie rumuń- skiego systemu partyjnego z uwagi na to, że przyjęte w nim zasady 11 R. Herbut, System partyjny, [w:] Encyklopedia politologii, t. 3, Zakamycze 1999, s. 251; A. Antoszewski, System polityczny RP, Warszawa 2012, s. 252 i n. 12 W związku z tym autor będzie działał w ramach wyznaczonych przez kla- syczną już defi nicję M. Duvergera, nie uwzględniając elementów charakterystycz- nych dla defi nicji W. Zakrzewskiego, który w ramach systemów partyjnych uwzględ- niał także różne organizacje społeczne. J. Banaszkiewicz, Państwo i partia…, s. 223; K. A. Wojtaszczyk, Współczesne…, s. 7. 13 A. Antoszewski, System polityczny jako…, s. 78. 14 A. Antoszewski, R. Herbut, Systemy polityczne współczesnego świata, Gdańsk 2001, s. 50. 15 Ibidem, rozdz. IV i V. 16 System partyjny Królestwa Rumunii klasyfi kacyjne zwłaszcza w aspekcie konkurencyjności nie odpowia- dają ówczesnym rumuńskim realiom. Rozwój polityczny ziem rumuńskich uzależniony był na począt- ku XIX w. od rozwoju wypadków w Imperium Osmańskim, co w ka- tegoriach politycznych wymuszało recepcję wzorca orientalnego. Do- piero decyzje pokoju w Adrianopolu w 1829 r. otworzyły możliwość budowy nowoczesnego społeczeństwa w księstwach rumuńskich. Proces ten był długotrwały, a orientalne wzorce pozostawały przez długi czas istotnym elementem składowym stosunków społecznych i politycznych. Mimo tych uwarunkowań Rumunia stopniowo mo- dernizowała się także na wzór europejski, przechodząc okres tworze- nia się partii politycznych. W XIX w. partie stały się wraz z postępu- jącym procesem demokratyzacji i inkulturacji politycznej głównym podmiotem sceny politycznej. Ponadto wykształcony system partyj- ny wpływał na strukturę klasy politycznej i w końcu tworzył elity polityczne. Zjawisko to było na tyle istotne, że rodzaj występujące- go w danym kraju systemu partyjnego wpływał w dużym stopniu na stosowane przez elity polityczne metody walki politycznej, które później w sprzyjających okolicznościach mogły przejść w momencie przejęcia władzy w sposób rządzenia16. Zjawiskiem odnotowywanym już w XIX-wiecznej rzeczywisto- ści politycznej była prawidłowość, iż systemy partyjne zapewniały poszczególnym ich uczestnikom możliwość ubiegania się o przejęcie władzy i pozwalały na pełne uczestnictwo w życiu politycznym17. Można więc skonstatować, że partia jako jednostka polityczna jest czymś innym niż system partyjny. Wynika z tego kolejny wniosek, że dla istnienia systemu partyjnego ważne jest funkcjonowanie przy- najmniej kilku partii politycznych, które powinny między sobą inter- ferować. Z tego też powodu można przyjąć, że system monopartyj- ny nie wyczerpuje wszystkich założeń istnienia systemu partyjnego, 16 Przekładało się to także na sposób przedstawiania programów partyjnych. O ile w XIX w. z reguły programy partii w Europie Zachodniej odpowiadały nazwom przybieranym przez konkretne siły polityczne, o tyle z upływem czasu i poszerza- niem praw wyborczych dość często nazwy partii nie miały wiele wspólnego z fak- tycznie głoszoną ideologią. J. Korbel, Współczesne systemy partyjne w rozwiniętych krajach kapitalistycznych, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Po- wstańców Śląskich w Opolu” 1972, Seria B, nr 34, s. 6. 17 Ibidem. Wstęp 17 aby mówić bowiem o systemie, musi istnieć przynajmniej dwóch jego pełnoprawnych uczestników18. Takim musi być partia polityczna, po- nieważ pozostałych zbiorowych uczestników życia politycznego, jak: grup nacisku, biurokracji i związków zawodowych, nie można kwa- lifi kować jako pełnoprawnych uczestników życia politycznego w ra- mach szeroko rozumianej demokracji liberalnej19. Oczywistym celem istnienia każdej partii politycznej jest zdobycie władzy i jej utrzyma- nie20, co w systemie demokratycznym jest poprzedzone wyborami. Najważniejszym aspektem istnienia systemu partyjnego jest funk- cjonowanie instytucji wyborów konkurencyjnych. W dyskursie, dotyczącym systemu partyjnego i jego roli w funk- cjonowaniu systemu politycznego, nie sposób pominąć aspektu teo- retycznego, w którym należy odpowiedzieć sobie na pytanie o to, jak rozumiano partię polityczną w interesującym nas miejscu i czasie. Takie podejście do zagadnienia niewątpliwie ułatwi zrozumienie za- wiłości funkcjonowania tego systemu na terenie Rumunii i jego roli oraz miejsca w tamtejszym układzie politycznym. W języku polskim słowo „partia” posiada wiele synonimów: „stronnictwo”, „liga”, „związek”. W defi nicji pojęcia „partia politycz- na” najczęściej jest ukazywana jako „wyspecjalizowana organizacja polityczna, która w oparciu o program i ideologię, reprezentując inte- resy określonej klasy lub warstwy, dąży do zdobycia i wykonywania władzy państwowej”21. W życiu partyjnym w warunkach demokra- tycznych szczególnie istotny jest pluralizm polityczny, co powiązane jest z uznaniem decydującej roli partii w systemie politycznym. Pod- kreślał to Raymond Aron, twierdząc, że demokracja dopiero wtedy jest naprawdę skuteczna, gdy w wyniku istnienia w ramach legalnej konkurencji dochodzi do powstania egzekutywy i opozycji wzajemnie się nie paraliżujących w toku walki politycznej. 18 J. C. Piano, R. E. Riggs, H. S. Robin, Dictionar de analiza politică, Bucureşti 1993, s. 138; A. Antoszewski, R. Herbut, Systemy polityczne…, s. 115. 19 W ramach np. systemu korporacyjnego obowiązywały inne zasady – to kor- poracje zawodowe były głównymi uczestnikami życia politycznego lub raczej jego namiastki. J. Bartyzel, Korporacjonizm, http://haggard.w.interia.pl/corpo.html [do- stęp 30 III 2013]. 20 R. Herbut, Partia polityczna, [w:] Encyklopedia politologii, t. 3, s. 154; J. Korbel, Współczesne systemy…, s. 5. 21 J. Wrona, System partyjny w Polsce 1944–1950, Lublin 1997, s. 15. 18 System partyjny Królestwa Rumunii Politologia zachodnia z reguły preferuje w analizie istoty ugrupo- wań politycznych i w schematach klasyfi kacyjnych kryterium progra- mowe i kryterium cech organizacyjnych, odrzucając inny spotykany także model, który bierze pod uwagę kryterium klasowe22. Analizując podejście zachodnie, Maurice Duverger stwierdził, że o klasyfi kacji poszczególnej partii winny decydować: stopień jej centralizacji i zasa- dy członkowskie. Podejście to akcentuje związek partii z ustrojem de- mokratycznym bądź quasi-demokratycznym, nie jest natomiast właś- ciwe w odniesieniu do krajów niedemokratycznych. Partie polityczne są składnikami systemu partyjnego. W polskiej nauce obecny przez lata był spór wokół kwestii defi nicyjnych uczestników wspomniane- go systemu. Kluczowa dyskusja toczyła się bowiem wokół tego, czy na system partyjny składają się jedynie partie polityczne23, czy także można do niego zaliczyć organizacje społeczne, prowadzące działal- ność polityczną i chcące uczestniczyć w jej sprawowaniu24. W nauce polskiej jednak zdobyła sobie uznanie jeszcze w okre- sie „przedsolidarnościowym” teoria „węższa”, która ograniczała skład systemu partyjnego jedynie do partii politycznych. Partie bo- wiem w myśl tezy Marka Sobolewskiego operują programami poli- tycznymi, które są obok organizacji, celu działania, chęci przejęcia władzy i reprezentacji określonych zbiorowości społecznych jednym z głównych elementów defi niujących partię. Defi nicja ta nie wyklu- cza wpływu na partie polityczne grup interesu i grup nacisku, jed- nak te dwa typy podmiotów politycznych nie mogą być zaliczane do pełnych uczestników systemu partyjnego. Z reguły nie formułują bo- wiem szerokiego programu i nie dążą bezpośrednio do przejęcia wła- dzy, ograniczając się jedynie do reprezentacji interesów konkretne- go środowiska25. W okresie międzywojennym w Polsce defi niowano 22 Międzywojenna nauka rumuńska takie podejście odrzucała, kwestionując możliwość zaistnienia partii o charakterze klasowym zgodnym z jej encyklopedycz- ną defi nicją. 23 Nauka o polityce. Podręcznik akademicki, red. A. Bodnar, Warszawa 1988, s. 136. 24 W Polsce było to dość istotne, jeżeli weźmiemy pod uwagę NSZZ Solidarność, która w latach 1989–1993 była bezpośrednio obecna w parlamencie, pomimo iż for- malnie nie była partią polityczną. Współczesne partie i systemy partyjne. Zagadnie- nia teorii i praktyki politycznej, red. W. Sokół, M. Żmigrodzki, Lublin 2008, s. 110. 25 T. Żyro, Wstęp do politologii, Warszawa 2004, s. 254. Wstęp 19 partię polityczną jako: „grupy obywateli zrzeszone poza instytucjami prawa państwowego w imię wspólnych poglądów i na rzecz wspólne- go działania politycznego”26. Ioan Scurtu, współczesny czołowy badacz problematyki syste- mów partyjnych w Rumunii, uważa, że geneza rumuńskiego życia politycznego w ogólnych zarysach jest podobna do modelu brytyj- skiego i właściwie w pewnym przybliżeniu z nim synchroniczna27. Początek życia politycznego w dzisiejszym tego rozumieniu umiesz- cza on po zakończeniu przez Rosję wojny z Turcją na mocy trakta- tu adrianopolskiego w 1829 r. Bezpośrednim efektem tego paktu dla księstw rumuńskich: Mołdawii i Wołoszczyzny było nadanie im Sta- tutem Organicznym formy ustrojowej zgodnej ze standardami euro- pejskimi, co z kolei umożliwiło daleko idącą modernizację księstw, w tym również w aspekcie ekonomicznym28. Partie polityczne, od- powiadające dzisiejszym standardom pojęciowym, powstały na tere- nie już zjednoczonej Rumunii po 1866 r. w ramach wyznaczonych pośrednio przez nowo przyjętą liberalną konstytucję wzorowaną na rozwiązaniach belgijskich. Wśród czynników, które determinowały powstanie i działanie systemów partyjnych, największe znaczenie miały zasady wyborcze i podziały społeczno-kulturowe. Wzajemne relacje zachowań społecz- no-kulturowych i systemów partyjnych są powiązane ze sobą na wie- le sposobów, zwłaszcza przez różne czynniki składowe systemu poli- tycznego (tradycje wyborcze, tradycje polityczne). Na istotny wpływ systemu wyborczego na kształtowanie systemu partyjnego wska- zał Maurice Duverger29, którego teoria była później rozwijana, ale także negowana zarówno teoretycznie, jak i przez prostą statystykę 26 S. Stroński, Partje polityczne, [w:] Encyklopedja nauk politycznych, t. 4, 27 S. Radu, Introducere în istoria partidelor şi doctrinelor politice din Româ- Warszawa 1939, s. 229. nia, Sibiu 2009, s. 10. 28 M. Willaume, Mołdawia i Wołoszczyzna…, s. 52. 29 M. Duverger twierdził, że zastosowanie systemu wyborczego większościowe- go musi w końcu doprowadzić do wykształcenia się systemu dwupartyjnego, później tezy te w części zostały podważone przez Arendta Lijphardta. M. Duverger, Factors in a Two-Party and Multiparty System, [w:] Party Politics and Pressure Groups, New York [b.r.w.], s. 23–32; J. A. Slesinger, M. S. Slesinger, Maurice Duverger and the Study of Political Parties, ,,French Politics” 2006, vol. 4, s. 59; D. Nohlen, Pra- wo wyborcze…, s. 331. 20 System partyjny Królestwa Rumunii wyborczą, zwłaszcza w nowych demokracjach korzystających z bry- tyjskiego wzorca politycznego (Indie, Kanada). Dodatkowo krytyk M. Duvergera – Arendt Lijphardt – stwierdził, że w procesie kształ- towania systemu partyjnego ważniejszym czynnikiem od formuły wyborczej jest wysokość progu wyborczego30. O ile wpływ systemów wyborczych na system partyjny jest kwe- stią przede wszystkim techniczną i dość łatwo mierzalną, zwłaszcza w systemach w pełni demokratycznych, o tyle wpływ czynników spo- łeczno-kulturowych ciągle pozostaje sprawą otwartą. Jest to szcze- gólnie istotne w przypadku rumuńskim, gdzie w omawianym okre- sie nie można było mówić o systemie w pełni demokratycznym, gdyż bardzo ważne okazały się wszelakie wpływy o charakterze społecz- no-kulturowym, jakie doprowadziły do wytworzenia poddańczej kul- tury politycznej, która stanowiła element przyzwolenia na określo- ne zachowania klasy politycznej31. Zdecydowanie inny charakter ma zachodni model wpływu tychże na przebieg modernizacji politycznej, 30 Klasyfi kacja progu wyborczego i jego efektywny wpływ na system partyjny zależy od jego wysokości. Jego niewątpliwą rolą jest doprowadzenie do koncentracji życia politycznego w kraju, w którym jest on stosowany. Formuła ta często była kon- testowana przez część polityków wskazujących, że jest ona niezgodna z zasadą pro- porcjonalności wyborów, w sposób oczywisty bowiem doprowadza do „zmarnowania” części głosów wyborców. Czym wyższy próg wyborczy, tym więcej głosów zostaje od- rzuconych, przez to system proporcjonalny staje się niereprezentatywny– w cza- sach najnowszych często przytaczanym przez przeciwników tego rozwiązania przy- kładem są wybory w Rosji w roku 1995, gdy przy zastosowaniu progu o wysokości 5 aż 45 wskazań wyborców padło na partie, które nie przekroczyły progu. Mimo to rzeczą charakterystyczną jest, że sądy konstytucyjne z reguły uznają tę zasadę za zgodną z konstytucją. Wprowadzenie progu mogło być dawniej postrzegane jako przeszkoda dla nowych partii, jednak wyniki wyborów w Polsce w 2001 r., kiedy to Liga Polskich Rodzin, będąc nową siłą na scenie politycznej uzyskała 7,87 głosów pokazały, że nie należy demonizować progu wyborczego. Stosowanie progu wybor- czego może też doprowadzić do tzw. głosu koalicyjnego, gdy wobec groźby nieprze- kroczenia progu przez partię może ona być wsparta przez elektorat tradycyjnego koalicjanta, np. miało to miejsce w styczniu 2013 r. w wyborach w Dolnej Saksonii, gdy część wyborców CDU głosowało na FDP, by ta przekroczyła 5 próg wyborczy. D. Nohlen, Prawo wyborcze i system partyjny. O teorii systemów wyborczych, War- szawa 2004, s. 331; Wybory w Dolnej Saksonii – przestroga dla Merkel, http://www. dw.de/wybory-w-dolnej-saksonii-przestroga-dla-merkel/a-16536454. [3 III 2012]. 31 K. B. Janowski, Kultura polityczna, [w:] Wprowadzenie do nauki o państwie i polityce, red. B. Szmulik, M. Żmigrodzki, Lublin 2002, s. 347. Wstęp 21 w którym modernizacja polityczna przebiegała synchronicznie z mo- dernizacją społeczną i ekonomiczną, co nie prowadziło do powsta- nia tzw. pustych form charakterystycznych dla państw szybko mo- dernizujących się32. Względny sukces osiągnięty niewątpliwie przez społeczeństwa zachodnie w trakcie modernizacji politycznej wiązał się z kompleksowością tychże przemian, podczas których starano się na bieżąco znajdować rozwiązania pojawiających się problemów, co skutkowało tym, że nie nawarstwiały się one, utrudniając potem procesy modernizacyjne33. Efektem było także stosunkowo silne po- wiązanie ze sobą elit politycznych i warstw społeczeństwa upraw- nionych do głosowania34. Do tego dochodziło także nowoczesne rozu- mienie narodu jako jednostki politycznej i w tym kontekście możliwe było działanie w kierunku modernizacji wszystkich jego elementów. W celu podkreślenia skutków upolitycznienia warstw dotąd po- zostających poza systemem wyborczym, warto się posłużyć schema- tem po raz pierwszy przedstawionym przez Seymoura M. Lipseta i Steina Rokkana, którzy wyróżnili następujące elementy wpływają- ce na modernizację społeczeństw zachodnich: reformację, separację państwa i Kościoła oraz rewolucję przemysłową35. Teorie S. M. Lip- seta i S. Rokkana odnoszą się do jasno sprecyzowanej fazy moderni- zacji politycznej, której głównym efektem było rozszerzenie uczest- nictwa politycznego na pozostałe warstwy społeczne, a początkiem tego było z reguły rozszerzenie praw wyborczych na dotąd upośle- dzone warstwy ludności. Podobna sytuacja zaistniała w Rumunii do- 32 Według ideologa konserwatyzmu rumuńskiego – Titu Maiorescu, K. Jur- czak, Dylematy zmiany. Pisarze rumuńscy XX wieku wobec ideologii zachowawczej. Studium przypadku, Kraków 2011, s. 150. 33 Elity polityczne, chcąc utrzymać przynajmniej częściowo swój wpływ na przebieg wypadków politycznych, brały pod uwagę polityczne i ekonomiczne dąże- nia niższych klas społecznych; z drugiej strony również klasy dotąd upośledzone w ramach systemów zachodnich miały dążyć do przemian na drodze reform, wy- rzekając się zachowań rewolucyjnych. S. Şerban, Elite, partide şi spectru politic în România interbellică, Bucureşti 2006, s. 31. 34 Najlepszym przykładem tego było realizowanie przez elity polityczne w XIX w. bardzo często powiązanego ze sobą liberalnego programu przemian poli- tycznych i ekonomicznych. 35 T. Zarycki, W poszukiwaniu peryferii. Teoria podziałów politycznych Lip- seta-Rokkana w kontekście polskim, [w:] Oblicze polityczne regionów Polski, red. M. Dajnowicz, Białystok 2007, s. 15. 22 System partyjny Królestwa Rumunii piero w okresie międzywojennym, choć w przypadku tego kraju nie można mówić dokładnie o pełnej kompatybilności z wzorcem zapre- zentowanym przez S. Rokkana i S. M. Lipseta. W Rumunii o wiele później bowiem doszło do przemian ekonomicznych, które odwrotnie niż w krajach zachodnich były poprzedzane przez przemiany o cha- rakterze politycznym i, co istotne, również w inny sposób modelowa- ne były stosunki pomiędzy Państwem a Cerkwią, które to instytucje w omawianym okresie nie zostały od siebie rozdzielone. Wspomniany wypadek został zresztą przewidziany przez S. Stei- na i S. Rokkana, którzy założyli, że w krajach znajdujących się na- peryferiach świata zachodniego możliwe będą pewne odstępstwa od ich teorii. Miały one być wyjaśniane na gruncie zaistnienia czynni- ków natury historycznej, determinujących możliwość działania elit politycznych danego kraju. Wśród nich główne miejsce zostało przy- znane właśnie stosunkom Państwo-Kościół, prawom wyborczym lud- ności dotąd upośledzonej, zwłaszcza robotników, oraz udziałowi klas biedniejszych w dystrybucji dochodu narodowego36. Specyfi czne warunki w trakcie rozwoju politycznego zachodzą w krajach, w których wyznacza się odgórnie priorytety moderniza- cyjne, tak jak na przykład w kemalistowskiej Turcji, w której wyraź- ne pierwszeństwo miały kwestie wprowadzenia nowoczesnych roz- wiązań politycznych i ustrojowych. Pewna dysharmonia w tempie unowocześniania kraju spowodowała zagrożenie dla powodzenia re- form w całości. Przy zaniedbaniu niezbędnych przekształceń ekono- micznych wytworzyło to bowiem warstwę de facto upośledzoną na wsi, która ze swej natury będąc konserwatywna z wielkim trudem adoptowała się do nowych warunków politycznych i stanowiła poten- cjalną bazę wszelkiej opozycji antykemalistowskiej37. W kontekście modernizacji efektywność i funkcjonalność partii politycznych są w dużym stopniu kontestowane zwłaszcza w przypad- ku konieczności konfrontacji grup, które opowiadały się za moderniza- cją, z ludnością wiejską, będącą ostoją konserwatyzmu i potencjalnie niechętnej wszelkim radykalnym przemianom. O skuteczności przemian w takich społeczeństwach można mówić, biorąc pod uwa- gę stosunek strat i zysków. O względnym sukcesie na tym polu moż- 36 S. Şerban, Elite, partde…, s. 34. 37 J. Reychman, Historia Turcji, Wrocław–Warszawa–Kraków 1973, s. 312. Wstęp 23 na mówić wtedy, gdy liczba osób świadomie uczestniczących w życiu politycznym zacznie się stopniowo zwiększać38. Partie polityczne pełnią specjalne funkcje w procesie transfor- macji poszczególnych społeczeństw, zwłaszcza jeśli procesy te nie są realizowane według jednego, z góry ustalonego wzorca. Gabriel Al- mond i Bingham Powell starali się wskazać na takie funkcje, wy- chodząc z założenia przyspieszonej zmiany społecznej. Konfrontacja pryncypium przyspieszonej przemiany z wartościami tradycyjny- mi według nich może doprowadzić do zaniku norm społecznych, co w konsekwencji może uniemożliwić części społeczeństwa partycypa- cję polityczną. Szczególnie istotna w takiej sytuacji jest niebezrefl ek- syjna adaptacja nowych wzorów z dostosowanie ich do lokalnej spe- cyfi ki39. Z podobnych założeń korzystał także Samuel Huntington, który również w swym modelu wychodził z założenia kalkulacji możliwych zysków i strat. Tym, co różni go od pozostałych autorów, jest przyję- cie przesłanek paradygmatycznych. Podstawowym problemem, we- dług niego, jest odpowiedź na pytanie o rolę poszczególnych partii politycznych w procesach modernizacyjnych. S. Huntington uznaje za naczelną rolę wszystkich liczących się partii w warunkach moder- nizacji politycznej – doprowadzenie do stabilizacji politycznej. Ma być to skutkiem równoległego powstania wspólnoty politycznej, któ- rej działanie ma doprowadzić do powstania partii i stworzenia przez nie odpowiedniego systemu partyjnego40. W świetle powyższych ustaleń można zaproponować hipotezę, że granice działalności partii politycznych w społeczeństwach roz- wijających się są określone niemal na równi z tymi obowiązującymi w społeczeństwach już zmodernizowanych zarówno przez zasady wy- borcze, jak i stereotypy społeczno-kulturowe. Pewną niedogodnością, jaką partie polityczne muszą brać pod uwagę, działając w społeczeń- stwach modernizujących się, jest bilans kosztów modernizacyjnych, które powinny determinować możliwości skutecznej i akceptowanej 38 S. Şerban, Elite, partide…, s. 35. 39 K. Jurczak, Dylematy zmiany…, s. 152. 40 S. Huntington, Political Order in Changing Societies, Yale 1968, s. 41. 24 System partyjny Królestwa Rumunii przez większość modernizacji społecznej, co powinno doprowadzić do powstania w miarę nowoczesnego społeczeństwa41. Celem ogólnym pracy jest analiza funkcjonowania systemu par- tyjnego w Rumunii w okresie monarchii, czyli w latach 1866–1947. Z tak sformułowanego celu ogólnego wynikają cele szczegółowe: uzy- skanie odpowiedzi na pytanie dotyczące głównych źródeł specyfi ki sy- stemu rumuńskiego. Jej zasadniczymi elementami, które poddane zo- staną badaniom, będzie wskazanie czynnika moderującego system polityczny w triadzie: monarcha, parlament, partie polityczne. Jako składnik uzupełniający należy uwzględnić też czynnik przywódz- twa na poziomie poszczególnych partii, a także określenie możliwości wpływania społeczeństwa na formy walki o władzę, aplikowane przez uczestników rumuńskiego systemu partyjnego. Uzyskanie odpowie- dzi na to pytanie umożliwi określenie pozycji społeczeństwa w progra- mach partii politycznych42. Finalnym celem pracy będzie także anali- za okoliczności jego upadku, w kontekście doświadczeń wynikających z 80-letniego funkcjonowania systemu w określonym kształcie. Istota tej hipotezy polega na wstępnej aprobacie przeświad- czenia, że pomimo fasadowej modernizacji stosunków politycznych w kraju i pozornej akceptacji nowoczesnych koncepcji ustrojowych, to monarcha pozostawał w Rumunii faktycznym suwerenem, przez to w sposób decydujący wpływając na kształt systemu partyjnego. Weryfi kacja tak sformułowanej hipotezy wymaga postawienia następujących pytań badawczych: – kto był głównym decydentem na scenie politycznej, czyli fak- tycznym suwerenem? – na podstawie jakich kryteriów można by optymalnie określić rumuński system partyjny, uwzględniając jednocześnie różne znane typologizacje dotyczące tej kwestii? – czy można przyjąć przeświadczenie, iż istniał katalog zasad determinujących wstępnie relewantność poszczególnych uczestni- ków systemu partyjnego? – czy jest możliwe wskazanie partii relewantnych w poszczegól- nych badanych okresach? 41 S. Şerban, Elite, partide…, s. 47. 42 Na temat funkcji spełnianych przez odpowiednio ułożony program partyjny patrz: J. Banaszkiewicz, Państwo i partia…, s. 286–288.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

System partyjny Królestwa Rumunii. Uwarunkowania i funkcjonowanie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: