Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00046 005610 13260303 na godz. na dobę w sumie
System prawa pracy. TOM IV. Indywidualne prawo pracy. Pozaumowne stosunki pracy - ebook/pdf
System prawa pracy. TOM IV. Indywidualne prawo pracy. Pozaumowne stosunki pracy - ebook/pdf
Autor: , , , , , , , , , , , , , , , , Liczba stron: 880
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-488-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W tomie IV Systemu prawa pracy przedstawione zostały zagadnienia dotyczące pozaumownych stosunków pracy. W kolejnych częściach szczegółowo omówiono stosunki pracy nawiązywane na podstawie powołania, wyboru i mianowania. Są to akty prawne kreujące nie tylko zatrudnienie pracownicze, ale również stosunki organizacyjne wykraczające poza obszar prawa pracy. Wymagało to uwzględnienia w prowadzonych rozważaniach również punktu widzenia innych dziedzin prawa, a zwłaszcza prawa administracyjnego.
Struktura opracowania jest wyznaczona tym, że poszczególne pozaumowne stosunki zatrudnienia pracowniczego mają zróżnicowany rodowód oraz w różnym stopniu odbiegają od tego, co jest charakterystyczne dla umowy o pracę. Odrębnie zatem dla każdej z podstaw tych stosunków pracy zostały zaprezentowane takie kwestie, jak:
? ich geneza i historia,
? zakres zastosowania,
? sposób nawiązania,
? zmiana i rozwiązanie,
? odrębności dotyczące uprawnień,
? odrębności dotyczące obowiązków i odpowiedzialności,
? charakter prawny.
Omówiono również źródła regulacji prawnej, odrębności dotyczące procedury rozstrzygania sporów z pozaumownych stosunków pracy oraz odrębności, jakie w odniesieniu do tych stosunków występują w zakresie zbiorowego prawa pracy.
Autorami poszczególnych rozdziałów są osoby z różnych ośrodków naukowych z całego kraju, które w swym dotychczasowym dorobku szczególnie wiele miejsca poświęciły kwestiom pozaumownych stosunków pracy, co gwarantuje, że przedstawione w opracowaniu rozważania cechuje odpowiedni poziom wnikliwości i profesjonalizmu.
Książka przeznaczona jest przede wszystkim dla przedstawicieli nauki prawa pracy. Może się okazać szczególnie przydatna w dyskusji o przyszłości prawa pracy, która pozostaje w związku z działalnością Komisji przygotowującej nowy kodeks pracy. Powinna jednak być przydatna także dla praktyków, a zwłaszcza sędziów, adwokatów, radców prawnych i pracowników działów HR. Należy żywić nadzieję, że będzie także wykorzystywana w dydaktyce prawniczej.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

S e k r e t a r z e t o m u B o l e s ł a w M . Ć w i e r t n i a k M o n i ka N o w a k M a r c i n Wu j c z y k Au t o r z y Krzysztof W. Baran (rozdziały: 25, 26 wraz z D. Książkiem) Justyna Czerniak-Swędzioł (rozdział 2) Anna Dubowik (rozdział 19) Tomasz Duraj (rozdział 18) Zbigniew Góral (rozdziały: 1, 27) Daniel Książek (rozdział 26 wraz z K.W. Baranem) Aneta Giedrewicz-Niewińska (rozdziały: 9–11) Eliza Mazurczak-Jasińska (rozdziały: 22, 23) Wiesław Perdeus (rozdziały: 3, 8) Łukasz Pisarczyk (rozdział 20) Stefan Płażek (rozdziały: 13, 14) Krzysztof Stefański (rozdziały: 16, 17) Jakub Stelina (rozdział 24) Helena Szewczyk (rozdział 12) Elżbieta Ura (rozdział 15) Krzysztof Walczak (rozdział 21) Mirosław Włodarczyk (rozdziały: 4–7) MONIKA TOMASZEWSKA, GERTRUDA UŚCIŃSKA, KRZYSZTOF WALCZAK MIROSŁAW WŁODARCZYK, JERZY WRATNY, TERESA WYKA ALINA WYPYCH-ŻYWICKA, MARCIN ZIELENIECKI KRZYSZTOF W. BARAN, JUSTYNA CZERNIAK-SWĘDZIOŁ, ANNA DUBOWIK TOMASZ DURAJ, ZBIGNIEW GÓRAL, DANIEL KSIĄŻEK ANETA GIEDREWICZ-NIEWIŃSKA, ELIZA MAZURCZAK-JASIŃSKA WIESŁAW PERDEUS, ŁUKASZ PISARCZYK, STEFAN PŁAŻEK KRZYSZTOF STEFAŃSKI, JAKUB STELINA, HELENA SZEWCZYK ELŻBIETA URA, KRZYSZTOF WALCZAK, MIROSŁAW WŁODARCZYK SYSTEM PRAWA PRACY REDAKTOR NACZELNY KRZYSZTOF W. BARAN TOM IV INDYWIDUALNE PRAWO PRACY POZAUMOWNE STOSUNKI PRACY REDAKCJA NAUKOWA ZBIGNIEW GÓRAL Warszawa 2017 Recenzent Prof. zw. dr hab. Tadeusz Kuczyński Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Ewa Fonkowicz Opracowanie redakcyjne Katarzyna Rybczyńska Łamanie Wolters Kluwer Polska Indeks rzeczowy Piotr Sekulski Dominika Zielińska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2017 ISBN: 978-83-8107-040-9 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl O AUTORACH Krzysztof W. Baran Profesor zwyczajny doktor habilitowany nauk prawnych; kierownik Katedry Prawa Pracy i Polityki Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego; autor i redaktor licznych publikacji naukowych z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, w tym kilkunastu monografi i, komentarzy i podręczników. Justyna Czerniak-Swędzioł Doktor nauk prawnych; adiunkt w Katedrze Prawa Pracy i Polityki Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego; wykładowca na Podyplomowych Studiach Prawa Pracy organizowanych przez Katedrę Prawa Pracy i Polityki Społecznej UJ; ko- ordynator Sekcji Prawa Pracy w Studenckiej Poradni Prawnej UJ; radca praw- ny w OIRP w Krakowie; autorka licznych publikacji dotyczących m.in. zakazu konkurencji w stosunkach pracy oraz uprawnień rodzicielskich, obejmujących monografi ę, artykuły naukowe oraz publikacje dydaktyczne. Anna Dubowik Doktor nauk prawnych; adiunkt w Katedrze Prawa Pracy i Polityki Społecznej Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego; autorka i współ- autorka licznych opracowań naukowych, w tym komentarzy, artykułów i glos; główny przedmiot jej zainteresowań stanowi problematyka pozaumownych sto- sunków pracy oraz zatrudnienia w sferze publicznej, a także zagadnienia doty- czące kształtowania treści stosunku pracy oraz zbiorowego prawa pracy. Tomasz Duraj Doktor habilitowany nauk prawnych, profesor nadzwyczajny w Katedrze Prawa Pracy na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego; kierownik stu- diów podyplomowych: zarządzanie zasobami ludzkimi z elementami prawa pracy oraz prawo pracy dla pracodawców i kadry kierowniczej na Wydziale Prawa i Admi- nistracji Uniwersytetu Łódzkiego; autor kilkudziesięciu publikacji naukowych z za- kresu prawa pracy; specjalizuje się w problematyce indywidualnego prawa pracy, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji prawnej pracowników zajmujących sta- nowiska kierownicze, prawa urzędniczego oraz spółdzielczego stosunku pracy. Zbigniew Góral Profesor zwyczajny doktor habilitowany nauk prawnych; kierownik Katedry Prawa Pracy Uniwersytetu Łódzkiego; autor ponad 160 publikacji z zakresu pra- 5 ––– O AUTORACH ––– wa pracy; szczególnym przedmiotem jego zainteresowań badawczych jest prob- lematyka dotycząca zasad prawa pracy, rozwiązywania stosunków pracy, bezro- bocia, związków zawodowych oraz prawa urzędniczego. Daniel Książek Doktor nauk prawnych; pracownik w Katedrze Prawa Pracy i Polityki Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego; radca prawny; wspólnik zarządzający kancela- rią prawną specjalizującą się w prawie pracy; prezes zarządu Centrum Prawa Pracy i Stosunków Przemysłowych; członek zespołu pełnomocnika rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego ds. prawnych. Aneta Giedrewicz-Niewińska Doktor nauk prawnych; adiunkt w Katedrze Prawa Pracy na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Białymstoku; autorka licznych publikacji naukowych w szcze- gólności z zakresu podstaw nawiązania stosunku pracy, m.in. w samorządzie terytorialnym; przedmiotem jej badań naukowych jest również historia prawa pracy, a także europejskie prawo pracy, w tym zatrudnianie urzędników unij - nych oraz uczestnictwo pracowników w zarządzaniu przedsiębiorstwami po- nadnarodowymi. Eliza Mazurczak-Jasińska Doktor nauk prawnych; adiunkt w Zakładzie Prawa Pracy na Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego; autorka publikacji na- ukowych z zakresu prawa pracy, prawa stosunków służbowych i prawa ubez- pieczeń. Wiesław Perdeus Doktor nauk prawnych; docent w Zakładzie Prawa Pracy Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie; prodziekan Wydziału Prawa i Administracji tegoż Uniwersytetu; autor i współautor kilkudziesięciu publikacji naukowych z zakresu prawa pracy. Łukasz Pisarczyk Doktor habilitowany nauk prawnych, profesor nadzwyczajny w Katedrze Prawa Pracy i Polityki Społecznej na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Stefan Płażek Doktor nauk prawnych; adiunkt w Katedrze Prawa Samorządu Terytorialnego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego; równolegle ad- wokat w Krakowie; autor i współautor około 100 publikacji naukowych, głównie z zakresu prawa pracy i prawa administracyjnego; przedmiotem jego obecnych badań jest zatrudnienie w administracji publicznej. Krzysztof Stefański Doktor habilitowany nauk prawnych; adiunkt w Katedrze Prawa Pracy Uniwer- sytetu Łódzkiego; wieloletni kierownik Podyplomowego Studium Prawa Pracy UŁ; obecnie kierownik Podyplomowych Studiów Ochrony Danych Osobowych UŁ; autor i współautor kilkudziesięciu publikacji naukowych z zakresu prawa pracy. 6 ––– O AUTORACH ––– Jakub Stelina Doktor habilitowany nauk prawnych, profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Gdańskiego; kierownik Katedry Prawa Pracy na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego, dziekan tego Wydziału; członek Rady Legislacyjnej przy Prezesie Rady Ministrów; od września 2016 r. członek Komisji Kodyfi kacyjnej Prawa Pracy; autor wielu publikacji z zakresu prawa pracy oraz prawa zabez- pieczenia społecznego. Helena Szewczyk Doktor habilitowany nauk prawnych; długoletni pracownik naukowo-dydak- tyczny Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach; radca prawny, ekonomista; autorka około 150 prac naukowych z zakresu polskie- go prawa pracy i dziedzin pokrewnych. Elżbieta Ura Profesor zwyczajny doktor habilitowany nauk prawnych; kierownik Katedry Prawa Publicznego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Rzeszowskiego; autorka ponad 200 publikacji głównie z zakresu prawa administracyjnego: bez- pieczeństwa i porządku publicznego, służby cywilnej i pracowników samorzą- dowych oraz problemów administracyjnego prawa ustrojowego i materialnego; sędzia Sądu Okręgowego w Rzeszowie orzekająca w Wydziale Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych; członek Komisji Dyscyplinarnej przy Radzie Głównej Szkolnictwa Wyższego przez dwie kadencje od 2002 r.; przewodnicząca Rady Programowej Stowarzyszenia Edukacji Administracji Publicznej; ekspert Polskiej Komisji Akredytacyjnej. Krzysztof Walczak Doktor habilitowany nauk prawnych; adiunkt na Wydziale Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego; wspólnik i konsultant w fi rmie prawniczej specja- lizujacej się w doradztwie z zakresu indywidualnego i zbiorowego prawa pracy; redaktor naczelny miesięcznika Monitor Prawa Pracy; autor około 200 publikacji z zakresu polskiego i europejskiego prawa pracy, w szczególności dotyczących rekrutacji, wynagradzania, restrukturyzacji zatrudnienia oraz współpracy praco- dawcy ze związkami zawodowymi. Mirosław Włodarczyk Doktor habilitowany nauk prawnych, profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Łódzkiego; kierownik Katedry Prawa Ubezpieczeń Społecznych i Polityki Społecznej UŁ; kierownik Zakładu Prawa Rynku Pracy w Katedrze Prawa Pracy UŁ; specjalista w dziedzinie indywidualnego i zbiorowego prawa pracy oraz pra- wa rynku pracy; autor publikacji naukowych dotyczących źródeł prawa pracy, podmiotów i treści prawa stosunku pracy, zatrudniania młodocianych oraz re- gulacji prawnych rynku pracy. 7 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE ................................................................................................................ 17 CZĘŚĆ I Zagadnienia ogólne ROZDZIAŁ 1 Zagadnienia wprowadzające ................................................................................. 1.1. Wielość podstaw nawiązania stosunku pracy .................................................. 1.2. Pozaumowne podstawy zatrudnienia a zasada swobodnego nawiązywania stosunków pracy ........................................................................ ROZDZIAŁ 2 Źródła regulacji pozaumownych stosunków pracy ........................................... 2.1. Uwagi wstępne ...................................................................................................... 2.2. Ewolucja źródeł pozaumownych stosunków pracy ....................................... 2.3. Obowiązujące regulacje pozaumownych stosunków pracy ......................... 2.3.1. Międzynarodowe źródła regulacji pozaumownych stosunków pracy ........................................................................................................... 2.3.2. Konstytucja jako źródło regulacji pozaumownych stosunków pracy ........................................................................................................... 2.3.3. Pragmatyki zawodowe jako źródło pozaumownych stosunków pracy ........................................................................................................... 2.3.3.1. Uwagi wstępne ......................................................................... 2.3.3.2. Pragmatyki służbowe .............................................................. 2.3.3.3. Pragmatyki pracownicze ........................................................ 2.3.4. Ustawy ustrojowe jako źródło pozaumownych stosunków pracy ........................................................................................................... 2.3.4.1. Uwagi wstępne ......................................................................... 2.3.4.2. Zatrudnienie samorządowe ................................................... 2.3.4.3. Zatrudnienie w urzędach państwowych ............................. 2.3.4.4. Zatrudnienie w organach wymiaru sprawiedliwości ........ 2.3.5. Akty wykonawcze .................................................................................... 2.3.6. Akty wewnętrzne ..................................................................................... 2.3.6.1. Uwagi wstępne ......................................................................... 2.3.6.2. Układy zbiorowe pracy ........................................................... 2.3.6.3. Regulaminy ............................................................................... 2.3.6.4. Statuty ........................................................................................ 23 23 33 38 38 43 51 51 56 58 58 60 62 67 67 68 71 72 73 77 77 78 80 82 9 SPIS TREŚCI 2.4. Zróżnicowanie źródeł regulacji prawnej w zależności od aktu kreującego pozaumowne stosunki pracy .............................................................................. 2.4.1. Uwagi wstępne ......................................................................................... 2.4.2. Mianowanie ............................................................................................... 2.4.3. Powołanie .................................................................................................. 2.4.4. Wybór ......................................................................................................... CZĘŚĆ II Stosunki pracy z powołania 85 85 87 89 93 97 97 97 ROZDZIAŁ 3 Geneza i historia stosunków pracy z powołania ................................................ 3.1. Wstęp ....................................................................................................................... 3.2. Geneza stosunków pracy z powołania .............................................................. 3.3. Historia przepisów prawnych dotyczących stosunków pracy z powołania po 1945 r. ................................................................................................................. 110 ROZDZIAŁ 4 Zakres podmiotowy stosunków pracy z powołania .......................................... 135 ROZDZIAŁ 5 Nawiązanie stosunku pracy z powołania ............................................................ 145 5.1. Uwagi wstępne ...................................................................................................... 145 5.2. Organ właściwy do dokonania powołania ....................................................... 146 5.3. Zgoda osoby powołanej i forma aktu powołania ............................................ 147 5.4. Treść aktu powołania ............................................................................................ 150 5.5. Tryb nawiązywania stosunku pracy na podstawie powołania ..................... 152 ROZDZIAŁ 6 Zmiany i ustanie stosunku pracy z powołania .................................................... 157 6.1. Zmiana treści stosunku pracy z powołania ...................................................... 157 6.2. Ustanie stosunku pracy z powołania ................................................................. 159 6.3. Forma i treść aktu odwołania .............................................................................. 161 6.4. Uprawnienia pracownika odwołanego w okresie wypowiedzenia ............. 168 ROZDZIAŁ 7 Odrębności statusu prawnego pracowników zatrudnionych na podstawie powołania .................................................................................................................. 170 ROZDZIAŁ 8 Charakter prawny powołania i stosunków pracy z powołania ....................... 176 CZĘŚĆ III Stosunki pracy z wyboru ROZDZIAŁ 9 Geneza i historia stosunków pracy z wyboru ..................................................... 205 9.1. Geneza stosunków pracy z wyboru w II Rzeczypospolitej ........................... 205 9.2. Geneza stosunków pracy z wyboru w prezydiach rad narodowych ........... 210 9.3. Geneza stosunków pracy z wyboru w Polsce Ludowej ................................. 215 10 SPIS TREŚCI 9.4. Ewolucja stosunków pracy z wyboru w latach 1974–1990 ............................. 218 9.5. Ewolucja stosunków pracy z wyboru w latach 1990–2008 ............................. 221 ROZDZIAŁ 10 Zakres zastosowania stosunków pracy z wyboru .............................................. 225 10.1. „Obowiązek wykonywania pracy w charakterze pracownika” a zakres podmiotowy stosunku pracy z wyboru ............................................................ 225 10.2. Zakres podmiotowy stosunku pracy z wyboru w świetle obowiązującego prawa ....................................................................................................................... 231 ROZDZIAŁ 11 Nawiązanie stosunku pracy z wyboru ................................................................. 241 11.1. Uwagi wstępne ...................................................................................................... 241 11.2. Pojęcie wyboru ...................................................................................................... 242 11.3. Wybór a mandat pracownika z wyboru ............................................................ 244 11.4. Wybór a członkostwo w organizacji o charakterze samorządnym i demokratycznym ................................................................................................ 246 11.5. Wybór a czas trwania pełnomocnictwa (kadencja) ......................................... 248 11.6. Tryb prowadzący do nawiązania stosunku pracy z wyboru ......................... 249 11.7. Termin nawiązania stosunku pracy na podstawie wyboru ........................... 258 ROZDZIAŁ 12 Zmiana i ustanie stosunku pracy z wyboru ......................................................... 262 12.1. Zmiana treści stosunku pracy pracowników zatrudnionych na podstawie wyboru .................................................................................................................... 262 12.1.1. Uwagi wprowadzające ............................................................................ 262 12.1.2. Elementy treści stosunku pracy pracowników wybieralnych .......... 263 12.1.3. Zmiana warunków pracy i płacy pracowników zatrudnionych na podstawie wyboru .............................................................................. 271 12.2. Ustanie stosunku pracy z wyboru ...................................................................... 283 12.2.1. Uwagi wprowadzające ............................................................................ 283 12.2.2. Mechanizm (tryb i forma) ustania stosunku pracy pracowników zatrudnionych na podstawie wyboru ................................................... 284 12.2.3. Przyczyny (okoliczności) wygaśnięcia mandatu na przykładzie wybieralnych pracowników samorządowych .................................... 289 12.2.4. Elementy powszechnej ochrony trwałości zatrudnienia pracowników sprawujących swe funkcje na podstawie wyboru .... 304 12.2.5. Urlop bezpłatny dla pracownika zatrudnionego na podstawie wyboru ....................................................................................................... 312 12.2.6. Uprawnienia przysługujące wybieralnym pracownikom bezprawnie odwołanym ze stanowiska ............................................... 326 12.2.7. Szczególna ochrona trwałości zatrudnienia pracowników zatrudnionych na podstawie wyboru ................................................... 333 ROZDZIAŁ 13 Odrębności statusu prawnego pracowników zatrudnionych na podstawie wyboru (uprawnienia, obowiązki, odpowiedzialność) ..................................... 336 13.1. Uprawnienia .......................................................................................................... 336 13.1.1. Szczególne uprawnienia ......................................................................... 336 11 SPIS TREŚCI 13.1.2. Możliwość uzyskania urlopu bezpłatnego .......................................... 337 13.1.3. Możliwość powrotu do pracy po urlopie bezpłatnym ....................... 338 13.1.4. Szczególne uprawnienia płacowe ......................................................... 340 13.1.5. Uprawnienia procesowe ......................................................................... 345 13.2. Obowiązki .............................................................................................................. 346 13.3. Odpowiedzialność pracownika świadczącego pracę na podstawie wyboru .................................................................................................................... 348 13.3.1. Odpowiedzialność karna ........................................................................ 348 13.3.2. Odpowiedzialność dyscyplinarna ......................................................... 351 13.3.3. Odpowiedzialność materialna ............................................................... 354 13.3.4. Odpowiedzialność za powtarzające się naruszanie Konstytucji lub ustaw .................................................................................................... 357 13.3.5. Odpowiedzialność za naruszenie przepisów antykorupcyjnych .... 359 13.3.6. Inne formy odpowiedzialności prawnej .............................................. 360 ROZDZIAŁ 14 Charakter prawny stosunków pracy z wyboru .................................................. 363 14.1. Uwarunkowania podmiotowe charakteru prawnego stosunku pracy z wyboru ................................................................................................................. 363 14.2. Związek stosunku pracy z wyboru z funkcją organizacyjną ......................... 369 14.3. Terminowość stosunków pracy z wyboru ........................................................ 379 14.4. Kwestia wymogów kwalifikacyjnych ................................................................ 381 14.5. Problemy ustalania stosunków pracy z wyboru .............................................. 384 14.6. Konkluzje ................................................................................................................ 388 CZĘŚĆ IV Stosunki pracy z mianowania ROZDZIAŁ 15 Geneza i historia stosunków pracy z mianowania ............................................. 393 15.1. Okres przedwojenny ............................................................................................ 393 15.2. Okres powojenny .................................................................................................. 401 ROZDZIAŁ 16 Zakres zastosowania stosunków pracy z mianowania ...................................... 425 16.1. Zakres i charakter kodeksowej regulacji stosunku pracy z mianowania .... 425 16.2. Zakres stosunku pracy z mianowania w ustawach szczególnych ................ 429 16.2.1. Zakres stosunku pracy z mianowania w administracji ...................... 430 16.2.2. Zakres stosunku pracy z mianowania w kontroli państwowej ........ 432 16.2.3. Zakres stosunku pracy z mianowania w oświacie i nauce ................ 433 16.2.4. Zakres stosunku pracy z mianowania w organach ochrony prawnej ................................................................ 435 ROZDZIAŁ 17 Rygory selekcyjne w stosunkach pracy z mianowania ...................................... 439 17.1. Charakter rygorów selekcyjnych ........................................................................ 439 12 SPIS TREŚCI 17.2. Rodzaje rygorów selekcyjnych ........................................................................... 440 17.2.1. Rygory dotyczące cech określających sytuację prawną i osobistą kandydata .................................................................................................. 440 17.2.1.1. Obywatelstwo ........................................................................... 440 17.2.1.2. Korzystanie z praw publicznych ........................................... 443 17.2.1.3. Niekaralność ............................................................................. 448 17.2.1.4. Stan zdrowia ............................................................................. 449 17.2.2. Rygory dotyczące kwalifikacji zawodowych ....................................... 451 17.2.3. Rygory dotyczące kwalifikacji moralnych ........................................... 452 ROZDZIAŁ 18 Nawiązanie stosunku pracy z mianowania ......................................................... 458 18.1. Uwagi wprowadzające ......................................................................................... 458 18.2. Pracodawca zatrudniający pracownika mianowanego .................................. 460 18.3. Wymogi i postępowanie kwalifikacyjne (aplikacyjne, egzaminacyjne) warunkujące możliwość zatrudnienia na podstawie stosunku pracy z mianowania ......................................................................................................... 464 18.4. Podmioty dokonujące mianowania na określone stanowisko ...................... 475 18.5. Ustawowy obowiązek mianowania na stanowisko ........................................ 477 18.6. Forma i treść aktu mianowania ........................................................................... 482 18.7. Skutki prawne aktu mianowania ....................................................................... 487 ROZDZIAŁ 19 Zmiana stosunku pracy z mianowania ................................................................. 498 19.1. Wstęp ....................................................................................................................... 498 19.2. Historyczne uwarunkowania zmian stosunku pracy z mianowana i ich współczesne reminiscencje .................................................................................. 501 19.3. Pojęcie zmiany stosunku pracy .......................................................................... 511 19.4. Zmiana stosunku pracy a uprawnienia kierownicze pracodawcy ............... 519 19.5. Dyspozycyjność jako cecha stosunku pracy z mianowania .......................... 525 19.6. Charakter prawny stosunku pracy z mianowania a sposób dokonywania jego zmian .............................................................................................................. 530 19.7. Problem stosowania przepisów kodeksu pracy dotyczących zmian treści stosunku pracy w stosunkach pracy z mianowania ........................................ 543 ROZDZIAŁ 20 Ustanie stosunku pracy z mianowania ................................................................. 551 20.1. Uwagi wstępne ...................................................................................................... 551 20.2. Przyczyny odrębnych rozwiązań w zakresie ustania stosunków pracy z mianowania ......................................................................................................... 552 20.3. Prawna konstrukcja ustania stosunku pracy z nominacji .............................. 559 20.4. Okoliczności powodujące ustanie lub stanowiące przesłanki rozwiązania stosunku pracy z mianowania ............................................................................ 569 20.5. Forma i tryb rozwiązania stosunku pracy z pracownikami mianowanymi 582 20.6. Uprawnienia przysługujące w związku z ustaniem stosunku pracy z mianowania ......................................................................................................... 585 20.7. Roszczenia przysługujące w razie naruszenia przepisów o wygaśnięciu lub rozwiązaniu stosunków pracy z mianowania ........................................... 587 20.8. Podsumowanie ...................................................................................................... 589 13 SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 21 Podstawowe uprawnienia pracownika mianowanego ..................................... 591 21.1. Uwagi wstępne ...................................................................................................... 591 21.2. Wynagrodzenie zasadnicze ................................................................................. 600 21.2.1. Teoretyczne podstawy kształtowania wynagrodzenia zasadniczego ............................................................................................. 601 21.2.2. Sposoby kształtowania wynagrodzenia zasadniczego w przypadku pracowników mianowanych ......................................... 603 21.3. Dodatki związane ze zwiększeniem obowiązków .......................................... 609 21.4. Wynagradzanie w przypadku niewykonywania pracy ................................. 610 21.5. Świadczenia motywacyjne, zwiększające efektywność pracy ...................... 612 21.5.1. Premia wynikowa ..................................................................................... 613 21.5.2. Premia ocenna ........................................................................................... 614 21.5.3. Nagrody ..................................................................................................... 617 21.5.4. Świadczenia stażowe ............................................................................... 621 21.5.4.1. Dodatek stażowy ...................................................................... 623 21.5.4.2. Nagroda jubileuszowa ............................................................ 625 21.5.4.3. Dodatkowe wynagrodzenie roczne ...................................... 626 21.5.5. Świadczenia funkcyjne ............................................................................ 626 21.6. Świadczenia związane z ustaniem stosunku pracy ......................................... 628 21.6.1. Odprawy z tytułu rozwiązania stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę bądź rentę .................................................. 629 21.6.2. Odprawy z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pracowników ................................................................ 630 21.6.3. Inne szczególne przypadki świadczeń dla osób, z którymi ustał stosunek pracy .......................................................................................... 631 21.7. Świadczenia związane z przeniesieniem .......................................................... 632 21.8. Urlopy pracownicze .............................................................................................. 633 21.8.1. Urlop pracowników naukowych ........................................................... 634 21.8.2. Urlop naukowy ......................................................................................... 635 21.8.3. Urlopy dla poratowania zdrowia .......................................................... 635 21.8.4. Dodatkowy urlop wypoczynkowy ....................................................... 636 21.8.5. Inne dodatkowe zwolnienia okolicznościowe .................................... 637 21.9. Podsumowanie ...................................................................................................... 638 ROZDZIAŁ 22 Obowiązki pracownika mianowanego ................................................................. 641 22.1. Pojęcie i podział obowiązków ............................................................................. 641 22.2. Obowiązki podstawowe ...................................................................................... 645 22.2.1. Obowiązek przestrzegania prawa ......................................................... 645 22.2.2. Obowiązek godnego zachowania się w służbie (i poza nią) ............. 646 22.2.3. Obowiązek sumiennego i starannego wykonywania zadań ............ 648 22.2.4. Obowiązek przestrzegania tajemnicy ................................................... 650 22.2.5. Obowiązek wykonywania poleceń ....................................................... 652 22.3. Obowiązki dodatkowe ......................................................................................... 656 22.3.1. Obowiązek podnoszenia kwalifikacji zawodowych .......................... 656 22.3.2. Obowiązek poddania się okresowemu ocenianiu .............................. 660 22.3.3. Obowiązek składania oświadczeń o stanie majątkowym ................. 663 14 SPIS TREŚCI 22.4. Szczególne zakazy i ograniczenia ....................................................................... 665 22.4.1. Zakaz przynależności partyjnej oraz wykonywania mandatu posła, senatora, radnego ......................................................................... 665 22.4.2. Ograniczenia dotyczące działalności związkowej i związane z niepolubownymi metodami rozwiązywania sporów zbiorowych ................................................................................................ 667 22.4.3. Ograniczenia związane z podejmowaniem dodatkowego zatrudnienia (czynności lub zajęć) oraz z prowadzeniem działalności gospodarczej ....................................................................... 669 22.4.4. Zakaz podległości służbowej .................................................................. 674 ROZDZIAŁ 23 Odpowiedzialność pracowników mianowanych ............................................... 678 23.1. Uwagi wstępne ...................................................................................................... 678 23.2. Odpowiedzialność dyscyplinarna ...................................................................... 680 23.2.1. Pojęcie i charakter prawny odpowiedzialności dyscyplinarnej ....... 680 23.2.2. Przesłanki odpowiedzialności dyscyplinarnej .................................... 683 23.2.3. Kary orzekane w postępowaniu dyscyplinarnym .............................. 688 23.2.4. Organy postępowania dyscyplinarnego .............................................. 691 23.2.4.1. Rzecznik dyscyplinarny .......................................................... 691 23.2.4.2. Komisje i sądy dyscyplinarne ................................................ 693 23.3. Struktura postępowania w sprawach dyscyplinarnych i przesłanki jego wszczęcia ................................................................................................................ 696 23.3.1. Postępowanie wyjaśniające .................................................................... 700 23.3.2. Postępowanie rozpoznawcze ................................................................. 702 23.3.3. Postępowanie odwoławcze .................................................................... 702 23.4. Zasady postępowania dyscyplinarnego ............................................................ 703 23.5. Sądowa kontrola orzecznictwa dyscyplinarnego ............................................ 707 23.6. Zatarcie kar dyscyplinarnych .............................................................................. 708 23.7. Odpowiedzialność dyscyplinarna za przewinienia mniejszej wagi i odpowiedzialność porządkowa ........................................................................ 709 ROZDZIAŁ 24 Charakter prawny mianowania jako podstawy nawiązania stosunku pracy 716 ROZDZIAŁ 25 Status proceduralny pracowników pozaumownych ......................................... 750 ROZDZIAŁ 26 Status pracowników pozaumownych w zbiorowym prawie pracy ................ 760 ROZDZIAŁ 27 Perspektywy pozaumownych stosunków pracy w prawie polskim ............... 777 WYKAZ SKRÓTÓW .............................................................................................................. 791 BIBLIOGRAFIA .................................................................................................................... 799 ORZECZNICTWO ................................................................................................................. 843 INDEKS RZECZOWY ............................................................................................................. 855 15 Szczelina (pisana bialymi literami) na wypadek, gdyby naglowek sie SŁOWO WSTĘPNE zanadto rozpychal Pozaumowne stosunki pracy stanowią zasadniczo integralną część indywidualnego prawa pracy. Pełna ich charakterystyka nie może jednak ograniczać się tylko do tej płaszczyzny. Pozaumowne podstawy zatrud- nienia pracowniczego wykazują bowiem odrębności o różnym charakte- rze. Jakkolwiek podstawowym zadaniem badawczym jest ich konfronta- cja z umową o pracę, to jednak nie można zapominać o tych konsekwen- cjach zatrudnienia pozaumownego, które wykraczają poza indywidualne prawo pracy. Odrębności stosunków pracy z wyboru, powołania i mia- nowania ujawniają się także, choć w różnym stopniu, w zakresie zbioro- wego i procesowego prawa pracy. Jest to zasadniczy motyw tego, aby uczynić je przedmiotem rozważań zawartych w osobnym tomie Systemu prawa pracy. Trzeba też podkreślić, że natura pozaumownych podstaw zatrudnienia sprawia, iż nie sposób o nich pisać wyłącznie w ramach części ogólnej indywidualnego prawa pracy, ale również nie mieszczą się w ra- mach jego części szczególnej. To stanowiło również powód poświęcenia tym zagadnieniom osobnego tomu. W ostatnim ćwierćwieczu regulacje normatywne dotyczące tego ro- dzaju zatrudnienia pracowniczego podlegały permanentnym przemia- nom związanym z nieustannymi reformami struktur administracji pub- licznej. Ujawniła się też tendencja przenikania pozaumownych podstaw zatrudnienia pracowniczego do sfery gospodarczej. W naszej ocenie uza- sadnia to podjęcie przez naukę prawa pracy pogłębionych badań dogma- tycznych tej złożonej problematyki. Co więcej, teoretyczna refleksja w tej materii wydaje się nawet swoistym obowiązkiem współczesnego pokole- nia specjalistów prawa pracy, zwłaszcza wobec rysujących się na hory- zoncie nowych wyzwań związanych z żywiołowo postępującymi proce- sami legislacyjnymi. Oddany do rąk Czytelników tom 4 stanowi jeden z istotnych ele- mentów w cyklu wydawniczym Systemu prawa pracy. W założeniach ma on się składać z jedenastu tomów: 17 SŁOWO WSTĘPNE 1) Część ogólna prawa pracy, 2) Indywidualne prawo pracy. Część ogólna, 3) Indywidualne prawo pracy. Część szczególna, 4) Indywidualne prawo pracy. Pozaumowne stosunki pracy, 5) Zbiorowe prawo pracy, 6) Procesowe prawo pracy, 7) Niepracownicze stosunki zatrudnienia, 8) Prawo rynku pracy, 9) Międzynarodowe publiczne prawo pracy. Standardy uniwersalne, 10) Międzynarodowe publiczne prawo pracy. Standardy europejskie, 11) Międzynarodowe prywatne prawo pracy. Wewnętrzna systematyka tomu IV Systemu prawa pracy została opar- ta na dominujących w doktrynie prawa pracy konwencjonalnych kryte- riach przedmiotowo-podmiotowych. Przyjmując klasyczny podział ma- terii badawczej, kierowaliśmy się przede wszystkim dyrektywami uni- wersalizmu, komplementarności, sekwencyjności oraz kompatybilności wywodów dogmatycznych. Istnienie trzech pozaumownych podstaw na- wiązania stosunku pracy: powołania, wyboru i mianowania narzuciło układ prowadzonych rozważań. Wyodrębnione zostały zatem trzy za- sadnicze części tomu, przy czym każda z nich zawiera omówienie zagad- nień ważnych z punktu widzenia całościowej charakterystyki poszcze- gólnych podstaw zatrudnienia. Schemat prowadzonych wywodów w każdej części jest podobny, ale nie identyczny. Wiąże to się z różną skalą odstępstw od standardowych rozwiązań prawnych cechujących kon- strukcję umownego stosunku pracy. Najdalej idące odstępstwa dotyczą stosunku pracy z mianowania, w związku z tym część im poświęcona ma najbogatszą systematykę wewnętrzną. W odniesieniu do wszystkich pod- staw pozaumownego zatrudnienia pracowniczego Autorzy podejmują próbę odpowiedzi na pytanie o ich genezę i historię, zakres zastosowania, tryb nawiązania, zmiany i rozwiązania oraz o odrębności dotyczące praw, obowiązków i odpowiedzialności pracowników. Podsumowaniem jest ukazanie problemów związanych z charakterem prawnym pozaumow- nych aktów kreujących stosunki pracy oraz samych tych stosunków. Funkcję dopełniającą mają rozdziały o źródłach prawa, statusie procedu- ralnym pracowników pozaumownych oraz o ich statusie w zbiorowym prawie pracy. W zakończeniu zostały przedstawione ogólne uwagi o per- spektywach pozaumownych stosunków pracy w polskim prawie pracy. Prezentowane dzieło ma charakter syntetyzujący. Zaprezentowane w nim rozważania w swych założeniach zostały oparte na mechanizmach generalizacji cechujących się niekiedy wysokim poziomem ogólności. Zgodnie z przyjętymi założeniami badawczymi wywody zaprezentowa- 18 SŁOWO WSTĘPNE ne w tomie IV Systemu prawa pracy cechują się przedmiotowo i podmio- towo wielowymiarowością. Podstawowe instytucje pozaumownych sto- sunków pracy, zwłaszcza akty kreujące te stosunki, zostały w nim przed- stawione wielopłaszczyznowo, zgodnie z dyrektywą kompleksowości analizy dogmatycznej. Tego rodzaju ujęcie pozwala na analizę, także w wymiarze metateoretycznym, co niekiedy skutkuje jednak dyfuzją wy- wodów. Godzi się przy tym zaakcentować, że owa analiza nie jest pro- wadzona w oderwaniu od obowiązujących de lege lata regulacji norma- tywnych. Rozważania typu sine ira et studio dotyczą ważkich problemów praktycznych wyłaniających się we współczesnych pozaumownych sto- sunkach pracy. W nauce prawa, co dobitnie dowiodła jej wielowiekowa historia i tradycja, niczego nie rozpoczyna się od początku i nigdy nie wypowiada się ostatniego słowa. Wyraźne są więc w tej książce ślady intelektualnego dziedzictwa minionych pokoleń wybitnych przedstawicieli prawa pracy. W prezentowanym dziele zgodnie z zasadą erudycyjności powołano ele- mentarne i oryginalne opracowania stanowiące fundamenty doktryny prawa pracy, pomijając te, które w ocenie autorów mają charakter od- twórczy lub opisowy. Dlatego prezentowane opracowanie nie może być traktowane jako przewodnik bibliograficzny. Tom IV Systemu prawa pracy jest pracą zbiorową, ale nie wspólną. Zgodnie z dyrektywą autonomiczności wyrażone w nim zapatrywania autorów są wyrazem ich indywidualnych poglądów. W sposób samo- dzielny decydowali oni o przedstawieniu problemów merytorycznych. Autorom, którzy podjęli trud opracowania poszczególnych aspektów po- zaumownych stosunków pracy, składamy także tą drogą serdeczne po- dziękowania. Osobne podziękowania składamy prof. dr. hab. Tadeuszo- wi Kuczyńskiemu, który sporządził wnikliwą recenzję wydawniczą. Jego uwagi pozwoliły nadać temu tomowi Systemu prawa pracy ostateczny, ma- my nadzieję, doskonalszy kształt. W założeniach dzieło to nie jest opracowane wyłącznie na potrzeby doktryny prawa pracy, lecz kierowane jest także do przedstawicieli sze- roko pojmowanej praktyki. Żywimy przekonanie, że przedstawione w nim analizy okażą się użyteczne w prowadzeniu racjonalnego dyskursu prawniczego w sprawach zatrudnienia w strukturach szeroko pojmowa- nej administracji publicznej. Kraków–Łódź, 1 stycznia 2017 r. Krzysztof W. Baran Zbigniew Góral 19 CZĘŚĆ I ZAGADNIENIA OGÓLNE ROZDZIAŁ 1 ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE Szczelina (pisana bialymi literami) na wypadek, gdyby naglowek sie Zbigniew Góral zanadto rozpychal 1.1. WIELOŚĆ PODSTAW NAWIĄZANIA STOSUNKU PRACY Tradycyjnym źródłem nawiązania stosunku pracy jest umowa o pracę. Stanowi ona pomost między prawem pracy i prawem cywilnym. Świadczy o tym jej geneza, sięgająca rzymskiej konstrukcji locatio conductio operarum, a w czasach nowożytnych – cywilistycznej konstrukcji umowy o najem. Nie jest dziełem przypadku, że nawiązuje do niej pierwsza jej nazwa: umowa o najem pracy. Umowa o pracę najlepiej też wyraża związki aksjologiczne między prawem pracy i prawem cywilnym. Przez długi czas była jedyną podstawą nawiązania stosunku pracy, a w wielu systemach prawa pracy państw obcych tak jest do tej pory. Początkowo również polskie prawo pracy nie odbiegało od tego schematu. Wystarczy tylko wskazać najważniejsze akty prawne stanowiące źródła prawa pracy w tym okresie, które odwoływały się tylko do umowy o pracę jako aktu kreującego stosunki pracy: kodeksu zobowiązań oraz rozporządzeń Pre- zydenta RP o umowie o pracy pracowników umysłowych oraz o umowie o pracę robotników z 1928 r. Występowanie innej podstawy zatrudnienia oznaczało, że była ona objęta bądź prawem cywilnym, bądź – jak w przy- padku mianowania – prawem administracyjnym. Warto jednak zauwa- żyć, że taki stan prawny stopniowo ewoluował, przy czym ujawniły się dwa zasadnicze kierunki owej ewolucji. Po pierwsze, inaczej zaczęto postrzegać mianowanie jako podstawę zatrudnienia. Ujawniła się zatem tendencja do odchodzenia od tradycyj- nego stanowiska, zgodnie z którym mianowanie było wyłącznie aktem kreującym stosunek służbowy przynależny całkowicie do prawa admini- stracyjnego. Charakterystyczne były w tej materii zarówno poczynania legislacyjne, jak i wypowiedzi doktryny, które pojawiły się po II wojnie światowej i były związane z radykalnymi przemianami ustrojowymi (por. szerzej rozdział 15). W tym właśnie okresie z jednej strony wystąpiło zjawisko swoistej erozji niektórych wartości, na jakich opierała się kon- strukcja klasycznego stosunku służbowego (w szczególności zasada ich 23 ZBIGNIEW GÓRAL stałości), a z drugiej strony w coraz większym stopniu w regulacjach ich dotyczących zaczęły występować elementy charakterystyczne dla statusu pracowniczego. Efektem tego było zacieranie się różnic między stosun- kami służbowymi i stosunkami pracy. Te pierwsze nabierały coraz bar- dziej cech charakterystycznych dla tych drugich, nawet jeśli formalnie ciągle były domeną prawa administracyjnego. Przełomowe znaczenie miało pod tym względem uchwalenie w 1974 r. kodeksu pracy, który wprowadził dualizm w charakterze mianowania jako podstawy zatrud- nienia. Zachowując status quo w niektórych obszarach, gdzie występowało dotąd mianowanie (zwłaszcza w odniesieniu do tzw. służ munduro- wych), w wielu innych (przede wszystkim w sferze szeroko rozumianej administracji publicznej) ustawodawca przyjął, że mianowanie staje się jedną z podstaw nawiązania stosunku pracy, tym samym rozciągając na te stosunki przepisy prawa pracy. Do więzi powstającej na podstawie mianowania należało od tej chwili odnosić definicję stosunku pracy okreś- loną w art. 22 k.p. Mianowanie może zatem kreować stosunek pracy, w którym występuje wzajemne zobowiązanie: pracownika do wykony- wania pracy określonej rodzajowo w akcie mianowania i pracodawcy do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Biorąc to pod uwagę, na- leży stwierdzić, że przełomowe znaczenie kodeksu pracy polega przede wszystkim na tym, że jednoznacznie dopuszczono w tym akcie możliwość powstawania stosunku pracy poprzez mianowanie. Włączając ów stosunek w zakres podmiotowy prawa pracy, usta- wodawca zachował jednak znaczny stopień jego odrębności w porówna- niu do umownego zatrudnienia (por. szerzej rozdziały 17–18). Nie jest w związku z tym dziełem przypadku, że pod względem treściowym sto- sunki pracy z mianowania w wielu swych elementach ciągle wykazują daleko idące podobieństwa do stosunków służbowych. Daje się temu wy- raz w szczególnych regulacjach im poświęconych, zwanych pragmatyka- mi pracowniczymi. Warto zwrócić uwagę, że w kodeksie pracy w zasadzie brak regulacji, które bezpośrednio odnoszą się do stosunków pracy z mia- nowania. W art. 2 k.p. stanowi się, że mianowanie jest jedną z podstaw zatrudnienia pracowniczego. Następnie, pewne znaczenie dla ustalenia zakresu podmiotowego stosunków pracy z mianowania ma przepis art. 76 k.p., przy czym ustawodawca posłużył się tu formułą, z której wprost nie wynikają z tego punktu widzenia raczej żadne instruktywne wnioski, skoro ta podstawa nawiązania stosunku pracy wchodzi w grę tylko wtedy, gdy przewidują to odrębne przepisy. Wreszcie, w art. 239 § 3 k.p. dokonuje się wyłączenia możliwości zawierania układów zbiorowych pracy m.in. dla mianowanych pracowników zatrudnionych we wskazanych w tym przepisie jednostkach sfery publicznej. 24 ROZDZIAŁ 1. ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE Wobec braku bezpośredniej regulacji kodeksowej statusu prawne- go pracowników mianowanych, znaczenie kodeksu pracy dla kształto- wania tego statusu zależy od zakresu i szczegółowości, z jaką regulowane są stosunki pracy z mianowania w przepisach pragmatyk. Ustalając relację między kodeksem a tymi pragmatykami, należy mieć na uwadze regułę lex specialis derogat legi generali. Do reguły tej odwołują się wprost niektóre pragmatyki (por. np. art. 9 ust. 1 u.s.c.), a w każdym razie wynika ona z art. 5 k.p., zgodnie z którym jeśli stosunki pracy określonej kategorii pracowników regulują przepisy szczególne, przepisy kodeksu pracy sto- suje się w zakresie nieuregulowanym w tych przepisach. Trzeba przyznać, że pragmatyki różnią się nie tylko co do stopnia szczegółowości zawartych w nich unormowań, ale również charakteryzują się znaczną dyferencjacją merytoryczną. Szczególny problem interpretacyjny, jaki występuje na tym tle, wiąże się z oceną milczenia ustawodawcy, czyli pominięcia przez niego określonej materii w akcie pragmatycznym. Jak się wydaje, nie za- wsze jest to równoznaczne z uznaniem, że określona sprawa w pragma- tyce nie została uregulowana, co uzasadnia odpowiednie stosowanie przepisów kodeksu pracy. Przyjmuje się, że milczenie ustawodawcy moż- na niekiedy traktować jako sposób wypowiedzi, co stoi na przeszkodzie wyprowadzenia wniosku, że określona sprawa nie została uregulowana1. W tym kontekście jedną z bardziej dyskutowanych kwestii jest objęcie pracowników mianowanych ochroną szczególną trwałości stosunku pra- cy w sytuacji, gdy ochrony tej nie przewidziano w pragmatyce, a przepis kodeksowy, który ją reguluje expressis verbis, odnosi się tylko do pracow- ników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. Przyznać jednak trzeba, że odróżnienie milczenia ustawodawcy jako sposobu wypowiedzi prawotwórczej od świadomego i celowego pominięcia danej kwestii w pragmatyce, pozwalającego na pomocnicze stosowanie przepisów ko- deksu, nie jest proste. W związku z tym nie zawsze jest możliwa racjona- lizacja odstępstw czynionych przez ustawodawcę w odniesieniu do mia- nowania od standardów regulacyjnych dotyczących umowy o pracę. Mając na uwadze znaczny stopień dyferencjacji pragmatyk pra- cowniczych przewidujących mianowanie oraz różny sposób regulacji sta- tusu prawnego pracowników mianowanych, można dojść do wniosku, że aktywność ustawodawcy w tej materii nie świadczy o jego dostatecznej konsekwencji regulacyjnej, a raczej wykazuje cechy pewnej dowolności i braku całościowej wizji stosunków pracy z mianowania. O zakresie wy- stępowania mianowania jako podstawy zatrudnienia pracowniczego de- cydują często czynniki pozamerytoryczne, na co wskazuje choćby to, że 1 Por. E. Mazurczak-Jasińska (w:) System Prawa Administracyjnego, t. 11, Stosunek służbowy, red. T. Kuczyński, Warszawa 2011, s. 296 i n. 25 ZBIGNIEW GÓRAL w kolejnych pragmatykach mianowanie albo się pojawia, albo znika z ten- dencją występującą w ostatnich latach do zastępowania go jednak umo- wami o pracę (por. szerzej rozdział 16). Warto w rezultacie zauważyć, że o zakresie występowania tych dwóch podstaw zatrudnienia pracowni- czego niekoniecznie decyduje charakter pracy wykonywanej przez pra- cownika. Ilustrować to mogą przepisy dwóch pragmatyk: ustawy o służ- bie cywilnej i pragmatyki nauczycieli akademickich. W przypadku pierw- szego z tych aktów to samo stanowisko może pełnić zarówno pracownik umowny, jak i mianowany. Mianowanie jest jedynie aktem nadającym status urzędnika, co pociąga za sobą zmiany w sytuacji prawnej bez zmia- ny rodzaju wykonywanej pracy. W przepisach Prawa o szkolnictwie wyż- szym mianowanie zachowano jedynie w odniesieniu do profesorów ty- tularnych, odrywając to od charakteru wykonywanej pracy. O ile zatem w służbie cywilnej mianowanie pełni rolę środka awansu „służbowego”, o tyle w szkolnictwie wyższym ma znaczenie w pewnym sensie „hono- rowe”, stanowiąc o ukoronowaniu kariery naukowej. Jeszcze bardziej o oderwaniu stosowania umów o pracę i mianowania od rodzaju wyko- nywanej pracy świadczy w szkolnictwie wyższym to, że w okresie przejś- ciowym o podstawie zatrudnienia nauczycieli akademickich decyduje je- dynie moment nawiązania stosunku pracy. Pozostawiono bowiem w mo- cy stosunki pracy z mianowania już istniejące, natomiast nowo zawierane stosunki (co nie dotyczy wspomnianych profesorów tytularnych) mogą mieć już tylko charakter umowny. Znaczny stopień dyferencjacji stosunków pracy z mianowania nie przekreśla tego, że w stosunkach tych w różnym nasileniu występują ele- menty bliskie prawu administracyjnemu. W rezultacie wychodzą one po- za sferę czysto zobowiązaniową. Przed z górą 40 laty dał temu wyraz T. Zieliński, zauważając, że powiązania zachodzące w toku pełnienia służby świadczą o występowaniu dwóch oddzielnych stosunków praw- nych. Pierwszy z nich łączy państwową jednostkę organizacyjną będącą podmiotem zatrudniającym z osobą, która świadczy pracę na jej rzecz w charakterze pracownika. Drugim jest stosunek pomiędzy państwem a nominatem wykonującym określone funkcje administracyjne2. Uchwa- lenie kodeksu pracy nie zdezaktualizowało tych konstatacji, co znajduje swój wyraz w nazywaniu ich niekiedy „pracowniczymi stosunkami służ- bowymi”. Różny stopień nasycenia ich elementami administracyjnopraw- nymi prowadzi do wyodrębnienia kilku kategorii tych stosunków praw- nych. Mając to na uwadze, wyróżnia się stosunki służbowo-pracownicze, stosunki pracowniczo-służbowe oraz stosunki pracownicze z elementami 2 T. Zieliński, Problem stosunków służbowych a kodyfikacja prawa pracy, PiP 1974, z. 6, s. 55. 26 ROZDZIAŁ 1. ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE służby3. „Służbowe” piętno stosunków pracy z mianowania sprawia, że również na gruncie kodeksu pracy ich przynależność do prawa pracy by- wa kwestionowana. Niektórzy przedstawiciele nauki prawa administra- cyjnego wręcz twierdzą, że stosunek pracy mianowanych pracowników administracji ma charakter wyłącznie administracyjnoprawny4. Pogląd ten nie był obcy również orzecznictwu NSA i dopiero w latach 90. ubieg- łego wieku został zmodyfikowany, co znalazło wyraz w zapatrywaniu, że stosunek pracy z mianowania jest „stosunkiem administracyjnym w sfe- rze prawa pracy”5. Można zatem stwierdzić, że dyskusja o charakterze prawnym mianowania i stosunku zatrudnienia, jaki z niego wynika, aktu- alna jest również na gruncie kodeksu pracy i obowiązujących pragmatyk pracowniczych (por. szerzej rozdział 24). Po drugie, poza mianowaniem, które od czasu uchwalenia kodeksu pracy stało się podstawą zatrudnienia pracowniczego, pojawiły się też kategorie pozaumownych stosunków pracy opartych na aktach wcześniej zupełnie nieznanych na gruncie prawa pracy. Chodzi o powołanie i wy- bór. Porównując przesłanki pojawienia się tych źródeł stosunków pracy z mianowaniem, należy dostrzec istotne między nimi różnice. Stosunki pracy z mianowania stanowią przejaw ekspansji prawa pracy na teren zastrzeżony wcześniej dla prawa administracyjnego. Można stwierdzić, że nie oznaczają one wprowadzenia do obrotu nowego bytu prawnego, ale zmieniają jedynie charakter (a co za tym idzie – również przynależność gałęziową) tego, co już wcześniej w tym obrocie funkcjonowało. Inaczej jest w przypadku powołania i wyboru. Stosunki pracy oparte na tych aktach nie były w poprzednich okresach znane jako odrębne od umowy o pracę podstawy zatrudnienia. Z pewnych powodów ustawodawca uznał, że umowa ta nie jest w pełni adekwatna do potrzeb związanych z etatową formułą wykonywania niektórych rodzajów prac, co uzasadnia formułę pozaumowną polegającą na dokonaniu jednostronnego aktu kreującego stosunek pracy. Choć można dostrzegać genezę stosunków pracy z powołania (por. szerzej rozdział 3) oraz stosunków pracy z wyboru (por. szerzej roz- dział 9) już w okresie przedwojennym, to jednak ich formalne wyodręb- nienie i praktyczne znaczenie datuje się na lata powojenne. Warto zwrócić uwagę, że ich wykorzystywanie wykracza poza sferę publiczną, jakkol- wiek w sferze tej odgrywają też istotną rolę. Jest to zatem kolejna różnica w porównaniu do stosunków pracy z mianowania, których występowa- nie ogranicza się do szeroko rozumianej administracji publicznej, polegają 3 T. Kuczyński, Pojęcie i przedmiot stosunków służbowych (w:) System Prawa Admini- stracyjnego, t. 11, Stosunek służbowy, red. T. Kuczyński, Warszawa 2011, s. 23 i n. 4 J. Łętowski, Prawo administracyjne. Podstawowe zagadnienia, Warszawa 1990, s. 113. 5 OSP 1992, z. 9, poz. 175. 27 ZBIGNIEW GÓRAL one bowiem na wykonywaniu w charakterze pracownika zadań publicz- nych, często związanych z pewnym zakresem władztwa, w jakie w na- stępstwie mianowania wyposażany jest nominat. Tymczasem stosunki pracy z powołania i z wyboru są wyodrębniane w oparciu o inne kryte- rium. W przypadku powołania kryterium takim jest przede wszystkim rodzaj stanowiska powierzanego pracownikowi powoływanemu (por. szerzej rozdział 4). Zwykle jest to stanowisko kierownicze sprawo- wane w określonej jednostce organizacyjnej, najczęściej hierarchicznie najwyższe. Mogą to być przy tym jednostki administracji państwowej, ale również inne placówki wykonujące zadania publiczne, a także jednostki prowadzące działalność gospodarczą. Zasadniczym powodem, ze wzglę- du na który stosunki pracy z powołania zostały wprowadzone do obrotu regulowanego przepisami prawa pracy, jest uwolnienie podmiotu doko- nującego powołania od ograniczeń dotyczących zwalniania pracowni- ków, a więc wynikających z cechujących więź umowną, a w jeszcze więk- szym stopniu stosunki pracy z mianowania, zasad ochrony trwałości za- trudnienia. Wiąże się to zatem ściśle z polityką kadrową prowadzoną w odniesieniu do osób zatrudnianych na stanowiskach kierowniczych, zakładającą, że osoby te spełniają oczekiwania podmiotu powołującego nie tylko w momencie obsadzania stanowiska, ale również w trakcie trwa- nia stosunku pracy. Jakikolwiek przejaw utraty zaufania jest w tej sytuacji wystarczającą przesłanką odwołania ze stanowiska i zakończenia zatrud- nienia. Nie jest w związku z tym dziełem przypadku, że powołanie jako podstawa nawiązania stosunku pracy weszło do polskiego prawa pracy w okresie minionego ustroju, kiedy to było wyrazem tzw. nomenklatury partyjnej, umożliwiającej całkowite podporządkowanie kadry zarządza- jącej w jednostkach administracji publicznej i w gospodarce państwowej władzy politycznej. Te „walory” powołania nie straciły na znaczeniu rów- nież po zmianie ustrojowej, z tą jednak modyfikacją, że obecnie polityka kadrowa dotycząca obsady stanowisk kierowniczych jest pochodną przede wszystkim funkcji właścicielskich, choć trudno byłoby całkowicie abstrahować od uwarunkowań politycznych związanych z występują- cym ciągle dążeniem do zatrudniania kierowników, zwłaszcza w jednost- kach państwowych, z rekomendacji aktualnej władzy. Jak to pokazuje praktyka, niewiele w tym zakresie zmienia stosowana często konkursowa metoda obsadzania stanowisk. Biorąc pod uwagę, że podmiot powołujący jest zwykle usytuowany poza jednostką organizacyjną, w której znajduje się obsadzane stanowi- sko, ustawodawca w sposób szczególny reguluje tryb nawiązywania sto- sunku pracy z powołania oraz wymagania dotyczące treści samego po- 28 ROZDZIAŁ 1. ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE wołania i jego formy (por. szerzej rozdział 5). Ścisłe powiązanie stosunku pracy ze stanowiskiem, na które pracownik jest powoływany sprawia, że ograniczone są możliwości zmiany jego treści, w szczególności w drodze czynności prawnych (wypowiedzenia zmieniającego i porozumienia zmieniającego). W literaturze i orzecznictwie brak w tym zakresie jedno- litego stanowiska, przy czym o ile dopuszcza się tego rodzaju zmianę, to tylko w odniesieniu do innych niż rodzaj wykonywanej pracy warunków zatrudnienia. Najdalej idące odrębności stosunków pracy z powołania dotyczą kwestii dla nich kluczowej, czyli ich ustania. Dochodzi do tego (poza przypadkami wygaśnięcia) na skutek odwołania ze stanowiska, przy czym przepisy o odwołaniu wykazują znaczne odstępstwa od regu- lacji o ochronie umownego zatrudnienia. Brak gwarancji dla zajmowane- go miejsca pracy, będący następstwem reguły, że pracownik może być w każdym czasie odwołany przez organ, który go powołał, pociąga rów- nież za sobą konsekwencje w zakresie roszczeń sądowych przysługują- cych odwołanemu pracownikowi (o zmianie i ustaniu stosunku pracy z powołania por. szerzej rozdział 6). Bez wątpienia z uwagi na przesłanki wprowadzenia do polskiego porządku prawnego powołania jako pod- stawy nawiązania stosunku pracy, główne odrębności statusu pracowni- ków powoływanych odnoszą się do fazy powstania i ustania tych stosun- ków prawnych. Poza tym zasadniczo stosuje się do nich przepisy doty- czące umowy o pracę na czas nieokreślony. Oznacza to, że odstępstwa od standardów umownych są niewielkie w odniesieniu do innych elemen- tów ich statusu, które wynikają zwykle z przepisów pozakodeksowych przewidujących tę podstawę zatrudnienia bądź też są pochodną rodzaju stanowisk obsadzanych w tym trybie (por. szerzej rozdział 7). Zasadniczym kryterium wyodrębnienia stosunków pracy z wyboru jest ich powiązanie z powierzanym w tym trybie mandatem, na podstawie którego wykonywana jest praca na rzecz określonej organizacji. Wskazu- jąc na ich zakres podmiotowy, ustawodawca postąpił w inny sposób niż w przypadku stosunków pracy z mianowania i powołania. Nie odesłał bowiem do odrębnych przepisów, które taką podstawę zatrudnienia prze- widują, lecz przyjął, że nawiązanie stosunku pracy na podstawie wyboru następuje wtedy, gdy „z wyboru wynika obowiązek wykonywania pracy w charakterze pracownika”. Wydaje się, że pomimo pozorów odmien- ności formuła ta nie jest zasadniczo inna od formuły wyznaczenia zakresu podmiotowego stosunków pracy z mianowania i powołania. Trudno by- łoby nie zgodzić się z twierdzeniem, że charakter wykonywania pracy przez osobę, której na drodze wyboru powierzono określony mandat, wynika również z przepisów odrębnych, regulujących zasady funkcjo- nowania jednostek organizacyjnych powierzających pewne funkcje 29 ZBIGNIEW GÓRAL w tym właśnie trybie. Co do zasady są to – podobnie jak w przypadku powołania – funkcje kierownicze. Przyjęcie, że ich wykonywanie odbywa się w ramach stosunku pracy pozwala na rozciągnięcie na osoby wybrane dobrodziejstw związanych ze statusem pracownika, a przede wszystkim ochrony socjalnej, jaka jest tego statusu następstwem. Zakres zastosowa- nia wyboru jako podstawy zatrudnienia pracowniczego jest względnie szeroki (por. szerzej rozdział 10). Występuje on bowiem nie tylko w sferze państwowej, służąc do obsadzania funkcji kierowniczych w różnych in- stytucjach państwowych, a przede wszystkim w samorządzie terytorial- nym, ale również w sferze związanej z funkcjonowaniem różnego rodzaju stowarzyszeń, organizacji społecznych, partii politycznych i związków zawodowych. Nie należy też do rzadkości zapatrywanie o dopuszczal- ności wyboru jako podstawy zatrudnienia w sferze gospodarczej, a w szczególności w odniesieniu do członków zarządów spółek kapitało- wych. Kolegialny charakter aktu wyboru, w wyniku którego powierzana jest określona funkcja, nie pozostaje bez wpływu na sposób, tryb i inne okoliczności dotyczące nawiązania stosunku pracy (por. szerzej rozdział 11). Wybór jest demokratycznym sposobem wyrażenia woli o powierze- niu mandatu, który ma być realizowany w ramach etatu pracowniczego. Oznacza to, że dla samego aktu wyboru, trybu jego dokonania, wymogów stawianych kandydatom, formy tego aktu istotną rolę odgrywają regula- cje usytuowane poza prawem pracy. Często są to regulacje zawarte w sta- tutach orga
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:


Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: