Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00312 004763 12615195 na godz. na dobę w sumie
System prawnofinansowy Unii Europejskiej - ebook/pdf
System prawnofinansowy Unii Europejskiej - ebook/pdf
Autor: , , , , , , , , , , , Liczba stron: 484
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-391-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka jest pierwszą na rynku publikacją, w której przedstawiono kluczowe instytucje prawa finansowego Unii Europejskiej oraz ich ujęcie w ramach systemu prawnofinansowego UE. Wyjaśniono także jego aspekty doktrynalne, instytucjonalne oraz materialne. Oddziaływanie UE na prawo finansowe państw członkowskich odnosi się obecnie w zasadniczej mierze do zapewnienia większej stabilności fiskalnej i finansowej wewnętrznego rynku finansowego. Dlatego istotne dla zrozumienia funkcjonowania tego systemu jest kompleksowe przedstawienie tworzących go instytucji prawnych. Autorzy szeroko analizują poszczególne elementy systemu prawnofinansowego UE i przedstawiają aktualne problemy związane z regulacją i praktyką działania UE w sferze walutowej, instytucji finansowych, budżetu, stabilności fiskalnej, polityki regionalnej, prawa podatkowego, jednolitego rynku finansowego, prawa celnego oraz postępowania antydumpingowego i antysubsydyjnego.

Publikacja jest skierowana przede wszystkim do instytucji oraz osób implementujących i stosujących prawo finansowe Unii Europejskiej, w tym zwłaszcza pracowników organów administracji publicznej i samorządu terytorialnego, legislatorów i regulatorów oraz sędziów. Książka zainteresuje ponadto pracowników naukowych specjalizujących się w prawie finansowym, bankowym, rynku finansowego, podatkowym, gospodarczym, europejskim, a także prawników i praktyków zajmujących się pozyskiwaniem środków finansowych z UE i kontrolujących ich wykorzystanie. Będzie również przydatna studentom i doktorantom prawa, administracji, europeistyki, finansów, ekonomii oraz zarządzania.

Monografia jest rezultatem pracy zespołu nauczycieli akademickich będących współpracownikami i uczniami profesora Andrzeja Drwiłło.

System prawnofinansowy Unii Europejskiej jest pracą przygotowaną przez uznanych przedstawicieli nauki prawa finansowego mających jednocześnie bogate doświadczenia w praktycznym stosowaniu prawa (...). Zespół Autorów, reprezentujących tak szeroki zakres zainteresowań naukowych i specjalizujących się w poszczególnych, specyficznych obszarach badawczych obejmujących unijne prawo finansowe, gwarantuje wysoki merytoryczny poziom opracowania o istotnych walorach naukowych. Należy podkreślić, że jest to opracowanie kompleksowe i jednocześnie wielowątkowe. W pracy zbiorowej przedstawiono wyczerpująco wszystkie węzłowe zagadnienia związane z tytułowym problemem systemu prawnofinansowego. Wyodrębniono jednocześnie wszystkie istotne działy tworzące unijne prawo finansowe, tzn. unijne prawo budżetowe, unijne prawo walutowe, unijne prawo podatkowe, unijne prawo bankowe, unijne prawo rynku kapitałowego, unijne prawo ubezpieczeniowe oraz unijne prawo celne. Recenzowane opracowanie jest rzetelne, a w poszczególnych rozdziałach uwzględniono obowiązujący stan prawny oraz główne kierunki jego ewolucji w zakresie tytułowego problemu analizowanego przez Autorów. Kompleksowy charakter opracowania, jego przejrzystość oraz prezentowanie trudnych zagadnień w sposób przystępny to istotne walory recenzowanej pracy zbiorowej .
Prof. zw. dr hab. Zbigniew Ofiarski
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

System prawnofinansowy Unii Europejskiej redakcja naukowa Andrzej Drwiłło, Anna Jurkowska-Zeidler Damian Cyman, Anna Dobaczewska, Andrzej Drwiłło Edward Juchniewicz, Anna Jurkowska-Zeidler Dorota Maśniak, Rafał Mroczkowski, Przemysław Panfil Anna Reiwer-Kaliszewska, Tomasz Sowiński Małgorzata Stwoł, Małgorzata Wróblewska ZAGADNIENIA PRAWNE WARSZAWA 2017 Wydanie publikacji dofinansowane ze środków Studiów Podyplomowych „Podatki i prawo podatkowe” na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego Stan prawny na 15 grudnia 2016 r. Recenzent Prof. zw. dr hab. Zbigniew Ofiarski Wydawca Grzegorz Jarecki Wydawca Redaktor prowadzący Redaktor prowadzący Kinga Zając Opracowanie redakcyjne Opracowanie redakcyjne Katarzyna Świerk-Bożek Łamanie Łamanie Violet Design Wioletta Kowalska Projekt gra czny okładki i stron tytułowych Zdjęcie na okładce iStock/zhudifeng Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁ ASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl PLK IB ��K © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2017 © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2013 ISBN: 978-83-8092-888-6 ISBN: Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 Wydane przez: Wolters Kluwer SA e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Dział Praw Autorskich księgarnia internetowa www.profinfo.pl 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl SpiS treści Wykaz skrótóW WStęp rozdział i PodstaWoWe zagadnienia unijnego SyStemu praWnego i finanSoWego 1. Uwagi ogólne 2. Unijne regulacje prawne 3. Prawo pierwotne i prawo stanowione 4. Instytucje i organy Unii Europejskiej 5. Podstawowe zasady unijnego porządku prawnego 6. Podstawowe zagadnienia unijnego systemu prawnofinansowego rozdział ii PraWo WalutoWe unii euroPejskiej 1. Pojęcie i zakres prawa walutowego Unii Europejskiej 2. Etapy rozwoju prawa walutowego Unii Europejskiej 3. Regulacje prawa walutowego Unii Europejskiej rozdział iii inStytucje finanSoWe unii europejSkiej 1. Europejski Bank Centralny, Europejski System Banków Centralnych i Eurosystem 1.1. Struktura i kompetencje organów Europejskiego Banku Centralnego 1.2. Cele i zadania Europejskiego Banku Centralnego oraz Europejskiego Systemu Banków Centralnych 2. Europejski Bank Inwestycyjny 2.1. Podstawy prawne działania i struktura wewnętrzna Europejskiego Banku 2.2. Zakres działalności Europejskiego Banku Inwestycyjnego na terytorium 2.3. Działalność Europejskiego Banku Inwestycyjnego poza terytorium Unii Europejskiej 3. Europejski Fundusz Inwestycyjny 3.1. Podstawy prawne działania i struktura wewnętrzna Europejskiego Funduszu Inwestycyjnego Unii Europejskiej Inwestycyjnego 11 15 17 17 20 22 25 29 31 34 34 43 50 51 51 51 56 61 61 62 65 66 66 6 Spis treści 3.2. Zadania i zakres działalności Europejskiego Funduszu Inwestycyjnego 4. Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju 4.1. Podstawy prawne i struktura organizacyjna Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju 4.2. Cele i zadania Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju rozdział iV Budżet ogólny unii europejSkiej jako narzędzie integracji europejSkiej 1. Rys historyczny 2. Dochody i wydatki budżetu ogólnego 3. Charakter prawny budżetu ogólnego 4. Budżet ogólny jako determinant rozwoju rynku wewnętrznego rozdział V StaBilność fiSkalna pańStW unii europejSkiej 1. Stabilność fiskalna a proces integracji walutowej 1.1. Istota stabilności fiskalnej 1.2. Optymalne obszary walutowe 1.3. Przyczyny ochrony stabilności fiskalnej w Unii Europejskiej 2. Reguły polityki fiskalnej jako element budowy stabilności fiskalnej 2.1. Istota reguł polityki fiskalnej 2.2. Prawne podstawy koordynacji polityk fiskalnych 2.3. Wartości odniesienia 2.4. Średniookresowy cel budżetowy 2.5. Europejski Semestr i wspólny harmonogram budżetowy 2.6. Mechanizm wczesnego ostrzegania 2.7. Procedura nadmiernego deficytu 3. Mechanizmy przywracania stabilności fiskalnej 3.1. Pożyczkodawcy ostatniej instancji 3.2. Restrukturyzacja zadłużenia 3.3. Monetarne finansowanie zadłużenia rozdział Vi finanSoWanie polityki regionalnej unii europejSkiej 1. Zagadnienia ogólne 2. Ewolucja pojęcia „region” 3. Definicja pojęcia „region” 4. Zarys polityki regionalnej Unii Europejskiej 4.1. Kształtowanie się regionów w Europie 4.2. Traktat rzymski 4.3. Pakiet Delorsa 4.4. Reforma polityki regionalnej – Traktat z Maastricht 5. Zasady finansowania zadań polityki regionalnej Unii Europejskiej 5.1. Wizja nowej zjednoczonej Europy Regionów. Agenda 2000 5.2. Strategia lizbońska 5.3. Europa 2020 67 68 68 70 73 73 80 83 86 98 98 98 103 106 108 108 111 117 119 121 123 125 131 131 137 140 145 145 148 150 155 155 156 158 159 161 161 163 164 Spis treści 6. Zadania i cele polityki spójności Unii Europejskiej 7. Fundusze strukturalne i Fundusz Spójności 7.1. Uwagi ogólne 7.2. Struktura i zasady działania Funduszy Europejskich 7.3. Fundusze strukturalne 7.3.1. Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego 7.3.2. Europejski Fundusz Społeczny 7.3.3. Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich 7.3.4. Europejski Fundusz Morski i Rybacki 7.4. Fundusz Spójności 7.4.1. Wstępna charakterystyka 7.4.2. Priorytety polityki spójności 7.5. Pozostałe fundusze i instrumenty finansowe 7.5.1. Fundusz Solidarności Unii Europejskiej 7.5.2. Instrument Pomocy Przedakcesyjnej 7.5.3. Program pomocy dla społeczności Turków cypryjskich 7.6. Specjalne instrumenty wsparcia rozdział Vii PraWo PodatkoWe unii euroPejskiej 1. Podatki i prawo podatkowe w traktatach Unii Europejskiej 2. Podatki i prawo podatkowe w świetle negatywnej integracji 3. Podatki pośrednie 3.1. Podatek od wartości dodanej (VAT) 3.2. Podatek akcyzowy 4. Podatki bezpośrednie 5. Wzajemna pomoc administracyjna i wymiana informacji w sprawach podatkowych oraz przeciwdziałania unikaniu i uchylaniu się od opodatkowania rozdział Viii rynek bankoWy unii euroPejskiej 1. Ramy regulacyjne działalności bankowej w Unii Europejskiej 1.1. Podejmowanie i prowadzenie działalności bankowej. Wymogi ostrożnościowe 1.2. Restrukturyzacja i uporządkowana likwidacja banków 1.3. Gwarantowanie depozytów bankowych 2. Architektura instytucjonalna nadzoru bankowego 2.1. Europejski System Nadzoru Finansowego 2.2. Nadzór mikroostrożnościowy 2.3. Nadzór makroostrożnościowy 3. Unia bankowa 3.1. Ramy instytucjonalne służące stabilności finansowej 3.2. Jednolity mechanizm nadzorczy 3.3. Jednolity mechanizm restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji 3.4. Europejski system gwarantowania depozytów 7 167 169 169 171 171 171 174 175 177 178 178 179 181 181 181 182 182 185 185 193 197 197 203 205 209 220 220 225 228 231 234 234 238 240 249 249 253 260 264 8 Spis treści rozdział iX rynek kapitałoWy unii europejSkiej 1. Innowacyjność rynku kapitałowego a stabilność i bezpieczeństwo systemu finansowego 2. Europejska unia rynków kapitałowych 3. Instytucje i usługi na rynkach kapitałowych Unii Europejskiej rozdział X rynek uBezpieczeń unii europejSkiej 1. Ochrona wypłacalności ubezpieczycieli 1.1. Solvency II jako nowa idea nadzoru ubezpieczeniowego 1.2. Europejski Urząd Nadzoru Ubezpieczeń i Pracowniczych Programów Emerytalnych jako unijny organ nadzoru ubezpieczeniowego 1.2.1. Europejski Urząd Nadzoru Ubezpieczeń i Pracowniczych Programów Emerytalnych – strategia 1.2.2. Wytyczne Europejskiego Urzędu Nadzoru Ubezpieczeń i Pracowniczych Programów Emerytalnych jako narzędzie nadzoru ubezpieczeniowego 1.3. Ubezpieczeniowy system gwarancyjny 1.4. Ubezpieczeniowe grupy 2. Ubezpieczyciel na rynku bankowym i kapitałowym 3. Transgraniczny system ochrony ofiar wypadków drogowych 3.1. Podsystemy bezpieczeństwa ruchu drogowego i finansowania kosztów wypadków drogowych ex post 3.2. Ogniwa transgranicznego systemu ochrony ofiar wypadków drogowych 3.3. Efektywność transgranicznego systemu ochrony ofiar wypadków drogowych – kryteria ustalania wysokości świadczeń odszkodowawczych w państwach członkowskich rozdział Xi rynek uSług płatniczych unii europejSkiej 1. Usługi płatnicze 1.1. Znaczenie rynku usług płatniczych 1.2. Pojęcie płatności 1.3. System płatności 1.4. Pojęcie instrumentu płatniczego 1.5. Geneza regulacji rynku usług płatniczych 1.6. Usługi płatnicze 1.6.1. Uwagi ogólne 1.6.2. Prowadzenie rachunku płatniczego 1.6.3. Polecenie zapłaty 1.6.4. Wykonywanie transakcji przy użyciu karty płatniczej 1.6.5. Przekaz pieniężny 1.6.6. Polecenie przelewu 1.6.7. Usługi wykonywane w ciężar linii kredytowej 1.6.8. Usługi inicjowania płatności i usługi dostępu do informacji o rachunku 2. Podmioty uczestniczące w świadczeniu usług płatniczych 2.1. Dostawcy usług płatniczych 2.2. Instytucje kredytowe 267 267 276 281 298 298 298 302 302 303 304 306 308 313 313 316 319 326 326 326 327 328 329 331 334 334 335 336 337 337 338 338 339 340 340 341 Spis treści 2.3. Instytucje pieniądza elektronicznego 2.4. Instytucje płatnicze 2.5. Użytkownik usług płatniczych 3. Jednolity obszar płatności w euro (SEPA) 3.1. Geneza jednolitego obszaru płatności w euro 3.2. Regulacje prawne jednolitego obszaru płatności w euro rozdział Xii ochrona konSumenta na rynku uSług finanSoWych unii europejSkiej 1. Ochrona konsumenta w prawie Unii Europejskiej 1.1. Regulacje prawne 1.2. Metody harmonizacji 1.3. Podstawowe akty prawne 2. Pojęcie konsumenta usług finansowych 2.1. Definicje konsumenta w prawie Unii Europejskiej 2.2. Model konsumenta 2.3. Zbiorowe interesy konsumentów usług finansowych 3. Elementy ochrony konsumenta usług finansowych 3.1. Kluczowe prawa konsumenta 3.2. Ochrona przez informację 3.3. Zakres informacji 3.4. Treść informacji 3.5. Prawo odstąpienia 3.6. Ograniczenie odpowiedzialności 3.7. Niezamówione usługi finansowe 4. Pozasądowe rozstrzyganie sporów sądowych 5. Nowy model ochrony konsumenta rozdział Xiii praWo celne unii europejSkiej 1. Definicja cła i prawa celnego 1.1. Ogólna charakterystyka cła 1.2. Miejsce prawa celnego w systemie prawa 1.3. Źródła prawa celnego Unii Europejskiej 2. Elementy kalkulacyjne 2.1. Uwagi wstępne 2.2. Taryfa celna 2.3. Wartość celna 2.4. Pochodzenie towaru 3. Dług celny 3.1. Pojęcie długu celnego 3.2. Powstanie długu celnego 3.3. Zabezpieczenie długu celnego 3.4. Pokrycie należności wynikających z długu celnego 4. Wprowadzenie towaru na obszar celny Unii Europejskiej 4.1. Obszar celny Unii Europejskiej 9 341 343 346 346 346 348 350 350 351 353 354 356 356 357 359 360 360 360 362 362 363 363 364 364 366 369 369 369 371 373 377 377 377 380 381 382 382 382 384 386 388 388 10 Spis treści 4.2. Dozór celny 4.3. Przedstawienie towarów organom celnym 5. Procedury celne 5.1. Objęcie towaru procedurą celną 5.2. Rodzaje procedur celnych 6. Status upoważnionego przedsiębiorcy 7. Przedstawicielstwo w sprawach celnych 8. Zarys postępowania w sprawach celnych rozdział XiV poStępoWania antydumpingoWe i antySuBSydyjne W unii europejSkiej 1. Wspólna polityka handlowa Unii Europejskiej oraz jej instrumenty 2. Charakter prawny postępowań ochronnych 3. Instytucje Unii Europejskiej odpowiedzialne za prowadzenie postępowań ochronnych 4. Postępowanie antydumpingowe 4.1. Definicja dumpingu 4.2. Wymogi nałożenia środków antydumpingowych 4.3. Przebieg postępowania antydumpingowego 4.4. Cła antydumpingowe 4.5. Zobowiązania cenowe 4.6. Postępowania przeglądowe i przeciwko obchodzeniu środków antydumpingowych 5. Postępowanie antysubsydyjne 5.1. Uwagi wstępne 5.2. Pojęcie subsydium oraz wymogi nałożenia środków wyrównawczych 5.3. Przebieg postępowania antysubsydyjnego 5.4. Formy środków wyrównawczych BiBliografia akty PraWne orzecznictWo inne dokumenty sPis tabel i rysunkóW o autorach 389 390 390 390 391 394 396 397 401 401 404 405 407 407 410 415 417 420 422 423 423 425 429 431 433 457 469 471 477 479 Wykaz skrótóW – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/59/UE z dnia 15 maja 2014  r. ustanawiająca ramy na potrzeby prowadzenia działań napraw- czych oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji w odniesieniu do instytucji kredytowych i firm inwestycyjnych oraz zmieniająca dyrek- tywę Rady 82/891/EWG i dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2001/24/WE, 2002/47/WE, 2004/25/WE, 2005/56/WE, 2007/36/WE, 2011/35/UE, 2012/30/UE i 2013/36/EU oraz rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1093/2010 i (UE) nr 648/2012 (Dz. Urz. UE L 173 z 12.06.2014, s. 190) – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i  Rady 2013/36/UE z  dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie warunków dopuszczenia instytucji kre- dytowych do działalności oraz nadzoru ostrożnościowego nad instytu- cjami kredytowymi i firmami inwestycyjnymi, zmieniająca dyrektywę 2002/87/WE i  uchylająca dyrektywy 2006/48/WE oraz 2006/49/WE (Dz. Urz. UE L 176 z 27.06.2013, s. 338, z późn. zm.) – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/49/UE z dnia 16 kwiet- nia 2014 r. w sprawie systemów gwarancji depozytów (Dz. Urz. UE L 173 z 12.06.2014, s. 149, ze sprost.) akty prawne dyrektywa BRRD dyrektywa CRD IV dyrektywa DGSD dyrektywa IDD dyrektywa IMD – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i  Rady (UE) 2016/97 z  dnia 20 stycznia 2016 r. w sprawie dystrybucji ubezpieczeń (wersja przekształ- cona) (Dz. Urz. UE L 26 z 2.02.2016, s. 19) – dyrektywa 2002/92/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 9 grud- nia 2002 r. w sprawie pośrednictwa ubezpieczeniowego (Dz. Urz. UE L 9 z 15.01.2003, s. 3, z późn. zm.) dyrektywa MiFID – dyrektywa 2004/39/WE Parlamentu Europejskiego i  Rady z  dnia 21  kwietnia 2004  r. w  sprawie rynków instrumentów finansowych zmieniająca dyrektywę Rady 85/611/EWG i  93/6/EWG i  dyrektywę 2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylająca dyrekty- wę Rady 93/22/EWG (Dz. Urz. UE L 145 z 30.04.2004, s. 1, z późn. zm.) dyrektywa MiFID II – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/65/UE z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz zmieniająca dyrektywę 2002/92/WE i dyrektywę 2011/61/UE (Dz. Urz. UE. L 173 z 12.06.2014, s. 349, z późn. zm.) Wykaz skrótów 12 dyrektywa PSD II dyrektywa UCITS dyrektywa Wypłacalność II – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i  Rady (UE) 2015/2366 z  dnia 25  listopada 2015  r. w  sprawie usług płatniczych w  ramach rynku wewnętrznego, zmieniająca dyrektywy 2002/65/WE, 2009/110/WE i 2013/36/UE i rozporządzenie (UE) nr 1093/2010 i uchylająca dyrekty- wę 2007/64/WE (Dz. Urz. UE L 337 z 23.12.2015, s. 35). – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i  Rady 2009/65/WE z  dnia 13  lipca 2009  r. w  sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wy- konawczych i  administracyjnych odnoszących się do przedsiębiorstw zbiorowego inwestowania w  zbywalne papiery wartościowe (UCITS) (Dz. Urz. UE L 302 z 17.11.2009, s. 32, z późn. zm.) – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i  Rady 2009/138/WE z  dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie podejmowania i prowadzenia działalnoś- ci ubezpieczeniowej i  reasekuracyjnej (Wypłacalność II) (Dz.  Urz.  UE L 335 z 17.12.2009, s. 1, z późn. zm.) rozporządzenie CRR – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i  Rady (UE) nr  575/2013 z  dnia 26  czerwca 2013  r. w  sprawie wymogów ostrożnościowych dla instytucji kredytowych i  firm inwestycyjnych, zmieniające roz- porządzenie (UE) nr  648/2012 (Dz.  Urz.  UE L  176 z  27.06.2013, s.  1, z późn. zm.) rozporządzenie EBA – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i  Rady (UE) nr  1093/2010 z dnia 24 listopada 2010 r. w sprawie ustanowienia Europejskiego Urzę- du Nadzoru (Europejskiego Urzędu Nadzoru Bankowego), zmiany decyzji nr  716/2009/WE oraz uchylenia decyzji Komisji 2009/78/WE (Dz. Urz. UE L 331 z 15.12.2010, s. 12, z późn. zm.) rozporządzenie EIOPA – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i  Rady (UE) nr  1094/2010 z dnia 24 listopada 2010 r. w sprawie ustanowienia Europejskiego Urzę- du Nadzoru (Europejskiego Urzędu Nadzoru Ubezpieczeń i  Pracow- niczych Programów Emerytalnych), zmiany decyzji nr  716/2009/WE i uchylenia decyzji Komisji 2009/79/WE (Dz. Urz. UE L 331 z 15.12.2010, s. 48, z późn. zm.) rozporządzenie ESMA – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i  Rady (UE) nr  1095/2010 z dnia 24 listopada 2010 r. w sprawie ustanowienia Europejskiego Urzę- du Nadzoru (Europejskiego Urzędu Nadzoru Giełd i Papierów Wartoś- ciowych), zmiany decyzji nr 716/2009/WE i uchylenia decyzji Komisji 2009/77/WE (Dz. Urz. UE L 331 z 15.12.2010, s. 84, z późn. zm.) rozporządzenie ESRB – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i  Rady (UE) nr  1092/2010 z dnia 24 listopada 2010 r. w sprawie unijnego nadzoru makroostroż- nościowego nad systemem finansowym i  ustanowienia Europejskiej Rady ds. Ryzyka Systemowego (Dz. Urz. UE L 331 z 15.12.2010, s. 1) rozporządzenie SRM – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i  Rady (UE) nr  806/2014 z  dnia 15  lipca 2014  r. ustanawiające jednolite zasady i  jednolitą procedurę restrukturyzacji i  uporządkowanej likwidacji instytucji kredytowych i niektórych inwestycyjnych w ramach jednolitego me- chanizmu restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji oraz jedno- litego funduszu restrukturyzacji i  uporządkowanej likwidacji oraz zmieniające rozporządzenie (UE) nr  1093/2010 (Dz.  Urz.  UE L  225 z 30.07.2014, s. 1) Wykaz skrótów 13 rozporządzenie SSM – rozporządzenie Rady (UE) nr 1024/2013 z dnia 15 października 2013 r. powierzające Europejskiemu Bankowi Centralnemu szczególne zada- nia w odniesieniu do polityki związanej z nadzorem ostrożnościowym nad instytucjami kredytowymi (Dz. Urz. UE L 287 z 29.10.2013, s. 63) – załącznik do Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej jako pro- tokół (nr  5) w  sprawie Statutu Europejskiego Banku Inwestycyjnego (wersja skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 202 z 7.06.2016, s. 251) Statut EBI Statut ESBC i EBC – załącznik do Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej jako pro- tokół (nr  4) w  sprawie Statutu Europejskiego Systemu Banków Cen- tralnych i Europejskiego Banku Centralnego (wersja skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 202 z 7.06.2016, s. 230) – Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą (Dz.  U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864) – Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 202 z 7.06.2016, s. 47) – Traktat o  Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana: Dz.  Urz.  UE TEWG TFUE TUE TWE u.k.c. inne ADR DNB EBA EBC EBI EBOR ECR EDIS EFI EFIS EFMR EFRR EFRROW EFS EIOPA EISF ELTIF EMS C 202 z 7.06.2016, s. 13) poz. 864) – Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i  Rady (UE) nr  952/2013 z  dnia 9  października 2013  r. ustanawiające unijny kodeks celny (Dz. Urz. UE L 269 z 10.10.2013, s. 1, ze sprost.) – Alternative Dispute Resolution (pozasądowe metody rozwiązywania sporów) – dochód narodowy brutto – European Banking Authority (Europejski Urząd Nadzoru Bankowego) – Europejski Bank Centralny – Europejski Bank Inwestycyjny – Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju – European Court Reports – European Deposit Insurance Scheme (Europejski System Gwaranto- wania Depozytów) – Europejski Fundusz Inwestycyjny – Europejski Fundusz na rzecz Inwestycji Strategicznych – Europejski Fundusz Morski i Rybacki – Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego – Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich – Europejski Fundusz Społeczny – European Insurance and Occupational Pensions Authority (Europejski Urząd Nadzoru Ubezpieczeń i Pracowniczych Programów Emerytalnych) – Europejski Instrument Stabilności Finansowej – European Long Term Investment Funds (długoterminowe fundusze inwestycyjne) – Europejski Mechanizm Stabilności 14 EMSF ERM II ESBC ESMA ESRB EuSEF EuVECA EWD EWG EWWiS FS MTF NUTS OECD OTF PKB PNB SRB SRF SRM SSM TS/TSUE UCITS WCO WIT WPR WTO Wykaz skrótów – Europejski Mechanizm Stabilizacji Finansowej – Exchange Rate Mechanism II (Mechanizm Kursów Walutowych II) – Europejski System Banków Centralnych – European Securities and Markets Authority (Europejski Organ Nadzo- ru Giełd i Papierów Wartościowych) – European Systemic Risk Board (Europejska Rada ds. Ryzyka Systemo- wego) kiego ryzyka) – European Social Entrepreneurship Funds (europejskie fundusze na rzecz przedsiębiorczości społecznej) – European Venture Capital Funds (europejskie funduszy kapitału wyso- – europejska wartość dodana – Europejska Wspólnota Gospodarcza – Europejska Wspólnota Węgla i Stali – Fundusz Spójności – multilateral trading facility (wielostronne platformy obrotu) – The Nomenclature of Territorial Units for Statistics (Nomenklatura Jednostek Terytorialnych do Celów Statystycznych) – Organisation for Economic Co-operation and Development (Organi- zacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju) – organised trading facility (zorganizowane platformy obrotu) – produkt krajowy brutto – produkt narodowy brutto – Single Resolution Board (Jednolita Rada ds.  Restrukturyzacji i  Upo- rządkowanej Likwidacji) kowanej likwidacji) i uporządkowanej likwidacji) – Single Resolution Fund (jednolity fundusz restrukturyzacji i uporząd- – Single Resolution Mechanism (jednolity mechanizm restrukturyzacji – Single Supervisory Mechanism (jednolity mechanizm nadzorczy) – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (do 1 grudnia 2009 r. jako Trybunał Sprawiedliwości) – Undertakings for Collective Investments in  Transferable Securities (przedsiębiorstwa zbiorowego inwestowania) – World Customs Organization (Światowa Organizacja Celna) – wiążąca informacja taryfowa – Wspólna Polityka Rolna – World Trade Organization (Światowa Organizacja Handlu) WStęp W dziedzinie publicznego prawa finansowego wielu państw europejskich nastąpiły istotne zmiany z chwilą utworzenia Unii Europejskiej. Regulacje prawne uprawnio- nych organów unijnych stały się ważną częścią ich porządków prawnych. W zamyśle Autorów niniejszej monografii zakres i charakter przepisów prawnych sfery finan- sów stanowił podstawę badań naukowych, dokonania ich analizy i oceny. Analizie poddano zasadnicze akty prawne i zasady dotyczące finansów Unii Europejskiej. W przedstawionej monografii Autorzy nie bez powodu posługują się terminem „system”. Jest on dość często używany, a niekiedy nadużywany. W odniesieniu do dziedziny prawa przez termin ten przyjęto zwykle rozumieć ogół norm prawnych obowiązujących na danym terytorium. Wobec tego ogół norm prawnych obowiązu- jących na terytorium danego państwa stanowi system prawa tego państwa. Normy prawne obowiązujące na określonym terytorium powinny być do siebie „dopasowa- ne”, jeśli ogół owych norm chcemy określić mianem systemu prawnego. Zbiór tych norm nie ma charakteru chaotycznego. Jest to zbiór powiązanych i uporządkowa- nych norm prawnych (generalnych i abstrakcyjnych) występujących w aktach praw- nych różnej rangi. Należy zauważyć, że nie zawsze występuje zjawisko należytego dostosowania do siebie norm prawnych w ramach określonego systemu prawnego. Jest to jedna z wad regulacji prawnych występująca w porządkach prawnych wielu państw. Z reguły występują odpowiednie relacje między normami prawnymi dane- go systemu prawnego. Są to związki treściowe (logiczne powiązania między norma- mi prawnymi), hierarchiczne (akty prawne wyższego rzędu są ważniejsze niż akty prawne niższego rzędu) i formalne (skuteczność norm prawnych wiąże się z kompe- tencjami uprawnionych organów i procedurami prawem przewidzianych). Termin „system prawa” używany jest też w  innym znaczeniu. W  języku prawni- czym stosuje się go również do pewnych rodzajów przepisów prawnych, które nie są ze sobą powiązane. W takiej sytuacji chodzi o podkreślenie charakteru pewnej grupy przepisów prawnych wyodrębnionych w  oparciu o  jedno bądź kilka kryte- riów. W  tym znaczeniu można wydzielić unijne regulacje prawne sfery finansów publicznych, określając je systemem prawnofinansowym Unii Europejskiej. Unijne przepisy prawne z zakresu finansów publicznych zasadniczo mają moc powszechnie 16 Wstęp obowiązującą na terytorium państw tworzących Unię Europejską. Trzeba jednak dodać, że niektóre regulacje prawne dotyczą wyłącznie państw strefy euro; ową dwutorowość regulacji prawnych należy traktować jako rozwiązanie z  założenia przejściowe, czyli zamierza się ją stosować do momentu, w którym wszystkie pań- stwa członkowskie spełnią wymogi prawa dotyczące wprowadzenia i posługiwania się walutą euro. Warto też zwrócić uwagę na zjawisko nazywania niektórych regulacji prawnych wy- dawanych przez uprawnione organy unijne aktami prawa europejskiego, co więcej niektóre unijne instytucje również w swej nazwie zawierają określenie europejskie (Europejski Bank Centralny). Ponadto w literaturze dotyczącej prawa unijnego moż- na także spotkać tego rodzaju praktykę. Jest to, w moim przekonaniu, zbyt daleko idące i nieuprawnione podejście, ponieważ akty prawne organów Unii Europejskiej mają zastosowanie, z  pewnymi niezbyt licznymi wyjątkami, do państw tworzą- cych owo stowarzyszenie, a  nie do wszystkich państw kontynentu europejskiego. To samo spostrzeżenie dotyczy organów działających w imieniu Unii Europejskiej. Należy to zjawisko rozpatrywać nie tylko w kontekście członkostwa unijnego oraz państw, które nie są członkami Unii Europejskiej, lecz również państw występują- cych z tego stowarzyszenia (Anglia). W opracowaniu monografii biorą udział profesorowie i  doktorzy reprezentują- cy kilka uczelni wyższych, mianowicie Uniwersytetu Gdańskiego (kilku katedr, w tym zwłaszcza Katedry Prawa Finansowego), Wyższej Szkoły Administracji i Biz- nesu w Gdyni (Katedry Prawa Finansowego i Finansów) oraz Akademii Morskiej w  Gdyni. Dobór tematów został dostosowany do zainteresowań naukowych i  dy- daktycznych poszczególnych Autorów. Z dziedziny publicznego prawa finansowego przygotowują oni opracowania naukowe o różnym charakterze, w tym monografie służące uzyskaniu tytułu profesorskiego, stopnia doktora habilitowanego, organizu- ją konferencje naukowe, uczestniczą w innych międzynarodowych i krajowych kon- ferencjach naukowych, przygotowują referaty i wystąpienia oraz publikują artykuły naukowe. Prof. zw. dr hab. Andrzej Drwiłło Rozdział I PodstaWoWe zagadnienia unijnego SyStemu praWnego i finanSoWego 1. uwagi ogólne Prawo obowiązujące na obszarze państw tworzących Unię Europejską ma charak- ter złożony i  szczególny. W  literaturze odnoszącej się do tej dziedziny można się spotkać z różnymi określeniami, takimi jak „prawo wspólnotowe”, „prawo Unii Eu- ropejskiej”, „europejskie prawo wspólnotowe”, „prawo wspólnot europejskich”. Naj- mniej trafne wydaje się jednak określenie „prawo europejskie”, ponieważ nie odnosi się ono do porządku prawnego obowiązującego na całym kontynencie europejskim. Podobnie ma się rzecz z określeniem „prawo integracji europejskiej”, które silnie ak- centuje procesy integracyjne. Trudności w zwartym określeniu tej sfery prawa wiążą się z przyjętymi kryteriami (podmiotowym i przedmiotowym). Z punktu widzenia kryterium podmiotowego posługiwano się przede wszystkim określeniem „prawo Wspólnot Europejskich”, ponieważ było ono stanowione przez organy Wspólnot Europejskich. Dotyczyło to tzw. prawa pochodnego. Jednocześnie trzeba przyjąć, że „prawo Wspólnot Europejskich” było prawem o  ponadnarodo- wym charakterze, ponieważ było nadrzędne nad prawem wewnętrznym państw członkowskich i posiadało bezpośrednią skuteczność w porządku prawnym państw członkowskich. Natomiast prawo pierwotne traktatowe stanowione było przez państwa tworzące Unię Europejską. Biorąc pod uwagę kryterium przedmioto- we, właściwe wydaje się posługiwanie się określeniem „prawo Unii Europejskiej”; w uproszczeniu sensowny wydaje się termin „prawo unijne”. Nie bez znaczenia po- zostaje fakt, że ta dziedzina prawa tworząca dość nowy porządek prawny, po części należy do prawa międzynarodowego (international law), po części jest wspólnym prawem wewnętrznym (common internal law). Prawo Unii Europejskiej to regulacje prawne zawarte w Traktacie o Unii Europejskiej i przepisy prawne stanowione na podstawie tego traktatu. Należy je zaliczyć do prawa międzypaństwowego obowią- zującego w stosunkach między państwami członkowskimi. Państwa członkowskie przekazały część kompetencji na szczebel unijny. Andrzej Drwiłło 18 Rozdział I. Podstawowe zagadnienia unijnego systemu prawnego i finansowego Traktat o Unii Europejskiej został podpisany w Maastricht w dniu 7 lutego 1992 r. i zaczął obowiązywać z dniem 1 listopada 1993 r. W oparciu o przepisy tego trakta- tu została powołana Unia Europejska. Jej struktura jest złożona. Pierwszą część owej struktury tworzą trzy Wspólnoty Europejskie (Wspólnota Europejska, Europejska Wspólnota Węgla i Stali, Europejska Wspólnota Energii Atomowej). Natomiast dru- ga obejmuje politykę i  współpracę państw członkowskich przewidzianych w  Trak- tacie o  Unii Europejskiej. Początkowo Unia Europejska nie przejęła kompetencji Wspólnot Europejskich, Wspólnoty Europejskie zaś nie naruszały kompetencji Unii Europejskiej. Oznaczało to przyjęcie zasady wzajemnego poszanowania kompetencji. Charakterystyczne było, że Wspólnoty Europejskie posiadały osobowość prawną, na- tomiast Unia Europejska jej nie miała. Ponadto organem Unii Europejskiej była Rada Europejska, organami Wspólnot Europejskich zaś były: Parlament Europejski, Rada, Komisja i Europejski Trybunał Sprawiedliwości. Organy Wspólnot Europejskich wy- konywały swe kompetencje w oparciu o przepisy Traktatu o ustanowieniu Wspólnot Europejskich i Traktatu o ustanowieniu Unii Europejskiej. Traktat o Unii Europejskiej dokonał zmian w Traktacie o ustanowieniu Wspólnot Europejskich. Zmiany te doty- czyły nowych kompetencji Wspólnoty Europejskiej, jej nowych organów i instytucji, wzmocnienia pozycji Parlamentu Europejskiego, wprowadzenia instytucji obywatel- stwa europejskiego, wprowadzenia zasady subsydiarności i proporcjonalności. Zmia- ny traktatowe zostały też dokonane traktatem nicejskim z dnia 26 lutego 2001 r. Wspólnoty Europejskie realizowały określone cele i zadania. Miały one charakter traktatowy. Prawnie wiązały organy (instytucje) Wspólnoty. Charakterystyczne było, że adresatami celów i zadań nie były państwa członkowskie, aczkolwiek owe państwa były zobowiązane do podejmowania działań wspierających w tym zakresie. Były też zobowiązane powstrzymywać się od działań sprzecznych z celami i zada- niami wyznaczonymi przez Wspólnotę. Cele te miały charakter gospodarczy i spo- łeczny. Nie ustanowiono priorytetów w ramach owych celów. Cele gospodarcze nie dominowały nad celami społecznymi. Były to cele równorzędne. Wspólnoty Euro- pejskie miały na celu przyczynianie się do: 1) harmonijnego, zrównoważonego i trwałego rozwoju gospodarczego, 2) wysokiego poziomu zatrudnienia i ochrony socjalnej, 3) równości między kobietami i mężczyznami, 4) trwałego i nieinflacyjnego wzrostu gospodarki, 5) wysokiego stopnia konkurencyjności i koherencji działalności gospodarczej, 6) wysokiego poziomu ochrony i poprawy środowiska naturalnego, 7) podnoszenia poziomu i jakości życia, 8) spójności gospodarczej i społecznej, 9) solidarności państw członkowskich. Traktat o  ustanowieniu Wspólnot Europejskich wymieniał środki realizacji wy- żej wskazanych celów. Były nimi: wspólny rynek, unia gospodarcza i walutowa oraz wspólna polityka i wspólne środki działania. Utworzenie wspólnego rynku miało na Andrzej Drwiłło 1. Uwagi ogólne 19 celu usunięcie wszelkich przeszkód w handlu wspólnotowym. Wspólny rynek ozna- czał jedność w stosunkach zewnętrznych i wolność w stosunkach wewnętrznych (swo- bodny przepływ towarów, osób, usług i kapitału). W ramach unii gospodarczej miały być respektowane zasady: ścisłej koordynacji polityki gospodarczej państw członkow- skich, wspólnych celów polityki gospodarczej, otwartej gospodarki rynkowej i  wol- nej konkurencji. W odniesieniu do sfery walutowej nieodzowne było uwzględnianie następujących zasad: wspólnej waluty, jednolitej polityki walutowej, stabilności cen, zrównoważonych finansów publicznych, stabilności bilansu płatniczego. Cele Unii Europejskiej zostały określone w  Traktacie o  Unii Europejskiej. Są  one wiążące pod względem prawnym. Mają charakter obowiązujący ową organizację międzynarodową i jej organy. Do celów Unii Europejskiej należy zaliczyć: 1) popieranie postępu gospodarczego i społecznego, wysokiego poziomu zatrud- nienia, osiąganie trwałego i zrównoważonego rozwoju; 2) potwierdzanie tożsamości Unii Europejskiej w stosunkach międzynarodowych; 3) wzmacnianie ochrony praw i interesów obywateli państw członkowskich; 4) utrzymanie i rozwijanie Unii Europejskiej jako obszaru wolności, bezpieczeń- stwa i sprawiedliwości; 5) zachowanie i rozwijanie dorobku Wspólnot (acquis communautaire). W sytuacji istnienia zarówno Wspólnot Europejskich, jak i Unii Europejskiej cele Unii Europejskiej miały charakter wiążący tak organy Unii Europejskiej, jak i Wspólnot Europejskich. Wobec tego cele te realizowane były również w drodze wykorzystania instytucji Wspólnot Europejskich. Obowiązywała zasada jednolitości działania, która oznaczała, że mimo formalnej i organizacyjnej odrębności organów i instytucji Unii Europejskiej oraz organów i  instytucji Wspólnot Europejskich, przejawiających się zwłaszcza w odrębnych trybach ich powoływania, rozdzielenia kompetencji, odręb- nych działań, stanowiły one funkcjonalną jedność w zakresie realizowania celów sta- wianych przed Unią Europejską. Wspólnota Europejska była szczególną organizacją międzynarodową1, ponieważ posiadała osobowość prawną, własne organy, określone kompetencje i  realizowa- ła ściśle określone cele. Z uwagi na szczególny stosunek do państw członkowskich można było ją uznać za organizację ponadpaństwową. Tworzyła własny porzą- dek prawny, a  więc ustanawiała regulacje prawne wiążące państwa członkowskie, a  ponadto była władna udzielać owym państwom wskazówek i  wydawać instruk- cje. Była podmiotem prawa międzynarodowego i podmiotem prawa wewnętrznego państw członkowskich (nawiązywanie stosunków publiczno- i prywatnoprawnych, posiadanie zdolności sądowej i procesowej). Należy zauważyć, że osobowość praw- ną posiadają również niektóre instytucje (np.  EBC). W  stosunkach z  podmiotami krajowymi Wspólnotę Europejską reprezentowała Komisja. Szczególny charakter 1 A. Wróbel (red.), Wprowadzenie do prawa Wspólnot Europejskich (Unii Europejskiej), Kraków 2002, s. 47. Andrzej Drwiłło 20 Rozdział I. Podstawowe zagadnienia unijnego systemu prawnego i finansowego Wspólnoty Europejskiej przejawiał się również w tym, że nie przysługiwała jej cecha suwerenności i  nie mała ona uprawnienia do samodzielnego określania własnych kompetencji. Nie jest bez znaczenia określenie charakteru prawnego Unii Europejskiej2. Począt- kowo nie można jej było traktować za podmiot suwerenny, ponieważ nie mogła samodzielnie określać własnych kompetencji. W przeciwieństwie do Wspólnoty Eu- ropejskiej nie była organizacją ponadpaństwową (brak odpowiedniej struktury or- ganizacyjnej, w tym organów mających kompetencje w zakresie stanowienia prawa). Unia Europejska jest organizacją międzynarodową, wykonuje zadania określone w Traktacie o Unii Europejskiej za pośrednictwem organów. Z uwagi na fakt braku osobowości prawnej nie mogła nawiązywać stosunków prawnych (cywilno- i pub- licznoprawnych). Nie posiadała również zdolności sądowej. Była przez pewien czas specyficzną organizacją międzynarodową. Miała zdolność do zawierania umów międzynarodowych, czyli posiadała podmiotowość prawną w stosunkach między- narodowych. Wprawdzie Unia Europejska była pod względem prawnym podmiotem odrębnym od Wspólnot Europejskich, ale Unia Europejska i Wspólnoty Europejskie były ściśle powiązane z punktu widzenia organizacyjnego i kompetencyjnego. 2. unijne regulacje prawne Na uwagę zasługuje złożony charakter prawa unijnego, ponieważ tworzą owe pra- wo przepisy traktatowe, umowy zawierane przez państwa członkowskie, prawo po- chodne oraz inne akty uznawane przez wymiar sprawiedliwości za ogólne zasady prawa unijnego. Szczególną cechą prawa unijnego jest przyznanie owemu prawu prymatu nad prawem wewnętrznym państw członkowskich3. Takie stanowisko po raz pierwszy zajął Trybunał Sprawiedliwości. Uznał on, że prawo traktatowe, jako autonomiczne i specyficzne, nie może być uchylone przez akty prawa wewnętrznego. Trybunał uznał też prymat prawa pochodnego (wtórnego) nad prawem wewnętrz- nym państw członkowskich. W  świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości przepisy prawa traktatowego powodują uchylenie przepisów prawa wewnętrznego, jeśli są one sprzeczne z prawem unijnym. Ponadto nie jest dopuszczalne przyjmo- wanie nowych aktów prawnych sprzecznych z prawem unijnym. Na tej podstawie państwa członkowskie są prawnie zobowiązane do zmiany przepisów sprzecznych z prawem unijnym i natychmiastowego zaprzestania ich stosowania. W świetle przepisów Traktatu o  Unii Europejskiej i  Traktatu o  funkcjonowaniu Unii Europejskiej został wyznaczony nowy etap w  procesie ściślejszego związku między narodami Europy. Oba traktaty mają taką samą moc prawną. Na podstawie 2 E. Dynia, Integracja europejska. Zarys problematyki, Warszawa 2003, s. 65. 3 K. Lenaerts, P. Van Nuffel, Podstawy prawa europejskiego, Warszawa 1998, s. 295 i n. Andrzej Drwiłło 2. Unijne regulacje prawne 21 owych traktatów Unia zastępuje Wspólnotę Europejską oraz jest jej następcą praw- nym. Posiada też osobowość prawną. Wspomniane traktaty określają główne cele Unii (wspieranie pokoju, jej wartości i  dobrobytu narodów). Ponadto ustanawiają one rynek wewnętrzny, unię gospodarczą i walutową. W sposób jednoznaczny zo- stały określone kompetencje Unii. Są  one oparte na zasadzie ich jednoznacznego przyznania Unii. Jeżeli kompetencje nie zostały przyznane w Traktatach, oznacza to, że leżą one w kompetencji państw członkowskich. Ponadto wykonywanie zadań w ramach kompetencji przyznanych Unii następuje przy poszanowaniu zasady po- mocniczości i proporcjonalności. Unia Europejska posiada wyłączne kompetencje w dziedzinach: 1) unii celnej; 2) ustanawiania reguł konkurencji koniecznych do sprawnego działania rynku wewnętrznego; 3) polityki pieniężnej państw członkowskich, które przyjęły walutę euro; 4) zachowania morskich zasobów biologicznych w ramach wspólnej polityki rybo- łówstwa; 5) wspólnej polityce handlowej. Na gruncie prawa unijnego występują też tzw.  kompetencje dzielone. Oznacza to, że Unia Europejska dzieli kompetencje z  państwami członkowskimi. Odnoszą się one do wielu dziedzin (rynku wewnętrznego, polityki społecznej, spójności gospo- darczej, społecznej i terytorialnej, rolnictwa i częściowo rybołówstwa, środowiska, ochrony konsumentów, transportu, sieci transeuropejskich, energii, sfery wolności, bezpieczeństwa i  sprawiedliwości, bezpieczeństwa zdrowia publicznego). Wymaga to działań koordynacyjnych w różnych dziedzinach. Ponadto Unia Europejska po- siada kompetencje mające na celu wspieranie, koordynowanie bądź uzupełnianie działań państw członkowskich w  dziedzinach o  wymiarze europejskim (ochronie i poprawie zdrowia ludzkiego, przemyśle, kulturze, turystyce, edukacji, kształceniu zawodowemu, młodzieży i sportu, ochronie ludności, współpracy administracyjnej). W państwach posługujących się systemem kontroli konstytucyjnej istnieje problem relacji prawa unijnego z przepisami konstytucyjnymi. Chodzi o to, czy prawo unijne powinno być podporządkowane konstytucji, a więc czy może ono podlegać bada- niom zgodności z  przepisami konstytucyjnymi. W  świetle przepisów prawa unij- nego ważny jest efekt rzeczywistego pierwszeństwa owego prawa nad regulacjami prawa wewnętrznego. Ważną cechą prawa unijnego jest jego bezpośredni skutek. Kryterium wywierania bezpośredniego skutku przez prawo unijne jest treść normy prawnej. Powinna ona być sformułowana wyraźnie i bezwarunkowo. Wywieranie bezpośredniego skutku nie może zależeć od przepisów wykonawczych państwa członkowskiego. Wywiera- nie bezpośredniego skutku przez prawo unijne występuje wówczas, gdy sąd może Andrzej Drwiłło 22 Rozdział I. Podstawowe zagadnienia unijnego systemu prawnego i finansowego zastosować określoną normę prawną w  konkretnej sytuacji, osoba fizyczna zaś władna jest na tej podstawie dochodzić skutecznie swych praw. W wypadku umów międzynarodowych zawieranych przez Unię Europejską również w  grę wchodzi wywieranie bezpośredniego skutku, przy czym konieczne jest badanie, czy owo bezpośrednie działanie zgodne jest z duchem, celem i brzmieniem umów między- narodowych. Akty prawa unijnego stosowane są bezpośrednio i mają charakter obo- wiązkowy w stosunku do tych podmiotów, do których są skierowane. 3. prawo pierwotne i prawo stanowione Źródła prawa unijnego można podzielić na dwie grupy: prawo pierwotne i prawo stanowione (zwane niekiedy prawem wtórnym). W hierarchii źródeł owego prawa najwyższe miejsce zajmują normy prawa pierwotnego i ogólne zasady prawa. Prawo stanowione to akty wydawane przez uprawnione organy i instytucje unijne. O miej- scu aktów prawa stanowionego w systemie prawa decyduje rodzaj, treść i cel takiego aktu. Generalnie rzecz ujmując, przepisy ustawodawcze zaliczamy do norm wyższe- go rzędu niż przepisy wykonawcze. Konstytucyjne podstawy prawa unijnego two- rzy, jak wspomniano, prawo pierwotne i ogólne zasady prawa. Stanowione jest ono za wspólną zgodą państw członkowskich, podlega zmianom w drodze zastosowania właściwej procedury. Pierwotne prawo to przede wszystkim traktaty założycielskie i traktaty dokonujące zmian i uzupełnień w traktatach założycielskich. Ponadto za- licza się do niego protokoły załączane do traktatów; stanowią one integralną część traktatów. Protokoły nie mogą odbiegać od postanowień traktatowych i  powinny być interpretowane zgodnie z ich postanowieniami. Do prawa pierwotnego zalicza się także umowy o przystąpieniu do Unii Europejskiej, akty przystąpienia i doku- menty dodatkowe związane z procedurą przystąpienia. Prawo stanowione, jak zauważono, to akty prawne uprawnionych organów i  in- stytucji unijnych. Uzupełniane są one ogólnymi zasadami zaliczanymi do unijne- go porządku prawnego. Organami uprawnionymi do wydawania aktów prawnych tego rodzaju są: Parlament Europejski, Rada, Komisja. Akty prawa stanowionego w części skierowane są do organów i instytucji unijnych, w części do państw człon- kowskich. Wśród aktów prawa stanowionego należy wymienić rozporządzenia, dy- rektywy, decyzje, zalecenia i opinie. Są to instrumenty, którymi dysponują organy unijne. Wywołują one różne skutki prawne. Należy zauważyć, że o kwalifikacji do danego typu instrumentu prawnego decyduje jego treść i cel, a nie nazwa. Rozporządzenie będące aktem prawa unijnego charakteryzuje się określonymi właściwościami. Zwraca uwagę to, że obowiązuje ono w całości i ma bezpośrednie zastosowanie do wszystkich państw członkowskich. Cechą charakterystyczną roz- porządzenia jest również to, że ma ono zastosowanie ogólne. W związku z tym sto- suje się je w określonych sytuacjach i wywołuje ono skutki prawne w odniesieniu Andrzej Drwiłło 3. Prawo pierwotne i prawo stanowione 23 do określonej kategorii podmiotów. Cecha ogólności rozporządzenia pozwala na odróżnienie go od decyzji, która jest skierowana do ściśle określonych podmiotów. Na tym tle odróżnia się akty prawne o ogólnym zastosowaniu i akty prawne indy- widualne. Obowiązywanie rozporządzenia w  całości oznacza, że nie ma potrzeby wydawania szczegółowych regulacji prawnych do takiego aktu prawnego. Niekiedy jednak występują również przepisy wykonawcze do rozporządzenia. Tego typu roz- wiązanie występuje wówczas, gdy w grę wchodzą rozszerzone kompetencje unijne. Dotyczy to np. wspólnej polityki taryfowej i wspólnej polityki rolnej. Nie podważa to jednak generalnego charakteru rozporządzenia, będącego z zasady aktem prawnym obowiązującym w całości. Rozporządzenie należy uznać za najwyższą formę praw- ną w porządku prawnym państw członkowskich. Stosowane jest, jak wskazano, bez- pośrednio w każdym państwie członkowskim. Nie jest możliwe przejęcie przepisów rozporządzenia do przepisów wewnętrznych. Natomiast dopuszczalne jest, a niekie- dy konieczne, wprowadzenie przepisów wykonawczych przez państwa członkowskie do wydanego rozporządzenia. Bezpośrednie stosowanie rozporządzenia wywołuje również ten skutek prawny, że osoby fizyczne uprawnione są do powoływania się na przepisy rozporządzenia przed sądami państwowymi w celu zaprzestania stosowa- nia przepisów prawa krajowego, jeśli są one sprzeczne z przepisami prawa unijnego. Należałoby też odróżnić bezpośrednie stosowanie rozporządzenia od bezpośrednie- go skutku wywieranego przez przepisy rozporządzenia. Bezpośrednie stosowanie rozporządzenia, jak wspomniano, to stosowanie przepisów rozporządzenia bez ko- nieczności wprowadzania dodatkowych przepisów dostosowawczych. Bezpośredni skutek przepisy rozporządzenia wywierają wówczas, gdy są one jasno i  wyraźnie sformułowane oraz nie pozwalają organom wykonawczym na dokonywanie swo- bodnej interpretacji przepisów rozporządzenia. Aktem prawa stanowionego są też dyrektywy. Ich charakter prawny jest inny aniżeli rozporządzenia. Są one wiążące każde państwo członkowskie, do którego są skiero- wane. Mają ściśle określonych adresatów. Władze krajowe uprawnione są do wybo- ru odpowiedniej formy i środków zastosowania dyrektywy. Wyrażają one określony cel w wewnętrznym porządku prawnym. Jego realizacja wymaga zmian bądź uzu- pełnienia przepisów prawa krajowego. Charakter prawny dyrektywy wyraża ideę subsydiarności prawa unijnego. Adresaci dyrektyw mogą być bardziej bądź mniej liczni. Dyrektywy różnią się od rozporządzenia tym, że nie są stosowane bezpośred- nio w wewnętrznym systemie prawa krajowego. Konieczna jest inkorporacja dyrek- tywy przez prawo wewnętrzne. W związku z tym dyrektywy najczęściej określają termin realizacji postanowień zawartych w takim akcie prawnym. Adresaci dyrek- tywy są zobowiązani do realizacji celu określonego w akcie prawnym, jak i dotrzy- mania terminu, w którym ten cel powinien być zrealizowany. Dyrektywy zawierają niekiedy postanowienia ujęte w precyzyjny sposób, nie wymagają wówczas wyda- wania przepisów wykonawczych. Przed upływem terminu określającego obowiązek inkorporacyjny dyrektywy do prawa krajowego nie wywiera ona bezpośrednich skutków prawnych. Należy zauważyć, że dyrektywa może określać nie tylko termin Andrzej Drwiłło 24 Rozdział I. Podstawowe zagadnienia unijnego systemu prawnego i finansowego inkorporacji jej przepisów do wewnętrznego systemu prawnego, ale również ter- min wejścia w życie przepisów inkorporowanych. Państwa członkowskie nie zawsze spełniają wymogi prawa unijnego. Niekiedy zaniedbują swoje obowiązki w tym za- kresie. W takiej sytuacji nie mogą jednak czerpać korzyści ze swych zaniedbań. Jeśli osoba fizyczna poniesie szkodę wskutek braku implementacji przepisów dyrektywy do prawa wewnętrznego może ona wystąpić do Trybunału Sprawiedliwości prze- ciwko państwu członkowskiemu o uzyskanie odszkodowania. Powstaje pytanie, czy osoba fizyczna może powołać się na uprawnienia określone przepisami dyrektywy? W związku z tym należy jednoznacznie odróżnić dwie sytuacje, mianowicie przed inkorporacją dyrektywy do wewnętrznego porządku prawnego i  po inkorporacji dyrektywy do prawa wewnętrznego. Powołanie się na uprawnienia zawarte w treści dyrektywy będzie prawnie skuteczne dopiero po jej prawidłowej inkorporacji. Instrumentem prawnym o  charakterze indywidualnym jest decyzja. Kierowana jest ona do ściśle określonych podmiotów (państw członkowskich bądź osób fizycz- nych) i obowiązuje w całości. Jest to instrument prawny właściwy dla działalności instytucji wykonawczych. O  tym, czy mamy do czynienia z  takim instrumentem prawnym nie przesądza jego nazwa, lecz treść. Niekiedy może być on pozbawiony nazwy (tytułu). Jeśli wydany jest przez uprawnioną do tego instytucję i skierowany do określonego podmiotu, to zachowa właściwości decyzji, pod warunkiem że wy- wiera skutki prawne. Decyzja skierowana do państwa członkowskiego obowiązuje wszystkie organy państwowe, w tym również sądy. Nie można pominąć też specyficznych instrumentów prawnych, którym nadaje się różne nazwy „przepisy”, „środki”, „regulacje” i inne. Istotne jest, czy instytucja unijna posiada kompetencje do wydawania określonych aktów oraz czy wywołu- ją one skutki prawne. Jeżeli instytucja unijna nie jest uprawniona do podejmowa- nia działań prawnie wiążących, wówczas owe działania będą uznane za nieważne lub niebyłe. Uprawnienia do wydawania tego rodzaju orzeczeń posiada Trybunał Sprawiedliwości. Niektóre instytucje uprawnione są do wydawania zaleceń i  opi- nii. W świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości zalecenia i opinie nie mają prawnie wiążącego charakteru. Zalecenia wydawane są w  sytuacjach, w  których instytucje unijne nie mają kompetencji do wydawania wiążących aktów prawnych bądź nie istnieje konieczność wydawania takich aktów prawnych. Niekiedy zalece- nia mogą wywoływać pewne skutki prawne, ponieważ sądy krajowe zobowiązane są do uwzględniania zaleceń przy rozstrzyganiu sporów sądowych. Jest to swoiście rozumiany obowiązek lojalności wobec zaleceń unijnych. Z kolei opinia jest wyraże- niem stanowiska przez organ unijny w danej sprawie. Nie tworzy ona żadnych praw, na które można się powołać przed sądem państwowym. Dobrą praktyką jest publi- kowanie zaleceń i opinii w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej (seria C). Na- leży podkreślić, że działalność organów unijnych w zakresie wywoływania skutków prawnych podlega kontroli Trybunału Sprawiedliwości lub Sądu Pierwszej Instan- cji w sprawach wniesionych przez państwa członkowskie. Dotyczy to niezgodności Andrzej Drwiłło 4. Instytucje i organy Unii Europejskiej 25 z treścią rozporządzenia. Ponadto państwowy organ sądowy władny jest zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości z tzw. pytaniem prejudycjalnym dotyczącym ważno- ści i interpretacji aktów prawa unijnego. Unijne akty prawne powinny też spełniać pewne wymogi formalne. Akt prawny Rady powinien być podpisany przez przewodniczącego i  sekretarza generalnego. Akty przyjmowane wspólnie przez Parlament Europejski i Radę powinny być po- nadto podpisane przez przewodniczącego Parlamentu Europejskiego. Niezbędne jest też określenie daty wejścia w życie aktu prawnego oraz zapewnienie, że organ wydający akt jest uprawniony do sprawowania kontroli nad działaniami określo- nymi w wydanym akcie prawnym. Stanowi to swoistego rodzaju uwierzytelnienie aktu prawnego. W ten sposób staje się on elementem unijnego porządku prawne- go. Nie można też pominąć innego obowiązku formalnego, czyli uzasadnienia ak- tów prawnych mających moc wiążącą. Obowiązek ten podlega kontroli Trybunału Sprawiedliwości i Sądu Pierwszej Instancji. Służy on zaznajomieniu się z prawami i obowiązkami wynikającymi z treści aktu prawnego. Umożliwia też organom sądo- wym realizację ich zadań. Uzasadnienie aktu prawnego powinno dawać wskazówki dotyczące stosowania przepisów zawartych w akcie prawnym, powinno być rzetel- ne, jasne i jednoznaczne. Wymogiem formalnym jest też ogłoszenie aktu prawnego i określenie daty wejścia w życie. Przepisy prawa unijnego wymagają opublikowa- nia w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej (seria L) wszystkich rozporządzeń, dyrektyw i decyzji. Opublikowane akty prawne wchodzą w życie z dniem określo- nym w danym akcie. W wypadku braku takiej daty w akcie prawnym obowiązuje on w terminie 20 dni po jego publikacji. Rozporządzenie odnoszące się do państw członkowskich wchodzi w życie tego samego dnia w każdym z tych państw (zasada jednorodności stosowania prawa unijnego). 4. instytucje i organy unii europejskiej Osiągnięcie spójności i  ciągłości działań służących realizacji celów, które posta- wiła sobie organizacja unijna, następuje w  jednolitych ramach instytucjonalnych. Oznacza to w  praktyce powołanie odpowiednich instytucji i  organów. Wyróżnia- ją się one szczególnymi cechami w skali światowej. Do owych cech można zaliczyć zwłaszcza uprawnienie do stanowienia norm prawnych bezpośrednio wiążących organy państw członkowskich, obywateli owych państw, a także podmioty zajmu- jące się działalnością gospodarczą. Ponadto ingerują one w sprawy, które wcześniej zastrzeżone były do wyłącznej kompetencji państw członkowskich, czyli wiążące się z suwerennością owych państw. W tej sytuacji część suwerenności organizacji pań- stwowych została przekazana instytucjom i organom Unii Europejskiej. Kompeten- cje, skład i sposób działania instytucji unijnych określa Traktat o Unii Europejskiej. Mają one specyficzną pozycję prawną. Ich uprawnienia zgodne są z celami i warun- kami postanowień traktatowych. Początkowo instytucje wspólnotowe i unijne nie Andrzej Drwiłło 26 Rozdział I. Podstawowe zagadnienia unijnego systemu prawnego i finansowego zostały ukształtowane na wzór organów państw członkowskich. Nie była respek- towana zasada trójpodziału władzy na ustawodawczą, wykonawczą i  sądowniczą. Kompetencje owych instytucji były w dużym stopniu pomieszane. Parlament Europejski początkowo był zgromadzeniem dla trzech Wspólnot. Z cza- sem przyjęła się nazwa, którą stosuje się obecnie. Jest on przejawem realizacji zasady sprawowania władzy poprzez zgromadzenie przedstawicieli państw członkowskich. Siedzibą Parlamentu Europejskiego jest Strasburg. Organami statutowymi są przewod- niczący i prezydium. Na forum tej instytucji działają stałe komisje (m.in. budżetowa, gospodarki, polityki walutowej i przemysłowej, kontroli budżetu) i doraźne komisje. Do najważniejszych kompetencji Parlamentu Europejskiego należy zaliczyć: 1) doradztwo, 2) udział we wspólnym podejmowaniu decyzji, 3) opiniowanie spraw związanych z umowami z państwami trzecimi, 4) udział w procedurze budżetowej we współpracy z Radą, 5) kontrolowanie innych instytucji i organów unijnych. W celu ochrony swoich kompetencji może on złożyć wniosek do Trybunału Spra- wiedliwości o unieważnienie aktów Rady, Komisji i EBC. Wśród instytucji unijnych znajduje się Rada Europejska o dość szczególnych kom- petencjach, ponieważ występuje ona z inicjatywami koniecznymi dla rozwoju zbio- rowości unijnej, a także wskazuje kierunki i priorytety o charakterze politycznym. Nie ma kompetencji prawodawczych. W  jej skład wchodzą szefowie państw lub rządów państw członkowskich. Podejmuje ona decyzje po osiągnięciu konsensusu. Przepisy traktatowe akcentują uprawnienia przewodniczącego Rady Europejskiej. Odrębną instytucją unijną jest Rada Unii Europejskiej, do której należą kompeten- cje z zakresu koordynacji polityk unijnych, podejmowanie decyzji i ich wykonywa- nie. Pełni ona funkcję prawodawczą i  budżetową. Podejmuje niewiążące uchwały w  sprawie zapewnienia koordynacji polityki gospodarczej państw członkowskich oraz harmonizacji polityki państw członkowskich i Unii Europejskiej. Koordynacja polityki gospodarczej poszczególnych państw członkowskich wiąże się z uprawnie- niem do nakładania sankcji. Kompetencje decyzyjne przejawiają się w uprawnieniu do wydawania decyzji; owe kompetencje uprawniają do określenia Rady mianem głównego organu prawodawczego. W związku z tym wydaje ona takie akty prawem dozwolone, jak rozporządzenia, dyrektywy, decyzje, zalecenia i  opinie. Procedura decyzyjna wiąże się częstokroć z koniecznością zasięgania opinii (Parlamentu Eu- ropejskiego) bądź konsultacji (z  Komitetem Ekonomiczno-Społecznym, z  Komite- tem Walutowym). Uzyskanie opinii w sprawie wydania aktu prawnego przez Radę ma doniosłe znaczenie. W rozumieniu Trybunału Sprawiedliwości pominięcie opi- nii Parlamentu Europejskiego odnosi doniosłe skutki prawne, ponieważ powoduje Andrzej Drwiłło 4. Instytucje i organy Unii Europejskiej 27 nieważność aktu prawnego. W  ramach kompetencji wykonawczych Rada w  przy- jętych przez nią aktach prawnych przekazuje Komisji uprawnienia do wykonania aktów prawnych. W związku z tym może sformułować szczególne wymagania wią- żące się z wykonaniem owych uprawnień. Ponadto Rada posiada inne kompetencje, m.in. zawiera umowy z państwami i organizacjami międzynarodowymi (w porozu- mieniu z  Parlamentem Europejskim), zawiera umowy stowarzyszeniowe, uchwala wraz z Parlamentem Europejskim roczny budżet. Kolejną ważną instytucją unijną jest Komisja Europejska. Wspiera ona interesy unijne i występuje ze stosownymi inicjatywami. Jest wykonawcą budżetu unijnego i zarządza programami unijnymi. Posiada kompetencje prawotwórcze, wykonawcze i administracyjne. Przypisuje się jej też pewne uprawnienia władzy jurysdykcyjnej. Podkreślenia wymaga niezależność Komisji Europejskiej, która reprezentuje intere- sy unijne. Jej działania mają charakter ponadnarodowy. Kompetencje Komisji Europejskiej zostały określone w Traktacie o utworzeniu Unii Europejskiej. Są to następujące kompetencje: 1) prawotwórcze (inicjatywa ustawodawcza, samodzielne wydawanie aktów praw- nych, opracowanie rocznego planu prac legislacyjnych); 2) wykonawcze (uchwalanie i realizacja budżetu, nawiązywanie stosunków z pań- stwami trzecimi i organizacjami międzynarodowymi); 3) administracyjne (czuwanie nad stosowaniem prawa unijnego, coroczne sprawo- zdania z działalności unijnej); 4) udział w wymiarze sprawiedliwości (wnoszenie spraw do Trybunału Sprawied- liwości, pewne uprawnienia śledcze i jurysdykcyjne). Komisja Europejska jest organizacyjnie bardzo rozbudowana (przewodniczący, ko- misarze, aparat urzędniczy – dyrektoriaty generalne, sekretariat generalny i służby specjalne). Jest całkowicie niezależna w  realizacji powierzonych jej zadań. Ponosi kolegialną odpowiedzialność przed Parlamentem Europejskim, który może uchwa- lić wotum nieufności w stosunku do Komisji Europejskiej. Zgodnie z postanowieniami Traktatu o Unii Europejskiej sądami unijnymi są Try- bunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Sąd Pierwszej Instancji. Trybunał Spra- wiedliwości Unii Europejskiej jest sądem właściwym w  sprawach dotyczących Unii Europejskiej. Jego podstawowym zadaniem jest zapewnienie poszanowania prawa unijnego w zakresie jego stosowania i wydawania wykładni prawa. Na uwa- gę zasługują bardzo szerokie uprawnienia tej instytucji sądowej, ponieważ pełni on rolę sądu konstytucyjnego, międzynarodowego i  administracyjnego, a  także sądu cywilnego i  sądu pracy. Trybunał Sprawiedliwości, występując w  roli sądu kon- stytucyjnego, posiada kompetencje w  zakresie orzekania o  wykładni prawa unij- nego, zgodności z  prawem aktów przyjętych przez Parlament Europejski i  Radę, aktów innych instytucji unijnych (Rady, Komisji i EBC), a także aktów Parlamentu Andrzej Drwiłło 28 Rozdział I. Podstawowe zagadnienia unijnego systemu prawnego i finansowego Europejskiego dotyczących osób trzecich. Występując w  roli sądu międzynarodo- wego, rozstrzyga on spory między państwami członkowskimi oraz między tymi państwami a  Komisją. Spełniając rolę sądu administracyjnego, sprawuje kontrolę legalności działań instytucji unijnych oraz rozpatruje skargi osób fizycznych na de- cyzje dotyczące ich bezpośrednio i  indywidualnie. Nie bez znaczenia jest też rola Trybunału Sprawiedliwości jako sądu cywilnego i sądu pracy. Występując w tej roli, orzeka on w sprawach o ods
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:


Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: