Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00358 008441 11206136 na godz. na dobę w sumie
System środków dyscyplinujących uczestników postępowania karnego - ebook/pdf
System środków dyscyplinujących uczestników postępowania karnego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-7401-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka stanowi pierwsze w polskiej literaturze prawniczej monograficzne opracowanie problematyki systemu środków dyscyplinujących uczestników postępowania karnego.

W opracowaniu poruszono m.in. takie zagadnienia jak:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

SYSTEM ŚRODKÓW DYSCYPLINUJĄCYCH UCZESTNIKÓW POSTĘPOWANIA KARNEGO Jacek Kosonoga Warszawa 2014 Stan prawny na 1 czerwca 2014 r. Recenzent Prof. nadzw. dr hab. Maciej Rogalski Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Małgorzata Jarecka Opracowanie redakcyjne Anna Krzesz Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 ISBN 978-83-264-3327-6 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Spis treści Wykaz skrótów / 11 Wstęp / 17 Rozdział I Charakter prawny środków dyscyplinujących uczestników postępowania karnego / 25 1. Pojęcie środków dyscyplinujących uczestników postępowania 2. Środki dyscyplinujące w systemie procesowych środków karnego / 25 przymusu / 27 karnego / 37 3. Funkcje środków dyscyplinujących / 31 4. Środki dyscyplinujące a naczelne zasady postępowania 5. Rodzaje i klasyfikacja środków dyscyplinujących / 45 Rozdział II Środki dyscyplinujące w systemie prawa / 51 1. Postępowanie cywilne / 51 2. Postępowanie sądowoadministracyjne / 58 3. Postępowanie administracyjne / 59 4. Postępowanie w sprawach o wykroczenia / 63 5. Odpowiednie stosowanie przepisów kodeksu postępowania karnego w innych postępowaniach / 64 6. Znaczenie środków dyscyplinujących uczestników postępowania karnego w systemie prawa / 75 Rozdział III Kształtowanie się systemu środków dyscyplinujących uczestników postępowania karnego / 80 5 Spis treści Rozdział IV Kary majątkowe / 100 1. Rodzaje i wymiar kar majątkowych / 100 2. Kara pieniężna / 108 2.1. Podmiotowy zakres zastosowania kary pieniężnej / 108 2.2. Przesłanki nałożenia kary pieniężnej / 125 2.2.1. Nieusprawiedliwione niestawiennictwo lub wydalenie się z miejsca czynności przed jej zakończeniem / 125 2.2.2. Bezpodstawne uchylanie się od złożenia zeznań / 137 2.2.2.1. Okoliczności uzasadniające uchylanie się od zeznań / 137 2.2.2.2. Prawo do odmowy zeznań / 139 2.2.2.3. Prawo do uchylenia się od odpowiedzi na pytanie / 148 2.2.2.4. Zwolnienie od złożenia zeznania lub udzielania odpowiedzi na pytanie / 152 2.2.2.5. Termin do skorzystania przez świadka z przysługujących mu uprawnień / 157 2.2.2.6. Tajemnica obrończa, tajemnica spowiedzi oraz tajemnica zdrowia psychicznego / 161 2.2.2.7. Tajemnica zawodowa i funkcyjna / 168 2.2.2.8. Zakazy przesłuchania związane z ochroną informacji niejawnych / 175 2.2.2.9. Status świadka małoletniego / 178 2.2.2.10. Bezpodstawna odmowa zeznań a odpowiedzialność karna / 184 2.2.3. Bezpodstawne uchylenie się od wykonania czynności biegłego, tłumacza lub specjalisty / 185 2.2.4. Bezpodstawne uchylanie się od obowiązku złożenia przyrzeczenia / 200 2.2.5. Niedopełnienie obowiązków poręczyciela / 207 2.2.6. Bezpodstawne uchylanie się od wydania 2.2.7. Niedopełnienie innego obowiązku przedmiotu / 219 procesowego / 223 2.2.8. Bezpodstawne nieudzielenie pomocy organowi procesowemu w wyznaczonym terminie / 229 6 Spis treści 2.3. Uchylenie kary pieniężnej / 233 2.4. Zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie ukaranego / 239 2.5. Kara pieniężna wobec obrońcy lub pełnomocnika / 243 3. Kara grzywny / 248 3.1. Przesłanki nałożenia grzywny / 248 3.1.1. Naruszenie powagi, spokoju lub porządku czynności sądowych / 249 3.1.2. Ubliżenie sądowi, innemu organowi państwowemu lub osobom biorącym udział w sprawie / 252 3.1.3. Ubliżenie sądowi w formie pisemnej / 255 3.2. Stan psychiczny uczestnika postępowania a stosowanie kary porządkowej / 260 3.2.1. Pieniactwo / 261 3.2.2. Stan nietrzeźwości i stan po użyciu środka odurzającego / 263 Rozdział V Kary polegające na pozbawieniu wolności / 272 1. Rodzaje kar polegających na pozbawieniu wolności / 272 2. Aresztowanie / 275 2.1. Uporczywość w uchylaniu się od obowiązków procesowych jako przesłanka aresztowania / 276 2.2. Aresztowanie a kara pieniężna / 281 2.3. Uchylenie aresztowania / 285 3. Kara pozbawienia wolności / 289 Rozdział VI Obciążenie kosztami postępowania / 293 1. Charakter prawny zobowiązania do pokrycia dodatkowych kosztów / 293 2. Podmioty zobowiązane do pokrycia kosztów / 294 3. Zakres kosztów / 298 4. Postanowienie w przedmiocie obciążenia kosztami postępowania / 301 5. Odpowiedzialność solidarna / 302 6. Ustanie obowiązku pokrycia kosztów / 303 7 Spis treści Rozdział VII Środki dyscyplinujące stosowane wobec osób pozbawionych wolności i żołnierzy w służbie czynnej / 305 1. Środki stosowane wobec osób pozbawionych wolności / 305 1.1. Kary przewidziane w przepisach o wykonywaniu kary pozbawienia wolności / 305 1.1.1. Kary dyscyplinarne jako sankcje dyscyplinujące / 307 1.1.2. Nagana / 317 1.1.3. Pozbawienie lub zawieszenie niewykorzystanych przez skazanego nagród lub ulg / 318 1.1.4. Pozbawienie korzystania z udziału w zajęciach kulturalno-oświatowych lub sportowych / 321 1.1.5. Pozbawienie możliwości otrzymania paczek żywnościowych oraz dokonywania zakupów / 322 1.1.6. Udzielanie widzeń w sposób uniemożliwiający bezpośredni kontakt z osobą odwiedzającą / 323 1.1.7. Obniżenie wynagrodzenia za pracę / 324 1.1.8. Umieszczenie w celi izolacyjnej / 327 1.2. Kary przewidziane w przepisach o wykonywaniu tymczasowego aresztowania / 330 2. Środki stosowane wobec żołnierzy w czynnej służbie wojskowej / 333 Rozdział VIII Reakcja organu na uchybienie procesowe jako środek dyscyplinujący / 345 1. Zawiadomienie okręgowej rady adwokackiej lub rady okręgowej izby radców prawnych / 345 2. Zawiadomienie bezpośredniego przełożonego oskarżyciela publicznego lub prowadzącego postępowanie przygotowawcze / 365 3. Żądanie wszczęcia postępowania służbowego w ramach nadzoru prokuratorskiego / 373 4. Wytknięcie oczywistej obrazy przepisów / 377 5. Podjęcie czynności nadzorczych w związku z uwzględnieniem skargi na przewlekłość / 388 6. Wystąpienie o wszczęcie postępowania w sprawie odpowiedzialności zawodowej tłumacza / 391 8 Spis treści 7. Nałożenie kary pieniężnej w związku z sygnalizacją uchybień / 393 8. Zawiadomienie prezesa sądu o nieusprawiedliwionym niestawiennictwie ławnika / 401 Rozdział IX Inne środki dyscyplinujące / 403 1. Środki ingerujące w wolność osobistą oskarżonego / 403 1.1. Zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie oskarżonego / 403 1.2. Wydalenie oskarżonego z sali rozpraw / 413 1.3. Uniemożliwienie oskarżonemu wydalenia się z sądu przed zakończeniem rozprawy / 417 2. Środki stosowane w celu zapewnienia powagi, spokoju i porządku czynności sądowych / 419 2.1. Proces sądowy jako szczególny rodzaj postępowania przed organem państwowym / 419 2.2. Upomnienie i wydalenie z sali rozpraw osoby zakłócającej przebieg czynności sądowych / 422 2.3. Środki stosowane wobec osób biorących udział w sprawie / 427 2.4. Wydalenie publiczności z sali rozpraw z powodu jej niewłaściwego zachowania się / 435 2.5. Uniemożliwienie wzięcia udziału w rozprawie osobie znajdującej się w stanie nielicującym z powagą sądu / 438 2.6. Czas i miejsce stosowania środków służących zapewnieniu powagi, spokoju i porządku czynności sądowych / 439 3. Środki służące dyscyplinowaniu uczestników postępowania w zakresie ustnych wystąpień / 441 4. Środki służące wyłączeniu sugestii podczas 5. Zobowiązanie pokrzywdzonego do obecności na rozprawie przesłuchania / 454 lub jej części / 456 Rozdział X Postępowanie w przedmiocie stosowania środków dyscyplinujących / 458 1. Organy stosujące środki dyscyplinujące / 458 1.1. Organy sądowe / 458 9 Spis treści 1.2. Organy niesądowe / 466 2. Forma rozstrzygnięcia w przedmiocie środka dyscyplinującego / 467 2.1. Postanowienie / 467 2.2. Zarządzenie / 471 2.3. Inne czynności związane z decyzjami w przedmiocie środka dyscyplinującego / 473 3. Zaskarżalność decyzji w przedmiocie środka dyscyplinującego / 474 4. Reasumpcja decyzji o nałożeniu kary porządkowej / 493 5. Zastosowanie środka dyscyplinującego a odpowiedzialność karna i dyscyplinarna / 497 6. Sądowe zawiadomienie o przestępstwie / 500 Rozdział XI Wykonywanie środków dyscyplinujących / 511 1. Kary polegające na pozbawieniu wolności / 511 2. Kary majątkowe / 520 3. Pozostałe środki dyscyplinujące / 539 Wnioski / 547 Bibliografia / 573 Orzecznictwo / 617 10 Wykaz skrótów Wykaz skrótów Akty prawne Konwencja o ochronie praw człowieka i pod- stawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cy- wilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 186 z późn. zm.) ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 13, poz. 98 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2  kwietnia 1997  r. (Dz. U. Nr  78, poz.  483 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Pol- skiej z dnia 19 marca 1928 r. – Kodeks postępowa- nia karnego (Dz. U. Nr 33, poz. 313 z późn. zm.) ustawa z  dnia 19  kwietnia 1969  r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 13, poz. 96 z późn. zm.) 11 EKPC k.c. k.k. k.k.s. k.k.w. z 1969 r. k.k.w. Konstytucja RP k.p.c. k.p.k. z 1928 r. k.p.k. z 1969 r. Wykaz skrótów k.p.k. k.p.w. k.w. pr. adw. p.u.s.p. z 1928 r. p.u.s.p. z 1985 r. p.u.s.p. r.b.s. r.c.a. r.p.s. r.u.p.j.o.p. 12 ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks po- stępowania karnego (Dz. U. Nr  89, poz.  555 z późn. zm.) ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postę- powania w sprawach o wykroczenia (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 395 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 482 z późn. zm.) ustawa z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwo- katurze (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 z późn. zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 6 lutego 1928 r. – Prawo o ustroju sadów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 1964 r. Nr 6, poz. 40 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 czerwca 1985 r. – Prawo o ustro- ju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustro- ju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 427 z późn. zm.) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych (Dz. U. Nr 15, poz. 133) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 października 2012 r. w sprawie czynności ad- ministracyjnych związanych z wykonywaniem tymczasowego aresztowania oraz kar i środków przymusu skutkujących pozbawienie wolności oraz dokumentowania tych czynności (Dz. U. poz. 1153) rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 16 sierpnia 2007 r. w sprawie szczegóło- wego zakresu zadań i organizacji policji sądowej (Dz. U. Nr 155, poz. 1093) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 marca 2010 r. – Regulamin urzędowania po- wszechnych jednostek organizacyjnych prokura- tury (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 144) r.u.s.p. u.d.w. u.l.s. u.o.i.n. u.p. u.p.n. u.p.o.o. u.r.p. u.s.n.p.s. u.s.w.ż.z. u.ś.p.b. u.z.t.p. Wykaz skrótów rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 259) ustawa z dnia 9 października 2009 r. o dyscy- plinie wojskowej (Dz. U. Nr  190, poz.  1474 z późn. zm.) ustawa z dnia 15 czerwca 2007 r. o lekarzu są- dowym (Dz. U. Nr 123, z poz. 849 z późn. zm.) ustawa z dnia 5 sierpnia 2010 r. o ochronie in- formacji niejawnych (Dz. U. Nr 182, poz. 1228) ustawa z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 270, poz. 1599 z późn. zm.) ustawa z dnia 26 października 1982 r. o postępo- waniu w sprawach nieletnich (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 382) ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszech- nym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 461 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach praw- nych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania spra- wy w postępowaniu przygotowawczym prowa- dzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz. U. Nr 179, poz. 1843 z późn. zm.) ustawa z  dnia 11  września 2003  r. o  służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 593 z późn. zm.) ustawa z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przy- musu bezpośredniego i  broni palnej (Dz. U. poz. 628 z późn. zm.) ustawa z dnia 25 listopada 2004 r. o zawodzie tłumacza przysięgłego (Dz. U. Nr 273, poz. 2702 z późn. zm.) 13 Wykaz skrótów ustawa o Policji ustawa o SG ustawa o SN ustawa z  dnia 6  kwietnia 1990  r. o  Policji (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 Nr 287, poz. 1687 z późn. zm.) ustawa z dnia 12 października 1990 r. o Straży Granicznej (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 116, poz. 675 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Naj- wyższym (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 499 z późn. zm.) Periodyki AUWr PPiA Biul. PG Biul. SA w Katowicach CPKiNP Dz. U. Dz. Urz. EP FP Głos Sąd. GS GSP KZS Acta Universitatis Wratislaviensis, Przegląd Pra- wa i Administracji Biuletyn Prokuratury Generalnej Biuletyn Sądu Apelacyjnego w  Katowicach. Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach i Sądów Okręgowych Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Edukacja Prawnicza Forum Prawnicze Głos Sądownictwa Gazeta Sądowa Gdańskie Studia Prawnicze Krakowskie Zeszyty Sądowe Mon. Praw. Monitor Prawniczy NP Nowe Prawo OSA Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych OSN Prok. i Pr. Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Sądów Ape- lacyjnych, Naczelnego Sądu Administracyjnego i Trybunału Konstytucyjnego, dodatek do Pro- kuratury i Prawa OSNK Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna 14 Wykaz skrótów OSNKW Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna OSNPG Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Wydawnictwo Prokuratury Generalnej OSNSD Orzecznictwo Sądu Najwyższego Sądu Dyscy- i Wojskowa plinarnego Karnych trażowych OSNwSK Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach OSP Orzecznictwo Sądów Polskich OSPiKA Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbi- OTK Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego PES PiP PiŻ PnD PPiK PPK Prob. Krym. Prob. Praw. Prok. i Pr. Prz. Pol. Prz. Sejm. PS PWP RPEiS SI SKKiP Problemy Egzekucji Sądowej Państwo i Prawo Prawo i Życie Paragraf na Drodze Przegląd Penitencjarny i Kryminologiczny Problemy Prawa Karnego Problemy Kryminalistyki Problemy Praworządności Prokuratura i Prawo Przegląd Policyjny Przegląd Sejmowy Przegląd Sądowy Przegląd Więziennictwa Polskiego Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Studia Iuridica Studia Kryminologiczne, Kryminalistyczne i Pe- nitencjarne Służba Milicji Obywatelskiej Studia Prawnicze Służba MO SP WPP Wojskowy Przegląd Prawniczy ZNASW Zeszyty Naukowe Akademii Spraw We- wnętrznych 15 Wykaz skrótów ZNIBPS ZNUJ ZNUŁ ZNURz ZNWSZiP Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Są- dowego Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Zarządzania i Prawa w Warszawie Organy orzekające Europejski Trybunał Praw Człowieka ETPC NSA Naczelny Sąd Administracyjny SA SN SO TK Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Sąd Okręgowy Trybunał Konstytucyjny 16 Wstęp Wstęp Proces karny jest bez wątpienia zjawiskiem złożonym i dynamicz- nym. Stanowi swoistą kompilację wielu czynności procesowych wza- jemnie ze sobą powiązanych i uwarunkowanych, a ukierunkowanych na osiągnięcie końcowego efektu, jakim jest orzeczenie w przedmiocie odpowiedzialności karnej sprawcy za zarzucany mu czyn. W założeniu powinna to być ściśle uporządkowana sekwencja zachowań podejmo- wanych metodycznie, terminowo i sprawnie, z sumiennym podejściem uczestników postępowania do ciążących na nich obowiązków oraz respektem i należytym szacunkiem wobec organów procesowych. Jest to jednak założenie wzorcowe, nie zawsze odpowiadające realiom praktyki. Niestety, zachowania obstrukcyjne, ignorowanie wezwań, bezpodstawne uchylanie się od obowiązków, a nawet zakłócanie prze- biegu czynności procesowych stanowią stały element rzeczywistości wymiaru sprawiedliwości karnej. Jest w związku z tym rzeczą zrozumiałą, że organy procesowe muszą być wyposażone w odpowiednie środki prawne, najczęściej o cechach przymusu procesowego, pozwalające na reakcję na tego typu zachowania. Pomimo upływu lat nadal aktualne pozostaje twierdze- nie, że aby osiągnąć główny cel procesu karnego, jakim jest leżące w interesie wymiaru sprawiedliwości wyświetlenie rzeczywistego sta- nu rzeczy, organom procesowym musi przysługiwać prawo zastosowa- nia przymusu wszędzie tam, gdzie okazuje się taka potrzeba1. Pogląd ten – choć z powodzeniem może mieć znaczenie ogólnosystemowe – jest szczególnie istotny i symptomatyczny z perspektywy prowa- dzenia sprawy karnej. Postępowanie karne w porównaniu z innymi procedurami charakteryzuje się największymi rygorami w zakresie przymusu państwowego, co jest zrozumiałe chociażby z tego powodu, 1 S. Glaser, Polski proces karny w zarysie, Kraków 1934, s. 215. 17 Wstęp że to właśnie w jego toku orzeka się w kwestii najbardziej niepożą- danych społecznie zachowań, zagrożonych najbardziej dolegliwymi sankcjami – z pozbawieniem wolności włącznie. Proces, prowadzony w przedmiocie odpowiedzialności za takie czyny, musi więc przewi- dywać szczególne środki mogące zabezpieczyć osiągnięcie jego celów. Spośród wielu instytucji, które ustawodawca podporządkował powyższemu założeniu, szczególnego znaczenia nabierają środki dy- scyplinujące uczestników postępowania. Nie tylko stanowią one jedną z podstawowych zmiennych wpływających na sprawność i szybkość procesu karnego, ale jednocześnie są gwarantem zachowania należytej atmosfery i powagi czynności urzędowych, prowadzonych w sprawach o szczególnym znaczeniu prawnym i społecznym. W szerszym ujęciu systemowym środki dyscyplinujące umożliwiają również stosowną reakcję organu na rażące naruszenie prawa przez profesjonalnych uczestników postępowania, kształtując w ten sposób właściwe standar- dy wykonywania czynności służbowych oraz reprezentacji procesowej w sprawach karnych. Poza walorem praktycznym tytułowe zagadnienie skłania do roz- ważań także na płaszczyźnie czysto teoretycznej. Środki dyscyplinu- jące, pomimo ich zasadniczo doraźnego i z założenia nierepresyjnego charakteru, w sposób istotny ingerują bowiem w sferę praw i wolności obywatelskich. Powstaje w związku z tym problem odpowiedniego zakresu uprawnień procesowych osób dyscyplinowanych. Zastanawia także, czy przymus państwowy jest w każdym przypadku zasadny i adekwatny do celów, które zamierza osiągnąć ustawodawca. Moż- na również zadać pytanie, na ile ostatnie przemodelowanie procesu karnego w kierunku zwiększenia jego kontradyktoryjności wpływa na potrzebę zmian w obrębie środków dyscyplinujących, zwłaszcza w kontekście uprawnień przewodniczącego składu czy też dyscypli- nowania ustnych wystąpień przed sądem. Niezależnie od powyższego o wyborze tytułowego zagadnienia zdecydowały również wyniki kwerendy bibliograficznej. Kwestia środków dyscyplinujących jest podejmowana w literaturze przed- miotu zupełnie sporadycznie i najczęściej fragmentarycznie, przy okazji omawiania środków przymusu, przebiegu rozprawy czy też kwestii ustrojowych. Zauważalna jest wręcz dysproporcja pomiędzy wagą problematyki a dorobkiem doktryny. Niedostatek aktywności badawczej w obrębie tytułowego zagadnienia wynikać może z tego, iż środki dyscyplinujące nie tworzą wyodrębnionego normatywnie 18 Wstęp zbioru, lecz występują w wielu przepisach ustawy procesowej, a także funkcjonują w regulacjach pozakodeksowych. Nie zmienia to jednak faktu, że w literaturze brak kompleksowego opracowania na ten temat. Problematyka środków dyscyplinujących uczestników postępo- wania karnego jest zatem atrakcyjnym pod względem teoretycznym obszarem dociekań naukowych, zagadnieniem ważnym dla praktyki organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, a przy tym wątkiem rzadko podejmowanym w nauce procesu karnego. Taki stan rzeczy jednoznacznie przesądza o potrzebie eksploracji naukowej tego za- gadnienia. Niniejsza praca stanowi próbę kompleksowej analizy systemu środków dyscyplinujących uczestników postępowania karnego. Ge- neralnym założeniem jest ich zaprezentowanie na szerokim tle: nor- matywnym, dogmatycznym, historycznym i pragmatycznym, a także ocena istniejącego modelu normatywnego oraz przedstawienie pro- pozycji rozwiązania najistotniejszych problemów interpretacyjnych w tym zakresie. Wszechstronna analiza tytułowego zagadnienia ma również umożliwić teoretyczne i  całościowe usystematyzowanie wszystkich kwestii związanych z omawianą grupą środków. Spośród wielu wątków problemowych, które już teraz można zasygnalizować, na plan pierwszy wysuwają się pytania: jakie są podstawowe kryte- ria uznania danego rozwiązania prawnego za środek dyscyplinujący; czy środki dyscyplinujące uczestników postępowania karnego tworzą spójny i logiczny system; jakim kategoryzacjom podlegają; jakie zależ- ności zachodzą pomiędzy poszczególnymi środkami i jakie funkcje są przez nie realizowane. Już na wstępie sformułować można przy tym tezę, iż środki dyscyplinujące spełniają bardzo istotną rolę w zapew- nieniu sprawności postępowania karnego, jednakże ich uregulowanie w różnych aktach prawnych powoduje, że przesłanki stosowania tych środków oraz gwarancje przysługujące osobom dyscyplinowanym są niespójne i w związku z tym niezbędne jest ich ujednolicenie. W opracowaniu posłużono się przede wszystkim metodą analizy dogmatycznej, uwzględniając głównie takie jej elementy, jak: opis i sy- stematyzacja norm prawnych, wykładnia prawa, ustalanie i definiowa- nie pojęć, analiza praktyki stosowania prawa oraz jego doskonalenie2. 2 J. Wróblewski, Wybrane zagadnienia metodologiczne dogmatyki prawa (w:) J. Wróblewski (red.), Zagadnienia metodologiczne prawoznawstwa, materiały z sesji na- ukowej, Łódź 27–28 marca 1980 r., Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1982, s. 124. 19 Wstęp To właśnie na te grupy zagadnień, chociaż w różnym stopniu, poło- żono główny nacisk w pracy. Opracowanie ma z założenia charakter teoretyczny i nie zawiera badań empirycznych, w szerokim jednak zakresie uwzględniono w nim orzecznictwo sądów powszechnych, jak również Sądu Najwyższego. W ograniczonym zakresie posłużono się także analizą historycznoprawną, uwzględniając główne kierunki zmian normatywnych i podstawowe tendencje legislacyjne. W sposób zamierzony zrezygnowano natomiast z metody praw- noporównawczej. Z założenia bowiem przedmiotem opracowania jest analiza rodzimych rozwiązań prawnych. Przeprowadzenie badań prawnoporównawczych odpowiadających metodologicznym wymo- gom badań nad prawem zagranicznym wymagałoby natomiast doko- nania wszechstronnej, wielopłaszczyznowej analizy nieograniczają- cej się jedynie do ustawodawstwa i orzecznictwa3. Konieczne byłoby także uwzględnienie możliwie największej liczby obcych systemów prawnych4, jak również badanie kwestii stosowania analizowanych instytucji5. To z kolei przesunęłoby ciężar rozważań na analizę kompa- ratystyczną i spowodowało nadmierne rozbudowanie pracy. Co więcej, odrębności niektórych systemów prawnych, zwłaszcza tych z obszaru common law, ze szczególną pozycją sądów i wręcz omnipotentną wła- dzą sędziów, są na tyle istotne, że ich porównywanie do rozwiązań polskich byłoby nieadekwatne. Praca została podzielona na 11 rozdziałów merytorycznych, a jej struktura jest wynikiem przyjętego toku rozważań. Początkowo po- ruszono kwestie ogólne i wprowadzające, związane z charakterem prawnym środków dyscyplinujących (rozdział I). Poza wyjaśnieniem przyjętych założeń terminologicznych odniesiono się także do relacji zachodzących pomiędzy poszczególnymi środkami a naczelnymi za- sadami procesowymi. Omówiono przy tym funkcje środków dyscy- plinujących oraz zaprezentowano przyjętą w toku dalszych rozważań ich klasyfikację rodzajową. Odrębne rozważania poświęcono ogól- nosystemowemu ujęciu zagadnienia dyscyplinowania uczestników poszczególnych postępowań (rozdział II). 3 J. Jakubowski, Z problematyki metodologicznej badań prawnoporównawczych, PiP 1963, z. 7, s. 7. 4 R.A. Tokarczyk, Komparatystyka prawnicza, Kraków–Lublin 1997, s. 174. 5 M. Rybicki, Badania prawnoporównawcze. Ich znaczenie dla rozwoju nauk prawnych i dla praktyki (w:) A. Łopatka, Metody badania prawa, Wrocław–Warsza- wa–Kraków–Gdańsk 1973, s. 37. 20 Wstęp Dla pełniejszego przedstawienia tytułowego zagadnienia ko- nieczne było prześledzenie procesu kształtowania się systemu środ- ków dyscyplinujących (rozdział III). Punkt wyjścia w tym przypadku stanowiła analiza ustawodawstwa państw zaborczych, a współczesne konstrukcje normatywne przedstawiono na tle przepisów kodeksu po- stępowania karnego z 1928 r. i 1969 r. oraz ustaw ustrojowych z 1930 r.6 i 1985 r.7 Wykazano przy tym charakterystyczne kierunki zmian le- gislacyjnych i ustosunkowano się do motywów ustawodawczych. Poza ujęciem retrospektywnym konieczne okazało się także prospektyw- ne sięgnięcie do już uchwalonej, ale jeszcze nieobowiązującej ustawy z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw8. Rozdziały IV–VIII poświęcone zostały poszczególnym środkom dyscyplinującym, a za kryterium klasyfikacyjne przyjęto ich rodza- jową specyfikę. W pierwszej kolejności odniesiono się do kar finan- sowych, tj. kary pieniężnej (art. 285 § 1 k.p.k.) oraz kary grzywny, o jakiej mowa w art. 49 § 1 p.u.s.p. Zasadniczy ciężar wywodu w tej części pracy położony został na poszczególne przesłanki zastosowania sankcji finansowych, co w odniesieniu do kary pieniężnej wymagało przeanalizowania takich okoliczności procesowych, jak: nieuspra- wiedliwione niestawiennictwo lub wydalenie się z miejsca czynności przed jej zakończeniem; bezpodstawne uchylenie się od wykonania czynności biegłego, tłumacza lub specjalisty; bezpodstawne uchylenie się od obowiązku złożenia przyrzeczenia; niedopełnienie obowiązków poręczyciela; bezpodstawne uchylenie się od wydania przedmiotu; niedopełnienie innego obowiązku procesowego, jak również bezpod- stawne nieudzielenie pomocy organowi procesowemu w wyznaczo- nym terminie. Wątkiem, który z powodzeniem mógłby stanowić podstawę od- rębnego opracowania, była problematyka bezpodstawnego uchylania się od złożenia zeznań. Wiązało się to z koniecznością wskazania wszelkich okoliczności dopuszczających odstąpienie od realizacji tego obowiązku procesowego, w tym m.in.: prawa do odmowy ze- 6 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 6 lutego 1928 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 1964 r. Nr 6, poz. 40 z późn. zm.). 7 Ustawa z dnia 20 czerwca 1985 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 z późn. zm.). 8 Ustawa z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1247). 21 Wstęp znań, prawa do uchylenia się od odpowiedzi na pytanie, a także kwestii zwolnienia od obowiązku złożenia zeznania lub udzielenia odpowiedzi na pytanie. Konieczne było również odniesienie się do zakazów do- wodowych związanych z tajemnicami: obrończą, spowiedzi, zdrowia psychicznego, zawodową, funkcyjną oraz wynikającą z ochrony in- formacji niejawnych. Na kanwie tych rozważań poruszono także trzy zagadnienia szczególne dotyczące dyscyplinowania świadków małolet- nich oraz obrońców i pełnomocników, a także wpływu bezpodstawnej odmowy zeznań na odpowiedzialność karną. Kwestia nakładania kary pieniężnej pozostaje także w ścisłym związku – z omówionym odręb- nie – zatrzymaniem i przymusowym doprowadzeniem ukaranego. W rozdziale IV podjęto również problematykę kary grzywny odnosząc się przede wszystkim do przesłanek jej nałożenia w postaci naruszenia powagi, spokoju lub porządku czynności sądowych oraz ubliżenia sądowi, innemu organowi państwowemu lub osobom bio- rącym udział w sprawie. W tym ostatnim aspekcie zwrócono uwagę na możliwość ubliżenia sądowi w formie pisemnej. Przeanalizowano również zagadnienie wpływu stanu psychicznego uczestnika postę- powania na zastosowanie kary porządkowej, rozpatrując w szcze- gólności dwa zasadnicze problemy, tj. tzw. pieniactwa procesowego oraz udziału w procesie w stanie nietrzeźwości lub po użyciu środka odurzającego. Wprawdzie charakter finansowy mają również inne środki o ce- chach dyscyplinujących, w tym nałożenie kary na dziekana właściwej rady (art. 20 § 1a k.p.k.) oraz kierownika organu zobowiązanego do złożenia wyjaśnień (art. 19 § 3 k.p.k.), lecz ze względów metodycznych omówiono je w rozdziale dotyczącym reakcji organu procesowego na uchybienia procesowe. Rozdział V opracowania poświęcony został karom polegającym na pozbawieniu wolności, czyli karze aresztowania do 30 dni (art. 287 § 3 k.p.k.) oraz karze pozbawienia wolności do 14 dni. Aby nie wpro- wadzać w tym miejscu zbędnej reduncjacji wywodu, nie powtarzano poszczególnych okoliczności składających się na podstawę zastoso- wania kar izolacyjnych, bowiem stanowią one w istocie przesłanki zastosowania kar finansowych. Stąd też – w odniesieniu do kary aresztowania – skupiono się głównie na uporczywości w uchylaniu się od obowiązków procesowych, akcesoryjności kary pieniężnej oraz przesłankach uchylenia tej sankcji – w odniesieniu zaś do kary z art. 49 § 1 p.u.s.p. – na stosowaniu jej na zasadzie ultima ratio. 22 Wstęp W rozdziale VI omówiono środek dyscyplinujący w postaci zobo- wiązania do pokrycia dodatkowych kosztów, charakteryzując kolejno: podmioty zobowiązane do pokrycia kosztów, zakres kosztów, kwestie odpowiedzialności solidarnej oraz przesłanki ustania obowiązku. Rozdział VII poświęcony został środkom dyscyplinującym sto- sowanym wobec osób pozbawionych wolności i żołnierzy w czynnej służbie wojskowej. Wymagało to przeanalizowania katalogu kar dy- scyplinarnych orzekanych względem skazanych na karę pozbawienia wolności oraz tymczasowo aresztowanych. Z kolei odrębności służby wojskowej wiązały się z potrzebą omówienia środków wskazanych w ustawie o dyscyplinie wojskowej oraz szczegółowych rozwiązań ko- deksowych dotyczących żołnierzy. W obu przypadkach interesującym wątkiem była wzajemna zależność przepisów zawartych w ustawie – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz kodeksie postępowania karnego i regulacji kodeksu karnego wykonawczego, jak również usta- wy o dyscyplinie wojskowej. Rozdział VIII dotyczy specyficznej grupy środków stanowiących rodzaj reakcji organu procesowego na stwierdzone w toku postępo- wania uchybienia procesowe. Środki te mają najczęściej postać sto- sownej sygnalizacji polegającej bądź to na zawiadomieniu odpowied- nich organów, bądź też wytknięciu obrazy przepisów czy też złożeniu określonego wniosku. W ramach tego katalogu omówiono w kolejno- ści: zawiadomienie okręgowej rady adwokackiej lub rady okręgowej izby radców prawnych; zawiadomienie bezpośredniego przełożonego oskarżyciela publicznego lub prowadzącego postępowanie przygo- towawcze; wszczęcie postępowania służbowego w ramach nadzoru prokuratorskiego; wytknięcie oczywistej obrazy przepisów; podjęcie czynności nadzorczych w związku z uwzględnieniem skargi na prze- wlekłość; wystąpienie o wszczęcie postępowania w sprawie odpowie- dzialności zawodowej tłumacza; sygnalizację uchybień w działalności instytucji państwowej, samorządowej i społecznej oraz zawiadomienie prezesa sądu o nieusprawiedliwionym niestawiennictwie ławnika. W rozdziale IX zgrupowano wszystkie środki, które nie klasyfiko- wały się do wcześniejszych kategorii rodzajowych. Omówiono w nim kwestię ingerencji w sferę wolności osobistej oskarżonego związaną z przymusowym doprowadzeniem; wydaleniem z sali rozpraw oraz uniemożliwieniem wydalenia się z sądu przed zakończeniem rozpra- wy. Poruszono również złożoną problematykę środków stosowanych w celu zapewnienia spokoju i porządku czynności sądowych. Wiązało 23 Wstęp się to z koniecznością zestawienia i omówienia takich instrumentów prawnych, jak: upomnienie i wydalenie z sali rozpraw osoby zakłócają- cej przebieg czynności sądowych; wydalenie z sali rozpraw osoby bio- rącej udział w sprawie; wydalenie z sali rozpraw publiczności z powodu jej niewłaściwego zachowania się oraz uniemożliwienie wzięcia udzia- łu w rozprawie osobie znajdującej się w stanie nielicującym z powagą sądu. Odrębne rozważania poświęcono dyscyplinowaniu uczestników postępowania w zakresie ustnych wystąpień, środkom wyłączającym sugestię podczas przesłuchania, jak również zobowiązaniu pokrzyw- dzonego do obecności na rozprawie lub jej części. Prezentacja tytułowego zagadnienia byłaby niepełna, gdyby nie odnieść się zarówno do problematyki postępowania w przedmiocie stosowania środków dyscyplinujących, jak i kwestii dotyczących ich wykonywania. W tym pierwszym aspekcie (rozdział X) zwrócono uwagę przede wszystkim na organy stosujące środki dyscyplinujące, formę rozstrzygnięcia w przedmiocie środka dyscyplinującego oraz problematykę zaskarżalności i reasumpcji decyzji o zastosowaniu środka. Przeanalizowano również zagadnienie swoistego zbiegu od- powiedzialności, w sytuacji gdy zachowanie uczestnika postępowania wyczerpuje jednocześnie znamiona przestępstwa lub deliktu dyscy- plinarnego, odnosząc się przy okazji do kwestii prawnego obowiązku denuncjacji. W rozdziale XI poruszona została problematyka wykonywania poszczególnych środków dyscyplinujących, ze szczególnym uwzględ- nieniem kar finansowych, kar polegających na pozbawieniu wolności oraz obowiązków policji sądowej. 24 1. Pojęcie środków dyscyplinujących uczestników postępowania karnego Rozdział I Charakter prawny środków dyscyplinujących … uczestników postępowania karnego 1. Pojęcie środków dyscyplinujących uczestników postępowania karnego Zwrot „system środków dyscyplinujących uczestników postę- powania karnego” nie ma charakteru normatywnego, lecz umowny i z tego względu wymaga zdefiniowania. Kluczowe znaczenie ma w tym przypadku słowo „dyscyplina”. Z etymologicznego punktu widzenia wywodzi się ono z łacińskiego disciplina (od discipulus – uczeń), co oznaczało sposób traktowania uczniów, wychowywa- nia ich w karności9. Semantycznie zaś dyscyplina to m.in. podpo- rządkowanie się przepisom regulującym stosunki wewnątrz danej zbiorowości, organizacji, grupy społecznej, a także karność, rygor, ustalony porządek10. To właśnie te znaczenia odpowiadają przyjętej w opracowaniu koncepcji terminologicznej. Chodzi zatem o podpo- rządkowanie się woli organów procesowych rozumiane jako: bycie zależnym od kogoś, od czegoś, poddanie się czyjejś władzy11 oraz karność, czyli przestrzeganie przepisów, dyscypliny; rygor; posłu- 9 W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warsza- wa 1988, s. 166. 10 S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. I, Warszawa 2003, s. 745; E. Sobol (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, Warszawa 2002, s. 166; zob. również J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Słownik języka polskiego, t. I, Warszawa 1900, s. 622; S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. I, Lwów 1854, s. 585. 11 S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik…, t. III, s. 567–568; E. Sobol (red.), Uni- wersalny słownik…, s. 690; zob. również J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Słownik…, t. IV, s. 402. 25 Rozdział I. Charakter prawny środków dyscyplinujących… szeństwo12. Dyscyplina ma służyć zatem, aby uczestnik postępowania wykonywał wolę organu procesowego i wywiązywał się z ciążących na nim obowiązków. Termin „dyscyplina” można ujmować zarówno w  aspekcie przedmiotowym, jak i podmiotowym. W tym pierwszym kontekście dyscyplina jest synonimem porządku, określonego systemu reguł zachowania ustalonego według pewnego programu, w którym role poszczególnych osób lub organów są określone i wzajemnie uwarun- kowane. Funkcję programową spełnia w tym przypadku kodeks po- stępowania karnego określający nie tylko schematy poszczególnych czynności, ich chronologię i wymaganą formę, ale również prawa i obowiązki uczestników procesu oraz uprawnienia dyscyplinujące organów procesowych. W znaczeniu podmiotowym dyscyplina to określona postawa wyrażająca gotowość poddania się porządkowi organizacyjnemu, karność i rygor wynikający z wewnętrznego prze- konania i akceptacji określonego systemu wartości13. Na tytułowe zagadnienie składają się oba konteksty znaczeniowe, ze szczególnym jednak uwzględnieniem aspektów podmiotowych. Nie chodzi jed- nakże o walory wychowawcze poszczególnych środków, ale przede wszystkim o wywieranie presji czy wręcz stosowanie represji w celu ukształtowania takiej postawy uczestnika postępowania, aby odpowia- dała ona wymogom dyscypliny w znaczeniu przedmiotowym. Dyscyplinowania nie można ograniczać jedynie do bieżącego toku procesu. Musi być ono rozumiane szerzej. W rachubę wchodzą bowiem takie reakcje organów na różnego rodzaju uchybienia procesowe, które powodują uruchomienie określonych postępowań dyscyplinujących usytuowanych poza trwającym procesem karnym (np. dyscyplinar- nych). Działania dyscyplinujące sprowadzać się będą w tym przypad- ku do wytknięcia danego uchybienia lub stosownego wystąpienia do właściwych organów pozaprocesowych. Z uwagi na nienormatywny charakter uściślenia wymaga także pierwszy i drugi człon wyeksponowanego na wstępie zwrotu. Przed- miotem analizy jest system środków dyscyplinujących, co z jednej stro- ny oznacza układ powiązanych ze sobą elementów, mający określoną 12 S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik…, t. II, s. 621; E. Sobol (red.), Uniwersalny słownik…, s. 310; zob. również J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Słownik…, t. II, s. 275, S.B. Linde, Słownik…, t. II, s. 323. 13 Por. W. Masewicz, Środki dyscyplinujące pracownika, Warszawa 1981, s. 10 i n. 26 2. Środki dyscyplinujące w systemie procesowych środków przymusu budowę i stanowiący uporządkowaną całość14, z drugiej natomiast coś, co umożliwia lub ułatwia jakieś działanie, realizację jakichś zadań15. Chodzi zatem o instrumentalne rozumienie środków dyscyplinują- cych jako narzędzi służących ukształtowaniu zachowania uczestnika postępowania w pożądanym, z punktu widzenia celów procesu karne- go, kierunku. Są to najczęściej określone czynności procesowe, w tym głównie decyzje w postaci postanowień lub zarządzeń. Najmniej problematyczne jest ustalenie znaczenia pojęcia „uczest- nicy postępowania karnego”, którego rozumienie w doktrynie nie na- stręcza większych problemów. Termin ten zazwyczaj ujmuje się sze- roko jako kategorię zbiorczą, obejmującą każdą osobę, która spełnia w procesie funkcję wyznaczoną jej przez prawo procesowe. Są to osoby, które przeprowadzają czynności procesowe lub w nich uczestniczą. Uczestnikami procesu są m.in.: organy procesowe, strony procesowe i ich reprezentanci, rzecznicy interesu społecznego, osobowe źródła dowodowe, a także pomocnicy organu procesowego. Każdy z tych uczestników pełni określoną przepisami funkcję wyznaczającą jej miejsce w układzie stosunków zawiązujących się w procesie16. Mając powyższe na uwadze, można przyjąć, że środkami dyscy- plinującymi są takie czynności procesowe, podejmowane najczęściej w formie określonych decyzji procesowych, które służą podporzad- kowaniu się uczestników postępowania woli organów procesowych albo stanowią reakcję na naruszenie ciążących na nich obowiązków procesowych. 2. Środki dyscyplinujące w systemie procesowych środków przymusu Już prima facie, bez wnikania w głębszą analizę poszczególnych środków dyscyplinujących uczestników postępowania karnego, za- uważalny jest ich związek z szeroko rozumianym przymusem proce- 14 S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik…, t. IV, s. 619. 15 Tamże, s. 730. 16 S. Waltoś, P. Hofmański, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2013, s. 151; zob. również S. Śliwiński, Polski proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1948, s. 281 i n.; M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984, s. 34 i n. 27 Rozdział I. Charakter prawny środków dyscyplinujących… sowym. Dyscyplinowanie za każdym razem w mniejszym lub więk- szym stopniu wiąże się bowiem z zastosowaniem pewnego quantum dolegliwości. Powstaje w związku z tym pytanie o charakter prawny środków dyscyplinujących, a w szczególności zastanawia, czy można je zaliczyć do środków przymusu. Jest to o tyle wątpliwe, że rodzajowe podobieństwo do tych ostat- nich nie pokrywa się z systematyką kodeksową. Argumentum a rubrica do środków przymusu procesowego wprost zaliczyć da się jedynie kary porządkowe (art. 285–290 k.p.k.), uregulowane w rozdziale 31 k.p.k., który z kolei zawiera się w dziale VI k.p.k. Co więcej, niektóre środki dyscyplinujące uczestników postępowania karnego w ogóle nie są re- gulowane w ustawie procesowej. Uznanie danego środka za środek przymusu17 nie opiera się jednak wyłącznie na przesłance systemowego usytuowania. Innym, bardziej adekwatnym kryterium jest ocena jego istoty i charakteru prawne- go. W doktrynie, eksponując podstawowe cechy środków przymusu, zwraca się uwagę, że: 1) warunkują one osiągnięcie celów wymiaru sprawiedliwości; 2) są skutkiem prawnym niewypełnienia obowiązków procesowych; 3) zawierają element bezpośredniego przymusu ze strony władzy państwowej; 4) przesłanką ich stosowania jest w zasadzie sui generis wina osoby, w stosunku do której są stosowane18. Wśród reguł, jakie powinny być przestrzegane w przypadku stosowania środków przymusu, wymienia się: regułę wyłączności ustawowej podstawy, regułę stosowania środków w sytuacjach koniecznych, regułę mini- malizacji dolegliwości oraz zakaz naruszania czci i zakaz poniżającego traktowania podczas wykonywania przymusu19. Przyjmując powyższe kryteria za podstawowe wyznaczniki środ- ków przymusu, nie powinno budzić wątpliwości, że w tej grupie miesz- czą się także środki dyscyplinujące uczestników postępowania karne- 17 Pominięto w tym miejscu poglądy doktryny na temat kalsyfikacji środków przymusu procesowego. Szerzej na ten temat zob. np. P. Hofmański, Nowe oblicze środ- ków przymusu w procesie karnym, Białostockie Studia Prawnicze 1992, nr 1, s. 161; M. Cieślak, Środki przymusu na tle systemu bodźców prawnych w procesie karnym, ZNUJ 1960, z. 7, s. 89 i n.; K. Marszał, Przegląd środków przymusu i ich funkcji w pol- skim procesie karnym (w:) K. Marszał, K. Amelung (red.), Stosowanie środków przymusu w procesie karnym, Katowice 1990, s. 50 i n.; zob. również J. Kosonoga, Dozór Policji jako środek zapobiegawczy w polskim procesie karnym, Warszawa 2008, s. 33 i n. 18 M. Cieślak, Środki przymusu…, s. 89 i n. 19 W. Daszkiewicz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, t. II, Bydgoszcz 2001, s. 160–161. 28 2. Środki dyscyplinujące w systemie procesowych środków przymusu go. Nie tylko zapewniają one prawidłowy tok czynności procesowych i mają ustawową podstawę, ale również zazwyczaj są stosowane za zawinione niewywiązanie się z ciążących na danym uczestniku obo- wiązków procesowych i niosą ze sobą element przymusu państwowego. Odnosi się do nich zarówno dyrektywa umiaru, jak i wymóg stosowa- nia ultima ratio. Stąd też przyjąć należy, że pomiędzy tymi kategoriami zachodzi stosunek zawierania się. Środki dyscyplinujące nie stanowią wyodrębnionej systemowo grupy czynności. Poza karami porządkowymi (art. 285–290 k.p.k.) występują również w ramach tzw. policji sesyjnej (np. art. 374 § 2, art. 375 § 1, art. 382 w zw. z art. 376 § 1, art. 384, art. 390 § 2 k.p.k.) oraz czynności sygnalizacyjnych (art. 19, 20 k.p.k.). Uregulowano je nie tylko w ustawie procesowej, ale także w aktach pozakodeksowych (np. 40, art. 48 i art. 49 p.u.s.p.; art. 8 ust. 7 u.p.)20. Od środków dyscyplinujących należy odróżnić – niekiedy z nimi utożsamiane21 – środki zapobiegawcze. Są to środki przymusu sto- sowane w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, a wyjątkowo w celu zapobiegnięcia popełnieniu przez oskarżonego nowego ciężkiego przestępstwa. Mają one przede wszystkim przeciw- działać takiemu zachowaniu oskarżonego, które utrudni prawidłowy przebieg procesu karnego, a także wyjątkowo zapobiegać kontynuacji działalności przestępczej22. O ile więc inne środki przymusu – w tym środki dyscyplinujące – są reakcją organów procesowych na stwier- dzone fakty, o tyle środki zapobiegawcze są zabezpieczeniem się przed faktami prawdopodobnymi, do których jeszcze nie doszło23. Inny charakter ma również samo zatrzymanie procesowe, które jednak wielokrotnie jest środkiem poprzedzającym przymusowe do- 20 Szerzej na temat klasyfikacji środków dyscyplinujących zob. rozdział I pkt 5. 21 Zob. W. Sawczyn, Środki dyscyplinowania administracji publicznej w prawie o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2010, s. 16–17, 20. 22 R.A. Stefański, Środki zapobiegawcze w nowym kodeksie postępowania karnego, Warszawa 1998, s. 13; zob. również W. Daszkiewicz, Prawo karne procesowe…, t. II, s. 167 i n.; M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, War- szawa 1984, s. 400; tenże, Areszt tymczasowy w świetle obecnego i w perspektywie przy- szłego ustawodawca, PiP 1954, z. 12, s. 746; T. Zbański, Środki zapobiegawcze, Warsza- wa 1974, s. 37; S. Kalinowski, Polski proces karny, Warszawa 1971, s. 375; M. Lipczyńska, A. Kordik, Z. Kegel, Z. Świda -Łagiewska, Polski proces karny, Warszawa 1975, s. 160; J. Bednarzak, Środki zapobiegawcze, Warszawa 1970, s. 9; A. Murzynowski, Areszt tym- czasowy oraz inne środki zapobiegające uchylaniu się od sądu, Warszawa 1963, s. 59–60; F. Prusak, Nieizolacyjne środki zapobiegawcze, Warszawa 1978, s. 10. 23 S. Waltoś, P. Hofmański, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2013, s. 416. 29 Rozdział I. Charakter prawny środków dyscyplinujących… prowadzenie (np. art. 285 § 2, art. 376 § 1, art. 382 k.p.k.), co w takim układzie czyni je sui generis środkiem dyscyplinującym. Walor dyscyplinujący mają terminy procesowe, które pełnią jed- nocześnie funkcję dynamizującą, porządkującą, gwarancyjną i stabi- lizującą rozstrzygnięcia24. Niemniej z uwagi na odrębność rodzajową nie sposób je zaliczyć do środków dyscyplinujących25. Nie mają one charakteru środka przymusu i nie stanowią reakcji organu proceso- wego na naruszenie obowiązków procesowych. Wyznaczają jedynie okres, czyli oznaczony upływ czasu, w ciągu którego należy wykonać daną czynność26. W szerszym ujęciu środki dyscyplinujące należy także odróżnić od innych środków o charakterze penalnym. Pomimo rodzajowego podobieństwa (grzywna, kara pozbawienia wolności) środków tych – co oczywiste – nie należy utożsamiać z karą kryminalną, środkami karnymi, środkami probacyjnymi oraz środkami zabezpieczającymi. Nie wnikając w tym miejscu w szersze rozważania na temat istoty kary, należy zaznaczyć, że stanowi ona osobistą dolegliwość ponoszoną przez sprawcę jako odpłata za popełnione przestępstwo, wyrażającą potępienie popełnionego przez niego czynu i wymierzaną w imieniu państwa przez sąd27. Środki karne w zależności od ich rodzaju speł- niają z kolei funkcję represyjną, prewencyjną lub kompensacyjną28. 24 I. Nowikowski, Terminy w kodeksie postępowania karnego, Lublin 1998, s. 12 i n. 25 Odmiennie W. Sawczyn, Środki dyscyplinowania…, s. 20. 26 S. Waltoś, P. Hofmański, Proces karny…, s. 64. 27 Szerzej zob.  J. Warylewski, Kara. Podstawy filozoficzne i  historyczne, Gdańsk 2007, s. 13 i n.; J. Utrat -Milecki, Kara. Teoria i kultura penalna: perspektywa integralnokulturowa, Warszawa 2009, s. 33 i n.; M. Cieślak, O węzłowych pojęciach związanych z sensem kary, NP 1969, nr 2, s. 195 i n.; M. Myrcha, Prawo karne. Kara, t. II, Warszawa 1960, s. 5 i n.; Z. Papierkowski, Socjologiczne i filozoficzne oblicze kary, Lublin 1947, s. 6 i n. 28 Szerzej zob. M. Melezini (w:) M. Melezini (red.), System prawa karnego, t. VI, Kary i środki karne. Poddanie sprawcy próbie, Warszawa 2010, s. 405 i n.; Z. Sien- kiewicz, Środki karne w nowym kodeksie karnym na tle założeń polityki kryminalnej (w:) L. Bogunia (red.), Nowa kodyfikacja prawa karnego, t. I, Wrocław 1997, s. 88 i n.; W. Wróbel, Środki karne w projekcie kodeksu karnego, cz. I, PS 1994, nr 7–8, s. 98 i n.; cz. II, PS 1995, nr 11–12, s. 105 i n.; M. Szewczyk, System środków karnych w projekcie nowego prawa karnego (w:) S. Waltoś (red.), Problemy kodyfikacji prawa karnego. Księga ku czci Profesora Mariana Cieślaka, Kraków 1993, s. 154 i n.; W. Chlebus, Środki karne jako nowy system sankcji w prawie karnym (w:) L. Bogunia (red.), Nowa kodyfikacja prawa karnego, t. IV, Wrocław 1999, s. 35 i n.; K. Maksymowicz, Od kar dodatkowych do środków karnych (w:) L. Bogunia (red.), Nowa kodyfikacja prawa karnego, t. II, Wroc- ław 1998, s. 27 i n.; zob. również T. Leśko, System środków karnych, Warszawa 1974. 30 3. Funkcje środków dyscyplinujących Środki probacyjne łączy zaś to, że są to środki wolnościowe związa- ne z okresem próby oraz oddaniem pod dozór, które dają sprawcy przestępstwa szansę na minimalizację lub wydatne ograniczenie kon- sekwencji prawnych popełnionego czynu29. Jeżeli chodzi natomiast o środki zabezpieczające, to ich celem z założenia nie jest realizacja idei wymiaru sprawiedliwości, lecz spełnianie funkcji ochronnej wobec społeczeństwa (porządku prawnego) przed osobami dla tego porząd- ku niebezpiecznymi30. Poza zasadniczymi różnicami w zakresie ratio legis poszczególnych sankcji środki dyscyplinujące nie są wymierzane jako odpłata za popełnione przestępstwo, warunkiem ich orzeczenia nie jest stwierdzenie winy w rozumieniu art. 1 § 3 k.k., a ich zakres podmiotowy nie jest oczywiście ograniczony do osoby oskarżonego. Nie powodują one skutków charakterystycznych dla kar kryminal- nych, np. odnotowania skazania w krajowym rejestrze karnym. Są to zupełnie odrębne środki penalne powiązane systemowo z procesem karnym i podporządkowane jego celom. Jedyna zbieżność systemowa zachodzi na etapie wykonawstwa, gdyż kary majątkowe i kary polega- jące na pozbawieniu wolności, orzekane jako środki dyscyplinujące, wykonywane są na takich samych zasadach jak odpowiadające im kary kryminalne31. Odrębną kwestią jest natomiast rodzaj dóbr, w które godzą środki dyscyplinujące. Ich ranga jest znacząca. W rachubę może wchodzić ograniczenie lub zniesienie takich wartości, jak np. jawność rozprawy, czynny udział w czynnościach procesowych, swoboda wykonywania zawodu, własność, a nawet wolność osobista. Aksjologicznie rzecz uj- mując, to właśnie tego rodzaju wartości niejako „poświęca” ustawo- dawca, preferując ich kosztem szybkość i sprawność postępowania, a także powagę, spokój i porządek czynności sądowych. 3. Funkcje środków dyscyplinujących Środki dyscyplinujące uczestników postępowania można klasy- fikować także z perspektywy ich funkcji. W pierwszej kolejności wy- jaśnienia wymaga jednak sama istota tego pojęcia. Nie jest to kwestia 29 T. Bojarski, Polskie prawo karne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2002, s. 276. 30 Tamże, s. 286. 31 Szerzej zob. rozdział XI. 31 Rozdział I. Charakter prawny środków dyscyplinujących… jednoznaczna, chociażby z uwagi na jego polisemiczność. Zgodnie ze znaczeniem słownikowym funkcja (łac. functio – wykonywanie, odbywanie32) to rola, zadanie, znaczenie czegoś w jakiejś sprawie, ale również – praca, obowiązki, które ktoś ma wykonać, sprawowanie urzędu lub działanie, załatwianie33. Nic więc dziwnego, że również w teorii prawa pojęcie to nie jest rozumiane jednoznacznie34. Charak- terystyczne jest ujmowanie funkcji jako roli, relacji, celu oraz skutku35. Pozostawiając na marginesie szersze rozważania na temat prawni- czego znaczenia terminu „funkcja”36, przyjąć można, że – w kontekście środków dyscyplinujących – nie będzie on utożsamiany z celem rozu- mianym jako to, do czego się dąży, co się chce osiągnąć37, ani z relacją, przez którą rozumie się m.in. wszelki związek czy zależność (stosunek) między dwoma lub więcej przedmiotami danego rodzaju38. Istotę funkcji środków dyscyplinujących można natomiast wiązać ze skutkiem ich zastosowania39. Potocznie przez skutek rozumie się wynik, następstwo, konsekwencję, rezultat jakiegoś działania40. Nie- 32 K. Kumaniecki (red.), Słownik łacińsko-polski, Warszawa 1981, s. 222. 33 M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego, t. I, Warszawa 1978, s. 619; E. So- bol (red.), Nowy słownik języka polskiego, Warszawa 2003, s. 214; zob. też S.B. Linde, Słownik…, s. 287; M. Orgelbrand (red.), Słownik języka polskiego, Wilno 1861, s. 326; J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Słownik…, t. I, s. 783; W. Doroszewski, Słownik języka polskiego, t. II, Warszawa 1960, s. 993. 34 W związku z wieloznacznością terminu „funkcja” proponowano nawet zre- zygnowanie z jego używania na korzyść pojęć bardziej wyrazistych i jednoznacznych, trafnie przyznając jednak, że określenie to, w odróżnieniu od innych pojęć, w mniej- szym stopniu obarczone jest znamieniem subiektywizmu, gdyż ściśle związane jest ze sferą faktycznego oddziaływania jakiegoś czynnika, zob. M. Cieślak, O węzłowych pojęciach…, s. 198. 35 I. Bogucka, Funkcje prawa. Analiza pojęcia, Kraków 2000, s. 7 i n. 36 Szerzej zob. Z. Ziembiński, Problemy podstawowe prawoznawstwa, Warsza- wa 1980, s. 481; tenże, O pojmowaniu celu, zadania, roli i funkcji prawa, PiP 1987, z. 12, s. 15 i n.; I. Bogucka, Funkcje prawa…, s. 7 i n.; por. również J. Kosonoga, Funkcje środków zapobiegawczych, WPP 2005, nr 4, s. 111 i n. 37 M. Szymczak (red.), Słownik…, t. I, s. 619; E. Sobol (red.), Nowy słownik…, 38 S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik…, t. IV, s. 61; szerzej na temat funkcji jako relacji zob. I. Bogucka, Funkcje prawa…, s. 11 i n. 39 Rozumienie funkcji jako skutku jest powszechnie przyjmowane w teorii prawa, zob. np. Z. Ziembiński, O pojmowaniu celu…, s. 20; A. Redelbach, Wstęp do prawo- znawstwa, Poznań 1995, s. 60–61; A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszawa 1992, s. 270; T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2003, s. 12; szerzej zob. I. Bogucka, Funkcje prawa… 40 M. Szymczak (red.), Słownik…, t. III, s. 251. s. 234. 32 3. Funkcje środków dyscyplinujących kiedy jednak uzależnia się nazwanie rezultatu jakiegoś działania mia- nem skutku od spełnienia dodatkowej przesłanki, którą jest uznanie tego rezultatu za cel działania. Z tego względu można mówić o dwóch sposobach rozumienia skutku: w znaczeniu węższym i szerszym. W pierwszym przypadku skutek rozumiany jest jako efekt działania celowego, w drugim natomiast jako efekt działania niezamierzonego. Szersze i węższe znaczenie skutku pokrywa się z rozróżnieniem na funkcje założone (stanowiące realizację założonego celu) i realizowane (niebędące realizacją określonego celu)41. Można zastanawiać się nad zasadnością zaliczania do funkcji środków dyscyplinujących także niezamierzonych konsekwencji ich stosowania42, niemniej istnieniu takich funkcji nie sposób zaprzeczyć. Skoro zatem efekty działania niezamierzonego mogą obejmować skut- ki przez ustawodawcę lub organ procesowy nieprzewidziane, to tym samym efekty te mogą być nie tylko pozytywne, ale także negatywne. Takim negatywnym skutkiem zastosowania kary porządkowej aresz- towania może być np. demoralizacja osoby osadzonej. Negatywnych skutków środków dyscyplinujących uczestników postępowania nie można jednak zaliczać do ich funkcji, a raczej należy traktować je jako dysfunkcję43. Nienależnie od powyższego funkcje omawianych środków można również ujmować jako ich rolę, czyli udział i znaczenie czegoś w ja- kichś okolicznościach, w jakimś przedsięwzięciu, zadanie do spełnie- nia, występowanie w jakimś charakterze44. W tym aspekcie funkcja środka dyscyplinującego najczęściej wiąże się z ratio legis danego roz- wiązania normatywnego. 41 M. Borucka -Arctowa (red.), Społeczne poglądy na funkcje prawa, Wrocław– Warszawa–Kraków–Gdańsk 1982, s. 5; M. Osowska, Socjologia moralności, Warsza- wa 1969, s. 223–224. 42 Por. w odniesieniu do funkcji tymczasowego aresztowania J. Tylman, Funkcje tymczasowego aresztowania (w:) M. Domagała (red.), Zagadnienie prawa konstytucyj- nego. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Tadeusza Szymczaka, Łódź 1994, s. 275. 43 Zwraca na to uwagę Z. Ziembiński, który podkreśla, iż stwierdzając, że ktoś czy coś spełnia określoną funkcję, uwagę zwraca się przede wszystkim na skutki oceniane jako pożyteczne dla utrwalenia określonego porządku, z pewnej perspektywy aprobo- wane. Zwraca się zatem uwagę w większym stopniu na oddziaływania eufunkcjonalne niż dysfunkcjonalne kogoś czy czegoś na określony układ społeczny. W pojęciu funkcji dopatrywać się można mniej czy bardziej wyraźnego elementu wartościowania, przede wszystkim pozytywnego, Z. Ziembiński, O pojmowaniu…, s. 21; zob. też T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa…, s. 12. 44 S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik…, t. IV, s. 106. 33 Rozdział I. Charakter prawny środków dyscyplinujących… Podstawowa funkcja, jaką pełnią środki dyscyplinujące, ma cha- rakter stricte procesowy i sprowadza się do zabezpieczenia prawidło- wego toku postępowania oraz zapewnienia, by było prowadzone bez zbędnej zwłoki, w sposób ciągły, sprawny i zorganizowany. Chodzi o stworzenie warunków zapewniających efektywne i terminowe do- konywanie kolejnych czynności procesowych. Z tak ogólnie rozumianej funkcji można wywodzić szereg funkcji szczegółowych, związanych bądź to z określoną katego- rią środków, bądź też z konkretnymi czynnościami procesowy- mi. Podstawowe znaczenie ma funkcja wymuszająca spełnienie obowiązków procesowych. Służą temu przede wszystkim kary porządkowe, które stosuje się w razie nieusprawiedliwionego nie- stawiennictwa na wezwanie organu procesowego lub wydalenia się z miejsca czynności przed jej zakończeniem, bądź też w razie bezpodstawnego uchylania się uczestnika postępowania od speł- nienia określonego obowiązku procesowego (art. 285 § 1, art. 287 § 1 k.p.k.). Dodatkowo możliwość zastosowania najbardziej do- tkliwego środka w postaci aresztowania daje uporczywe uchylanie się od spełnienia ciążących na uczestniku wymogów procesowych (art. 287 § 2 k.p.k.). Skoro środki dyscyplinujące uczestników postępowania kar- nego w swojej istocie sprowadzają się do zastosowania określonego przymusu, powstaje pytanie o ich funkcję represyjną. Nie wydaje się jednak, aby można było przyjmować, że jest to ich cecha zasad- nicza. Jak już wspomniano, nie stanowią one swoistej odpłaty za dezorganizację czynności procesowych, ale służą przede wszystkim wymuszeniu spełnienia określonych obowiązków. Za takim charak- terem środków dyscyplinujących przemawiają względy normatyw- ne. Przykładowo aresztowanie, jako karę porządkową, należy nie- zwłocznie uchylić, jeżeli osoba aresztowana spełni obowiązek albo postępowanie przygotowawcze lub postępowanie w danej instan- cji ukończono (art. 287 § 3 k.p.k.); z kolei w razie uchylenia kary porządkowej automatycznie ustaje również obowiązek pokrycia kosztów (art. 289 § 2 k.p.k.). Taki charakter środków akcentuje się również w judykaturze. Na tle obowiązków ciążących na biegłych sądowych wyraźnie podkreśla się, iż skoro wykonali oni zlecone czynności, choć ze znaczną zwłoką, której nie usprawiedliwili, to bezcelowe jest nakładanie na nich kar porządkowych, bo nie ma ich już do czego przymuszać. Do tego rodzaju kar stosuje się zwykłe 34 3. Funkcje środków dyscyplinujących zasady karania: słuszności i celowości45, a ich celem jest właśnie wymuszenie wykon
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

System środków dyscyplinujących uczestników postępowania karnego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: