Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00320 006026 14496218 na godz. na dobę w sumie
Systemy informatyczne zarządzania - ebook/pdf
Systemy informatyczne zarządzania - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 500
Wydawca: Placet Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7488-052-7 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> ekonomia, biznes, finanse
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Obecny świat jest zupełnie inny niż z był 20 czy nawet 10 lat temu. Wiruje, zmienia się i wciąż nam ucieka. Tam gdzie jest mój laptop tam jest moja uczelnia, moja praca, moja rozrywka. Czas nabrał nowego wymiaru, przestrzeń to jest tylko jeden “klik”. Przed nami nowe możliwości – powstał największy nieograniczony e-rynek ale powstały też nowe zagrożenia – cyberterroryzm. Książka odzwierciedla pogląd autora, że obecne zarządzanie to zarządzanie informacją i wiedzą a inne jej formy (analiza systemowa, badania operacyjne, szkoła behawioralna czy klasyczna) tylko ją wspierają.

Książka, którą przekazuje czytelnikowi jest zarazem: monografią poświęconą złożonym problemom zarządzania wspomaganego systemami informatycznymi jak też podręcznikiem akademickim i poradnikiem dla osób poruszających się w tym obszarze. Jej zadaniem jest przekonanie czytelnika o możliwościach skuteczniejszego i efektywniejszego zarządzania z udziałem technologii informacyjnej TI W książce zastosowałem podejście projektowo-zasobowe. Pokazuje jak przy pomocy TI można uzyskać nową wartość organizacji wykorzystując jej zasoby informacji i wiedzy a w konsekwencji budując jej kapitał intelektualny i zwiększając jej business value. Starałem się przedstawić kompendium wiedzy o zastosowaniach TI w zarządzaniu. Oczywiście jest to bardzo rozległa tematyka, dlatego dokonałem selekcji materiału. Zdaję sobie sprawę z pewnego subiektywnego podejścia do tego procesu. Wybór dokonany został na podstawie kryteriów: własnego doświadczenia krajowego i zagranicznego, analizy obowiązujących w Polsce standardów nauczania, dyskusji z wykładowcami podczas przeprowadzanych wizytacji, jako członek PKA, w szeregu znakomitych polskich uczelniach i dyskusji ze słuchaczami, zwłaszcza studiów podyplomowych i MBA, analizy wybranych programów i podręczników zagranicznych z tematyki MIS [Managment Information Systems]. MIS czyli po polsku SIZ [Systemy Informatyczne Zarządzania] traktuję jako proces powstania i jako funkcje, kiedy zwracam uwagę na jego rolę w zarządzaniu.

Logika książki jest następująca. Całość materiału podzieliłem na pięć, wzajemnie się przenikających, części. W każdej z nich są aspekty metodologiczne oraz prezentacja wybranych rozwiązań, będących ilustracją dla przedstawionych problemów. Tematykę można też przedstawić graficznie w postaci pięciu okręgów, których rdzeniem jest część pierwsza, poświęcona problematyce informacji i wiedzy. Właśnie te dwa elementy są podstawą współczesnego zarządzania. Następne dwa okręgi to budowa SIZ z punktu widzenia użytkownika i zastosowania. Tu pragnąłem pokazać procesy integracyjne w budowie SIZ. Dwa najbardziej zewnętrzne okręgi to z kolei nowe zarządzenie czyli e-zarządzanie i społeczno-ekonomiczno-prawny kontekst tego nowego typu zarządzania.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

WARTO TEŻ PRZECZYTAĆ: Seria: INFORMATYKA DLA ZARZĄDZANIA J. Kisielnicki, H. Sroka Systemy informacyjne biznesu Z. Szyjewski Metodyki zarządzania projektami informatycznymi Z. Pastuszak Implementacja zaawansowanych rozwiązań biznesu elektro- nicznego w przedsiębiorstwie S. Stanek, H. Sroka, M. Paprzycki, M. Ganzha Rozwój informatycznych systemów wieloagentowych w środowiskach społeczno-gospodarczych A. Nowicki (red.) Komputerowe wspomaganie biznesu M. Dolińska Projektowanie systemów informacyjnych A, Szymonik Technologie informatyczne w logistyce J. Swacha Zarządzanie przechowywaniem danych Recenzenci: prof. dr hab. Zdzisław Szyjewski prof. dr hab. Tadeusz Krupa Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Redakcja: Leszek Plak © Copyright by: Jerzy Kisielnicki, 2008 Wydawnictwo PLACET, 2008 WYDANIE ebook Wszelkie prawa zastrzeżone. Publikacja ani jej części nie mogą być w żadnej formie i za pomocą jakichkolwiek środków technicznych reprodukowane bez zgody właściciela copyright. Wydawca Wydawnictwo PLACET 01-517 Warszawa ul. Mickiewicza 18a/1 tel. (22) 8393626 http://www.placet.pl redakcja@placet.pl ISBN 978-83-7488-052-7 Skład i łamanie: Wydawnictwo PLACET SPIS TREŚCI: Wstęp .................................................................................................................................... 9 Część 1. Systemy Informacyjne Zarządzania – SIZ [MIS] i ich rola w procesie zarządzania Rozdział 1. Zarządzanie informacją i wiedzą ......................................................................15 1.1. O informacji i wiedzy w zarządzaniu organizacją ........................................................15 1.2. Informacje dla zarządzania (informacja zarządcza) .....................................................19 1.3. Wiedza i jej rola w zarządzaniu .....................................................................................25 1.4. Kapitał intelektualny i jego tworzenie ...........................................................................32 Rozdział 2. Infrastruktura zarządzania i miejsce w niej systemów informacyjnych i Technologii Informacyjnej ......................................................................................... 37 2.1. Informatyczna Infrastruktura Zarządzania (IIZ) jako element SIZ ...............................37 2.2. Informatyka dla zarządzania i jej powiązania z innymi dyscyplinami naukowymi ......42 2.3. System zarządzania – system informacyjny – system informatyczny ...........................48 Rozdział 3. System informacyjny organizacji .................................................................... 55 3.1. Budowa i zadania systemu informacyjnego zarządzania ..............................................55 3.2. System informacyjny dla zarządzania wiedzą, czyli jak wykorzystać posiadany kapitał intelektualny, jak absorbować i generować wiedzę w systemie informacyjnym ..........67 3.3. Ocena jakości systemu informacyjnego – audyt systemu .............................................74 3.4. Generacje systemów informacyjnych zarządzania, czyli co daje TI jej użytkownikom ..........................................................................................................80 Rozdział 4. Bank Handlowy w Warszawie S.A. jako przykład rozwoju systemu informacyjnego ............................................................................................................ 89 Część 2. Zarządzanie projektami czyli tworzenie, wdrażanie i doskonalenie systemów informacyjnych Rozdział 5. Projekt systemu informacyjnego ..................................................................... 97 5.1. Podejście projektowe w zarządzaniu .............................................................................97 5.2. Organizacja procesu projektowania – systemy komunikacji stosowane w zespołach projektowych i ich elementy .......................................................................................103 6 Rozdział 6. Analiza organizacji ........................................................................................ 113 6.1. Miejsce analizy w cyklu życia systemu .......................................................................113 6.2. Procedura analizy ........................................................................................................116 6.3. Użytkownicy systemu i ich identyfikacja ....................................................................117 6.4. Cele systemu – identyfikacja i ograniczenia w realizacji ...........................................119 6.5. Metody stosowane w analizie organizacji ...................................................................122 6.6. Komputerowe wspomaganie analizy organizacji. Przykład – system ADONIS .......................................................................................137 Rozdział 7. Projektowanie systemu informacyjnego zarządzania .................................... 149 7.1. Wybrane rozwiązania metodyczne stosowane w procesie projektowania ..................149 7.2. Metody i techniki projektowania systemów ................................................................157 7.3. CASE czyli komputerowe wspomaganie projektowania ............................................163 7.4. Jakość projektu i procedur realizujących ...................................................................167 7.5. Doskonalenie projektu reengineering i X-engineering ..............................................181 7.6. Procedura projektowania – strategia realizacji procesu tworzenia systemu informacyjnego organizacji .........................................................................................189 7.7. Komputerowe wspomaganie projektowania. Przykład – System ARIS .....................199 Rozdział 8. Wdrażanie systemów informacyjnych ........................................................... 203 8.1. Miejsce wdrażania w cyklu życia systemu .................................................................203 8.2. Procedura wdrażania ...................................................................................................205 8.3. Zarządzanie procesem wdrażania ................................................................................211 8.4. Czynniki wpływające na efektywność wdrażania systemu .........................................218 8.5. Miejsce wdrażania systemów informacyjnych w metodyce projektowania firmy Lawson Software – przykład praktyczny ..........................................................222 Część 3. Zastosowania technologii informacyjnej – TI, czyli o podstawowych systemach informacyjnych Rozdział 9. Zasoby informacyjne i ich przedstawienie w systemach informacyjnych ..... 231 9.1. O zasobach informacyjnych w systemach informacyjnych .......................................231 9.2. Baza danych i modele danych w bazie danych ..........................................................232 9.3. Rozwój systemów z bazą danych, czyli baza baz danych – hurtownia danych .........246 9.4. Baza modeli i procedur................................................................................................252 7 9.5. Baza wiedzy ................................................................................................................255 9.6. Baza tekstowa ..............................................................................................................258 Rozdział 10. Zarządzanie zasobami informacyjnymi ....................................................... 261 10.1. Systemy komunikacji z zasobami informacyjnymi ..................................................261 10.2. Ochrona zasobów informacyjnych ............................................................................267 Rozdział 11. Charakterystyka podstawowych systemów informacyjnych wspierających procesy zarządzania ............................................................................ 273 11.1. Generacje systemów informacyjnych – typologia ....................................................273 11.2. Systemy Wspomagające Systemy Informatyczne Zarządzania – MIS ......................275 11.3. Systemy transakcyjne czyli systemy informacyjne I. generacji ................................277 11.4. Systemy wyszukiwania informacji i informowania kierownictwa – systemy informacyjne II. generacji ...........................................................................................279 11.5. Systemy doradcze czyli systemy informacyjne III. generacji ..................................284 11.6. Zastosowania systemu doradczego na przykładzie systemu kreowania polityki cenowej w liniach lotniczych ......................................................................................299 Rozdział 12. Zintegrowane systemy informacyjne wspierających procesy zarządzania, czyli systemy klasy MRP II /ERP I i II ...................................................................... 309 12.1. Charakterystyka zintegrowanych systemów informacyjnych dla zarządzania ..........309 12.2. System firmy IFS Applications jako przykład zintegrowanego systemu informatycznego ..........................................................................................................318 Część 4. E-zarządzanie Rozdział 13. E-zarządzanie jako współczesny kierunek zarządzania ............................... 325 13.1. E-zarządzanie – pojęcia, modele, zadania ................................................................325 13.2. E-zarządzanie w elektronicznej gospodarce ..............................................................330 13.3. Sieć komputerowa jako infrastruktura e-zarządzania ...............................................339 Rozdział 14. Wirtualizacja i jej elementy ......................................................................... 351 14.1. Wirtualizacja i wirtualne organizacje .......................................................................351 14.2. Technologie wirtualne jako narzędzie pozwalające na rozszerzanie możliwości zastosowania e-zarządzania.........................................................................................368 14.3. Efekty i bariery zastosowania wirtualizacji ...............................................................377 Rozdział 15. O niektórych zastosowaniach procedur e-zarządzania w gospodarce ......... 383 15.1. Handel elektroniczny .................................................................................................383 8 15.2. Bankowość elektroniczna ..........................................................................................392 15.3. E-logistyka ................................................................................................................396 Rozdział 16. System Amadeus jako przykład zastosowania TI dla wspomagania e-zarządzania ................................................................................. 403 Część 5. Społeczny, ekonomiczny i prawny kontekst zastosowań technologii informacyjnej Rozdział 17. Społeczny kontekst zastosowań technologii informacyjnej ......................... 411 17.1. Rola TI w transformacji infrastruktury zarządzania i powstania społeczeństwa informacyjnego ........................................................................................411 17.2. Kontekst etyczny w zastosowaniu technologii informacyjnej ...................................417 17.3. E-edukacja i jej rola w tworzeniu nowoczesnego społeczeństwa ..............................422 17.4. O wybranych środkach oddziaływania TI na społeczeństwo ....................................430 17.5. Cyberterroryzm jako zagrożenie w budowie społeczeństwa informacyjnego ..........436 Rozdział 18. Ekonomiczny kontekst zastosowań technologii informacyjnej ................... 441 18.1. O ekonomicznej ocenie TI ........................................................................................441 18.2. Czynniki wpływające na efektywność zastosowań TI ..............................................444 18.3. Elementy oceny efektywności TI – korzyści i bariery ..............................................445 18.4. Proces decyzyjny wyboru wariantu realizacji TI.......................................................449 18.5. Ocena efektywności ekonomicznej zastosowań TI – metody rachunku ...................454 18.6. Procedura systemowej oceny efektywności ekonomicznej zastosowań TI ...............458 18.7. Co daje TI, czyli efekty komputeryzacji – wyniki badań ..........................................467 Rozdział 19. Prawny kontekst zastosowań technologii informacyjnej ............................. 473 Literatura ............................................................................................................................485 Spis rysunków ....................................................................................................................493 Spis tabel ............................................................................................................................498 Indeks .................................................................................................................................499 WSTĘP Oddając do osądu Czytelnika kolejną moją książkę, wracam myślą do począt- ku, kiedy zadałem sobie pytania: Dla kogo ją piszę? Kto ma być jej Czytelnikiem? Gdzie jest ta nisza, czyli jaki segment potrzeb wydawniczych pragnę zaspokoić? I wieczna obawa, czy moja książka będzie na tyle atrakcyjna, że przy takim bogac- twie publikacji z dziedziny zarządzania i informatyki, znajdę osobę, która będzie chciała jej poświęcić swój czas. Nie jest to kokieteria. Każdy autor uważa, że jego praca jest na pewno ciekawa i pożyteczna. Bez tego przekonania moje starania byłyby od razu skazane na porażkę. Dlatego rozpocznę od tego, jak wyobrażam sobie swojego Czytelnika – dla kogo piszę. Wydaje się, że mam pewne podstawy, zawodowe i naukowe, aby napisać monografię poświęconą Systemom Informatycznym Zarządzania. Książkę, która jest osadzona zarówno w zarządzaniu, jak i informatyce gospodarczej (zarząd- czej). W swojej karierze zawodowej pełniłem funkcję programisty (start), aż do menedżera projektu i dyrektora ds. projektowania w dużej firmie Centrum Projek- towania i Zastosowania Informatyki ZETO-ZOWAR. A kariera naukowa? Jestem profesorem w Uniwersytecie Warszawskim i na Politechnice Warszawskiej. Jestem też niezależnym konsultantem i wykładowcą na studiach MBA. Sylwetkę mojego Czytelnika wyobrażam sobie następująco: – student uczelni ekonomicznej lub politechnicznej, który poszukuje wsparcia w nauczaniu takich przedmiotów, jak: zarządzanie, technologie informacyjne, wstęp do informatyki gospodarczej, systemy informatyczne zarządzania, me- tody i techniki zarządzania, – menedżer różnych szczebli zarządzania, który pragnie wzbogacić swoją wie- dzę o zastosowaniach współczesnej informatycznej infrastruktury zarządzania; swoje studia ukończył parę lat temu i obecnie pragnie uaktualnić wiedzę, – pracownik wykonawczy rozmaitych organizacji pragnący poznać problemy współczesnych systemów zarządzania z różnych powodów – choćby by awan- sować, – osoba, która mimo, że obecnie nie zajmuje stanowiska związanego z informa- tyką, pragnie jednak poznać współczesne problemy zarządzania i zasady two- rzenia społeczeństwa informacyjnego. Książka ma spełniać trzy następujące cele: monografii poświęconej problema- tyce infrastrukturze zarządzania, podręcznika akademickiego i poradnika obecnej i przyszłej kadry kierowniczej poruszającej się w tym obszarze. informatycznej, 10 Od Czytelnika nie jest wymagane specjalistyczne przygotowanie, ale reko- mendowana jest znajomość podstaw zarządzania. Polecałbym kompatybilny pod- ręcznik, mojego autorstwa, pt. Zarządzanie [PWE, 2008]. Książka niniejsza traktowana jest jako pewna kontynuacja wcześniej napisa- nego podręcznika: J. Kisielnicki i H. Sroka Systemy informacyjne biznesu, który doczekał się trzech wydań [2000, 2001, 2005]. Obecna książka ma jednak inną koncepcję. Zastosowałem w niej podejście projektowo-zasobowe. Pokazuję przez to nową wartość jaką może uzyskać organizacja wykorzystując nowe zasoby: in- formacji, wiedzy, stanowiące jej kapitał intelektualny. Dla tego celu konieczna jest realizacja określonych projektów z zastosowaniem TI (Technologii informacyjnej). W książce pewne treści są zaczerpnięte z poprzedniej publikacji, dotyczą one pro- blemów metodycznych, które mimo upływu czasu nie zmieniły się. Starałem się więc o przedstawienie kompendium w miarę pełnej wiedzy o zastosowaniach TI w zarządzaniu. Oczywiście jest to bardzo rozległa tematyka, dlatego należało do- konać dużej selekcji. Przefiltrowałem więc ogromny materiał – zdaję sobie jednak sprawę z pewnego subiektywnego podejścia do tego procesu. Wybór materiału dokonany został na podstawie następujących kryteriów: własnego doświadczenia zarówno krajowego, jak i zagranicznego, analizy obowiązujących w Polsce stan- dardów nauczania, dyskusji z wykładowcami podczas przeprowadzanych wizytacji, jako członek PKA, w szeregu znakomitych polskich uczelniach i dyskusji ze słu- chaczami, zwłaszcza studiów podyplomowych i MBA, analizy wybranych podręcz- ników z tematyki MIS, zwłaszcza podręczników amerykańkich. Książka prezentuje dwie metodologie: projektową, gdzie tworzenie SIZ traktuję jako proces oraz funk- cjonalne, kiedy zwracam uwagę na jego rolę w zarządzaniu. Chciałbym również wyjaśnić skąd taki akurat tytuł książki. Podstawowy tytuł – MIS – to Management Information System. W Polsce tłumaczy się ten termin dwo- jako, a mianowicie: System Informacyjny Zarządzania i System Informatyczny Za- rządzania. W książce stosuję obie formy, które zresztą mają wspólny skrót – SIZ. Ze względu na to, że ilekroć piszemy o systemie, mamy na myśli taki, w którym stosuje się TI, dlatego też w tytule podano tę drugą wersję tłumaczenia terminu MIS. W książce uzasadniam zasadność hipotezy o stałym procesie integracji po- szczególnych elementów SIZ. Właśnie w SIZ realizuje się podstawowa definicja Mesarowica, że system to zbiór elementów i relacji zachodzących między nimi. Logika prezentacji jest następująca. Całość materiału podzielono na pięć wza- jemnie się przenikających, części tematycznych. W każdej części są aspekty me- todologiczne oraz prezentacja wybranych systemów lub sytuacji, będących ilustra- cją dla przedstawionych w niej problemów. 11 Tematykę książki można też przedstawić graficznie w postaci pięciu okręgów, których rdzeniem jest część pierwsza, poświęcona problematyce informacji i wie- dzy. Właśnie te dwa elementy są podstawą współczesnego zarządzania, które spowodowały rewolucyjne zmiany w metodach tworzenia wartości organizacji i tworzenia kapitału intelektualnego. Tu też przedstawiono wstępną charakterystykę systemów przetwarzania informacji i wiedzy. Przedstawiono też system Banku Handlowego S.A. jako przykład rozwoju systemu informacyjnego. Następna część, to prezentacje działań i opisy procesów tworzenie, wdrażanie i doskonalenie SIZ. Szczególną uwagę zwrócono na te zasady, które powinny być uwzględniane niezależnie od stosowanych metodyk szczegółowych, jak i na te fazy cyklu życia sytemu, na które powinien zwrócić uwagę użytkownik. To właśnie użyt- kownik formułuje zadania SIZ i to on przyjmuje produkt do eksploatacji. Ilustracją rozważań są trzy przykłady praktycznych rozwiązań stosowanych przez firmy kom- puterowe dotyczące: analizy, projektowania, wdrożenia. Część trzecia to już problematyka aplikacji. W tej części w pełni przesta- wiono procesy integracyjne tworzenia SIZ. Czyli od bazy danych jako najwcze- śniejszego elementu powstania systemów informatycznych dla wspomagania zarządzania aż do bardzo złożonych systemów klasy MRP/ERP II. Dwa przy- kłady ilustrujące rozważania zawarte w tej części, pokazują zarówno złożoność problematyki zarządzania i konieczność posługiwania się systemami dorad- czymi, jak i istniejące rozwiązania. Kolejna, czwarta część to w pewnym sensie „nakładka” na część poprzednią i bardzo silnie z nią związana. We współczesnym zarządzaniu i zastosowaniach trudno wydzielić taką informatykę, która nie skonfigurowana jest w sieć. Jednak w literaturze przedmiotu może niezbyt precyzyjnie oddziela się TI i e-TI. Dlatego pierwszy rozdział tej części poświęcono problematyce sieci komputerowych i spe- cyfice e-zarządzania, w tym charakterystyce e-pracownika. W tej części książki można wydzielić dwie warstwy. Pierwsza to wirtualizacja, jako sprawczyni pojawie- nia się organizacji nowego typu, czyli organizacji wirtualnych wraz z bardzo przy- datnym narzędziem we współczesnym zarządzaniu, jakim są wirtualne technolo- gie. Druga, to prezentacja wytypowanych trzech rodzajów takich zastosowań, które zmieniają widok współczesnego świata. Są to: największy rynek współczesnej cywilizacji, czyli e-handel, odpowiednio największy współczesny bank, e-bank i e-logistykę, czyli najbardziej rozległe systemy transportowe wykorzystujące nawi- gację satelitarną. Przykład, to globalny system stosowany w turystyce. TI działa w otoczeniu i jest to najbardziej zewnętrzny krąg. W tej zewnętrznej części, ze względu na tematykę, analizowano problemy związane z budową społe- czeństwa informacyjnego oraz ekonomiczny i prawny kontekst zastosowania TI. 12 Analizie poddano nie tylko elementy pozytywne ale też negatywne, w tym cyberter- roryzm, jak i inne, nowe typy przestępstw. Czytelnik może również zapytać: co było powodem doboru, jako ilustracji, wła- śnie takich przykładów jakie zamieszczono. Tu muszę przyznać, że kierowałem się dwoma kryteriami: te systemy najlepiej znam, uważam je za ciekawe i nowoczesne. Przyszedł czas na podziękowania: Oczywiście najpierw należą się one wydawcy Leszkowi Plakowi, który inspiro- wał mnie i poniósł ryzyko wydania książki. Dziękuje też Mojemu Przyjacielowi ze Stanów, Mahdiemu Khosrow-Pour, który umożliwiał mi weryfikację niektórych tez w międzynarodowym środowisku. Recenzentom Zdzisławowi Szyjewskiemu i Ta- deuszowi Krupie, dziękuję za ich życzliwość. Podziękowania należą się też moim konsultantom z poszczególnych punktów monografii. Dziękuję więc: A. Bosiackie- mu, A. Dłutek, L. Janczewskiemu, A. Maciosze, T. Ochinowskiemu, J. Rutkowskiej, O. Sobolewskiej, W. Szpringerowi, D. Zimoch. W kolejności, podziękowania zbio- rowe dla uczestników seminarium PTI w Szczyrku i seminariów NTIE, za możli- wość prezentacji tez. Lista moich podziękowań jest niepełna ale pragnę wymienić w niej moich słuchaczy studiów podyplomowych z projektowania systemów infor- matycznych z Uniwersytetu Warszawskiego, jak i uczestników Studiów MBA z WSPiZ im. L. Koźmińskiego oraz z WSHiP im R. Łazarskiego, za dyskusję i udział w badaniach nad efektywnością zastosowań SIZ oraz nad czynnikami wpływającymi na tworzenie kapitału intelektualnego. Lipiec 2008 r. Jerzy Kisielnicki CZĘŚĆ 1 SYSTEMY INFORMACYJNE ZARZĄDZANIA – SIZ [MIS] – I ICH ROLA W PROCESIE ZARZĄDZANIA Systemy informacyjne zarządzania – SIZ 14 1. Zarządzanie informacją i wiedzą 1.1. O informacji i wiedzy w zarządzaniu organizacją 1.2. Informacje dla zarządzania (informacja zarządcza) 1.3. Wiedza i rola w zarządzaniu 1.4. Kapitał intelektualny i jego tworzenie 2. Infrastruktura zarządzania i miejsce w niej systemów informacyjnych i TI 2.1. Informatyczna Infrastruktura Zarządzania (IIZ) jako element SIZ 2.2. Informatyka dla zarządzania i jej powiązania z innymi dyscyplinami naukowymi 2.3. System zarządzania – system informacyjny – system informatyczny 3. System informacyjny w organizacji 3.1. Budowa i zadania systemu informacyjnego zarządzania 3.2. System informacyjny dla zarządzanie wiedzą, czyli jak wykorzystać posiadany kapitał intelektualny, jak absorbować i generować wiedzę w systemie informacyjnym 3.3. Ocena jakości systemu informacyjnego – audyt systemu 3. 4. Generacje systemów informacyjnych zarządzania, czyli co daje TI jej użytkownikom 4. Bank Handlowy w Warszawie S.A. jako przykład rozwoju systemu informacyjnego Zarządzanie informacją i wiedzą 15 ZARZĄDZANIE INFORMACJĄ I WIEDZĄ 1 1.1. O INFORMACJI I WIEDZY W ZARZĄDZANIU ORGANIZACJĄ W teorii i zastosowaniach nauk zarządzania następuje stały rozwój. Jest on spowodowany różnymi czynnikami, w tym znaczącym postępem w technologii informacyjnej (TI). Jak duża jest to rola trudno precyzyjnie, ilościowo oszacować. Na pewno w różnych sektorach i organizacjach jest inna. Jednak z pewnością Czy- telnik zgodzi się ze mną, że jest znacząca. W konsekwencji rozwoju TI mamy do czynienia z powstaniem w naukach zarządzania, nowej szkoły. Można ją określić jako szkołę zarządzania informacją i wiedzą. W teorii zarządzania wydziela się trzy podstawowe szkoły lub kierunki: klasyczna, stosunków międzyludzkich i szkoła ilościowo-systemowa. Do rozwoju tej ostatniej przyczyniło się zbudowanie pierw- szego komputera, jak też następującego po tym odkryciu, stworzenia przemysłu komputerowego. Nowa szkoła, którą określamy terminem szkoły zarządzania informacją i wie- dzą, powstaje:  jako odpowiedź na zapotrzebowanie praktyki spowodowane tworzeniem się społeczeństwa informacyjnego, a w tym nowych form funkcjonowania organi- zacji oraz nowej roli pracownika we współczesnej organizacji,  z konieczności zastosowań w praktyce takich metod i technik zarządzania, które pozwalają na szybkie podejmowanie decyzji w stale zmieniającym się, turbulentnym świecie, 16  Systemy informacyjne zarządzania – SIZ jako konsekwencja uzyskania nowych możliwości spowodowanych rozwojem informatyki i nauk z nią związanych (automatyka, robotyka, elektronika i inne); użytkownik, z pomocą współczesnej TI, ma szerokie możliwości wspomagania procesu podejmowania decyzji. Jeżeli za miarę postępu nauki przyjmiemy analizę dyscyplin, z których zostały uzyskane nagrody Nobla, to obserwacja ostatnich lat wykazuje, iż najbardziej burz- liwy rozwój dokonuje się w naukach związanych z TI. Nagrody te szczególnie w dziedzinie fizyki i ekonomii pokazują, jak wiele dokonuje się w świecie informaty- ki i jej zastosowaniach. Do światowego dorobku należą fundamentalne prace z obszaru zarządzania wiedzą takich uczonych, jak P. M. Senge, I. Nonaka, H. Takeuchi, E. A. Feingen- baum, A. Tiwana i wielu wielu innych. Również w Polsce powstaje wiele prac doty- czących tej właśnie problematyki. W literaturze naukowej bardzo często twierdzi się, że obecnie wkroczyliśmy w erę „nowej ekonomii” lub „nowego zarządzania” [szerzej J. Kisielnicki, Z. Szyjewski, 2002]. Na czym polega istota nowej ekonomii i współczesnego zarządzania? Nowa ekonomia, jak i nowe zarządzanie, to wykorzystanie doświadczeń TI w procesie zarządzanie informacją, a w tym zarządzanie wiedzą. Na pewno ten rozwój ma ogromne znaczenie. Szczególnie można zauważyć wpływ Internetu na nowe formy zarządzania. TI dała nowy impuls naukom zarządzania. Spowodowała również to, iż musimy zrewidować nasze dotychczasowe spojrzenie na teorię za- rządzania. Analizując dotychczasowy dorobek nauki zarządzania w uproszczeniu przyjmu- jemy, iż w poszczególnych etapach rozwoju, stawiała ona na rozwiązanie następu- jących globalnych problemów: • wydajności (szkoła klasyczna), • motywacji (szkoła behawioralna), • podejmowania decyzji (szkoła ilościowo-systemowa), • społeczeństwa informacyjnego (szkoła zarządzania wiedzą). Powszechne jest dążenie kierownictwa wszystkich szczebli do posiadania peł- nej informacji i zarządzania na tej podstawie. Informacja traktowana jest jako spe- cyficzny zasób, który pozwala na rozwiązanie problemów, szczególnie dotyczących niedoboru różnorodnych dóbr materialnych. Zarządzanie jest nauką społeczną, która zajmuje się problematyką podejmo- wania decyzji w sytuacjach niedoboru takich zasobów, jak: ziemia, siła robocza, kapitał i przedsiębiorczość. Decyzje powinny uwzględniać również praktycznie Zarządzanie informacją i wiedzą 17 nieograniczone potrzeby społeczeństwa. Dla ich zaspokojenia stosowane są różne procedury decyzyjne. One z kolei pozwalają na podjęcie rozstrzygnięć dotyczących alokacji tych ograniczonych zasobów. Jak już wspomniano, współczesna teoria zarządzania, wspierając nauki ekonomiczne, zajmuje się procesem podejmowania decyzji, który ma na celu uzyskanie odpowiedzi na następujące pytanie: W jaki sposób współczesne społeczeństwo stawia czoła problemom wynikającym ze zja- wisk niedoboru? Postęp w zarządzaniu informacją, a w tym w zarządzaniu wiedzą, przyczynia się do rozwiązania problemów współczesnego świata. Dzięki TI, a szczególnie globalnym sieciom komputerowym, działamy w cyberprzestrzeni. Cyberprzestrzeń Tworzą ją następujące dwa podstawowe elementy: 1. niejednorodne komputery zlokalizowane w różnych miejscach przestrzeni fizycznej, zdolne do odbioru lub wysłania informacji, 2. globalne sieci komputerowe zdolne do przenoszenia tych informacji. Relacje między tymi elementami mają postać rozmaitych powiązań, które są wyznaczone przez przyjęte procedury i protokóły komunikacyjne. Cechą charakte- rystyczną cyberprzestrzeni jest wielokierunkowość powiązań i niemożność okre- ślania jej granic za pomocą miar fizycznych. Komputery w cyberprzestrzeni są powiązane między innymi przez: pocztę elek- troniczną, sieć WWW, EDI, transmisje multimedialne (multicast) lub P2P (peer to peer). W tej przestrzeni czasy przesyłania informacji, jak i trwania procesu podej- mowania decyzji są bardzo krótkie (często wyraża się je ułamkami sekundy). W konsekwencji podstawowy problem zarządzania, jakim jest gospodarka w wa- runkach niedoboru zasobów, rozwiązywane są za pomocą nowych, niestosowa- nych dotychczas form organizacyjnych, które będą przedstawiane w dalszej części książki. Nowa sytuacja powoduje, że uzyskujemy nowe nieoczekiwane dotychczas efekty, ale też musimy być przygotowani na straty i przestępstwa, które dotychczas w praktyce zarządzania nie występowały. 18 Systemy informacyjne zarządzania – SIZ Zarządzanie informacją i wiedzą ma cechy, które odróżniają ten proces od teo- retycznych i praktycznych rozwiązań tradycyjnych szkół zarządzania. Wypływają one, bezpośrednio lub pośrednio, z TI. Cechy te mają zarówno charakter makro, jak i mikro. Do wyróżników makro należą między innymi: tworzenie się społeczeństwa informacyjnego, • • powstanie nowych elektronicznych form globalnych organizacji, jak i globalnego rynku, które stopniowo zastępują stare tradycyjne struktury, • zmiany kulturowe w systemach zarządzania, tzw. zarządzanie międzykulturowe. Do wyróżników mikro z kolei zaliczyć możemy: ♦ bezpośredni system informacyjny; charakteryzuje się on eliminacją ogniw po- średnich, a przez tworzenie centrów informacji i wiedzy (tzw. hubów) pozwala na stosowanie systemu zdecentralizowanego; w konsekwencji prowadzi do demokratyzacji zarządzania i zanikania tradycyjnych, wieloszczeblowych, hie- rarchicznych struktur zarządzania; ♦ tworzenie płynnych, elastycznych form organizacyjnych, ukierunkowanych na realizację zadań i mających charakter zarządzania procesami; ♦ odmienne niż w organizacjach tradycyjnych kształtowanie się takich podstawo- wych elementów rachunku ekonomicznego, jak: nakładów inwestycyjnych, krańcowych kosztów produkcji i zależności tych kosztów od wielkości wytwo- rzonej produkcji; ♦ zmiana roli kierowników i metod ich szkolenia; kierownik staje się trenerem a nie szefem, występuje również kreowanie nowej roli pracownika we współ- czesnej organizacji; ♦ stosowanie takich metod i technik zarządzania, jak zarządzanie wiedzą i zasto- sowanie takich doradczych systemów informatycznych, które pozwalają na szybkie podejmowanie decyzji w stale zmieniającym się świecie. Zarządzanie informacją i wiedzą 1.2. INFORMACJE DLA ZARZĄDZANIA (INFORMACJA ZARZĄDCZA) 19 Podstawą przeprowadzenia zmian w organizacji jest posiadanie relewantnych informacji, które stanowią zarówno bazę dokonywanych zmian, ich uzasadnienie, jak i narzędzie dla analizy procesu, a wreszcie podstawę oceny, czy przeprowa- dzone zmiany były efektywne i skuteczne. Informacja stanowi bardzo istotny nie- materialny zasób organizacji, który można bezpośrednio przełożyć na jej wartość (Business Value – BV). Trudno wskazać jedną uznaną definicję informacji. W wielu książkach rezygnuje się z definiowania tego pojęcia poprzestając na jego intuicyjnym, potocznym rozu- mieniu. Jak zauważa J. Oleński [2006] praktykom, którzy projektują i eksploatują systemy informacyjne potoczne rozumienia pojęcia informacji zupełnie wystarcza. Zakłada ono, że: Informacja jest to taki rodzaj zasobów, który pozwala na zwiększenie naszej wiedzy o nas i otaczającym nas świecie. Czytelnikowi pragnącemu pogłębić tę tematykę i zainteresowanemu problema- tyką samej informacji można m.in. polecić cytowaną wcześniej i dostępną w języku polskim monografię J. Oleńskiego [2006]. N. Winer wprowadzając pojęcie informacji stwierdza, że: „... jest ona jak gdyby nazwą treści pochodzącą ze świata zewnętrznego”. Jeden z twórców teorii infor- macji R. Ashby uważa, że „...informacja to przekazywanie różnorodności”. Prostą, równocześnie dobrze oddającą istotę pojęcia informacji, jest definicja podana przez W. Flakiewicza [2001]: „Informacja jest czynnikiem, który zwiększa naszą wie- dzę o otaczającej nas rzeczywistości”. E. Niedzielska [1998, s. 14] przytacza francuskie przysłowie, które głosi: „Bez materii nie ma nic, bez energii wszystko jest nieruchome, bez informacji jest chaos”. W książce ograniczono rozważania nad istotą definicji do prezentacji tych jej aspektów, które są niezbędne do objaśnienia zjawisk związanych z funkcjonowaniem systemów społeczno-gospodarczych. 20 Systemy informacyjne zarządzania – SIZ Według B. Stefanowicza [1998] informacja ma następujące własności: ♦ przejawia cechę synergii, ♦ jest niezależna od obserwatora (obiektywna), ♦ jest różnorodna, ♦ jest zasobem niewyczerpalnym, ♦ może być powielana i przenoszona w czasie i przestrzeni, ♦ można ją przetwarzać nie powodując jej zniszczenia (zużycia), ♦ ta sama informacja ma różne znaczenie dla różnych użytkowników (subiektyw- ność ocen), ♦ każda jednostkowa informacja opisuje obiekt tylko ze względu na jedną jego cechę. Informacja dla zarządzania jest szczególnym rodzajem informacji. Pozwala na realizację takich funkcji zarządzania, jak: planowanie, organizowanie, przewodze- nie i kontrolowanie. Efektywne zarządzanie jest możliwe tylko wtedy, kiedy posia- damy informacje o organizacji i jej otoczeniu. Kryterium wyodrębniającym, ze zbio- ru informacji, podzbiór informacji dla zarządzania jest fakt, że na skutek otrzyma- nych wiadomości zmniejsza się nieokreśloność wyboru, czy też oceny działania w organizacji. Dlatego też informacja dla zarządzania ma bezpośrednio i pośrednio wpływ na proces decyzyjny. J. A. F. Stoner i C. Wankel [1992] przedstawiają następujący łańcuch w procesie podejmowania decyzji (surowe fakty) mogą stać się → INFORMACJĄ (przeanalizo- wanymi danymi), które mogą stać się → INFORMACJĄ ZARZĄDCZĄ (wnioskami dotyczącymi działania), która może doprowadzić do → DECYZJI I DZIAŁANIA. Możemy więc przyjąć, że podstawowe cechy wyróżniające informację dla za- rządzania w stosunku do innych jej typów są takie, że: ♦ zawsze są one związane z realizacją, wymienionych wcześniej, funkcji zarzą- dzania, ♦ pozwalają na podjęcie decyzji na różnych szczeblach zarządzania. Wymienione cechy są ściśle ze sobą związane. Pisząc o bezpośrednim i pośred- nim procesie podejmowania decyzji należy zwrócić uwagę na istnienie pętli infor- macyjnych w organizacji. I tak, na przykład, informacja o wzroście popytu na okre- ślony produkt powoduje, że organizacja sprzedająca go, zwiększy zakup u jego pro- ducenta. Informacja o zwiększeniu zakupów, może spowodować decyzję o zwiększeniu jego produkcji. Informacja o wzroście obrotów powinna spowodować poprawę kondycji finansowej organizacji. Z kolei taka informacja – w przypadku spółek akcyjnych – powinna przełożyć się na wzrost notowań jej akcji na giełdzie. Zarządzanie informacją i wiedzą 21 I tak dalej, i dalej. Informacje w konsekwencji mogą być opisane za pomocą języka cybernetyki, a mianowicie ujemnego i dodatniego sprzężenia zwrotnego. Informacja dla zarządzania pozwala na uczenie się organizacji i dostosowanie się do stale zmieniającego się otoczenia. O wartości informacji dla zarządzania, a więc o jej użyteczności, możemy sądzić na podstawie decyzji podejmowanych przez jej posiadacza. Pojęcie podejmowania decyzji rozumiane jest szeroko. Zbieżne jest ono z poglądami Huberta Simona [1977, s. 39], (laureata Nagrody Nobla z dziedziny eko- nomii – twórcy tzw. podejścia decyzyjnego). Stwierdził on, że: „...aby zrozumieć o co chodzi w podejmowaniu decyzji, pojęcie to powinno być interpretowane szeroko – tak szeroko, że stałoby się ono synonimem do pojęcia zarządzania”. Użyteczność informacji dla zarządzania zmienia się w czasie. W większości maleje ona wraz z upływem czasu. Jednak nie zawsze tak jest. Na przykład, informacja doty- cząca nowych rozwiązań technologicznych ma swoją użyteczność dopiero po pewnym czasie, kiedy zostaną już opracowane szczegółowe rozwiązania techniczne. J. A. Senn [1995] wyróżnia następujące, podstawowe grupy informacji za- rządczej (w naszej terminologii będzie to informacja dla zarządzania zmianami): 1. Informacja „pokrzepiająca” dotycząca bieżącej sytuacji organizacji. Ma ona na celu zapewnienie, że zmiany przebiegają zgodnie z przyjętymi za- łożeniami. Czyli, na przykład, założone wskaźniki ekonomiczne są w organizacji realizowane. 2. Informacja „rozwojowa” związana z oceną stanu lub przebiegu jakie- goś zjawiska czy procesu zmian oraz pokazaniem ewentualnych trudno- ści dotyczących jego realizacji. Takimi informacjami są, na przykład, zmiany cen produktów rolnych w zależności od pory roku. 3. Informacja „ostrzegawcza”, która przedstawia, iż wystąpiły określone za- grożenia w wyniku realizacji zmian w organizacji lub też, że mogą one nie- bawem nastąpić. Taka informacja może opisywać, jaka jest sytuacja na ryn- ku i czy nasze towary sprzedają się, czy też „zalęgają” w magazynach. 4. Informacja „planistyczna” odnosząca się do przyszłości, czyli pokazu- jąca jaka będzie sytuacja po dokonaniu zmian. Taka informacja jest mię- dzy innymi zawarta w biznes planie. Informacja „operacyjna”, która określa zmiany we własnej organizacji i pozwala na jej umiejscowienia na „mapie” działalności innych, podob- nych organizacji. Taka informacja jest bardzo istotna w, opisanym dalej, 5. 22 Systemy informacyjne zarządzania – SIZ branchmarkingu, gdzie analizujemy naszą organizację i wytwarzane przez nią produkty na tle zmian. Informacja „opiniodawcza”, która dotyczy zarówno danych o najbliż- szym, jak i dalszym otoczeniu zmieniającej się organizacji. Informacje takie przekazujemy, na przykład, w folderach informacyjnych lub w pro- spektach reklamowych. Informacje „kontrolowane”, które mają być przekazane otoczeniu (np. bankowi, mediom) o zachodzących zmianach, np. informacja podająca jakie wskaźniki ekonomiczne zostały przez nas w danym okresie osiągnięte. 6. 7. Zebrane informacje dotyczące zarządzania zmianami, potrzebne dla realizacji tego procesu, stanowią określone zasoby informacyjne oraz są podstawowym elementem systemu informacyjnego. Przykładowy zestaw informacji dla zarządzania organizacją produkcyjną, który oferuje system informacyjny R/3 opracowany przez firmę SAP, przedstawiono na rysunku I.1. Należy on do klasy systemów wspomagających zarządzanie w organi- zacji typu ERP i będzie przedstawiony w dalszej części książki. Zamiennie z pojęciem informacja bardzo często używa się pojęcia wiadomość i dana. Przyjmujemy, że informacja dla zarządzania ma charakter partykularny, tzn. przedstawiona jest w postaci wiadomości wyrażonych w określonych językach, czy też systemach znakowych. Znakową postać informacji będziemy nazywali danymi. Dane są taką postacią informacji, którą możemy przetworzyć z użyciem sprzętu komputerowego. Użytkownik otrzymuje dane w formie wiadomości. Wiadomości są to uporządkowane zbiory danych, które zawierają informacje dla zarządzania. Zarządzanie informacją i wiedzą 23 Rysunek I.1. Zbiory informacyjne dla zarządzania organizacją na podstawie oferty firmy SAP Źródło: opracowanie własne na podstawie materiałów firmy SAP. W literaturze przyjmuje się, że dane są to surowe nie poddane analizie liczby i fakty dotyczące zjawisk lub wydarzeń. Informacja natomiast jest wynikiem upo- rządkowania danych lub ich przeanalizowania w jakiś znaczący sposób [J. A. F. Stoner, R. E. Freeman, D. Gilbert 1998, s. 589]. Do problematyki informacji i jej prezentacji powrócimy w dalszych rozdziałach. Informacje, jak już przedstawiano, stanowią zasoby informacyjne danej orga- nizacji i jej kapitał intelektualny. Zasoby te, aby były użyteczne nie mogą być zbiorem dowolnej ich prezentacji. Informacje winny być przedstawione w postaci 24 Systemy informacyjne zarządzania – SIZ określonego modelu. Wymagania dotyczące ich przetwarzania i przechowywania z użyciem TI są różne i zależą od stosowanego hardwaru i softwaru. Można je zapisać bądź formalnie, bądź opisowo. Problem ten będzie dokładniej przedsta- wiony w dalszych częściach książki, kiedy będzie mowa o bazie danych i hurtow- niach danych. Dowolny model informacyjny, niezależnie od stosowanych rozwią- zań sprzętowo-programistycznych, odwzorowuje pewien fragment realnego świa- ta i przedstawiony jest z zastosowaniem określonego języka. Dla przedstawienia zasobów informacyjnych stosowane są między innymi podejścia: infologiczne i semantyczne. Podejście infologiczne zakłada, że informacje powinny: • w pełni i elastycznie opisywać wybraną część rzeczywistości, • pozwalać na otrzymanie nowych informacji o danej rzeczywistości, tak jak zro- biłby to człowiek. Rzeczywistość jest zbiorem powiązanych ze sobą obiektów. Obiektem może być zarówno rzecz fizyczna, a więc istniejąca, jak też zjawisko psychofizyczne typu; preferencje, zawód, poziom życia. Takie podejście pozwala na drodze skoń- czonych kroków dezagregować dowolny obiekt rozłożony na atomy, które noszą nazwę obiektów prostych. Pojęcie obiektu złożonego i prostego zależy od kon- tekstu. I tak obiektem złożonym może być gospodarka światowa, a prostym go- spodarka polska. Każdy obiekt ma co najmniej jeden atrybut, czyli cechę. Każdy obiekt istnieje w czasie. Zasoby informacyjne, stosując model infologiczny, może- my zapisać w postaci trójki: {X, Y, t} gdzie: X – obiekt, Y – cecha obiektu, t – czasowy identyfikator obiektu. Między poszczególnymi obiektami i ich cechami zachodzą określone relacje. Precyzja definicji tych relacji zależy od precyzji zdefiniowania obiektów i ich cech. Relacja zależnie od liczby obiektów, które wiąże, ma określony stopień. I tak rela- cja binarna, czyli drugiego stopnia, wiąże dwa obiekty, natomiast relacja trzeciego stopnia wiąże już trzy obiekty. Podejście infologiczne w modelowaniu zasobów informacyjnych jest stosowane między innymi przy budowie baz i hurtowni danych. Zarządzanie informacją i wiedzą 25 Podejście semiotyczne stosowane jest wtedy, kiedy mamy trudności z precy- zyjnym wydzieleniem poszczególnych obiektów. W podejściu tym punkt ciężkości położony jest na analizie tzw. wskaźników ekonomicznych. Obiektem jest tu wskaźnik ekonomiczny. Jak pisze J. Oleński [2001], nie można bezpośrednio zmie- rzyć takich kategorii, jak; praca, kapitał. Wtedy posługujemy się standardowymi wyrażeniami językowymi zwanymi wskaźnikami. Z nich budujemy model semio- tyczny. Podstawowym zadaniem jest przedstawienie związków (relacji) między wskaźnikami a ich atrybutami. Są to następujące relacje: nadrzędna – podrzędna lub część – całość. Informacje mogą też być przedstawione w postaci jawnej i niejawnej. Pojęcie informacji niejawnej wyraża potrzebę minimalizacji, w sensie fizycznym, ilości gro- madzonych informacji przy równoczesnej nie zmienionej ilości pod względem me- rytorycznym. Informacja wirtualna to taka, która pozwala na budowę nowych wskaźników bez potrzeby ich przechowywania w pamięci komputera. Wymagana jest natomiast znajomość procedury obliczania określonych wskaźników ekono- micznych. 1.3. WIEDZA I JEJ ROLA W ZARZĄDZANIU Każdy z nas, czytając lekturę szkolną, zetknął się, choć nieświadomie, z zarzą- dzaniem wiedzą. Praktyczna egzemplifikacja zagadnienia została przedstawiona w powieści Faraon Bolesława Prusa. To właśnie kapłani w walce z młodym fara- onem wykorzystali swoją wiedzę o spodziewanym zaćmieniu słońca, co spowodo- wało sekwencję działań, w wyniku których kapłani osiągnęli sukces. I nie sama wiedza o zaćmieniu, ale jej umiejętne użycie spowodowało obalenie niechcianego władcy. Często, w praktyce gospodarczej, możemy zaobserwować następującą sytu- ację: dwie organizacje o bardzo zbliżonym profilu, parku maszynowym, lokalizacji, itd. uzyskują bardzo różne wyniki ekonomiczne. Jedna z nich ma się świetnie, per- sonel jest zadowolony – druga zaś jest na skraju bankructwa. Zastanawiając się nad przyczynami takiego stanu i prowadząc analizę tego zjawiska możemy w większości przypadków dać następującą ocenę. Pierwsze z analizowanych przedsiębiorstw uzyskało lepsze wyniki, ponieważ stosowało zasady zarządzania wiedzą. Dysponowało większymi zbiorami wiedzy, niż drugie przedsiębiorstwo bankrutujące, które nie umiało kreować i absorbować nowej wiedzy. 26 Systemy informacyjne zarządzania – SIZ Jeden z bohaterów książki J. K. Rowling [2001, s. 441], dyrektor szkoły w Ho- gwarcie, profesor Dumbledore, mówi: „Konsekwencje naszych działań są tak zło- żone, tak różnorodne, czasem wręcz sprzeczne, że przewidywanie przyszłości jest naprawdę bardzo trudnym zajęciem”. I tu może paść kolejne pytanie: Kiedy może- my przewidzieć przyszłość, jeżeli nie mamy czarodziejskiej różdżki profesora Dumbledora? Tylko wtedy, kiedy posiadamy i umiemy generować wiedzę o organi- zacji i otaczającym ją świecie, możemy podejmować prawidłowe decyzje, które będą przynosić pożądane rezultaty w przyszłości. Niezależnie od dalej przytoczonych definicji – zarządzanie wiedzą jest pro- cesem, w którym dla realizacji postawionych celów umiemy: – wykorzystać posiadane w organizacji zasoby wiedzy, – poszukiwać i absorbować zewnętrzne zasoby wiedzy, – stworzyć takie warunki, aby wszyscy uczestnicy procesu decyzyjnego czuli się zobowiązani do dzielenia się posiadanymi zasobami wiedzy i jej kreowaniem. Zarządzanie wiedzą polega nie tylko na umiejętnym wykorzystaniu posiadanych jej zasobów, ale też na osiągnięciu efektu synergicznego, czyli uzyskaniu wyż- szych efektów, niż by to wynikało z bezpośredniego jej wykorzystania. Oczywiście dla realizacji zasad zarządzania wiedzą musimy dysponować nie tylko odpowied- nimi je zasobami, ale też określoną infrastrukturą zarządzania wykorzystującą naj- częściej TI. Zarządzanie wiedzą nie jest modą, ale kierunkiem rozwoju nauk o organizacji i zarządzaniu. Jego stosowanie jest zależne od wszystkich wymienionych w po- przednim punkcie systemów. Szczególnie mocno uwydatnia się zależność między systemem pozyskiwania i zarządzania wiedzą a systemem zarządzania (scentrali- zowany, zdecentralizowany). System sprawowania władzy wpływa bowiem na procedurę pozyskiwania wiedzy oraz jej udostępnianie i kreowanie. Celem tej pu- blikacji nie jest wartościowanie tych procedur, lecz wykazanie ich różnic. Wybór określonego systemu zarządzania przesądza równocześnie, jak będzie organizacja pozyskiwać wiedzę i jak nią zarządzać, a więc jaki system informacyjny zostanie zaprojektowany. Termin „wiedza” rozumiany jest w literaturze różnie choć definicje mają wspól- ne cechy. W Encyklopedii PWN [2001] wiedza, w węższym znaczeniu — to ogół Zarządzanie informacją i wiedzą 27 wiarygodnych informacji o rzeczywistości wraz z umiejętnością ich wykorzystywa- nia; w społeczeństwach współczesnych wiedza w tym znaczeniu, to przede wszystkim, choć nie wyłącznie, wiedza naukowa; zajmuje się nią głównie teoria poznania i filozofia nauki. W szerokim znaczeniu — wszelki zbiór informacji, poglą- dów, wierzeń itp., którym przypisuje się wartość poznawczą i/lub praktyczną. W trójkącie niematerialnych wartości organizacji wiedza zajmuje miejsce pośred- nie między informacją a mądrością (rysunek I.2). Jak piszą I. Nonaka i H. Takeuchi [2000] bardzo często zamiennie stosuje się termin wiedza i informacja. Jednak we- dług nich informacja jest strumieniem wiadomości, podczas gdy wiedza jest jego wytworem, zakorzenionym w przekonaniach i oczekiwaniach odbiorcy. J. Oleński [2001] uważa natomiast, że wiedza jest to zebrana i zakumulowana informacja. Rysunek I.2. Trójkąt niematerialnych zasobów organizacji Źródło: zamieszczone w wielu publikacjach. Relacje zachodzące między danymi, informacją a wiedzą przedstawia rysunek I.3. Rysunek I.3. Relacje zachodzące między danymi, informacją i wiedzą Źródło: E. Turban [2001]. 28 Systemy informacyjne zarządzania – SIZ Możemy więc na podstawie analizy literatury przedmiotu przyjąć, że: Wiedza to niematerialne zasoby organizacji, związane z ludzkim działaniem, które zastosowane, mogą być podstawą przewagi konkurencyjnej. Jest ona wynikiem posiadanych zasów: danych, informacji, procedur, jak też doświadczenia i wykształcenia. Wiedza bardzo silnie wiąże się z takimi czynnikami jak: kultura, etyka, intuicja, warunki pracy, styl zarządzania. Ten ostatni, jak już wcześniej zaznaczono, ma decydujący wpływ na sprawność systemu zarządzania wiedzą, a tym samym na konkurencyjność danej organizacji. Zgodzić się należy z B. Wawrzyniakiem [2001], że z punktu widzenia zarządza- nia, podstawowym problemem nie jest wiedza sama w sobie, ale jej zastosowanie w praktyce. Idąc dalej można przyjąć, że to, czy dany zasób jest zasobem danych, czy też informacji, czy też wiedzy ujawnia się w trakcie jego użytkowania. Podziały przedstawione na rysunku I.2 nie są ostre i zawsze istotne jest ich występowanie w konkretnym kontekście. Niekiedy uważa się, że wiedza jest tym zasobem niematerialnym, który nie zu- żywa się w trakcie jej udostępniania. Pogląd ten słuszny jest tylko z punktu widze- nia analizy fizycznych nośników wiedzy. Wiedza zapisana na komputerowych no- śnikach danych, czy też wypowiedziana nie zużywa się w sensie fizycznym. W trakcie rozpowszechniania jednak traci swoją wartość i unikalność. Podobnie jak podczas zmieniających się warunków działań. Z tym zagadnieniem styka się każ- dy, kto zajmuje się problematyką pozyskiwania wiedzy. Wynika to z faktu, że zu- pełnie inną wartość ma wiedza, która jest w dyspozycji jednej osoby, niż ta sama wiedza, którą dysponują wszyscy. Bardziej istotna dla naszej analizy jest klasyfika- cja zasobów wiedzy dla zarządzania organizacją z punktu widzenia możliwości jej zapisania i przetworzenia w systemach informatycznych. W literaturze, szczególnie z obszaru filozofii, często stosujemy podział na: • wiedzę ezoteryczną (tajemną), która jest przeznaczona tylko dla grona wta- jemniczonych, wybrańców, • wiedzę egzoteryczną, czyli popularną, powszechnie dostępną dla każdego, który pragnie ją posiąść. Zarządzanie informacją i wiedzą 29 Powszechnie wiedzę dzieli się na ogólną i specjalistyczną, ekspercką lub też na wiedzę użyteczną i bezużyteczną. Kryteria podziału są tu dość płynne i subiektyw- ne. Dlatego, aby przypisać określony rodzaj wiedzy do określonej kategorii należy dobrze znać potrzeby użytkownika/ków. Dla zarządzania szczególnie istotna jest identyfikacja istniejących i przyszłych sytuacji decyzyjnych. Można wyróżnić dwa podejścia do tworzenia zasobów wiedzy: zachodnie – tra- dycyjne oraz japońskie. W podejściu zachodnim preferuje się wiedzę jawną. Pogląd ten reprezento- wany jest między innymi przez P. Simona i P. Druckera, a polega na tym, że wie- dza utożsamiana jest z zapisem w bazie danych, wzorem chemicznym lub zesta- wem reguł postępowania. Firma konsultingowa Artur Andersen [Nanda 2002] z sformalizowanych procedur tworzenia wiedzy zrobiła podstawową zasadę funk- cjonowania. Czy trzymanie się mocno tej zasady przyczyniło się do jej upadku – to już oddzielny problem. Wydaje się, że dla sprawnego funkcjonowania firmy nie- zbędne jest również zwrócenie uwagi na tzw. japońskie pojmowanie wiedzy. Jest ono niestety bardzo trudne dla tych, którzy zajmują się jej zapisem w systemie informatycznym. Podejście japońskie, prezentowane między innymi przez I. Nonaka i H. Take- uchi [2000, s. 25], stanowi, że wiedza sformalizowana, wyrażona w słowach i licz- bach, to zaledwie wierzchołek góry lodowej. Japońskie korporacje postrzegają wiedzę przede wszystkim jako „wiedzę ukrytą”, czyli coś, co nie jest wprost do- strzegalne i wyrażalne. Ta wiedza wpływa na wartość organizacji, a jest wysoce indywidualna i trudna do sformalizowania. Sprawia to, że trudno ją przekazać lub podzielić się nią z innymi. Do tej kategorii wiedzy zalicza się między innymi: intu- icję, przeczucia, kulturę organizacji, a więc wszystko, czego nie można wyrażać w artefaktach. Ponadto wiedza ukryta jest głęboko zakorzeniona zarówno w indy- widualnym działaniu i doświadczeniu, jak i w jednostkowych ideałach, wartościach czy emocjach i tego, co nazywamy, chociaż niezbyt precyzyjnie „to trzeba zrobić”. Wiedza jawna jest dość prosta do zapisania w systemie informatycznym. Takie narzędzia jak bazy danych, nie mówiąc już o bazach wiedzy, nie mają trudności z jej przechowaniem. Zapisuje się ją z użyciem różnych modeli, takich jak tablice decyzyjne, drzewa celów, harmonogramy PERT, modele J. Forrestera czy inne. Nieco trudniejszy jest zapis wiedzy niejawnej, która jest zarejestrowana bardzo często tylko w naszych umysłach. Zależnie od stosowanego w organizacji systemu zarządzania, zachodzą między nim a typem wiedzy określone relacje – patrz tabela I.1. 30 Systemy informacyjne zarządzania – SIZ Tabela I.1. Zależności między systemem zarządzania a typem wiedzy Treść Scentralizowany system zarządzania Zdecentralizowany system zarządzania Wiedza jawna Decydujący typ potrzebnej wie- dzy dla procesu decyzyjnego Uzupełniający typ potrzebnej wiedzy dla procesu decyzyjnego Wiedza ukryta Uzupełniający typ potrzebnej wiedzy dla procesu decyzyjnego Decydujący typ potrzebnej wie- dzy dla procesu decyzyjnego Źródło: opracowanie własne. W tabeli I.1 przedstawiono, jaki typ wiedzy jest najbardziej użyteczny z punktu widzenia systemu zarządzania. Dla uproszczenia przyjęto dwa podstawowe sys- temy zarządzania, a mianowicie scentralizowany i zdecentralizowany. Wracając do podstawowego nurtu opracowania, możemy stwierdzić, że scentralizowany system zarządzania jest łatwiejszy dla informatyka. Popyt na wiedzę dotyczy wtedy szcze- gólnie wiedzy jawnej, a ta, przy dostępnych środkach technicznych (współczesnej TI), jest łatwa do gromadzenia i zapisania w bazie wiedzy. Dla celów tego opracowania użyteczny będzie bardziej szczegółowy podział podstawowych typów wiedzy. Przedstawiona dalej propozycja jest modyfikacją modelu tzw. okna Jehari (Jehari window). Model ten stosowany jest dla analizy systemu komunikacji interpersonalnej. Adaptację tego modelu dla klasyfikacji pod- stawowych typów wiedzy przedstawia tabela I.2. Tabela I.2. Klasyfikacja podstawowych typów wiedzy z punktu widzenia jej znajomości Wiedza otwarta, czyli wiedza dostępna dla organizacji, jej pracowników i dla jej otoczenia. Wiedza „ślepa”, czyli wiedza niedostępna dla organizacji i jej pracowników, ale dostępna dla jej otoczenia. Wiedza ukryta, Wiedza nieznana, czyli wiedza dostępna dla organizacji i jej pracowników, a niedostępna dla jej czyli wiedza niedostępna dla organizacji i jej pracowników i niedostępna również dla otoczenia. jej otoczenia. Źródło: opracowanie własne na podstawie Grodkowski [2001, s. 90–92] oraz Steward, red. [2000, s. 269]. Zarządzanie informacją i wiedzą 31 Podziały przedstawione w tabelach I.1 i I.2 są pewnym uproszczeniem. Brak jest tam trzeciego wymiaru, czyli szczebla decyzyjnego, a pośrednio rozpatrywa- nego horyzontu czasu. Taka trójwymiarowa „kostka” ma na osi „z” szczebel decy- zyjny, a więc wiedzę potrzebną dla podejmowania decyzji na poziomie: operacyj- nym, taktycznym i strategicznym. Ten właśnie ostatni szczebel decyzyjny ma istotne znaczenie w procesie gro- madzenia zasobów wiedzy. Jak wykazują badania przeprowadzone przez zespół G. von Krogh, K. Ichijo, I. Nonaka [2000], sukcesy takich korporacji, jak: GM czy Toyota są wynikiem odpowiedniego systemu gromadzenia wiedzy na szczeblu strategicznym. Jeśli więc wiedza dla podejmowania decyzji powinna być groma- dzona na szczeblu najwyższym, znaczenia nabiera system zarządzania. System generacji wiedzy w systemie informacyjnym organizacji będzie bliżej przedstawiany w punkcie 3.2. Z czterech rodzajów wiedzy wymienionych w tabeli I.2 tylko jedna z nich, a mia- nowicie wiedza otwarta, zwana również wiedzą dostępną, nie sprawia trudności zapisu w systemie informatycznym. Pozostałe typy są kłopotliwe z punktu widzenia ich umieszczenia w bazie danych. Najczęściej nie umiemy jej przedstawić w takiej postaci, aby można było użyć TI. Rola TI dla zarządzenia wiedzą, jak stwierdza McDermott [1999], jest inspirują- ca. Jak piszą M. Hansen i wsp. [2001], tylko zastosowanie komputerów pozwala na przyjęcie właściwej strategii rozwoju organizacji. Podobny pogląd jest bardzo czę- sto reprezentowany w literaturze (por. np. monografię M. Rosenberga [2001], który uważa, że komputerowa infrastruktura stanowi podstawę zarządzania wiedzą). W. Grudzewski i I. Hejduk [2000, s. 68] analizując wpływ rozwoju technologii na przedsiębiorstwo przyszłości wyciągają wniosek, że olbrzymia produkcja Boeinga czy działalność Billa Gatesa nie były by możliwe bez zastosowania nowoczesnych metod zarządzania, wysokiej kultury organizacyjnej, supernowoczesnej technologii oraz współczesnych technik informatycznych. Przywołani autorzy uważają też, powołując się na opinie teoretyków zarządzania, że nadchodzące lata to epoka wiedzy i przetwarzania informacji. Epoka ta to droga do tworzenia kapitału intelek- tualnego. Systemy informacyjne zarządzania – SIZ 32 1.4. KAPITAŁ INTELEKTUALNY I JEGO TWORZENIE W tym miejscu może paść pytanie: Po co organizacji potrzebne są informacje i wiedza, a także jaka jest tu rola informatyki? Efektem posiadania odpowiednich zasobów informacji i wiedzy jest to, o czym już wcześniej wspominano, a mianowi- cie powiększanie wartości organizacji, czyli tzw. Business Value. Oba te elementy (informacja i wiedza) tworzą kapitał intelektualny. Korzystając z rozważań zapre- zentowanych między innymi w pracy zbiorowej pod redakcją M. Bratnickiego i J. Strużyny [2001] i modyfikując zamieszczone tam określenie kapitału intelektu- alnego przyjmujemy, że: Kapitał intelektualny jest to suma istotnych dla funkcjonowania organizacji informacji i wiedzy, którą posiadają ludzie tworzący tę społeczność oraz przekształcają je w składniki wartości organizacji. Wynika stąd, iż na całkowitą wartość organizacji składa się: • kapitał materialny – będący składową kapitału rzeczowego i finansowego, • kapitał intelektualny, w którego skład wchodzą kapitały: społeczny, ludzki, orga- nizacyjny. Elementami składowymi kapitału intelektualnego są więc dwie jego części. Pierwsza reprezentuje niewidzialne zasoby oraz procesy, tworzy kapitał organiza- cyjny oraz społeczny. Druga część z kolei reprezentuje posiadane zasoby informa- cji i wiedzy ludzi, co charakteryzuje kapitał ludzki. Czytelnikowi zainteresowanemu tą problematyką polecić można monografię au- torstwa A. Jaspahara [2006], który przedstawia przegląd różnych modeli kapitału intelektualnego. Większość prac czy to prezentowanych w literaturze polskiej, czy zagranicznej opiera się na różnych wariantach modelu G. Petrasha [1996]. Jedną Zarządzanie informacją i wiedzą 33 z takich modyfikacji modelu kapitału intelektualnego dokonaną przez A. Jaspahara [2006] przedstawia rysunek I.4. Rysunek I.4. Model kapitału intelektualnego Źródło: por. A. Jaspahara [2006] Poszczególne kategorie wymienione w modelu oznaczają: ♦ Kapitał ludzki (human capital): wartość posiadanych informacji i wiedzy umożliwiających ludzio
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Systemy informatyczne zarządzania
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: