Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00047 006690 14488987 na godz. na dobę w sumie
Systemy polityczne krajów nadbałtyckich - ebook/pdf
Systemy polityczne krajów nadbałtyckich - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 187
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7930-040-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> nauki społeczne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Książka stanowi całościowe i logiczne kompendium wiedzy dotyczącej mechanizmów modernizacji kształtowania nowego ładu oraz własnej tożsamości w systemach politycznych krajów nadbałtyckich. Publikacja przeznaczona jest dla wszystkich czytelników zainteresowanych procesem instytucjonalnych zmian ustrojowych ich wieloaspektowością, które są niezwykle istotne dla szczegółowego poznania uwarunkowań współcześnie zachodzących tam procesów politycznych, rozpatrywanym również w kontekście europejskim.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Bogusław Jagusiak Systemy polityczne krajów nadbałtyckich Difin Copyright © by Difin SA Warszawa 2013 Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. Książka ta jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś prze- strzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udo- stępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanuj- my cudzą własność i prawo. Recenzja wydawnicza: prof. dr hab. Konstanty Adam Wojtaszczyk Redaktor prowadząca: Iwona Kuc Korekta: Monika Baranowska Projekt okładki: Mikołaj Miodowski ISBN 978-83-7930-040-2 Difin SA Warszawa 2013 00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1 tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62, fax 22 841 98 91 Księgarnie internetowe Difin: www.ksiegarnia.difin.pl, www.ksiegarniasgh.pl Skład i łamanie: Edit sp. z o.o. www.edit.net.pl Wydrukowano w Polsce Spis treści Wstęp Rozdział I Systemy polityczne krajów nadbałtyckich – konceptualizacja 1. Specyfika systemów politycznych krajów nadbałtyckich 2. Stan badań nad systemami politycznymi krajów nadbałtyckich 3. Zastosowana metodologia badań nad systemami politycznymi krajów nadbałtyckich Rozdział II System polityczny Republiki Litwy 1. Przegląd historii politycznej Litwy 2. Konstytucja 2.1. Struktura i treść Konstytucji 2.2. Zasady ustrojowe 2.3. Zmiana Konstytucji 3. System organów państwowych 3.1. Głowa państwa 3.2. Parlament 3.3. Rząd 3.4. Organy wymiaru ochrony prawnej 3.5. Inne organy 4. Partie polityczne 5. Grupy interesu 6. Wybrane polityki 6.1. Polityka społeczno-gospodarcza 6.2. Polityka ekonomiczna 6.3. Polityka zagraniczna i bezpieczeństwa 9 13 15 19 20 26 26 31 31 32 33 34 36 39 43 45 46 46 48 53 53 54 55 6 Spis treści 7. Media 8. Edukacja Rozdział III System polityczny Łotwy 1. Przegląd historii politycznej Łotwy 2. Konstytucja 2.1. Struktura i treść Konstytucji 2.2. Zasady ustrojowe 2.3. Zmiana Konstytucji 3. System organów państwowych 3.1. Głowa państwa 3.2. Parlament 3.3. Rząd 3.4. Organy wymiaru ochrony prawnej 3.5. Inne organy 4. Partie polityczne 5. Grupy interesu 6. Wybrane polityki 6.1. Polityka społeczno-gospodarcza 6.2. Polityka ekonomiczna 6.3. Polityka zagraniczna i bezpieczeństwa 7. Media 8. Edukacja Rozdział IV System polityczny Republiki Estonii 1. Przegląd historii politycznej Estonii 2. Konstytucja 2.1. Struktura i treść Konstytucji 2.2. Zasady ustrojowe 2.3. Zmiana Konstytucji 3. System organów państwowych 3.1. Głowa państwa 3.2. Parlament 3.3. Rząd 3.4. Organy wymiaru ochrony prawnej 3.5. Inne organy 56 56 59 59 62 63 64 66 67 67 70 73 75 76 77 78 81 81 82 83 84 84 87 87 90 93 94 95 96 96 99 103 104 105 Spis treści 4. Partie polityczne 5. Grupy interesu 6. Wybrane polityki 6.1. Polityka społeczno-gospodarcza 6.2. Polityka ekonomiczna 6.3. Polityka zagraniczna i bezpieczeństwa 7. Media 8. Edukacja Rozdział V Systemy polityczne krajów nadbałtyckich – analiza porównawcza 1. Transformacja systemów w Litwie, Łotwie i Estonii 2. Modele ustrojowe krajów nadbałtyckich 3. Wybrane polityki krajów nadbałtyckich 3.1. Polityka społeczna 3.2. Polityka gospodarcza 4. Polityka zagraniczna i bezpieczeństwa Rozdział VI Systemy polityczne krajów nadbałtyckich z perspektywy członkostwa w Unii Europejskiej 1. Droga Litwy, Łotwy i Estonii do Unii Europejskiej 2. Europeizacja systemów politycznych krajów nadbałtyckich 2.1. Standardy unijne w systemie politycznym Litwy, Łotwy i Estonii 2.2. Koordynacja polityk unijnych w Litwie, Łotwie i Estonii 2.3. Systemy polityczne Litwy, Łotwy i Estonii jako elementy wielopoziomowego systemu politycznego UE (Multi Level System) Zakończenie Bibliografia Spis tabel Spis schematów 7 106 108 110 111 112 113 114 114 117 121 126 128 132 133 135 149 152 161 163 166 169 175 179 185 187 Wstęp Komparatystyka systemów politycznych krajów nadbałtyckich od dawna przy- ciąga uwagę politologów. Można to wytłumaczyć tym, że wciąż utrzymuje się podział na zachodnią i wschodnią część kontynentu europejskiego. Problema- tyka krajów nadbałtyckich pozostaje ciągle tematem niszowym w polskiej pu- blicystyce. Porównanie systemów politycznych krajów nadbałtyckich powinno wynikać przede wszystkim z ich podobieństw, a nie różnic. Niniejsza publikacja wpisuje się w trwający, ostatnio szczególnie intensywnie, wysiłek badaczy, by wy- pracować, pomimo trudności, spójne i wielowymiarowe podejście do procesów zachodzących w krajach nadbałtyckich. Badacze starają się rozwinąć całościową koncepcję badań, która służyłaby zarówno diagnozie sytuacji, jak i kształtowa- niu odpowiedniej polityki badanego obszaru. Czas, jaki upłynął od obalenia ko- munizmu w Europie Środkowej i Wschodniej oraz rozszerzenie Unii Europejski i NATO, skłania do podjęcia próby komparatystycznego ujęcia systemów poli- tycznych krajów nadbałtyckich. Uchwycenie podobieństw i różnic oraz rozwią- zań instytucjonalnych i praktyki politycznej wydaje się zadaniem trudnym, ale realnym z uwagi na położenie terytorialne, zależności historyczne i kulturowe oraz polityczne1. Analiza systemów politycznych krajów nadbałtyckich wyda- je się istotna ze względu na wzajemne relacje zachodzące między nimi oraz to w jakich ramach instytucjonalnych toczy się życie polityczne. Te młode demo- kracje, które niedawno pojawiły się na politycznej mapie Europy, stając się przed- miotem badań, przyciągają szczególną uwagę politologów. Kraje nadbałtyckie wybrano jako obiekt analizy naukowej ze względu na podobieństwa polityczne, gospodarcze, społeczne i geograficzne. Opisane w tej publikacji badania starały się uwzględnić większość z tych zagadnień, szczególnie akcentując różnorod- ność form i przebiegu tych procesów oraz zmiennych w czasie uwarunkowań 1 A. Antoszewski, R. Herbut, Systemy polityczne współczesnej Europy, Wyd. Naukowe PWN, War- szawa 2006, s. 9–10. 10 Wstęp ich funkcjonowania. Możliwość kooperacji krajów nadbałtyckich otworzyła się dopiero po 1989 roku, w wyniku demokratycznych zmian w państwach Europy Środkowo-Wschodniej. Co ważne, kooperacja ta rozwijała się nie tylko na pozio- mie międzypaństwowym, ale również lokalnym. Cechą wspólną krajów nadbałtyckich pozostaje element dynamiki wzro- stu gospodarczego, najwyższego w Unii Europejskiej w latach 2004–2007 oraz uwarunkowania i przesłanki przebiegu transformacji. Przemiany w krajach nad- bałtyckich bardziej przypominały procesy, jakie zachodziły w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, stając się świadectwem szerokiego konsensusu w spo- łeczeństwach i kierunku zmian modelu rozwoju. Cel strategiczny tych państw ukierunkowany został na przemiany dokonywane na wielu płaszczyznach, opie- rając się na doświadczeniach środkowoeuropejskich, w których priorytetem pozostała integracja ze Wspólnotami Europejskimi. Po latach konsekwentnie przeprowadzanych reform kraje nadbałtyckie były gotowe do akcesji, która na- stąpiła w 2004 roku. Sprawne podejmowanie decyzji na szczeblu politycznym i skuteczna realizacja istotnych reform możliwa była dzięki relatywnie młode- mu, wykształconemu i nastawionemu na przemiany społeczeństwu. Wymagania, jakie stawiała Unia Europejska, pozwoliły na szybsze wdrożenie najnowszych doświadczeń i technologii. Z drugiej strony rządy tych krajów dokładały wszel- kich starań w celu stworzenia najbardziej przyjaznego klimatu inwestycyjnego szczególnie dla kapitału zagranicznego. Również korzystne położenie w regionie bałtyckim między krajami skandynawskimi a Rosją pozwoliło na czerpanie ko- rzyści z przepływu strumieni tranzytowych2. Główną hipotezę badawczą publikacji można sprowadzić do twierdzenia, że w krajach nadbałtyckich procesy transformacji ustrojowej stanowiły ważne mechanizmy budowy demokratycznego państwa prawnego, a procesy transfor- macji systemowej stanowiły proces przechodzenia od centralnie zarządzanej go- spodarki w kierunku gospodarki wolnorynkowej. Tworzył się w tych krajach na nowo system przekształceń prawno-instytucjonalnych w dziedzinie politycznej, ekonomicznej oraz społecznej choć o różnym natężeniu. Procesy te wykształciły w pełni demokratyczny system polityczny wraz z gospodarką rynkową. Dyna- mizm tych zmian zależał z jednej strony od przemian zachodzących w poszcze- gólnych państwach, z drugiej – od procesów zmian środowiska międzynarodo- wego (zmian regionalnych i globalnych). Wśród problemów badawczych, stawianych jako cel publikacji, należy wymienić główne problemy transformacji systemowej związane szczególnie z powstawaniem 2 B. Zinchenko, Gospodarki krajów nadbałtyckich w obliczu kryzysu, [w:] Globalny kryzys a jednoczą- ca się Europa, pod red. W. Siwiński, D. Wojtowicz, Wyd. POLTEXT, Warszawa 2010, s. 57–61. Wstęp 11 zrębów prywatno-kapitalistycznej gospodarki rynkowej oraz tempo i stopień tych zmian. Postępujący proces demokratyzacji życia w istotny sposób wpływał i kształtował systemy polityczne tych państw, prowadząc do demokratyzacji ży- cia państwowego w coraz szerszym jego zakresie. Dokonanie pogłębionej analizy systemów politycznych krajów nadbałtyckich pozwoli ukazać bardziej szczegóło- wo regulacje normatywne instytucji państwowych kształtujących nowe tendencje zarówno w praktyce ustrojowego funkcjonowania, jak również sformułowania uwag krytycznych, i wskazanie rozwiązań optymalnych stanowiących wnioski de lege ferenda. Celem dodatkowym publikacji pozostaje próba oceny funkcjonowania sys- temów politycznych krajów nadbałtyckich w warunkach zachodzących proce- sów integracji i globalizacji, co w przyszłości może być zaczynem do podjęcia dalszych badań ukierunkowanych na systemy polityczne krajów Europy Środko- wo-Wschodniej w kontekście konstytucyjnym, geopolitycznym, polityczno-hi- storycznym, ekonomicznym czy społecznym oraz także w kontekście powiązań z systemem instytucjonalnym Unii Europejskiej. Prezentowane analizy miały na celu nie tylko opis zachodzących procesów transformacji w krajach nadbałtyc- kich, ale i wypracowanie pod staw wszechstronnego podejścia teoretyczno-ba- dawczego do omawianego za gadnienia. W przeprowadzonych badaniach odwołano się do kilku metod badawczych. Jedną z nich była metoda obserwacji, która posłużyła w niniejszej publikacji do ustalenia istotnych faktów i zdarzeń, jakie miały miejsce w zachodzących proce- sach zmian ustrojowych w tym ich instytucjonalizacji. Wybierając metodę opisu i analizy, dokonano kwerendy na podstawie dostępnych dokumentów i literatury przedmiotu, które stworzyły możliwość docenienia znaczenia tworzonych w tym okresie aktów prawnych dla procesu instytucjonalizacji powstających nowych or- ganizmów państwowych. Metodę komparatystyczną wykorzystano jako element porównujący funkcjonowanie poszczególnych systemów politycznych układów politycznych lub poszczególnych ich części krajów nadbałtyckich. Ostatnią zastosowaną metodą badawczą była metoda analizy systemowej. Na jej podsta- wie dokonano analizy badanych systemów politycznych krajów nadbałtyckich, uwzględniając ogólne warunki ich funkcjonowania jako całości oraz poszukiwa- no źródeł przekształceń systemów ich zdolności i możliwości samosterowania wewnętrznego i oddziaływania na otoczenie. Przydatne w publikacji okazały się również metody: historyczna, decyzyjna oraz analizy instytucjonalno-prawnej, które stanowiły istotne uzupełnienie powyższych metod badawczych. Przedmiotem analizy są trzy kraje nadbałtyckie: Litwa, Łotwa i Estonia, któ- rych systemy polityczne wykazały się dynamizmem zmian zarówno tych we- wnętrznych dotyczących procesów demokratyzacji, rozwoju i zmiany rynku, jak 12 Wstęp i zewnętrznych związanych z determinacją dążeń do połączenia się ze struktura- mi UE oraz NATO, a także zmian regionalnych i globalnych. Analiza wybranych krajów nadbałtyckich pretenduje również do stwierdzenia, że kierunek przeobra- żeń dokonywał się w nich w stosunkowo krótkim czasie i posiadał wiele elemen- tów wspólnych. Wytyczony przedmiot i zakres badań ogranicza analizę do kwe- stii istotnych z punktu widzenia postawionego celu publikacji. Zamiar taki miał ukazać najistotniejsze kwestie wpływające na przemiany w poszczególnych kra- jach nadbałtyckich, które stały się niezbędnym tłem analizy porównawczej kształ- tującej zmiany w kierunku reform okresu transformacji ustrojowo-systemowej3. Uzasadnienie podjętego tematu publikacji wynika z tego, iż polska literatura na ogół opisuje pojedyncze systemy polityczne krajów nadbałtyckich, w których brak jest analizy porównawczej. Na polskim rynku wydawniczym brakuje rów- nież opracowań poświęconych konkretnym państwom opartych na metodzie porównawczej. Przyjęte w publikacji założenia i metody badawcze miały wpływ na jej kon- strukcję. W rozdziale pierwszym, teoretyczno-merytorycznym, były to zagad- nienia wprowadzające, które uznane zostały za niezbędne w celu nakreślenia specyfiki systemów politycznych krajów nadbałtyckich dla dalszych rozważań. Kolejne rozdziały przedstawiają i opisują poszczególne systemy polityczne. W rozdziale piątym ukazano analizę krajów nadbałtyckich z perspektywy człon- kostwa w Unii Europejskiej. Ostatni szósty rozdział stanowi ocena poszczegól- nych aspektów systemów politycznych krajów nadbałtyckich, co pozwala zapro- ponować ewentualne modyfikacje ich modernizacji i europeizacji na przyszłość. Niniejsza pozycja książkowa może być przydatna zarówno masowemu czy- telnikowi oraz badaczom tej problematyki, jak i studentom europeistyki, stosun- ków międzynarodowych, politologii, ekonomii, prawa, bezpieczeństwa między- narodowego, których zainteresowania koncentrują się na problematyce i istocie zmian systemowo-ustrojowych państw tej części Europy. 3 Zob: A. Rytel-Warzocha, Referendum ogólnonarodowe w państwach Europy Środkowo-Wschodniej, Wyd. Sejmowe, Warszawa 2011, s. 10–14. Rozdział I Systemy polityczne krajów nadbałtyckich – konceptualizacja Pojawiająca się w nauce o polityce wielość pojęć stanowi wyzwanie dla tych, któ- rzy podejmują wysiłki w kierunku rozwijania i wzbogacania tej nauki nowymi koncepcjami i teoriami. Wynika to z rzeczywistości politycznej, skomplikowanej i dynamicznej, której ujęcie w sztywne ramy teoretyczne stwarza wiele proble- mów. Zgodnie z przyjętą na podstawie wcześniejszych analiz konceptualizacją problemu, w badaniach przedstawianych w publikacji pojęcie „systemy politycz- ne krajów nadbałtyckich” używane jest w kontekście zachodzących procesów transformacji systemów politycznych krajów nadbałtyckich, w którym zacho- dzące procesy miały wpływ na różne obszary życia. Proces ten jest szczególnie in- teresującym przedmiotem rozważań i analiz oraz pozostaje doskonałą inspiracją do analiz politologicznych. W krajach nadbałtyckich za początki procesu trans- formacji przyjmuje się restytucje niepodległości w sensie de iure. Zaznaczyć jed- nak trzeba, że kryterium to ma raczej tylko charakter formalny. Wejście na drogę odrodzenia państwowego oznaczało konieczność stworzenia całkowicie nowego systemu, w którym ukazano nie tylko relację między władzą ustawodawczą, wy- konawczą i sądowniczą, ale poszukiwano nowych rozwiązań modelowych tych struktur. Kraje nadbałtyckie, dążąc do podkreślenia ciągłości bytu państwowego z okresu pierwszej niepodległości, nie miały możliwości odwołania się do pozy- tywnych doświadczeń rządów demokratycznych. Brak było również właściwej dla rozwiniętych demokracji zachodnich kultury politycznej. Widoczne było to w podejmowanych działaniach, które w konsekwencji stały się wypadkową z jednej strony negatywnych doświadczeń okresu międzywojennego i rządów władzy radzieckiej, z drugiej – interesów pluralistycznej sceny politycznej doby transformacji4. 4 J. Zieliński, Instytucjonalizacja przemian ustrojowych na Litwie, Łotwie i w Estonii, Wyd. WDiNP UW, Warszawa 2004, s. 153. 14 Systemy polityczne krajów nadbałtyckich W prezentowanych tu badaniach zajęto się więc analizą zróżnicowanych mecha- nizmów zachodzących w krajach nadbałtyckich, w którym zostały uwzględnione następujące wymiary: prawny, ekonomiczny, kulturowo-tożsamościowy, społeczny i polityczny. „Trzecia fala” demokracji, a zwłaszcza ten jej etap, który rozpoczął zmiany ustrojowe w Europie Środkowo-Wschodniej w 1989 roku, uzmysłowił ko- nieczność wyjścia poza tradycyjne kategorie pojęciowe służące badaczom ustrojów politycznych okresu zimnej wojny. Mnogość form politycznych, powstałych z roz- padu dawnych autorytatywnych systemów politycznych, w konfrontacji z budują- cymi się nowymi formami demokracji zmusza do tworzenia nowych pojęć, które pozwolą precyzyjnie rozstrzygnąć i sformułować pojawiające się dylematy mające istotny wpływ na konstruowanie nowych typologii i klasyfikacji ustrojów politycz- nych krajów nadbałtyckich. Konceptualizacja w tym wymiarze staje się niejako wyznacznikiem zachodzących procesów modernizacyjnych w tej części Europy. Wśród kryteriów, które stają się wyznacznikiem w kreowaniu demokratycznych systemów politycznych, możemy wymienić następujące cechy: • wybory pełniące z jednej strony funkcje mechanizmu umożliwiającego dostęp do władzy oraz egzekwowanie politycznej odpowiedzialności rządzących; • wybory są rywalizacyjne, cykliczne oraz zapewniają równe traktowanie wszystkich ich uczestników przez władze państwowe; • nie są podejmowane przez rządzących żadne działania, które bezpośrednio ograniczałyby możliwość alternacji władzy5; • występuje swoboda zrzeszania się dla celów politycznych oraz wolność głosze- nia poglądów politycznych, a także możliwość prawnego krytykowania rządu; występuje możliwość ubiegania się o mandat deputowanego (stosowny wiek i brak zakazu wynikającego z orzeczenia sądowego)6. • 5 Alternacja władzy – zmiana władzy, wymiana rządzących. Zastąpienie partii politycznej (lub koalicji partii) dotychczas rządzącej przez partię opozycyjną (lub koalicję takich partii). Alternacja władzy jest zmianą polityczną o charakterze personalnym. Zmiana taka jest wynikiem funkcjono- wania najważniejszych organów władzy publicznej w oparciu o zasadę kadencyjności. W systemach demokratycznych alternacja władzy może dokonać się tylko w drodze przeprowadzonych wyborów. Czasami przyjęcie określonej formuły wyborczej może nie sprzyjać regularnej alternacji władzy. Do takiej sytuacji doszło we Włoszech po II wojnie światowej. Wskutek zastosowania w tym kraju propor- cjonalnego systemu wyborczego oraz przyjęcia przez główne partie strategii blokowania ugrupowań antysystemowych, wytworzył się system partyjny, który charakteryzował się immobilizmem, czyli permanentną niezdolnością do alternacji władzy. Sytuacja ta uległa zakończeniu dopiero po przepro- wadzeniu reformy systemu wyborczego w 1993 roku i zastąpieniu obowiązującej do tej pory formuły proporcjonalnej → mieszanym systemem wyborczym. Cyt. za: B. Michalak, A. Sokala, Leksykon prawa wyborczego i systemów wyborczych, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2010, s. 12–13. 6 Cyt. za: A. Antoszewski, R. Herbut, Systemy polityczne współczesnego świata, Wyd. ARCHE, Gdańsk 2001, s. 22. Rozdział I. Systemy polityczne krajów nadbałtyckich – konceptualizacja 15 Tak rozumiane współczesne formy demokracji systemów politycznych kra- jów nadbałtyckich umożliwią konieczność sformułowania nowej konceptualiza- cji, pozwalającej precyzyjnie ukazać wpływ zachodzących procesów, w których te państwa uczestniczyły, zmierzając w kierunku demokracji. 1. Specyfika systemów politycznych krajów nadbałtyckich W większości państw Europy Środkowo-Wschodniej początek lat 90. XX wieku zapoczątkował wydarzenia, które doprowadziły do wielu przemian polityczno- -ustrojowych. Uwarunkowania funkcjonowania sceny politycznej, związane z przechodzeniem do demokracji, i budowanie gospodarki rynkowej powiąza- ne było z rozbieżnością społeczną. Pomyślny przebieg zachodzących procesów zakładał jednak równoległe wytworzenie więzów wzajemnego współdziałania między poszczególnymi strukturami społeczno-politycznymi i odpowiednich mechanizmów ich kontroli. Przebieg przeobrażeń politycznych, który miał za- kotwiczenie w odrębności uwarunkowań politycznych i gospodarczych tych państw, dążył do stanowienia nowego ładu prawnego, zachowania ciągłości kon- stytucyjno-ustrojowej z okresu niepodległości i nawiązanie do powszechnie obo- wiązujących wzorców cywilizacyjnych. Zaowocowało to dostosowaniem zakresu problemowego regulacji konstytucyjnych do wzorca współczesnych ustaw zasad- niczych państw demokratycznych. Kraje nadbałtyckie stanęły przed dylematem gruntownej przebudowy sfery politycznej, społecznej i gospodarczej, a ich kie- runek i treść wyznaczały dwa równolegle zainicjowane procesy: transformacji systemowej i odrodzenia państwowego. Istotnym i nowym uwarunkowaniem specyfiki systemów politycznych krajów nadbałtyckich były dążenia do stwo- rzenia państwa mononarodowego. Ta nowa idea sprawiła, że droga do rozwoju i samodzielności prowadzi poprzez rozwiązania kwestii narodowej. Był to efekt uboczny, który w następstwie uwarunkowań subiektywnych i obiektywnych (Ło- twa) stał się ważnym zagadnieniem7. Specyficzny charakter łotewskich, estońskich i litewskich systemów po- litycznych wynikł zarówno z faktu odradzania się państwowości po latach akcesji przez ZSRR i nawiązywaniu do niezbyt długiej tradycji niepodległo- ściowej, jak i stosunkowo krótkiego okresu funkcjonowania demokratycznych 7 J. Zieliński, Przemiany polityczne w państwach bałtyckich, [w:] Państwa bałtyckie w zintegrowanej Europie, pod. red. J.W. Gołębiowski, Państwa bałtyckie w zintegrowanej Europie, Wyd. Wyższa Szkoła Cła i Logistyki w Warszawie, Warszawa 2001, s. 51–52. 16 Systemy polityczne krajów nadbałtyckich rozwiązań ustrojowych. Uruchomienie procesu transformacji systemowej w pełnym zakresie stało się możliwe dopiero po odzyskaniu niepodległości przez te państwa. Systemy polityczne tych państw nie były jednak dostatecz- nie przygotowane do bytu suwerennego. Nie posiadały takich podstawowych atrybutów jak: własna waluta, efektywnie chronione granice czy strategiczne systemy infrastruktury. Również wybór systemu rządów przebiegał między dwoma modelami: parlamentarnym i półprezydenckim. Ostatecznie opo- wiedziano się za systemem parlamentarnym, choć nie w czystej postaci. We wszystkich trzech krajach dominującą pozycję zajął parlament, któremu przy- pisywana została funkcja ustrojodawcza, ustawodawcza i kontrolna. Organem władzy ustawodawczej uczyniono rząd, którego funkcjonowanie uzależniono od przyzwolenia uformowanej w parlamencie większości parlamentarnej. Róż- nice, jakie występują w systemach rządów w krajach nadbałtyckich, dotyczą przede wszystkim zakresu wzajemnych uzależnień, powiązań oraz pozycją i kompetencjami prezydenta8. Dodatkowym czynnikiem komplikującym nową sytuację była obecność Armii Radzieckiej oraz powstające sprzeczności naro- dowościowe, w wyniku których pojawiły się tendencje nacjonalistyczne. Państwa te ze względu na specyfikę geograficzną swojego położenia określa- ne są również pod wspólną nazwą „państw bałtyckich” (kraje bałtyckie). Pań- stwa te cechują liczne podobieństwa: kulturowe, historyczne czy polityczne. Zachodzące przeobrażenia ogólnodemokratyczne i cywilizacyjne związane z procesem transformacji zmierzają do stworzenia ram formalno-ustrojowych odradzających się państw oraz budowy podstaw gospodarki rynkowej. Istot- nym elementem sprawczym w stanowieniu demokratycznych rządów na Li- twie, Łotwie i Estonii miała być tzw. pierestrojka. Przyczyniła się ona do likwi- dacji systemu autokratycznych rządów i wydzielenia się republik związkowych z ZSRR. Państwa te nigdy nie uznały systemu narzuconego im przez ZSRR, opowiadając się jednocześnie za samodzielnością i niepodległością. Kolejnym krokiem stało się ustanowienie demokratycznych Konstytucji i przeprowadze- nie wolnych wyborów parlamentarnych. Przeprowadzane w okresach przebu- dowy państwowości referenda ukazywały wolę suwerena, który jednoznacznie opowiadał się za zerwaniem powiązań organów władzy państwowej z centrum moskiewskim. 8 J. Zieliński, Instytucjonalizacja przemian ustrojowych na Litwie, Łotwie i w Estonii, s. 148–149. Rozdział I. Systemy polityczne krajów nadbałtyckich – konceptualizacja 17 Tabela 1. Referenda niepodległościowe w krajach nadbałtyckich Państwo Data przeprowadzenia Frekwencja Odsetek odpowiedzi pozytywnych Litwa Łotwa Estonia 9.02.1991 3.03.1991 3.03.1991 84 88 93 90,5 73,7 77,8 Źródło: opracowanie na podstawie: A. Rytel-Warzocha, Referendum ogólnokrajowe w państwach Eu- ropy Środkowo-Wschodniej, Wyd. Sejmowe, Warszawa 2011, s. 250. Porównując jednak frekwencję referendów niepodległościowych w stosunku do referendów konstytucyjnych należy stwierdzić, że była ona znacznie mniej- sza, co interpretowano jako dowód spadku zainteresowania obywateli życiem politycznym państwa. Tabela 2. Referenda konstytucyjne w krajach nadbałtyckich Państwo Data Przedmiot referendum Frekwencja Odsetek pozy- tywnych głosów Skutek 23.05.1992 25.10.1992 Litwa 20.10.1996 Łotwa 2.08.2008 Zatwierdzenie zmiany Konstytucji ustanawiającej system prezydencki Zatwierdzenie zmiany Konstytucji wprowadzającej system prezydencki, parlament jednoizbowy, inicjatywę ludową, obligatoryjne referendum konstytucyjne Zatwierdzenie zmiany art. 55, art. 57, oraz art. 131 Konstytucji zakładającej zmniejszenie liczby parlamentarzystów Przyjęcie projektu zmiany Konstytucji przyznającego 10 obywateli prawo wszczęcia procedury rozwiązania parlamentu 58,18 73,04 niewiążący 75,26 78,23 wiążący 52,09 78,66 wiążący 42 97 niewiążący Estonia 28.06.1992 Zatwierdzenie Konstytucji 67 91,3 wiążący Źródło: opracowanie na podstawie: A. Rytel-Warzocha, Referendum ogólnokrajowe w państwach Euro- py Środkowo-Wschodniej, Wyd. Sejmowe, Warszawa 2011, s. 254–255. 18 Systemy polityczne krajów nadbałtyckich Pomimo jednak tego, że w każdej z tych republik kierunek rozwoju wyda- rzeń był zbieżny, to idee tworzącego się ładu i porządku prawnego nie odbywa- ły się jednak za wzajemną zgodą tych państw. Łotwa zdecydowała się na daleko idącą recepcję prawodawstwa i rozstrzygnięć ustrojowych z okresu między- narodowego. Estonia i Litwa przyjęły nowe ustawy zasadnicze, tworząc je na podstawie ogólnie przyjętych kanonów właściwych dla współczesnych demo- kracji zachodnich. Widoczne jest to zwłaszcza w uszczegółowieniach kompe- tencji poszczególnych organów, zakresie ich ingerencji, funkcjonowaniu oraz korzystaniu z uprawnień nadzwyczajnych. Powojenne konstytucje krajów nad- bałtyckich były tworzone przy uwzględnieniu koncepcji bardzo silnego parla- mentu. Przykładem może być Estonia, gdzie forma ta przybrała wręcz postać dominacji parlamentu nad innymi organami państwa9. Ostateczny jednak kształt systemu organów władzy i zasad ustrojowych poszczególnych instytu- cji był kształtowany przez czynniki natury historycznej oraz układ sił politycz- nych występujących w okresie prac konstytucyjnych. Elementem zbieżnym pozostaje jednak fakt widoczny w dążeniu do racjonalizacji systemu rządów parlamentarno-gabinetowych. Dążenia do ustanowienia rządów demokratycznych zaowocowało wprowa- dzeniem trójpodziału władzy i autonomizacją parlamentu od monopolistycznej partii politycznej. W krajach tych przywrócono pluralizm polityczny, opowia- dając się za jednoizbową strukturą parlamentu, co miało wzmocnić poczucie integralności państwa. Władzę ustawodawczą wyposażono w szeroki wachlarz kompetencji zarówno w kwestiach ustawodawczych, kontrolnych wobec władzy wykonawczej, jak i tych związanych z wprowadzeniem lub akceptacją stanów nadzwyczajnych10. Przeobrażenia te wymuszały określony kierunek transformacji, zmierzając do wejścia w struktury Unii Europejskiej oraz Paktu Północnoatlantyckiego11. Pro- cesy te nie były pozbawione wątków konfliktowych, spornych czy dyskusyjnych, 9 Zob.: L. Gołubiec (tłumaczenie), Konstytucja Republiki Łotewskiej, Wyd. Sejmowe, Warszawa 2001, s. 27. 10 J. Zieliński, Systemy konstytucyjne Łotwy, Estonii i Litwy, Wyd. Sejmowe, Warszawa 2000, s. 32–45. 11 Oficjalny wniosek akcesyjny Litwa złożyła do NATO 4 stycznia 1994 roku. Rezultatem tych działań było również uczestnictwo Litwy w programie Partnerstwo dla Pokoju NATO (10 czerwca 1994 r.), podpisanie w Kopenhadze 11 września 1994 roku, wielostronnego porozumienia między trzema państwami bałtyckimi o utworzeniu Bałtyckiego Batalionu Sił Pokojowych (BAL-BAT), amerykańsko-litewskiej deklaracji o współpracy w dziedzinie obronności i stosunków wojskowych (28 października 1994 r.), oraz uzyskanie statusu członka stowarzyszonego Unii Zachodnioeuropej- skiej (14 listopada 1994 r.). Za: J. Kozakiewicz, Polityka bezpieczeństwa państw bałtyckich, Wyd. Instytut Studiów Strategicznych, Kraków 2003, s. 20. Rozdział I. Systemy polityczne krajów nadbałtyckich – konceptualizacja 19 doprowadzając często wręcz do dramatyzmu politycznego. Wynikało to z wielo- kulturowości tych państw, relacji między państwem narodowym a obywatelem, równości szans dla wszystkich. Kwestie te nadal pozostają nie do końca rozwią- zane. Istotnym problemem jest wybór formuły włączenia się w nurt standardów międzynarodowych, w tym w procesy internacjonalizacji związane z globaliza- cją i integracją bez utraty tożsamości i identyfikacji kulturowej12. 2. Stan badań nad systemami politycznymi krajów nadbałtyckich Zagadnienia związane z całokształtem kwestii dotyczących stanu badań nad systemami politycznymi krajów nadbałtyckich prowadzą do stwierdzenia, że jest on wielostronny i ogromny, aczkolwiek nie zwróciły one jak dotąd więk- szej uwagi badaczy polskich, przynajmniej na gruncie politologicznym. W ba- daniach brak jest całościowej – modelowej analizy przedstawienia związków przyczynowo-skutkowych, które istniały u początku idei współpracy, jedności politycznej krajów nadbałtyckich, a także porównania na gruncie historycznym podobieństw13. Prowadząc badania nad systemami politycznymi krajów nadbałtyckich można zastosować metodę neoinstytucjonalną, badając relacje między organami państwa. W okresie zmian ustrojowych w systemach politycznych krajów nadbałtyckich in- stytucje państwa stawały się bardziej racjonalne w swoich działaniach. Analizując młode demokracje postkomunistyczne krajów nadbałtyckich warto zastanowić się nad próbą wpływu struktury podziałów społecznych na przebieg i efekty pro- cesu demokratyzacji tych państw. Z jednej strony mamy bowiem społeczeństwa homogeniczne, które mogą się rozwijać harmonijnie, zakładając, że demokracja oznacza zdecydowanie większość głosów, a źródłem konfliktu pozostaje jedynie nierówność ekonomiczna, z drugiej – kształtowanie się społeczeństw pluralistycz- nych mających możliwość wpływu na decyzje polityczne. Przedmiotem zaintere- sowań badawczych pozostaje jednak struktura konkretnego społeczeństwa, jego dynamika zmian, jakiej ono podlega, rozpatrywana nie tylko w kontekście zmian ilościowych czy jakościowych, ale przede wszystkim w kontekście zmiany poli- tycznej. Transformacja społeczna powinna przynosić określone konsekwencje 12 J. Zieliński, Systemy konstytucyjne Łotwy, Estonii i Litwy, s. 5–6. 13 R. Runiewicz-Jasińska, Modele współpracy państw bałtyckich (Litwy, Łotwy, Estonii) XX i XXI wieku, [w:] Państwa bałtyckie w zintegrowanej Europie, pod. red. J.W. Gołębiowski, Wyd. Wyższej Szkoły Cła i Logistyki, Warszawa 2011, s. 86.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Systemy polityczne krajów nadbałtyckich
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: