Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00359 010260 11215529 na godz. na dobę w sumie
Szczakowa. Studium demograficzno-gospodarcze - ebook/pdf
Szczakowa. Studium demograficzno-gospodarcze - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: E-bookowo Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-942690-0-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Szczakowa to dzielnica położonego w południowej Polsce średniej wielkości miasta Jaworzno. Dzisiaj to okolica raczej zapomniana, zniszczona i zmarginalizowana. Nie zawsze jednak tak było. Niegdyś Szczakowa była jednym z najprężniejszych wsi i miast zachodniej Galicji i Małopolski. W zamierzchłych czasach średniowiecza i okresu nowożytnego rozwijała się spokojnie, na uboczu głównych wydarzeń. Jednak to tutaj krzyżowały się interesy króla i biskupów krakowskich. Także tutaj na polecenie króla Poniatowskiego ulokowano pierwszą polską kopalnię węgla.


W czasach Rzeczpospolitej Krakowskiej i rządów austrio-węgierskiego cesarza Franciszka Józefa miejscowość była jednym z najważniejszych austriackich przystanków kolejowych na szlaku Kolei Północnej. Wchodząc w skład systemu Trójkąta Trzech Cesarzy łączącego trzy mocarstwa: Austrię, Niemcy i Rosję była jednym z najbardziej znaczących przejść granicznych w Europie. Wokół stacji kolejowej powstał prężny przemysł oraz rozrosło się miasteczko, które uzyskało prawa miejskie już w 1896 roku. Istniała tutaj najnowocześniejsza europejska cementownia, huta sody i szkła, stacjonowały oddziały wojskowe, intensywnie rozwijał się transport kolejowy. W II Rzeczpospolitej prędko rozrosło się miasto. Szczakowa została jednym z największych i najprężniejszych miast Zagłębia Krakowskiego. W trakcie II wojny światowej teren ten został wcielony do III Rzeszy, lecz aktywnie działała tutaj partyzantka. Po wojnie miasto nadal szybko się rozwijało. Niestety przemysł ciężki i górnictwo pobliskiego Jaworzna zdominowało kolejową miejscowość. Dlatego też w 1956 roku Szczakowa znika z kart historii z powodu jej włączenia do pobliskiego Jaworzna.


Szczakowa to nie tylko kolej i przemysł. To również lokalne społeczeństwo. Przez setki lat mieszkający obok siebie Polacy, Niemcy, Żydzi, Rosjanie. To również nowa prężna inteligencja, pełni etosu robotnicy, czy otwarci na świat przybysze z odległych krajów. Pomimo krótkiej historii swojej sławy miasteczko stało się zalążkiem rozwoju lokalnych elit. Licznie funkcjonujące inicjatywy kulturalne, sportowe, wojskowe, czy patriotyczne świadczyły o silnym rozwoju lokalnej społeczności. Po wielu latach sytuacja się zmieniła, zapomniano o przeszłości. Czy jednak nie nadszedł czas, aby przypomnieć o latach świetności Szczakowej?

 

 

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Szczególne podziękowania dla recenzentów, redaktorów i korektorów części i całości publikacji: dra Tadeusza Kopysia dr hab. Jolanty Zombirt Andrzeja Majkowskiego Marty Lipiec oraz Korekto.pl Wydawca: Fundacja POZNAJĘ 51-566 WROCŁAW Plac Solidarności 1/3/5 © Copyright by Stanisław Lipiec © Copyright by Fundacja POZNAJĘ Projekt okładki: Agencja Reklamowa NAMA Druk i skład: A3M Agencja Internetowa Katarzyna Krzan Na okładce pocztówki i fotografie dawnej Szczakowej. Wszystkie fotografie, wykresy, tabele oraz mapy są własnością Autora, bądź Wydawcy lub zostały wykorzystane na podstawie art. 29 Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83 z późn. zm.) W przypadku pytań i uwag prosimy o kontakt z autorem: staszeklipiec@gmail.com ISBN 978-83-942690-0-5 Spis treści 5 PRZEDMOWA 7 PREFACE NA POCZątEk… 9 KRóTKA hISTORIA SZCZAKOWeJ 17 KILKA DAT Z PRZeSZŁOśCI 27 STUDIUJąC DZIeJe, MIeJSCA I żyCIe MIeSZKAńCóW 29 WóWCZAS ZAPISyWANO LUDZI 37 ZiEMiA, luDZiE, PRACA i ZMiANy 39 WIeś NA KOńCU śWIATA. OŁóW I PIeRWSZy POLSKI WĘgIeL. DO KOńCA XVIII WIeKU 41 KOLeJ – WIeś – MIASTeCZKO. NARODZINy MIASTA 57 LegeNDA MIASTA NA KOLeJOWyCh TORACh. DWUDZIeSTOLeCIe MIĘDZyWOJeNNe 85 OSTATNIe LATA ChWAŁy I… JAWORZNO. DRUgIe PIĘćDZIeSIąT LAT XX WIeKU 105 PIĘTNO ROZWOJU ODCIśNIĘTe NA OKOLICy. ZMIANy URBANISTyCZNe 117 200 LAT ZMIAN W RegIONIe 123 ZAkOńCZENiE 135 SZCZAKOWA TO KONIeC śWIATA? 133 NA KONIeC… 141 NAPiSANO NA PODStAWiE 145 iNDEkS WykORZyStANyCh FOtOgRAFii 158 Słoneczne popołudnie. Zwyczajny powszedni dzień kolejnego roku XXI wieku. Stoję pośrodku wielkiego placu otoczonego ze wszystkich stron przeróż- nymi budowlami. Reliktami przeszłości i tymi współczesnymi, mieniącymi się feerią barw. Cisza. Nikt nie biega. Nie toczy zażartych sporów na ławeczkach nieopodal, dzieci nie wracają ze szkół, robotnicy nie opuszczają swych fabryk. Nie słychać syren fabrycznych. Potoki ludzi różnych narodowości i wyznań nie toczą się w pośpiechu, by zdążyć na najbliższy pociąg do domu. Nie słychać gwizdu nadjeżdżającej lokomotywy. Nikogo wokół nie ma. Może jedynie kilku stałych bywalców nowego sklepu, tego, który powstał na miejscu starego kina, czy może tego, który stworzono w podwojach dawnego ratusza. Oni są zawsze i tylko oni sprawiają, że na rynku coś się dzieje. Czasami tylko, coraz rzadziej, nadjedzie autobus z dość znaną nazwą pobliskiego miasta na swym afiszu. Nie- stety nazwa tej miejscowości już dawno przysłoniła dawne imię tej okolicy. PRZEDMOWA Szczakowa to dzielnica położonego w południowej Polsce średniej wielkości miasta Jaworzno. Dzisiaj to okolica raczej zapomniana, zniszczona i zmarginalizowana. Nie zawsze jednak tak było. Nie- gdyś Szczakowa była jednym z najprężniejszych wsi i miast zachodniej galicji i Małopolski. W zamierzchłych czasach średniowiecza i okresu nowożytnego rozwijała się spokojnie, na uboczu głównych wydarzeń. Jednak to tutaj krzy- żowały się interesy króla i biskupów krakowskich. Także tutaj na polecenie króla Poniatowskiego ulokowano pierwszą polską kopalnię węgla. W czasach Rzeczpospolitej Krakowskiej i rządów austrio-węgierskiego ce- sarza Franciszka Józefa miejscowość była jednym z najważniejszych austriac- kich przystanków kolejowych na szlaku Kolei Północnej. Wchodząc w skład systemu Trójkąta Trzech Cesarzy łączącego trzy mocarstwa: Austrię, Niemcy i Rosję była jednym z najbardziej znaczących przejść granicznych w europie. Wokół stacji kolejowej powstał prężny przemysł oraz rozrosło się miasteczko, które uzyskało prawa miejskie już w 1896 roku. Istniała tutaj najnowocze- śniejsza europejska cementownia, huta sody i szkła, stacjonowały oddziały wojskowe, intensywnie rozwijał się transport kolejowy. W II Rzeczpospolitej prędko rozrosło się miasto. Szczakowa została jednym z największych i naj- prężniejszych miast Zagłębia Krakowskiego. W trakcie II wojny światowej teren ten został wcielony do III Rzeszy, lecz aktywnie działała tutaj party- 5 zantka. Po wojnie miasto nadal szybko się rozwijało. Niestety przemysł ciężki i górnictwo pobliskiego Jaworzna zdominowało kolejową miejscowość. Dla- tego też w 1956 roku Szczakowa znika z kart historii z powodu jej włączenia do pobliskiego Jaworzna. Szczakowa to nie tylko kolej i przemysł. To również lokalne społeczeństwo. Przez setki lat mieszkający obok siebie Polacy, Niemcy, żydzi, Rosjanie. To również nowa prężna inteligencja, pełni etosu robotnicy, czy otwarci na świat przybysze z odległych krajów. Pomimo krótkiej historii swojej sławy mia- steczko stało się zalążkiem rozwoju lokalnych elit. Licznie funkcjonujące ini- cjatywy kulturalne, sportowe, wojskowe, czy patriotyczne świadczyły o silnym rozwoju lokalnej społeczności. Po wielu latach sytuacja się zmieniła, zapo- mniano o przeszłości. Czy jednak nie nadszedł czas, aby przypomnieć o latach świetności Szczakowej? 6 SZCZAKOWA - Studium demograficzn0-gospodarcze PREFACE Szczakowa is a district of southern Poland, medium-sized town of Ja- worzno. Today this area is rather forgotten, devastated and marginalized. This was not always the case. Once Szczakowa was one of the most resi- lient villages and towns in Western galicia and Malopolska. In the Middle Ages and the modern period, it developed quietly, on the sidelines of major events. ho- wever, it was here that the interests of the king and the Bishops of Cracow crossed. here, at the command of King Poniatowski, the first Polish coal mine was located. In the days of the Free City of Krakow and the reign of the Austro-hungarian emperor Franz Josef, the town was one of the most important Austrian railway stations on the Northern Railroad. It was a part of the Three emperors’ Corner separating the three Powers: Austria, germany and Russia. It was one of the most significant border crossings in europe. Around the railway station it created a vi- brant industry and the town grew, which received municipal rights in 1896. here the most modern european cement mill, soda and glassworks were located, mili- tary units were stationed, railway transport intensively developed. In the Second Polish Republic the city grew rapidly. Szczakowa has become one of the largest and most dynamic cities of the Cracow Basin. During World War II, the area was incorporated into the Third Reich, but the guerrilla was active here. After the war, the city continued to grow rapidly. Unfortunately, the heavy industry and mining of nearby Jaworzno dominated the railway’s town. Therefore, in 1956 Szczakowa disappears from the history cards due to its inclusion in the nearby Jaworzno. Szczakowa is not only a railway and industry. It is also a local society, for hun- dreds of years living side-by-side Poles, germans, Jews, and Russians. It is also a new buoyant intelligence, fully ethos workers, whether open-minded newcomers from distant countries. Despite its brief history of power, the town has become the stirring of the development of local elites. Large-scale cultural, sports, military and patriotic initiatives have demonstrated the strong growth of the local community. After many years, the situation has changed, forgotten past. Nevertheless, is not it time to recall the years of glory of Szczakowa? 8 SZCZAKOWA - Studium demograficzn0-gospodarcze NA POCZątEk… Szczakowa XXI wieku to dzielnica Jaworzna - niewielkiego miasta na skraju Zagłębia, śląska i Małopolski. Niewielu już wie, że to obszar, który jeszcze 60 lat temu był prężnie rozwijającym się miasteczkiem, gdzie krzyżowały się drogi prowadzące z Niemiec, Austrii, Rosji, Włoch, Pa- lestyny… Patrząc na aktualną mapę, widzimy obszar jako położony w połu- dniowej Polsce z dala od jakichkolwiek granic. Nie sądzimy, iż przez ponad 500 lat przebiegały tędy granice wielkich mocarstw, idei, kultur. Oglądając dzisiejszą Szczakową zauważamy biedę, wyburzane zakłady pracy, próby rewitalizacji ob- szaru. Przecież ponad pół wieku temu teren ten był peryferiami II Rzeczypospo- litej, Cesarstwa Austriackiego, królestwa polskiego. Okolica ta do końca XVIII wieku rozwijała się jako ciekawa osada na granicach posiadłości biskupów kra- kowskich i ziem królewskich. Za sprawą zaś rozwoju linii kolejowych w połowie XIX wieku stała się ważnym ośrodkiem przemysłowym. Rozwój ten był jednak często warunkowany właśnie peryferyjnością tego terenu. W połowie XX wieku we Francji rodzi się społeczna szkoła historyczna. Jednym z jej głównych przedsta- wicieli jest Fernand Braudel, który w jednej ze swoich prac publikuje tezy odnośnie różnego rozwoju obszarów uznawanych za centralne i peryferyjne (Braudel, 1992). Tereny centralne to oczywiście nie tylko same stolice państw. To przede wszystkim silne ośrodki kulturowo-gospodarcze mogące oddziaływać na znaczny obszar wokół siebie. W ten sposób dominują nad obszarami przylegającymi, wchłaniając w swoje granice dalsze tereny. Ujednolicają także okalające je peryferie. Wchła- niają wiele różnych elementów, tworząc jedną całość. Istnieje jednak granica, poza którą siła wpływów ośrodka centralnego jest na tyle słaba, że nie jest już w stanie zmieniać dalej położonych od siebie obszarów. Stale jednak na nie oddziałuje, chociażby w sposób nominalny. Obszary te stają się terenami peryferyjnymi. Peryferia oddalone od zwierzchnictwa, lecz będące pod jego jakimś wpływem, rozwijają się w sposób odmienny, szczególnie kulturowo. Nie zapominajmy, że centrów jest wiele. Z racji pewnej odległości od siebie (mierzonej nie tylko kilometrami) nie oddziałują one na siebie pozytywnie. Mają jednak wpływ na peryferia. Idee centralne na obszarze przygranicznym łączą się z rodzimymi czynnikami. Teren ten jest zazwyczaj obszarem spe- cyficznej kultury, innego sposobu życia, często innego języka, rozwoju prze- mysłu. Taki obszar rozwija się odrębnie od swego państwowego centrum i in- nych oddziaływujących metropolii. Odkryjemy tam kulturowe, gospodarcze, polityczne elementy wszystkich wpływających na niego ośrodków. Dzięki temu można zauważyć integralność peryferii z różnymi centrami (Tarkowski, 2008). Zazwyczaj jednak to jeden ośrodek kulturowy odznacza się szczególnie na terenie peryferii. Szczakowa zawsze była takim specyficznym terenem. W średniowieczu daleko stąd było do Krakowa czy Opola. W czasach nowożytnych teren ten znajdował się w nie do końca określonych granicach dóbr biskupiego Klucza Sławkowskiego oraz dóbr królewskich Starostwa Będzińskiego. W XIX wieku na obszarze Szczakowej łączyły się granice trzech cesarstw. Jednak ich centra czy centra regionów znajdowały się w znacznej odległości. To właśnie dzięki temu, że Szczakowa leżała na takim skraju, mogła wytworzyć się tutaj spe- cyficzne kultura. Szczególnie w XIX wieku można było tutaj spotkać żydów, Serbów, Czechów, Słowaków i Morawian, Rosjan, Austriaków, Niemców i Po- laków oraz wyznawców licznych odłamów religijnych: izraelitów, luteranów, katolików i może nawet i mahometan. Niebywały rozwój gospodarczy mia- steczka sprzyjał napływowi kapitału polskiego, rosyjskiego, belgijskiego, ho- lenderskiego, włoskiego, żydowskiego. W czasach, kiedy okoliczne centra 10 SZCZAKOWA - Studium demograficzn0-gospodarcze lokalne (jak np. Kraków) ulegały stagnacji rozwojowej, Szczakowa rozwijała się odrębnie, prężnie i okazale. Właśnie tak, jak opisał to w swym wielkim, kapitalistycznym dziele przedstawiciel szkoły Annales. Szczakowa, szczególnie ta nowożytna i współczesna to konglomerat różnorodności. rzadko spotykany przecież w centrum dzisiejszej Polski. Często wspominamy Tykocin, Drohi- czyn, czy Stanisławów jako multikulturowe społeczeństwa na krańcach ów- czesnej Polski (Burchard, 1990). Tymczasem w Szczakowej znajdujemy osadę, która już znacznie wcześniej, bo od końca średniowiecza, nosiła ślady wielo- kulturowości i peryferyjności. Kiedy na ten obszar nadeszła rewolucja kole- jowa, to wszelkie zmiany społeczne, kulturowe i przemysłowe uległy gwałtow- nemu przyspieszeniu, zmieniając go nie do poznania. * * * Jednym z najciekawszych aspektów przeszłości mającym wpływ na współ- czesność są dzieje ludzi – zarówno historie poszczególnych jednostek, jak i wielkich zgromadzeń ludzkich. Badając życie człowieka, zauważamy za- równo jego indywidualne cechy również prawidłowości rządzące całymi spo- łeczeństwami. W tym miejscu korzystamy z doświadczeń i warsztatu szkoły Annales, czyli również doświadczeń badań ilościowych (kwantytatywnych), w Polsce niegdyś spopularyzowanej przez Jerzego Topolskiego. Warto używać tej metody do badania masowych zjawisk demograficznych (Topolski, 1982). Chętnie sięgamy po tego typu źródła. Szczególnie powszechne spisy ludności, inwentarze dóbr, księgi parafialne, rejestry poborowych oraz inne katalogi lo- kalnej ludności będą pomocne w trakcie badań nad przemianami społecz- nymi i gospodarczymi w Szczakowej. Można na ich podstawie wysnuwać da- leko idące wnioski na temat stanu ludności, migracji, struktury zatrudnienia, wyznaniu, narodowości. Niektóre wcześniej już prowadzone studia kwantytatywne pośrednio dotyczyły spraw intersującej nas okolicy. Szczególnie poszukiwania Krzysztofa Zamorskiego (Zamorski, 1991; Zamorski Madurowicz-Urbańska, 1989a), Konrada Wnęka 11 SZCZAKOWA - Studium demograficzn0-gospodarcze (Wnęk, 1999), czy Stanisława Szuro (Szuro Madurowicz-Urbańska, 1997a) z kra- kowskiego ośrodka naukowego zasługują na uznanie. Dlatego też warto podawać właśnie te opracowania jako dobre przykłady wykorzystania metody badań ilo- ściowo-demograficznych w studiach regionalnych. Metoda kwantytatywna ma oczywiście swoje mocne i słabe strony. Nie- dbanie o dzieje jednostek, uśrednianie, ukazywanie dziejów jedynie w dłuż- szej perspektywie czasowej sprawia, że może ona być czasami mało atrakcyjna dla czytelnika. Szczególnie analizy gospodarcze i demograficzne, preferowane przez to naukowe podejście, mogą się wydawać mało interesujące, nawet w przypadku spraw arcyciekawych, jak historie ludzi. Ma ona jednak niewąt- pliwie wielkie zalety. Tylko dzięki metodzie analizy masowej możemy poka- zywać w sposób względnie obiektywny, bardzo klarowny i obrazowy procesy, przemiany i związki pomiędzy różnymi aspektami i okresami życia. Metoda ta wybacza wiele błędów badawczych, braków źródłowych, nieścisłości. Jest stosowana w badaniach historycznych do spraw związanych ze stosunkami demograficznymi i gospodarczymi, czyli do zakresów, których analiza mikro- historyczna nie ukazuje nam ogromu i istotności zjawiska. Dzięki metodom ilościowym możemy być pewni, że nasza analiza pokazuje realne stosunki miejscowe w ujęciu czasowo-przestrzennym. Właśnie z tych powodów ma- sową metodę badań zjawisk demograficznych przyjęto jako podstawową dla niniejszych poszukiwań (patrz więcej Schulze, 1996). Szczególnie zaś należy skoncentrować się na różnego typu spisach gospodarczo-demograficznych (cenzusach), jako na źródłach względnie wiarygodnych, pozwalających prze- krojowo i porównawczo poznać badany temat (więcej Alterman, 1969). Cen- zusy są źródłami naukowymi zazwyczaj przeprowadzanymi z należytą staran- nością i zachowaniem metodologii badawczej. Stąd też nadaję się im również tutaj, tam gdzie jest to możliwe, znaczącą wagę (o aspektach teoretycznych czytaj w Holzer, 1999). Udowadnianie, że Szczakowa była ostoją wielokulturowości na rubieżach różnych jednostek państwowo-administracyjnych byłoby bezcelowe, jeśli nie określono by w granicach jakich struktur jest i była położona. Staramy się tutaj prześledzić przynależność administracyjną osady od najwcześniejszych 12 SZCZAKOWA - Studium demograficzn0-gospodarcze jej dziejów aż po rok 1956, czyli rok włączenia miasteczka do pobliskiego Ja- worzna („Rozporządzenie z 5.05.1956 włączenie Szczakowej do Jaworzna”,). Takie kryterium umożliwia nam właściwe wykazanie w ujęciu demogra- ficznym peryferyjności miejscowości, zmian zachodzących na danym ob- szarze, reliktów poprzednich czasów. Dodatkowo udaje się wykazać pewne prawidłowości w przemianach społecznych, w tym w strukturze zamieszkania i stratygrafii społecznej w perspektywie tzw. longue durée (paradygmat ShS, szkoła Annales) (Braudel, 1969). Wyjaśnienia wymaga zakres geograficzny i czasowy. Pragnąc uchwycić całość zmian społecznych i administracyjnych obszaru należy się cofnąć do najdawniejszych czasów średniowiecza. Faktycznie można by zadać pytanie, czy osada Szczakowa w średniowieczu posiadała jakąkolwiek podmiotowość. Otóż średniowieczna osada Szczaka (Leś-Runicka, 2011a; znaczenie nazwy Sulimierski, Chlebowski, Walewski, 1880) istniała na takich samych zasa- dach, jak i inne wsie królewskie czy biskupie i odznaczała się na wielu polach. Było tak do upadku Rzeczpospolitej pod koniec XVIII wieku, do połowy XIX wieku i później. Chcąc zaś temat ostatecznie zamknąć, należy doprowadzić rozważania do utraty podmiotowości przez Szczakową w 1956 roku poprzez włączenie jej do pobliskiego Jaworzna. Ta data nie może jednak być uznana za całkowicie ostateczną. Wychodząc z założenia, że historia wcale nie musi opisywać szczegółowo dat i faktów, trzeba zdać sobie sprawę z tego, że przez kolejne dziesięciolecia (a szczególnie do końca lat sześćdziesiątych) lokalna ludność nie odczuwała, że Szczakowa przestała istnieć. Przez wiele kolejnych lat mieszkańcy nie utracili swojej szczakowskiej tożsamości lokalnej. Wciąż oddzielano tę miejscowość od Jaworzna, nawet w opracowaniach historycz- nych i urzędowych. Dlatego też połowę lat pięćdziesiątych należy traktować jedynie jako wskazówkę do kończenia rozmowy o jej dziejach, nie zaś jako definitywny czas zaniku pojęcia Szczakowej. Jednak w związku z wcieleniem Miasta i gminy Szczakowa do Jaworzna ustaje ostatecznie jej byt prawny. Nie- stety źródła dotyczące Szczakowej po 1956 łączą się z źródłami dotyczącymi Jaworzna. Od tego momentu trudno jest odróżnić materiały stricte szczakow- skie od tych dotyczących całego Jaworzna. 13 SZCZAKOWA - Studium demograficzn0-gospodarcze Uzmysłówmy sobie jeszcze jedną rzecz. Szczakowa to nie tylko nazwa wsi, miasta, dzielnicy. To coś w rodzaju metapojęcia, które swoim zakresem obejmuje znacznie więcej niż sprawy administracyjne. To oczywiście ludzie, ich tożsamość, położenie geograficzne, geologiczne, kultura lokalna, relacje międzyludzkie, lokalny biznes. To zarazem lokalne sprawy, które odbywają się tutaj na miejscu, jak też i rzeczy dziejące się często tysiące kilometrów od centrum, ale utożsamiane z pojęciem Szczakowa. Badacz musi zająć się szeroko rozumianym pojęciem Szczakowa. Pracując jedynie nad obszarem wyodrębnionym administracyjnie, popełniłby wiele błędów. Według współ- czesnych encyklopedii oraz dawnych opracowań Szczakowa to dzielnica Ja- worzna posiadająca określone granice. Dlaczego więc każdy mieszkaniec obecnego Jaworzna (także szczakowianin) powie, że osada Pieczyska, Dobra, Długoszyn, nawet okolica zwana Niedzieliskami to także Szczakowa? Przecież według ram administracyjnych te miejsca nie są i nigdy nie były częścią Szcza- kowej. Pojawia się także pytanie, o jaką Szczakową chodzi. Czy o wieś znaj- dującą się jakieś 5 kilometrów od obecnej stacji kolejowej, czy o miasteczko powstałe w 1896 roku wokół stacji kolejowej, czy o cementownię Szczakowa, znajdującą się przecież nominalnie w Ciężkowicach, a może o kopalnię węgla w Szczakowej (pierwszą w Polsce) położoną gdzieś w polach daleko od „cen- trum” miasta? Uznajmy, że będziemy mówili tutaj o pojęciu Szczakowa, nie zaś o jasno wytyczonym administracyjnie obszarze. Pamiętajmy, że analizo- wane źródła (powstałe w różnych czasach) także często nie rozróżniają po- jęcia Szczakowa od jednostki administracyjnej. Dlatego też w dokumentach tych nagminnie spotyka się błędy w podawaniu np. stanu ludności. Trudno często dzisiaj stwierdzić czy autorzy źródeł postrzegali Szczakową jako miasto, wieś czy całą okolicę. Stąd też w jednym dokumencie Szczakowa może mieć 1000 mieszkańców, a drugim (o 5 lat starszym) tylko 500. Nie będzie to wy- nikało z jakiegoś nieznanego kataklizmu, lecz z różnego spojrzenia autorów spisu na to, jaki obszar obejmuje Szczakowa. Pamiętajmy również, że przez stulecia posługiwano się przeróżnymi mia- rami czasu, długości, czy wartości. Dlatego też czytanie dawnych materiałów nastręcza pewnych trudności w rozpoznawaniu poszczególnych wielkości. 14 SZCZAKOWA - Studium demograficzn0-gospodarcze Dlatego też warto posługiwać się porównaniami do czasów nam współcze- snych. W celu ułatwienia odczytywania wartości pieniądza stworzono tabelę porównawczą – ile kosztował 1 kg masła w poszczególnych okresach czasu i krajach (Fenna, Pierzchalska, Gronkowski, 2004; Szwagrzyk, 1973; Szy- mański, 1976). 1 Cena 1 kg masła na przestrzeni dziejów Polski e i k s l o P o w t s e l ó r K 7 5 8 1 o d a j c i l a G 8 9 8 1 o d a j c i l a G 2 0 9 1 o d a j c i l a G 9 1 9 1 o d a j c i l a G 3 7 8 1 o d y s u r P 54,35 gr (1 zł 24,35 gr) 50 krajcarów (50/60 złotego reńskiego 50 krajcarów lub 50 centów lub 2 złp 2 kr, 32 hal (232 hal) 4 kr (400 hal) 10 gr sr (1/3 tal) 54,35 1,2435 8 1 9 1 P R I I 50 0,83 1 2 9 1 P R I I 50 2 3 2 9 1 P R I I 232 2,32 400 4 10 0,33 4 2 9 1 d o P R I I 8 3 9 1 d o P R I I 0 5 9 1 d o P R 3 7 8 1 o p y s u r P 120 pf (1 mk, 20 pf) 120 1,2 30 mkp (3000 pf) 400 mkp (40000 pf) 9000 mkp (900000 pf) 2 zł (200 gr) 2,95 zł (295 gr) 17,50 zł (1750 gr) 30 3000 400 40000 9000 900000 200 2 295 2,95 17,5 1750 Wyznaczmy pewna granicę, zakres terytorialny dla dalszej dyskusji. Na przestrzeni dziejów przynależność państwowa, regionalna, lokalna, kościelna i gospodarcza Szczakowej była różna. W świadomości współczesnych miesz- kańców jej obszar zamyka się często w ustalonych w 1896 roku granicach 15 SZCZAKOWA - Studium demograficzn0-gospodarcze Szczakowej Miasta („Ustawa Małomiasteczkowa”). Jednak w opinii starszych autochtonów teren ten jest szerszy i zawiera w sobie średniowieczną wieś Dłu- goszyn, faktyczną Szczakową przednowoczesną (stanowiącą obecnie część góry Piasku, dawniej Szczakową – Wieś) oraz przysiółki Dobra, czy przyfa- bryczne Pieczyska. W związku z rozbieżnościami trudno przyjąć jeden ob- szar, będący właściwą Szczakową, gdyż np. od połowy XIX wieku lokalnym centrum była industrialna Szczakowa - Miasto. W średniowieczu i okresie nowożytnym głównym ośrodkiem życia ludności był Długoszyn. Ciężkowice zaś były zazwyczaj traktowane osobno. W związku z tym, badaniu poddany został obszar Miasta Szczakowa oraz gminy Szczakowa w granicach z roku 1954 (rozwiązanie gmin i powołanie gromad) według linii delimitacyjnej dla przyłączenia tych obszarów do Powiatu Miasta Jaworzno. Tym samym w jego skład wejdą: Szczakowa Miasto, Szczakowa Wieś (gmina zbiorowa, w skład której wchodziły trzy gromady: Szczakowa Wieś, Długoszyn, Ciężkowice wraz z przysiółkami: Pieczyska i Dobra) Przyjmuje się, że Dąbrowa, (zwana też Dąbrową Narodową), pomimo obowiązywania rozporządzenia mini- sterialnego z 1934 roku, nie weszła w skład gmin z 1954 roku i nie będzie uwzględniana w niniejszych badaniach („Rozporządzenie z 14.07.1934 podział powiatu chrzanowskiego”, „Rozporządzenie 5.05.1956 włączenie Szczakowej do Jaworzna”). Przyczynę taką można tłumaczyć również tym, że w obecnej i ówczesnej świadomości mieszkańców nie wchodzi ona w zakres pojęciowy „Szczakowej”. W pozostałych zaś wypadkach jest uzasadnionym uwzględ- nienie tych okolic. 16 SZCZAKOWA - Studium demograficzn0-gospodarcze krótka historia Szczakowej Położenie Szczakowej względem granic państwowych nie nastręcza specjalnych trudności. Pomimo drobnych korekt granicznych w okolicach przysiółka Jęzor oraz industrializacji terenu w wieku XIX, główne centra osadnictwa zwane Szczakową pozostawały bez zmian. Najłatwiej opisać położenie miejscowości w ten sposób: od zachodu rzeka Przemsza, od północy Biała Przemsza, która z Przemszą Czarną łączy się po- między osadami Jęzor i Modrzejów (miejsce to swego czasu było znane, jako Trójkąt Trzech Cesarzy) (Studencki, 2008; Studencki Węcel, 2008). W tym Trójkącie ulokowała się wieś, a potem także miasteczko zwane Szczakową oraz wieś Długoszyn oraz wieś Dąbrowa. Tym samym dwie wyraźne wodne bariery ułatwiają określenie dwóch nieprzekraczalnych granic administra- cyjnych. Wiemy również, iż Szczakowa została ulokowana w okolicach stru- mienia Kozi Bród. Pamiętajmy jednak, że współczesna Szczakowa, skupiona w okolicach dworca kolejowego, powstawała dopiero od połowy XIX wieku. Do tego momentu pojęcie Szczakowej odnosi się wyłącznie do wsi ulokowanej jakieś dwa kilometry na południowy-zachód od obecnych torów kolejowych, teraz stanowiącej część okolicy zwanej górą Piasku. Bez wątpienia Szczakowa istnieje jako wieś od dojrzałego średniowiecza. Trudno określić od kiedy dokładnie, gdyż pierwsza informacja o niej po- chodzi z 1400 roku (Kaczmarczyk, 1913 - Stanislaus Michaelis de Sczakowa). Jednak możemy się domyślać, iż dzieje wsi rozpoczynają się co najmniej 50 lat wcześniej. Z roku 1358 pochodzi informacja o lokowaniu Będzina na prawie niemieckim (Błaszczyk, 1982). Będzin, jako starostwo niegrodowe, musiał być lokowany wraz z nadaniem wsi służebnych. Był to warunek konieczny 17 SZCZAKOWA - Studium demograficzn0-gospodarcze
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Szczakowa. Studium demograficzno-gospodarcze
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: